સામ્બપઞ્ચાશિકા ક્ષેમરાજટીકાસમેતા · અધ્યાય 1

મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
----
મૈન્ તિત્લે: સામ્બપઞ્ચાશિકા wઇથ્ થે ચોમ્મેન્તર્ય્ ઓf ક્ષેમરાજ
ચોમ્મેન્તતોર્ : ક્ષેમરાજ
દેસ્ચ્રિપ્તિઓન્:
થિસ્ એ-તેxત્ wઅસ્ ત્રન્સ્ચ્રિબેદ્ fરોમ્ ત્રિવન્દ્રુમ્ સન્સ્ક્રિત્ સેરિએસ્, વોલુમે 104
નોતેસ્:
ત્રન્સ્ચ્રિબેદ્ બ્ય્ થે સ્તff ઓf મુક્તબોધ ઉન્દેર્ થે સુપેર્વિસિઓન્ ઓf મર્ક્ સ્. ગ્. દ્ય્ચ્zકોwસ્કિ .
રેવિસિઓન્ 0: નોવ્. 29, 2005
પુબ્લિસ્હેર્ : ત્રિવન્દ્રુમ્ સન્સ્ક્રિત્ સેરિએસ્
પુબ્લિચતિઓન્ યેઅર્ : 1930
પુબ્લિચતિઓન્ ચિત્ય્ : ત્રિવન્દ્રુમ્
પુબ્લિચતિઓન્ ચોઉન્ત્ર્ય્ : ઇન્દિઅ
----
સામ્બપઞ્ચાશિકા
રાજાનકશ્રીક્ષેમરાજકૃતયા ટીકયા સમેતા
પુષ્ણન્ દેવાનમૃતવિસરૈરિન્દુમાસ્રાવ્ય સમ્યગ્
ભાભિઃ સ્વાભી રસયતિ રસં યઃ પરં નિત્યમેવ ।
ક્ષીણં ક્ષીણં પુનરપિ ચ તં પૂરયત્યેવમીદૃગ્
દોલાલીલોલ્લસિતહૃદયં નૌમિ ચિદ્ભાનુમેકમ્ ॥
એતદાવેશવૈવશ્યપ્રોન્મિષદ્ધિષણા વયમ્ ।
વિમૃશામો મનાક્છ્રીમત્સામ્બપઞ્ચાશિકાસ્તુતિમ્ ॥
સોઽયં પરામૃતરસો રસજ્ઞૈરિહ રસ્યતામ્ ।
આયુષ્યાજ્યામૃતસ્પર્શઃ શતપદ્યા હિ શાન્તયે ॥
સમસ્તાગમમહામ્નાયરહસ્યવિન્મહાયોગીગિસહસ્રસંપ્રદાય-
સંપૂર્ણઃ શ્રીવાસુદેવસ્ય ભગવતઃ પુત્રઃ શ્રીસામ્બઃ
સ્વાત્મવિવસ્વત્સ્તુતિં જગતોઽનુગ્રહાય વક્તુમુપક્રમતે -
શબ્દાર્થત્વવિવર્તમાનપરમજ્યોતીરુચો ગોપતે-
રુદ્ગીથોઽભ્યુદિતઃ પુરોઽરુણતયા યસ્ય ત્રયીમણ્ડલમ્ ।
ભાવ્યદ્વર્ણપદક્રમેરિતતમઃસપ્તસ્વરાશ્વૈર્વિય-
દ્વિદ્યાસ્યન્દનમુન્નયન્નિવ નમસ્તસ્મૈ પરબ્રહ્મણે

તસ્મૈ પરસ્મૈ સર્વોત્કૃષ્ટાય વિશ્વપૂર્ણાદિકર્ત્રે ચ । અત એવ
ચાભાવશાન્તબ્રહ્મચિત્રબ્રહ્માદિસર્વબ્રહ્મક્રોડીકર્ત્રે બ્રહ્મણે બૃહતે
વ્યાપકાય બૃહણાય ચ વિશ્વકર્ત્રે ચિદાત્મને નમઃ ।
દેહાદિપ્રમાતૃતાપ્રશમનેન તદેવાવિશામીત્યર્થઃ । યસ્ય બ્રહ્મણઃ
સમ્બન્ધિ ઊર્ધ્વમશેષવિશ્વાભેદાત્મતયા ઉત્કૃષ્ટતયા ગીયતે વિમૃશ્યત
ઇત્યુદ્રીથઃ પ્રથમોન્મેષાત્મશબ્દબ્રહ્મરૂપઃ પ્રણવો ધ્વનિઃ ।
દેવતાસ્તુતિકર્મપ્રધાનસામર્ગ્યજુર્વેદાખ્યા ત્રયયેવ શાખા
પ્રપઞ્ચક્રોડીકૃતસમસ્તામ્નાયવાક્યૈકવાક્યતાવ્યાપ્ત્યા મણ્ડલમ્ ।
અતશ્ચૈતત્સર્વાસાં વિદ્યાનાં મન્ત્રશાસ્ત્રવિજ્ઞાનાનાં
સ્યન્દનમાસ્પદં પ્રસવકારણં ચ કર્મભૂતં ચ
વિયત્પરાકાશમુન્નયન્નુલ્લાસયંસ્તન્મયત્વમાપાદયન્નિવ પુરઃ
પ્રથમમરુણતયાઽતિદીપ્તત્વેનોદિતઃ સ્વયમુન્મિષિતઃ ।
વિયન્મયસ્યાપ્યસ્ય દીપ્તસ્યોન્મેષાવષ્ટમ્ભપુરઃસરં તથા
સ્ફુરણાદુન્નયન્નિવેત્યુક્તમ્ । એતચ્ચ ત્રયીમણ્ડલં ભાસ્વદ્ભિઃ
પ્રોદ્ગીથારુણિમ્ના
સ્ફુરિતૈર્વર્ણપદક્રમૈરક્ષરવાચકતદાનુપૂર્વીભિરીરિતં ધ્વસ્તં
તમોઽજ્ઞાનં યેન તાદૃક્ । ઉચ્ચારણપદાર્થવાક્યાર્થપ્રતિપત્તિષુ
પરમચિદભેદવિશ્રાન્તિદમિત્યર્થઃ । કેન વિયદુન્નયન્ । સપ્ત યે સ્વરાઃ સ્વયં
રાજમાના વિશ્વાક્ષેપિણો વર્ણાઃ પશ્યન્ત્યાદિપ્રવર્તનપ્રાણિતકલ્પાઃ
ષડ્જાદિધ્વનિવિમર્શાસ્ત એવ સર્વત્રાશુસંચારિત્વાદશ્વાસ્તૈઃ । યસ્ય
બ્રહ્મણઃ કીદૃશસ્ય । ગોપતેઃ પરાદિવાક્પ્રભોર્મરીચિચક્રેશ્વરસ્ય ચ । અત એવ
શબ્દાર્થત્વેન નાનાલૌકિકેતરશબ્દતદર્થતત્સંબન્ધૈર્વિચિત્રતયા
વર્તમાનં સ્વાતન્ત્ર્યાદેતદ્વૈચિત્ર્યાભાસાત્મ યત્પરં જ્યોતિઃ શાક્તં
વીર્યં તેન ચ રુગ્દીપ્તિર્યસ્ય । બાહ્યસ્યાપિ સૂર્યસ્ય જ્ઞાનશક્તિઃ પરા
હ્યેષા તપત્યાદિત્યવિગ્રહા ઇત્યામ્નાયનીત્યા પરબ્રહ્મપ્રતિબિમ્બકલ્પસ્ય
પ્રણવવ્યાપ્તિકોઽરુણઃ પૂર્વમુદિતઃ । ત્રયીવ્યાપ્તિકં
મણ્ડલમિતરવિદ્યાવ્યાપ્તિકં સ્યન્દનં ચ કર્મભાસ્વદ્વર્ણૈઃ
પદક્રમૈર્દેદીપ્યમાનચરણવિન્યાસૈરીરિતતમસો યે સપ્તસ્વરવ્યાપ્તિકા
અશ્વાસ્તૈર્વિયદુત્ક્ષિપતિ । અથ ચ
વિચિત્રવાચ્યવાચકાત્મજગદ્વૃત્તેશ્ચિચ્ચક્રેશ્વરસ્યોદ્ગીથઃ શક્ત્યઙ્કુરોન્મેષો
દીપ્તો બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રજાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિબ્રહ્મમૂલમાયાણ્ડાદિત્રયી-
મણ્ડલમ્ । વિયદ્વ્યાપકમ્ । વેદનાનાદિધર્મસ્ય પરમાત્મત્વબોધના
ઇત્યાદ્યામ્નાયનિરુક્તોન્મનાશક્ત્યાખ્યા વિદ્યાસ્યન્દનં
સ્વરૈર્વિચિત્રૈર્મન્ત્રૈર્ધ્વનિભિરુન્નયન્નિવ પ્રથમમુદિતઃ । કિં કૃત્વા ?
ભાસ્વતાં વર્ણાનામાકારાદિમાત્રાણાં પદાનાં
બિન્દ્વાદિવિશ્રાન્તીનાં ક્રમેણ પરિપાટ્યા ઈરિતં તમઃ સમનાન્તં
પાશજાલં યત્ર

એવં સામાન્યવ્યાપ્ત્યા પરમાર્કં સ્તુત્વા
દેહસ્થમધ્યનાડીવ્યાપ્ત્યા સ્તૌતિ -
ઓમિત્યન્તનદતિ નિયતં યઃ પ્રતિપ્રાણિ શબ્દો
વાણી યસ્માત્ પ્રસરતિ પરા શબ્દતન્માત્રગર્ભા ।
પ્રાણાપાનૌ વહતિ ચ સમૌ યો મિથો ગ્રાસસક્તૌ
દેહસ્થં તં સપદિ પરમાદિત્યમાદ્યં પ્રપદ્યે

તં પરમાદિત્યં પરબ્રહ્મસ્વરૂપમેવ દેહસ્થિતં
મધ્યનાડીગતપ્રાણબ્રહ્મનિવિષ્ટમ્ આદ્યં વિશ્વચિત્રભિત્તિભૂતં સપદિ
પ્રપદ્યે અભિસન્ધ્યવધાનેન સમાવિશામિ । કં તમિત્યાહ - ય ઓમિતિશબ્દઃ
ક્રોડીકૃતાશેષશબ્દનાત્મનાદરૂપો મહાપ્રણવઃ પ્રતિપ્રાણિ સર્વભૂતેષુ
નિયતમવિચ્છિન્નપ્રવાહેણાન્તર્નદતિ પરાવાગાત્મસ્વરૂપં વિમૃશન્ સ્થિતઃ ।
યસ્માચ્ચ શબ્દતન્માત્રગર્ભા આસૂત્રિતક્રમા
આદિક્ષાન્તશબ્દસામાન્યમાત્રાઽવિભાગજ્યોતિર્મયી પરાદ્વિતીયા વાણી
પશ્યન્તી પ્રસરત્યુન્મિષતિ । યશ્ચ મિથો ગ્રાસસક્તાવન્યોન્યકવલનપરૌ સમૌ
સમાનભૂમિકારૂઢૌ પ્રાણાપાનૌ વહતિ ।
ઉદાનવહ્ન્યાત્મનિજમહાજ્યોતિર્મયૌ કરોતિ

એવં મહાવ્યાપ્ત્યા સૂક્ષ્મવ્યાપ્ત્યા ચાનવચ્છિન્નં
મધ્યધામસ્થં ચ ચિદર્કં નુત્વા પ્રપઞ્ચવ્યાપ્ત્યાપિ સ્તૌતિ -
યસ્ત્વક્ચક્ષુઃશ્રવણરસનાઘ્રાણપાણ્યઙ્ઘ્રિવાણી-
પાયુપસ્થસ્થિતિરપિ મનોબુદ્ધ્યહઙ્કારમૂર્તિઃ ।
તિષ્ઠત્યન્તર્બહિરપિ જગદ્ભાસયન્ દ્વાદશાત્મા
માર્તણ્ડં તં સકલકરણાધારમેકં પ્રપદ્યે

મૃતાનાં વેદ્યૈકરૂપતયા શવપ્રાયાણામણ્ડાનાં
દેહપ્રાણાદિપિણ્ડાનામયમનુપ્રાણકો
માર્તણ્ડશ્ચિદ્ભાનુસ્તમેકમદ્વિતીયમપિ પ્રપઞ્ચવ્યાપ્ત્યા સકલાનાં
પ્રમાતૄણાં સકલાનિ કરણાનિ ચ ત્રયોદશકરણાનિ ચ
તેષામાધારમનુપ્રાણકમવિભિન્નમાશ્રયં પ્રપદ્યે ।
યસ્ત્વગાદ્યહઙ્કારાન્તસ્વીકૃતત્રયોદશેન્દ્રિયમૂર્તિઃ ।
અતશ્ચાન્તરહઙ્કારાત્મા વેદગ્રાહકરૂપઃ બહિશ્ચાધ્યવસાયાદિ
વ્યાપારબુદ્ધ્યાદિકરણદ્વાદશાત્મા ગ્રાહ્યરૂપં
જગદ્ભાસયંસ્તિષ્ઠતીતિ સ્થૂલદૃશાર્થઃ । રહસ્યદૃશા તુ
ગૃહીતસર્વેન્દ્રિયમૂર્તિરપિ યઃ
સૃષ્ટ્યાદિમરીચિચક્રચિત્રસંચારચાતુર્યાદ્દ્વાદશાત્મા એક એવ
ચિદર્કોઽન્તર્બહિશ્ચ જગત્કાલાનલાદિ વ્યોમકલાન્તં વિશ્વં
ભાસયંસ્તુર્યધામાત્મનિજભાસા ચક્રમયત્વમાપાદયન્
સર્વકરણાન્યાધારતયા નિજૌજોજ્વલનજ્વલિતાન્યાશ્રિત્ય સ્થિતસ્તં પ્રકર્ષેણ
પ્રપદ્યે । નિજવ્યુત્થાનં સાક્ષાત્કુર્વન્ સ્થિતોઽસ્મીત્યર્થઃ

પ્રપઞ્ચવ્યાપ્ત્યાખિલેન્દ્રિયાધારે સ્તુતેઽપિ ભગવતિ
પ્રકાશવિમર્શપરમાર્થે તદ્વિમર્શપ્રસરસરણિં વાણીં સ્તૌતિ -
યા સા મિત્રાવરુણસદનાદુચ્ચરન્તી ત્રિષષ્ટિં
વર્ણાનત્ર પ્રકટકરણૈઃ પ્રાણસઙ્ગાત્ પ્રસૂતાન્ ।
તાં પશ્યન્તીં પ્રથમમુદિતાં મધ્યમાં બુદ્ધિસંસ્થાં
વાચં વક્ત્રે કરણવિશદાં વૈખરીં ચ પ્રપદ્યે

અવિભાગાત્તુ પશ્યન્તી સર્વતઃ સંહૃતક્રમા ।
સ્વરૂપજ્યોતિરેવાન્તઃ સૂક્ષ્મા વાગનપાયિની ॥ ઇત્યાદિના લક્ષિતાં
પ્રથમમાદાબુદિતામુન્મિષિતાં તાં સ્વરૂપજ્યોતીરૂપાં
પશ્યન્ત્યાખ્યાં તદનુ તામેવ બુદ્ધિસંસ્થાં બુદ્ધ્યભ્યાસં પ્રાપ્તામ્ ।
કેવલં બુદ્ધ્યુપાદાનાત્ ક્રમરૂપાનુપાતિની પ્રાણવૃત્તિમતિક્રમ્ય
મધ્યમા વાક્ પ્રવર્તતે ॥ ઇત્યાદિલક્ષિતામ્ । મધ્યે ભવત્વાન્મધ્યમાં
મધ્યેઽન્તઃકરણે વર્તમાનામ્ । તદનુ વક્ત્રે વદને કરણેષુ
જિહ્વામૂલજિહ્વામધ્યમાદિષુ વિશદાં નિર્મલામ્ । સ્થાનેષુ વિવૃતે વાયૌ
કૃતવર્ણપરિગ્રહા । વૈખરી વાક્પ્રયોક્તૄણાં પ્રાણવૃત્તિનિબન્ધના ॥
ઇત્યાદિના લક્ષિતામ્ । વિખરે શરીરે ભવત્વાત્તદાખ્યાં વાચં
પ્રપન્નોઽસ્મિ । કાં તામિત્યાહ - યા સા
મિત્રાવરુણસદનાદગ્નીષોમમયાત્મનઃ
પરાવાક્પ્રધાનાન્મધ્યધામ્નોઽકરાદીંસ્ત્રિષષ્ટિં વર્ણાનુચ્ચરન્તી
આસૂત્રિતક્રમતયા ભેદાભેદાભ્યાં ભેદેન ચ વિમૃશન્તી । કેનોચ્ચરન્તી ?
પ્રકટૈરન્તર્મુખીભાવેનાભિન્નસ્ફુટપ્રકાશૈકમધ્યમાપ્તૈઃ કરણૈઃ
સર્વેન્દ્રિયૈઃ । કીદૃશાન્ વર્ણાન્ ? પ્રાણસઙ્ગાત્ પ્રસૂતાનુદ્ભૂતાન્ । તત્ર
ચિજ્જ્યોતિષિ ગુણીભૂતસૂક્ષ્મપ્રાણસઙ્ગાત્ પશ્યન્ત્યાં
ગુણીભૂતચિત્સૂક્ષ્મપ્રાણસઙ્ગાન્મધ્યમાયાં
સ્થૂલપ્રાણસઙ્ગાદ્વૈખર્યાં વર્ણા જાયન્તે । તે ચ ત્રિષષ્ટિઃ । તદ્યથા - અ- ઇ-
ઉ -ઋ - વર્ણાશ્ચત્વારો હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતભેદા દ્વાદશ ઌકારસ્ય દીર્ઘો નાસ્તીતિ
હ્રસ્વપ્લુતભેદાદ્ દ્વિવિધઃ । સંધ્યક્ષરાણાં હ્રસ્વા ન સન્તીતિ
દીર્ઘપ્લુતભેદાદષ્ટવિધાઃ । એવં સ્વરા દ્વાવિંશતિઃ । કાદયો માન્તાઃ
પઞ્ચવિંશતિઃ સ્પર્શાઃ । અન્તસ્થાશ્ચત્વારઃ । ઊષ્માણશ્ચત્વારઃ । કું
ખું ગું ધું ઇતિ યમાશ્ચત્વારઃ ।
અનુસ્વારવિસર્ગજિહ્વામૂલીયોપધ્માનીયા અં અઃ । ક । પ ઇતિ ચત્વારઃ । યથોક્તમ્
-
સ્વરા દ્વાવિંશતિશ્ચૈવ સ્પર્શાનાં પઞ્ચવિંશતિઃ ।
યાદયઃ શાદયશ્ચાષ્ટૌ ચત્વારશ્ચ યમાઃ સ્મૃતાઃ ॥
અનુસ્વારો વિસર્ગશ્ચ । ક । પ ઇતિ પરાશ્રયૌ ।
ત એતે ગદિતા વર્ણાસ્ત્રિષષ્ટિરિહ સૂરિભિઃ ॥ ઇતિ ।
મિત્રઃ સૂર્યોઽન્તરશેષદ્વૈતપ્લોષકારિત્વાદગ્નિઃ । વરુણો
હ્લાદાપ્યાયકારિત્વાત્ સોમઃ । વર્ણાનન્તઃ પ્રકટકરણૈઃ પ્રાણસઙ્ગાત્
પ્રસૂતે ઇતિ પાઠાન્તરે યા પરાવાક્શક્તિર્મિત્રાવરુણસદનાદુચ્ચરન્તી
પ્રમાણપ્રમેયાત્મકસૂર્યચન્દ્રાશ્રયેણાત્માકાશાદૂર્ધ્વં સરન્તી
સર્વોત્તીર્ણં નિજં ધામ પ્રમાતૃરૂપં સ્રવન્તી અસ્તિ । સૈવાન્તઃ
પ્રકટૈરન્તરેવ સ્ફુટૈરિન્દ્રિયૈઃ કૃત્વા ત્રિષષ્ટિં વર્ણાન્ પ્રાણસઙ્ગાદ્ધેતોઃ
પ્રસૂતે જનયતીત્યન્વયઃ । ઇન્દ્રિયાણાં રૂપાદ્યુપલબ્ધ્યાનુમેયત્વાદ્ બહિઃ
સ્ફુટત્વાભાવેનાન્તઃ પ્રકટીભાવઃ । એતદભિધેયપક્ષે
ઉચ્ચારણપ્રસૂત્યોઃ ક્રમેણાનુવાદ્યવિધેયભાવઃ

એવં વાક્પ્રસરાન્તં ભગવન્તં સ્તુત્વા
મધ્યમધામસાફલ્યમર્થયતે -
ઊર્ધ્વાધઃસ્થાન્યતનુભુવનાન્યન્તરા સંનિવિષ્ટા
નાનાનાડિપ્રસવગહના સર્વભૂતાન્તરસ્થા ।
પ્રાણાપાનગ્રસનનિરતૈઃ પ્રાપ્યતે બ્રહ્મનાડી
સા નઃ શ્વેતા ભવતુ પરમાદિત્યમૂર્તિઃ પ્રસન્ના

પરમાદિત્યસ્ય ચિદ્ભાનોર્બ્રહ્મનાડીરૂપા યા સેતિ દિવ્યા મૂર્તિઃ
સમુચ્છ્રિતાકૃતિર્નોઽસ્માકં પ્રસન્ના પ્રશસ્તા પ્રશમિતપ્રાણાદિકાલુષ્યા અત
એવ શ્વેતા ચિદાનન્દઘનતયા સ્ફુરન્તી અસ્તુ । કીદૃશી સા ? યા ઊર્ધ્વમધશ્ચ
સ્થિતાનિ અતનૂન્યનલ્પાનિ
અનાશ્રિતાદિકાલાગ્ન્યન્તભુવનેશનાનાભુવનાનિ દેહે બહિશ્ચાન્તરા મધ્યે
સંનિવિષ્ટા વ્યાપ્યાવસ્થિતા । તથા નાનાનાડીનાં
ચક્ષુરાદિરોમરન્ધ્રાન્તાનાં સુષિરાણાં પ્રસવેન સ્ફારેણ ગહના
સર્વૈર્દુષ્પ્રાપા । સર્વેષાં સ્થાવરાદિદેવયોનિભેદાન્તાનાં
ભૂતાનામન્તરસ્થા દેહમધ્યે વર્તમાના । યતશ્ચોક્તયુક્ત્યા ગહના અત એવ
કૈશ્ચિદેવ પ્રાણાપાનયોઃ
સર્વવાહપ્રસવપ્રવેશયોર્ગ્રસનનિરતૈર્ભક્ષણપ્રગલ્ભૈઃ પ્રાપ્યતે
સમાવિશ્યતે

કિઞ્ચ -
ન બ્રહ્માણ્ડવ્યવહિતપથા નાતિશીતોષ્ણરૂપા
નો વા નક્તંદિવગમમિતાતાપનીયાપરાહુઃ ।
વૈકુણ્ઠીયા તનુરિવ રવે રાજતે મણ્ડલસ્થા
સા નઃ શ્વેતા ભવતુ પરમાદિત્યમૂર્તિઃ પ્રસન્ના

બ્રહ્મણો બ્રહ્મબિલાવરણનિવિષ્ટસ્યાણ્ડં
ગર્ભીકૃતભૂમૂલમાયાણ્ડપ્રપઞ્ચશક્ત્યણ્ડં તેન ન વ્યવહિતા અપિ તુ
સમન્તતઃ ક્રોડીકારી પન્થાઃ પ્રસરમાર્ગો યસ્યાઃ, તથા અતિશીતઃ સોમઃ,
અત્યુષ્ણો વહ્નિઃ, ઇયં તુ દ્વૈતદાહાદદ્વૈતાનન્દસ્યન્દિત્વાચ્ચ નૈવંરૂપા । અપિ
તુ સમરસીભૂતાગ્નીષોમાત્મા । તથા નક્તંદિનં રાત્રિદિનં યો ગમો
ભ્રમણં તેન નો ઇતા પ્રમેયભાવં ન પ્રાપ્તા તદ્વતી । તથા અતાપનીયા
પરમાહ્લાદપ્રદા । તથા અપગતો રાહુરાચ્છાદનપ્રધાનઃ શૂન્યપ્રમાતા
યસ્યાઃ સા । કિઞ્ચ, રવેશ્ચિદ્ભાનોર્મણ્ડલે રશ્મિપરિવેષે રાજતે દીપ્યતે ।
બાહ્યાર્કમૂર્તિસ્તુ બ્રહ્માણ્ડવ્યવહિતા સ્વર્લોકાન્તમાત્રાવભાસિકા
શિશિરગ્રીષ્માદાવતિશીતોષ્ણરૂપા અહર્નિશં ભ્રમન્તી સન્તાપિકા
રાહ્વભિભૂતા ચેતિ વ્યતિરેકધ્વનિઃ । વૈકુણ્ઠસ્ય વિષ્ણોર્મૂર્તિરિવેત્યુપમા ।
સાપિ ચ બલિવઞ્ચનાવસરે બ્રહ્માણ્ડે બ્રહ્માણ્ડાન્તર્નિરુદ્ધમાર્ગા ન
કેનચિત્ । અત એવ નાતિશીતોષ્ણરૂપા । પ્રકાશાહ્લાદદા ભક્તાનામિત્યર્થઃ ।
નક્તંદિવગમેનાહોરાત્રપરિભ્રમણેન ન મિતા । દેવાદિભિર્નેયત્તયા
પરિચ્છિન્નેત્યર્થઃ । તાપનીયા મહાપ્રતાપવતી ।
અપગતરાહુરપક્રાન્તરવિમણ્ડલા ચેતિ શ્લેષઃ । એવમયમત્રોપમાશ્લેષો
વ્યતિરેકધ્વનિના સંસૃષ્ટઃ

અથ યુગપદન્તર્બહિશ્ચાર્કમૂર્તિં સ્તૌતિ -
યત્રારૂઢં ત્રિગુણવપુષિ બ્રહ્મ તદ્બિન્દુરૂપં
યોગીન્દ્રાણાં યદપિ પરમં ભાતિ નિર્વાણમાર્ગઃ ।
ત્રયયાધારઃ પ્રણવ ઇતિ યન્મણ્ડલં ચણ્ડરશ્મે-
રન્તઃસૂક્ષ્મં બહિરપિ બૃહન્મુક્તયેઽહં પ્રપન્નઃ

તચ્ચણ્ડરશ્મેશ્ચિદ્દીપ્તાંશોર્મણ્ડલં મુક્તયે
સમાવેશાત્મજીવન્મુક્ત્યર્થં પ્રપન્નોઽસ્મિ । કીદૃશમ્ ? અન્તશ્ચિદ્ભુવિ
સૂક્ષ્મમાદ્યોન્મેષાત્મ । યોગીન્દ્રૈરેવ લભ્યમ્ । બહિરપિ
બૃહન્મહાપરિમાણમ્ । યત્ર
સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારકારિરજઃસત્ત્વતમોનિવિષ્ટબ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાભિધાયયકારો-
કારમકારાખ્યહ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતવર્ણત્રયાત્મત્રિગુણવપુષિ પ્રણવે
વિશ્વવેદ્યાવિભાગવેદનાત્મા બિન્દુરિતિ
તદુપલક્ષિતોન્મનાન્તાપ્રમેયપરિપાટીરૂપં યસ્ય તાદૃગ્ બ્રહ્મ બૃહદ્
બૃંહકં ચ શાક્તતેજ આરૂઢમત્યુત્કૃષ્ટતયા વ્યવસ્થિતમ્ । યચ્ચ
પરમમસામાન્યમ્ । યોગીન્દ્રાણાં મિતયોગ્યતિશાયિપરતત્ત્વૈકભાજાં
નિર્વાણમાર્ગો જીવન્મુક્ત્યુપાયો ભાતિ સ્વપ્રકાશતયા સ્ફુરતિ । ત્રયયાઃ
પ્રાઙ્નિર્ણીતાયા આધાર આશ્રયઃ । પ્રકર્ષેણ નૂયતે ઉત્કૃષ્ટતયા વિમૃશ્યતે
પરં પારમેશ્વરં સ્વરૂપં યેનેતિ કૃત્વા પ્રણવ ઇત્યેતન્નામ યત્ ।
બાહ્યેઽપ્યર્કમણ્ડલે નવયોજનસાહસ્રો વિગ્રહોઽર્કસ્ય મણ્ડલમ્ ।
ત્રિગુણમ્ ઇતિ સ્વચ્છન્દાદિષ્ટનીત્યા યત્ર બિન્દુરૂપમિતિ સિતવર્તુલાકારં
બ્રહ્મમયં તદસામાન્યં બિમ્બમારૂઢમ્ । તચ્ચ યોગિનાં
નિર્વાણમાર્ગઃ, તેષાં હિ સૂર્યમણ્ડલભેદનસ્ય શ્રવણાત્ । તથા
વક્ષ્યમાણદૃશા સામર્ગ્યજુર્મયધામમણ્ડલાકૃતિત્વાત્ ત્રયયાધારઃ ।
પ્રકર્ષેણ નૂયમાનત્વાત્પ્રણવો વિશ્વ શરીત્વાચ્ચ પ્રણવઃ

યસ્મિન્ સોમઃ સુરપિતૃનરૈરન્વહં પીયમાનઃ
ક્ષીણઃ ક્ષીણઃ પ્રવિશતિ યતો વર્ધતે ચાપિ ભૂયઃ ।
યસ્મિન્ વેદા મધુનિ સરઘાકારવદ્ભાન્તિ ચાગ્રે
તચ્ચણ્ડાંશોરમિતમમૃતં મણ્ડલસ્થં પ્રપદ્યે

ચિદ્ભાનોર્મણ્ડલસ્થં મધ્યધામનિવિષ્ટં
તત્પરમાનન્દરૂપમમિતમનલ્પમમૃતં પ્રપદ્યે સમાશ્રયે । યત્રામૃતે
સોમઃ સર્વો મેયવર્ગઃ સુરાદિભિઃ સર્વૈઃ પ્રમાતૃભિઃ પ્રતિદિનં
કલાગ્રાસયુક્ત્યા પીયમાનત્વાત્ ક્ષીણઃ ક્ષીણઃ સન્ પુનઃ પુનઃ પ્રવિશતિ
હૃદ્વિશ્રાન્ત્યનન્તરં નિમજ્જતિ । યત એવ મણ્ડલાદ્ ભૂયોઽપિ
વર્ધતેઽભિવ્યજ્યતે મેયરૂપશ્ચન્દ્રઃ । યસ્મિંશ્ચ વેદાઃ સર્વશાસ્ત્રાણિ
મધુનિ માક્ષિકે સરઘાણાં મધુકરીણામાકાર ઇવાગ્રે ભાન્તિ પુરઃ
સ્ફુરન્તિ । યથા સરઘા માક્ષિકં સંચિત્ય પરિવૃત્ત્ય સોલ્લાસમાસતે, તથા
સર્વે વેદા વાક્યૈકવાક્યતયા પરાદ્વયમમૃતમામૃશ્ય ભ્રાજન્તે ।
બાહ્યોઽપિ સોમઃ કૃષ્ણપક્ષેષુ
પિતૃદેવનરગ્રસ્તકલાપઞ્ચદશકોઽમાવાસ્યાયાં સૂર્યમણ્ડલં પ્રવિશ્ય
વર્ધતે । વેદાશ્ચાર્કજ્યોતિર્લગ્ના આસતે

ઐન્દ્રીમાશાં પૃથુકવપુષા પૂરયિત્વા ક્રમેણ
ક્રાન્તાઃ સપ્ત પ્રકટહરિણા યેન પાદેન લોકાઃ ।
કૃત્વા ધ્વાન્તં વિગલિતબલિવ્યક્તિપાતાલલીનં
વિશ્વાલોકઃ સ જયતિ રવિઃ સત્ત્વમેવોર્ધ્વરશ્મિઃ

યો હિ યસ્માદ્ ગુણોત્કૃષ્ટઃ સ તસ્માદૂર્ધ્વમિષ્યતે ઇતિ સ્થિત્યા
ઊર્ધ્વા વિશ્વોત્કૃષ્ટા રશ્મયો યસ્ય । અત એવ સતાં
વિદ્યમાનાનામશેષાણાં ભાવઃ સત્ત્વં મહાપ્રકાશાત્મરૂપમ્ ।
તદેવ તત્પરમાર્થઃ । તતશ્ચ પ્રકાશમાનતયા પ્રકાશાત્મન્યેવ વિશ્વસ્ય
મગ્નત્વાત્ પ્રકાશો વિશ્વાલોકઃ સ એવ રવિશ્ચિદ્ભાનુર્જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે
। યેનૈન્દ્રીમાશાં પ્રાચ્યોન્મેષદશાં પૃથુકવપુષા
યોગિગમ્યસૂક્ષ્મશાક્તસ્પન્દાત્મના પૂરયિત્વા
ઉન્મિષિતપ્રાણાદિસંકોચચિત્પ્રાધાન્યોચ્છલિતાં કૃત્વા
શિવાદિસકલાત્માન્તાઃ શક્તિમન્તઃ પ્રકીર્તિતાઃ ઇતિ શ્રીપૂર્વાદિષ્ટનીત્યા
શિવમન્ત્રમહેશ્વરમન્ત્રેશ્વરમન્ત્રવિજ્ઞાનાકલપ્રલયાકલસકલાખ્યાઃ
ક્રમાત્ક્રમં પ્રાણીયતુટિસ્થા નિજશક્તિસહિતાઃ સપ્તલોકાઃ પાદોઽસ્ય વિશ્વા
ભૂતાનિ ઇતિ સ્થિત્યા પાદેન નિજાંશમાત્રેણાક્રાન્તાઃ ક્રોડીકૃત્ય
સ્વજ્યોતિર્મયીકૃતાઃ । કીદૃશેન ? પ્રકટાઃ સ્વાત્માભાસા
રૂપાદિવિશ્વહરણાદ્ધરયશ્ચક્ષુરાદિશક્તયો યસ્ય । તદુક્તં શ્રુતૌ - યુક્તા
હ્યસ્ય હરયઃ શતા દશ ઇતિ । નિઃસંખ્યશક્તિરાત્મેતિ હ્યસ્યાર્થઃ । કથં
ક્રાન્તાઃ ? ધ્વાન્તમાત્મન્યનાત્મપ્રતીત્યાત્માજ્ઞાનં વિગલિતા
બલિરનાત્મન્યાત્માભિધાયિની વ્યક્તિર્યસ્ય તાદૃક્ પાતાલલીનં
નિઃશેષપ્રશમિતં કૃત્વા । બાહ્યેનાપ્યર્કેણ સપ્તાશ્વારૂઢેનૈન્દ્રીં
દિશં સૂક્ષ્મરૂપેણાપૂર્ય ભૂરાદિલોકાઃ પાદેન મરીચિભિર્ધ્વાન્તં
ધ્વંસયિત્વા ક્રમેણ ક્રાન્તાઃ । પ્રકટહરિણા ચ નારાયણેન વિગલિતા
બલ્યાખ્યસ્ય દાનવેન્દ્રસ્ય વ્યક્તિર્યત્ર તદ્ધ્વાન્તં દાનવકુલં
પાતાલલીનં કૃત્વા ભૂરાદિલોકાશ્ચરણવિન્યાસક્રમેણાક્રાન્તાઃ । કિં
કૃત્વા ? પૃથુકવપુષા બાલવામનશરીરેણ ઇન્દ્રાદિદિગાપૂરણં કૃત્વા ।
સોઽપિ વિશ્વાલોકઃ સત્ત્વપ્રધાનશ્ચેત્યત્ર શ્લેષાલઙ્કારઃ ।
શ્લેષોપમાધ્વનિસંસૃષ્ટિરિયમ્

ધ્યાત્વા બ્રહ્મ પ્રથમમતનુ પ્રાણમૂલે નદન્તં
દૃષ્ટ્વા ચાન્તઃ પ્રણવમુખરં વ્યાહૃતીઃ સમ્યગુક્ત્વા ।
યત્તદ્વેદે તદિતિ સવિતુર્બ્રહ્મણોક્તં વરેણ્યં
તદ્ભર્ગાખ્યં કિમપિ પરમં ધામગર્ભં પ્રપદ્યે

બ્રહ્મણા પ્રજાપતિના વેદેષુ પ્રણવમુખરમોઙ્કારોચ્ચારણપૂર્વ
તદિત્યાદિ ગાયત્ર્યાઃ સવિતુર્વિશ્વપ્રસૂતિહેતોશ્ચિદાદિત્યસ્ય
યત્તત્કિમપીત્યસામાન્યં ભર્ગ ઇત્યાખ્યા યસ્ય તત્પરમં સર્વોત્કૃષ્ટં
ધામ પરિસ્ફુરત્તાત્મ શાક્તં તેજો
બાહ્યસૂર્યસોમવહ્ન્યાદિધામક્રોડીકારિત્વાદ્ધામગર્ભં
વરેણ્યમનુગ્રહકારિ ઉક્ત તત્પ્રપદ્યે સમાવિશામિ । કિં કૃત્વા બ્રહ્મણોક્તમ્ ?
કિં કૃત્વા ચ પ્રપદ્યે ? પ્રથમમાદાવતનુ અશરીરં
શ્રીભર્ગશિખાદિષ્ટનીત્યા અકારપરામર્શાત્મ વીરેશ્વરાખ્યં ચ બ્રહ્મ
બૃહદ્ બૃંહકં ચ પરં શાક્તં ધામ પ્રાણમૂલે
અપ્રાણાદ્યસ્ફુરત્તાધામ્નિ ધ્યાત્વા વિચિન્ત્યાનન્તરં નદન્તમિતિ નાદાખ્યં
પરવિમર્શાત્માનમન્તરિત્યુક્તશાક્તરૂપપ્રાણિતકલ્પતયા સ્થિતં દૃષ્ટ્વા
સ્વાત્મતયા સાક્ષાત્કૃત્ય
તન્નાદવિમર્શાનુપ્રવેશાવષ્ટમ્ભબલોન્મિષત્પ્રણવોચ્ચારણપૂર્વમ્ । તથા
ભૂઃ સ્વાહા ભુવઃ સ્વાહા સ્વઃ સ્વાહા ભુર્ભૂવઃ સ્વઃ સ્વાહા ઇતિ ચ
મન્ત્રરૂપા સમગ્રમેયમાનપ્રમાતૄણાં સસંસ્કારાણાં
પરબ્રહ્મમયત્વામર્શિનીર્વ્યાહૃતીશ્ચતસ્રઃ
સમ્યગિત્યન્તરામર્શાવષ્ટમ્ભાશૈથિલ્યેનોક્ત્વા ઉચ્ચાર્ય । અથ ચ
સર્વવ્યવહારાનેકરૂપાઃ કથા જપઃ ઇતિ શિવસૂત્રાદિષ્ટનીત્યા
તદભેદામર્શપ્રધાનતયા પરશાક્તરસપ્લાવિતાન્ સંપાદ્ય ।
શાક્તધામૈકાગ્ર્યવશાસાદિતશામ્ભવધામાવષ્ટમ્ભબલેન
વ્યુત્થાનદશામપિ તદભેદરસપ્રોક્ષિતાં વિધાયેત્યર્થઃ ।
ધામગર્ભમિત્યત્ર ધામશબ્દસ્તન્ત્રેણ દ્વિરુક્તઃ । તથા પ્રણવમુખરમિતિ

ત્વાં સ્તોષ્યામિ સ્તુતિભિરિતિ મે યસ્તુ ભેદગ્રહોઽયં
સૈવાવિદ્યા તદપિ સુતરાં તદ્વિનાશાય યુક્તઃ ।
સ્તૌમ્યેવાહં ત્રિવિધમુદિતં સ્થૂલસૂક્ષ્મં પરં વા
વિદ્યોપાયઃ પર ઇતિ બુધૈર્ગીયતે ખલ્વવિદ્યા

હે ભગવન્, ત્વાં સ્તુતિભિઃ સ્તોષ્યામીતિ સ્તોતૃસ્તુત્યસ્તુતિકલ્પનાત્મા યો મે
ભેદગ્રહ એષૈવ ચિદદ્વયાપ્રથનાત્માવિદ્યા, તથાપિ તસ્યા અવિદ્યાયાઃ
સુતરામતિશયેન વિનાશાય નિઃશેષોન્મૂલનાય યુક્તો નિત્યસંબદ્ધસ્ત્વાં
સ્તૌમ્યેવ દેહાદિપ્રમાતૃતાનિમજ્જનેન સર્વોત્કૃષ્ટતયા સતતં પરામૃશામિ,
ન તુ ક્ષણમપ્યુદાસીન આસે । ત્વામેવ ચિદર્કં સ્તૌમિ ન તુ પરિમિતાં
કાઞ્ચન દેવતામ્ । કીદૃશં ત્વામ્ ? સ્થૂલં બાહ્યપ્રાણાર્કરૂપમ્ ।
સૂક્ષ્મં મધ્યનાડીગતં પ્રાણબ્રહ્મરૂપમ્ । પરં ચાનવચ્છિન્નં
વિશ્વાત્મચિદાનન્દઘનમ્ । તદિતિ પ્રાક્તનવાક્યવ્યાવર્ણિતમેકમેવ ।
નિત્યોદિતં ચ । વાશબ્દશ્ચાર્થે । યુક્તં ચૈતત્ । યતો બુધૈસ્તત્ત્વજ્ઞૈરવિદ્યૈવ
વિદ્યોપાયઃ પર ઇત્યુક્તઃ । સ્તોત્રસ્તુત્યાદિવિભાગકલ્પનાત્માવિદ્યયા
સમસ્તાવિદ્યાબીજદેહાદિપ્રમાતૃત્વાભિમાનપ્રશમનેન
ચિદાનન્દઘનપરમાત્મોત્કર્ષપરામર્શાત્મા સ્તુતિઃ
પરમસમાવેશપ્રદેત્યર્થઃ

સ્તૌમ્યેવેત્યુક્તિં પ્રપઞ્ચયતિ -
યોઽનાદ્યન્તોઽપ્યતનુરગુણોઽણોરણીયાન્ મહીયાન્
વિશ્વાકારઃ સગુણ ઇતિ વા કલ્પનાકલ્પિતાઙ્ગઃ ।
નાનાભૂતપ્રકૃતિવિકૃતીર્દર્શયન્ ભાતિ યો વા
તસ્મૈ તસ્મૈ ભવતુ પરમાદિત્ય નિત્યં નમસ્તે

હે પરમાદિત્ય ચિદર્ક, તસ્મૈ તસ્મૈ ઇતિ પરસૂક્ષ્મસ્થૂલરૂપાય
વિશ્વાત્મને તુભ્યં નિત્યં નમઃ । સર્વકાલં દેહાદિપ્રહ્વતયા
પરામૃશંસ્ત્વામેવ સમાવિશામીત્યર્થઃ । કીદૃશાય તસ્મૈ ? યો અનાદ્યન્તો
દેશકાલાદ્યનવચ્છિન્નઃ । અતનુરાકારાનિયન્ત્રિતઃ । અતશ્ચ
સાર્વજ્ઞાદિગુણાસ્પૃષ્ટઃ । અણોરત્યન્તસૂક્ષ્મરૂપતયા યોગિદૃશ્યાત્
પરમાણોરપ્યણીયાનતિસૂક્ષ્મઃ ન કસ્યાપિ વેદ્યઃ । અપિ તુ
સ્વપ્રકાશચિદેકરૂપઃ ન તુ દેશતઃ સંકુચિતઃ । પરમાણોઃ સૂક્ષ્મસ્ય
વેદ્યત્વાદ્ દૃશ્યત્વાચ્ચ । મહીયાન્ વ્યાપકઃ । અતશ્ચ
વિશ્વક્રોડીકારિત્વાદ્વિશ્વાકારઃ । સાર્વજ્ઞાદિગુણયોગાત્ સગુણઃ । ઇત્યેવં
પ્રકારયા કલ્પનયા કલ્પિતાનિ પૃથક્પૃથગુલ્લિખિતાન્યઙ્ગાનિ
તત્તદ્ધર્મરૂપા અવયવભાગા યસ્ય તાદૃગ્
વેત્યનયોક્ત્યાઽવચ્છિન્નવસ્તુવિષયશબ્દવિકલ્પાસંસ્પૃષ્ટં પરમેકં
સ્વરૂપમનવચ્છિન્નમિતિ ધ્વનયતિ । નાનાભૂતાનિ વિચિત્રાઃ
સ્થાવરાદિબ્રહ્માણ્ડાન્તાઃ પ્રાણિનસ્તેષાં
પ્રકૃતીર્માયાપ્રકૃતિશુક્રશોણિતાદિકારણાનિ, વિકૃતીઃ કલાબુદ્ધિદેહાદિકાન્
દર્શયન્ ય આભાતિ । સંકુચિતસર્વાભાસોલ્લાસકતયા વા યઃ સ્ફુરતીત્યર્થઃ

તત્ત્વાખ્યાને ત્વયિ મુનિજના નેતિ નેતિ બ્રુવન્તઃ
શ્રાન્તાઃ સમ્યક્ ત્વમિતિ ન ચ તૈરીદૃશો વેતિ ચોક્તઃ ।
તસ્માત્તુભ્યં નમ ઇતિ વચોમાત્રમેવાસ્મિ વચ્મિ
પ્રાયો યસ્માત્પ્રસરતિતરાં ભારતી જ્ઞાનગર્ભા

યસ્માત્ત્વત્તો ભારતી પશ્યન્ત્યાદિવાક્ જ્ઞાનગર્ભા
સ્વાવભાસસંવિત્પ્રધાના પ્રસરતિ તસ્મૈ તુભ્યં નમ ઇતિ વચોમાત્રમેવ, ન
ત્વતિરિક્તં સ્તુતિવાક્યાદિ વચ્મિ । જ્ઞાનસ્ય સર્વવાક્પ્રસરહેતોરનવચ્છિન્નસ્ય
વિભિન્નસ્તુતિવાગ્ભિઃ સ્તોતુમશક્યત્વાત્ । નમઃશબ્દેન તુ દેહાદિપ્રહ્વતાં
તુરીયકસ્વચિત્પ્રકર્ષપરામર્શનસ્ય કર્તું શક્યત્વાત્ । યુક્તં ચૈતત્ ।
યસ્માન્મુનયોઽપિ ત્વયિ ત્વદ્વિષયે તત્ત્વાખ્યાને અણુર્ન મહાન્ ન હ્રસ્વં
દીર્ઘં નેત્યાદિ બ્રુવન્તઃ શ્રાન્તાઃ ક્લિષ્ટાઃ । ન ચ તૈસ્ત્વમિત્યેવંવિધોઽસીતિ
એતાદૃશો વેતિ એતત્તુલ્યો વેતિ સમ્યગુક્તઃ । વાગગોચરત્વાદેવેત્યર્થઃ

સર્વાઙ્ગીણઃ સકલવપુષામન્તરે યોઽન્તરાત્મા
તિષ્ઠન્ કાષ્ઠે દહન ઇવ નો દૃશ્યસે યુક્તિશૂન્યૈઃ ।
યશ્ચ પ્રાણારણિષુ નિયતૈર્મથ્યમાનાસુ સદ્ભિ-
ર્દૃશ્યં જ્યોતિર્ભવસિ પરમાદિત્ય તસ્મૈ નમસ્તે

હે પરમાદિત્ય ચિદર્ક, તસ્મૈ નિર્વિશેષાય તે તુભ્યં નમઃ । યસ્ત્વં
સ્થાવરાદિદેવયોન્યન્તાનાં રુદ્રક્ષેત્રજ્ઞાનાં ચ સર્વેષાં સર્વાઙ્ગેષુ
ભવો વ્યાપકઃ સકલવપુષામન્તરે મિતગ્રાહકાત્મનિ સ્વરૂપે યોઽન્તરાત્મા
પરમાનન્દત્વાત્ આત્મા ચૈવાન્તરાત્મા ચ ઇતિ
શ્રીસ્વચ્છન્દાદિષ્ટપુર્યષ્ટકપ્રમાતા તિષ્ઠન્નવસ્થાસ્નુરપિ યુક્ત્યા યોગેન
શૂન્યૈરપિ ન દૃશ્યસે । યથા કાષ્ઠેઽગ્નિસ્તિષ્ઠન્નપિ
યુક્તિશૂન્યૈરરણિમથનાનભિજ્ઞૈર્ન દૃશ્યતે
તત્કાષ્ઠકવલીકારિજ્વલદ્રૂપતયા નોપલભ્યતે । યશ્ચ ત્વં પ્રાણારણિષુ
સર્વવાહમાર્ગોદય વિશ્રાન્તિપદેષુ
સદ્ભિર્યોગિભિર્નિયતૈરભિયુક્તૈર્મથ્યમાનાસુ - ઊર્ધ્વશક્તિનિપાતાચ્ચ
અધઃશક્તિનિકુઞ્ચનાત્ । રુદ્રશક્તિસમાવેશં યો જાનાતિ સ પણ્ડિતઃ ॥
ઇત્યામ્નાયાદિષ્ટયુક્ત્યાઽનવરતાન્દોલનતઃ પ્રશમિતમરુદ્વ્યાપિકાસુ
દૃશ્યં જ્યોતિર્ભવસિ સ્વપ્રકાશચિદ્રૂપઃ સ્ફુરસિ । અત્ર પર્યાયેણ
પ્રાણાપાનાવુર્ધ્વાધરારણિરૂપૌ । યોગિપ્રયત્નો મથનકાષ્ઠમ્

સ્તોતા સ્તુત્યઃ સ્તુતિરિતિ ભવાન્ કર્તૃકર્મક્રિયાત્મા
ક્રીડત્યેકસ્તવ નુતિવિધાવસ્વતન્ત્રસ્તતોઽહમ્ ।
યદ્વા વચ્મિ પ્રણયસુભગં ગોપતે તચ્ચ તથ્યં
ત્વત્તો હ્યન્યત્કિમિવ જગતાં વિદ્યતે તન્મૃષા સ્યાત્

હે ગોપતે ચિન્મરીચિચક્રેશ્વર, ભવાનેકોઽદ્વિતીયઃ સ્તોત્રાદિરૂપતયા
ક્રીડતિ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાત્તત્તદ્રૂપતયા સ્ફુરતિ । યદુક્તં મયૈવ
ભૈરવાનુકરણસ્તોત્રે - સ્તોતા સ્તુત્યઃ સ્તુતિરિતિ યદપિ વિભિન્નં ન
કિઞ્ચિદસ્તીહ । મૃશસિ યથા યદ્રૂપં ચિદ્રૂપતયા ભવસ્યેતત્ ॥ ઇતિ ।
યતોઽહમિતિ ભવત્કલ્પિતમેવ । તતોઽહમિતિ સંકોચપ્રધાનો માયાપ્રમાતા
ત્વત્સ્તોત્રકરણેઽસ્વતન્ત્રસ્ત્વામેવ ચિદાત્માનં સ્તૌમિ । ન ત્વહં નામાન્યઃ
કશ્ચિદિત્યર્થઃ । યચ્ચ કિઞ્ચિત્ત્વદાત્મૈવાહં પ્રણયસુભગં
પ્રાર્થનાસુન્દરં વચ્મિ તત્સર્વં તથ્યં ત્વત્પરમાર્થમેવ ।
યતસ્ત્વત્તશ્ચિદાત્મનો વ્યતિરિક્તં જગતાં કિમિવ વિદ્યતે ? ન કિઞ્ચિદસ્તિ । યદિ વા
તથાપિ કિઞ્ચિત્સંકલ્પ્યતે તન્મૃષા સ્યાત્ । નૈવ ભવેત્ । ચિદાત્મતાં વિના
કસ્યચિદપિ ચેતના ચેતિ તસ્ય સંકલ્પવિકલ્પવિષયત્વસ્યાપ્યયોગેન
ગગનકુસુમતોઽપિ નિકૃષ્ટત્વાત્ । ઇત્થં યુક્તિતસ્ત્વદભેદસારૈવ સ્તુતિઃ

પ્રાતીતિકક્રમેણ તુ યદ્યપિ ભેદસ્તથાપીત્થં
ત્વમારાધ્યોઽસ્માકમિત્યાહ -
જ્ઞાનં નાન્તઃકરણરહિતં વિદ્યતેઽસ્માદ્વિધાનાં
ત્વં ચાત્યન્તં સકલકરણાગોચરત્વાદચિન્ત્યઃ ।
ધ્યાનાતીતસ્ત્વમિતિ ન વિના ભક્તિયોગેન લભ્ય-
સ્તસ્માદ્ભક્તિં શરણમમૃતપ્રાપ્તયેઽહં પ્રપન્નઃ

ઐન્દ્રિયકજ્ઞાનવતાં માયાપ્રમાતૄણામસ્માકમિન્દ્રિયાગોચરો
ભવાનચિન્ત્યત્વાદ્ધ્યાનવિષયો ન ભવતીતિ
દેહાદિમિતપ્રમાતૃતામજ્જનોન્મજ્જનચિદર્કભજનાત્મકભક્તિયોગ-
સંપાદનીયત્વાદ્ભગવતો ભક્તિમેવ
શાક્તસ્ફારાવેશમયામૃતપ્રાપ્તયેઽસ્મ્યાશ્રિતઃ । ઉક્તં ચ વિજ્ઞાનભૈરવે
- ભક્ત્યુદ્રેકાદ્વિરક્તસ્ય યાદૃશી જાયતે દશા । સા શક્તિઃ શાઙ્કરી
નિત્યં ભાવયેત્તાં તતઃ શિવઃ ॥ ઇતિ

હાર્દં હન્તિ પ્રથમમુદિતા યા તમઃસંશ્રિતાનાં
સત્ત્વોદ્રેકાત્તદનુ ચ રજઃ કર્મયોગક્રમેણ ।
સ્વભ્યસ્તા ચ પ્રથયતિતરાં સત્ત્વમેવ પ્રપન્ના
નિર્વાણાય વ્રજતિ શમિનાં તેઽર્ક ભક્તિત્રયીવ

હે અર્ક, તવ ભક્તિઃ પ્રપન્ના સમાશ્રિતા સતી શમિનાં
શાન્તરાગાદિકલઙ્કાનાં નિર્વાણાય મોક્ષાય વ્રજતિ
જીવચ્છિવત્વાભિવ્યક્તયે ઘટતે । ત્રયી યથા । સાપિ હિ કામ્યકર્મ
પરિહૃત્યાનુષ્ઠીયમાના ત્રયયન્તવિદામપવર્ગહેતુઃ । તથા ચૈષા
પ્રથમમુદિતા સમુન્મિષિતમાત્રા હાર્દં પ્રકાશાનન્દાત્મહૃદ્ભવં
તમસ્ત્વભેદાખ્યાતિરૂપમાણવં મલં સંશ્રિતાનાં ભક્તિભાજાં હન્તિ
નાશયતિ । તદનુ સત્ત્વસ્ય પ્રકાશસ્યોદ્રેકાત્પ્રકર્ષાત્કર્મયોગક્રમેણ
સ્વાત્મદેવતાવિશ્રાન્તિફલશારીરકર્માનુષ્ઠાનેન કાર્મમલરૂપં રજો
હન્તિ । તથા સુષ્ઠુ અભ્યસ્તા પરિશીલનેન સ્વીકૃતા સતો ભાવઃ સત્ત્વં
પ્રકાશૈકઘનત્વમેવ પ્રકાશમાને સર્વત્ર પ્રથયતિતરામ્ । ન તુ
પશુવન્માયીયમલાત્મભિન્નવેદ્યપ્રથાકૃત્ । ત્રયયપિ ત્રયયન્તવિદાં
તન્નિષ્ઠાનાં સત્ત્વં પ્રથયતિ

તામાસાદ્ય શ્રિયમિવ ગૃહે કામધેનું પ્રવાસે
ધ્વાન્તે ભાતિં ધૃતિમિવ વને યોજને બ્રહ્મનાડિમ્ ।
નાવં ચાસ્મિન્ વિષમવિષયગ્રાહસંસારસિન્ધૌ
ગચ્છેયં તે પરમમમૃતં યન્ન શીતં ન ચોષ્ણમ્

તાં ભક્તિમાશ્રિત્ય ચિદર્કસ્ય તે સમ્બન્ધિ પરમમમૃતં પરં
શાક્તં ધામ ગચ્છેયં સમાવિશેયમ્ ।
યચ્છૈશિરગ્રૈષ્મબાહ્યાર્કધામવૈલક્ષણ્યાચ્છીતમુષ્ણં ચ ન ભવતિ । અપિ
તુ મોહદાહપ્રકાશાહ્લાદકૃદગ્નિષોમાત્મ । કીદૃશીં તામ્ ? ગૃહે શૂન્યે
વેશ્મનિ શ્રિયમિવ । સમ્પૂર્ણભોગપ્રદત્વાત્ । પ્રવાસે રિક્તબન્ધુદેશે
કામધેનુમિવ ચિન્તિતમાત્રાભીષ્ટફલપ્રદત્વાત્ । ધ્વાન્તે ગાઢતમસિ
ભાતિમિવ । પૂર્ણપ્રથાહેતુત્વાત્ । વને ગહનપર્વતાદૌ ધૃતિમિવ ।
વિશ્રાન્તિહેતુત્વાત્ । યોજને પરશિવાત્મૈક્યાવેશે બ્રહ્મનાડિં સુષુમ્ણામ્ ।
પરમોપાયત્વાત્ । વિષમવિષયા એવ ગ્રાહા ભીષણા જલચરા યત્ર તાદૃશે
સંસારસમુદ્રે નાવમિવ । ઉત્તારકત્વાત્

અગ્નીષોમાવખિલજગતઃ કારણં તૌ મયુખૈઃ
સર્ગાદાને સૃજસિ ભગવન્ હ્રાસવૃદ્ધિક્રમેણ ।
તાવેવાન્તર્વિષુવતિ સમૌ જુહ્વતામાત્મવહ્નૌ
દ્વાવપ્યસ્તં નયસિ યુગપન્મુક્તયે ભક્તિભાજામ્

હે ભગવન્, અખિલસ્ય બાહ્યસ્ય નીલસુખાદેર્ગ્રાહ્યરૂપસ્યાન્તરસ્ય ચ
ગ્રાહકરૂપસ્ય દેહાદેર્જગતો યાવગ્નીષોમૌ સર્વવાહવાહી પ્રાણોઽપાનશ્ચ
પ્રકાશનાવસ્થાનહેતુત્વાત્કારણમ્ । તૌ
પ્રસિસૃક્ષાપ્રવિવિક્ષાત્મસર્ગાદાનસમયે
વસ્ત્વાભાસનવિમર્શાત્મસૃષ્ટ્યાદૌ તન્નિમિત્તં ચ હ્રાસવૃદ્ધિક્રમેણ
દ્વાદશષોડશકલાકલનપર્યાયતો મયુખૈઃ સૃષ્ટ્યાદિ
દેવ્યાત્મનિજમરીચિભિઃ સૃજસિ મુહુર્મુહુર્નિર્મિમીષે । તાવેવ ચ
ભક્તિભાજામન્તર્વિષુવતિ સમ્યઙ્નયનાત્મસમાનમરુત્પ્રધાને
કુમ્ભકે સમૌ સોમસૂર્યકલાન્યોન્યસંઘર્ષમિશ્રિતૌ
સન્તાવાત્મવહ્નાવુદાનવહ્નૌ જુહ્વતાં મુક્તયે
શિવાત્મભેદપ્રથારૂપાણવાદિમલત્રયપ્લુષ્ટોપલક્ષિતશિવાદ્વૈતપ્રાપ્તયે
દ્વાવપિ યુગપત્ક્રમં મયૂખૈરેવાસ્તં નયસિ
વિશ્વાત્મકવ્યાનવ્યાપ્તિમાવિશ્ય
જ્ઞાનક્રિયાત્મપરાગ્નીષોમરૂપસ્વાત્મમયૌ સંપાદયસિ

સ્થૂલત્વં તે પ્રકૃતિગહનં નૈવ લક્ષ્યં હ્યનન્તં
સૂક્ષ્મત્વં વા તદપિ સદસદ્વ્યક્ત્યભાવાદચિન્ત્યમ્ ।
ધ્યાયામીત્થં કથમવિદિતં ત્વામનાદ્યન્તમન્ત-
સ્તસ્માદર્ક પ્રણિયિનિ મયિ સ્વાત્મનૈવ પ્રસીદ

હે અર્ક, તે તવ સ્થૂલત્વં વિશ્વવ્યાપકત્વં પ્રકૃત્યા ગહનત્વાન્નૈવ
લક્ષયિતું શક્યમ્ । યસ્માદનન્તં દિક્કાલાકારૈરનવચ્છિન્નમ્ ।
સૂક્ષ્મત્વમપિ વા અણોરણીયાન્ ઇત્યેતદ્વ્યાખ્યાનાવસરવ્યાકૃતયુક્ત્યા
પરપ્રમાત્રાત્મ યત્તદપિ
સદસદ્વ્યક્ત્યભાવાદ્ભાવાભાવરૂપત્વેનાપ્રતીતેરચિન્ત્યમ્ ।
તદિત્થમનાદ્યન્તત્વાદવિદિતં ત્વાં કથમન્તઃ સ્વાન્તે ચિન્તયામિ ન
કથઞ્ચિત્ । તસ્માન્મયિ પ્રણયિનિ ત્વત્પ્રાર્થનાવહિતે સ્વયમેવ પ્રસીદ
પ્રશમિતદેહાદિપ્રમાતૃતાભિમાનકાલુષ્યઃ પ્રસ્ફુર

યત્તદ્વેદ્યં કિમપિ પરમં શબ્દતત્ત્વં ત્વમન્ત-
સ્તત્સદ્વ્યક્તિં જિગમિષુ શનૈર્લાતિ માત્રાકલાઃ ખે ।
અવ્યક્તેન પ્રણવવપુષા બિન્દુનાદોદિતં સ-
ચ્છબ્દબ્રહ્મોચ્ચરિતકરણવ્યઞ્જિતં વાચકં તે

યત્કિમપ્યસામાન્યં ત્વં
તદન્તરિત્યન્તર્મુખાનવચ્છિન્નપ્રકાશાત્મનિ પદે । શબ્દતત્ત્વમિતિ શાસ્ત્રં
શબ્દાત્મકં સર્વં શબ્દો હંસઃ પ્રકીર્તિતઃ ઇતિ
શ્રીસ્વચ્છન્દાદિષ્ટાનાહતભટ્ટારકરૂપમ્ । પરમમિતિ પરમોત્કૃષ્ટમ્ ।
યદુક્તં શ્રીકાલોત્તરે - નાદાખ્યં યત્પરં બીજં ઇતિ । વેદ્યમિતિ
સુપ્રકટસુસ્ફુરત્તાત્મકત્વાદનપહ્નવનીયમ્ । ન તુ વિદિક્રિયાકર્માત્મકમ્ ।
યદુક્તં શ્રીસ્વચ્છન્દે -
યસ્ય રૂપં શરીરં વા નાસ્તિ વર્ણઃ ક્રિયા તથા ।
સ કથં ગૃહ્યતે સૂક્ષ્મો હ્યગ્રાહ્યો નિત્યમવ્યયઃ ॥ ઇતિ ।
શ્રીભર્ગશિખાયામપિ -
નૈષ વર્ણો ન વા શબ્દો ન ચૈવાયં કલાત્મકઃ ।
કેવલઃ પરમાનન્દો વીરો નિત્યોદિતો રવિઃ ॥
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ ન શાન્તો ન વિકારવાન્ ।
સર્વભૂતાન્તરચરો ભાનુર્ભર્ગ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥ ઇતિ ।
તદેતત્પરબ્રહ્માત્મશક્તિમદ્રૂપમ્ । સદ્વ્યક્તિં જિગમિષ્વિતિ । ઓં તત્સદિતિ
નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ઇતિ સ્થિત્યા શક્ત્યાત્મબ્રહ્મરૂપતાં
જિઘૃક્ષુ ખે સુષુમ્ણાધામ્નિ અકારોકારમકારાદિમાત્રારૂપાઃ કલા
વિમર્શશક્તીઃ શનૈઃ શનૈઃ ક્રમેણ લાતિ ગૃહ્ણાતિ । ઇત્થં
શક્તિમચ્ચિદર્કાવભાસિતશબ્દબ્રહ્મભિત્તૌ પ્રણવવપુષા ઓંકારાત્મના
અવ્યક્તેન પશ્યન્તીવાક્પ્રધાનેન રૂપેણ ન તુ વ્યક્તેન
મધ્યમાદિવાગ્ભૂમિકાસ્પૃશા । પ્રણવઃ સર્વવેદેષુ ઇતિ સ્થિત્યા
ક્રોડીકૃતાશેષવાચ્યવાચકસ્ફારં શબ્દબ્રહ્મોચ્ચરતિ સ્વયં પ્રવર્તતે । ન
તૂચ્ચાર્યતે । કીદૃક્ ? બિન્દુનાદાભ્યાં
સમસ્તવેદ્યાભેદિવેદનસમસ્તવાચકાભેદિપરામર્શરૂપાભ્યામુદિતમ્ ।
સર્વોત્કૃષ્ટગગનારૂઢં સત્કથં સમુચ્ચરતિ અત્રાગમિકીં યુક્તિં
સ્મારયતિ - કરણેન દિવ્યકરણબન્ધેન ન તુ જિહ્વામૂલમધ્યાદિના
વ્યઞ્જિતં પ્રકટીકૃતમ્ । યદુક્તં શ્રીસ્વચ્છન્દે -
દિવ્યં તુ કરણં કૃત્વા તત્ત્વસ્યોચ્ચારણં કુરુ ઇત્યાદિ ।
યચ્ચૈતચ્છબ્દબ્રહ્મતત્ત્વશક્તિસ્વરૂપામર્શનમુખેનૈવ તે વાચકં
તત્સ્વરૂપામર્શકમ્

પ્રાતઃ સન્ધ્યારુણકિરણભાગૃઙ્મયં રાજસં યન્મધ્યે
ચાપિ જ્વલદિવ યજુઃ શુક્લભાઃ સાત્ત્વિકં વા ।
સાયં સામાસ્તમિતકિરણં યત્તમોલ્લાસિરૂપં
સાહ્નઃ સર્ગસ્થિતિલયવિધાવાકૃતિસ્તે ત્રયીવ

હે ભગવંશ્ચિદર્ક અહ્નઃ સાર્વજનીનસ્ય પ્રાણદિનસ્ય
સર્ગસ્થિતિલયવિધૌ તે સમ્બન્ધિની સા કૃતિઃ
ક્રોડીકૃતાશેષસૃષ્ટ્યાદિસ્તુર્યાખ્યા શક્તિર્વિજૃમ્ભત ઇત્યર્થઃ । કા સા ઇત્યાહ -
પ્રાતઃ હૃદુન્મેષાત્મનિ પ્રભાતે ગુણીભૂતપ્રાણાપાનવૃત્તીઃ
શિવશક્તિસંઘટ્ટાત્મા યા સન્ધ્યા તત્ર યેઽરુણકિરણા
અનુન્મિષિતવૈચિત્ર્યાદ્દિપ્તાઃ શરીરાદયશ્ચક્ષુરાદિપ્રકાશાસ્તાન્ ભજતે યદત
એવ રાજસં વિશ્વરાજાનં વિશ્વપ્રસરાસૂત્રણં ચ ઋઙ્મયમ્ । યચ્ચ
પરધામામર્શનાત્મા સ્તુતિકૃચ્ચ મધ્યે મધ્યધામ્નિ
યજુશ્ચિદ્દેવતાપૂજાત્મક્રિયાશક્તિપ્રધાનમ્ । દ્વૈતેન્ધનપ્લોષાદિવ જ્વલત્ ।
હ્લાદાત્મસોમવ્યાપ્ત્યુન્મજ્જનાચ્છુક્લભાઃ અમલમાત્મભાઃસ્વરૂપમ્ ।
સાત્ત્વિકં ચ સતાં ભાવઃ સત્ત્વં પ્રકાશમાનત્વં તસ્યેદં સમ્પાદકમ્
। સ્વપ્રકાશાવેશેન વિશ્વપ્રકાશકમિત્યર્થઃ ।
સાયમૂર્ધ્વતુટ્યર્ધેઽસ્તમિતકિરણં ગલિતપ્રાણાદિસંસ્કારક્ષયાત્
પ્રશાન્તસિતોજ્જ્વલિતમરીચિનિચયમ્ । અતશ્ચ
નિઃસંસ્કારદ્વૈતાદ્વૈતકવલનાત્તદપેક્ષયૈવ તમોવસ્તુવિશ્રાન્ત્યૈકરસત્વાત્
સામ । એતત્ત્રિવિધં સ્થૂલસૂક્ષ્મપરસ્વરૂપં યલ્લાસિ ગૃહ્ણાસિ સા
તવાકૃતિસ્ત્રયીવ ઋગ્યજુઃસામાનીવ । તથાહિ - પ્રાતરર્કદેવતાસ્તુતિપ્રધાના
ઋગ્વેદવ્યાપ્તિઃ । મધ્યે કર્માનુષ્ઠાનાત્મા યજુર્વેદોદયઃ । સાયં
વિશ્રાન્તિહેતુગીતપ્રધાના સામવેદપ્રધાનતેતિ પ્રતિદિનં સ્થિતિઃ

યે પાતાલોદધિમુનિનગદ્વીપલોકાધિબીજ-
ચ્છન્દોભૂતસ્વરમુખનદત્સપ્તસપ્તિઃ પ્રપન્નાઃ ।
યે ચૈકાશ્વં નિરવયવવાગ્ભાવમાત્રાધિરૂઢં
તે ત્વામેવ સ્વરગુણકલાવર્જિતં યાન્ત્યનશ્વમ્

અતલાદીનિ સપ્ત પાતાલાનિ । ક્ષીરાદ્યાઃ સપ્તોદધયઃ । અત્ર્યાદ્યાઃ સપ્ત
મુનયઃ । મહેન્દ્રાદ્યાઃ સપ્ત પર્વતાઃ । જમ્બ્વાદીનિ સપ્ત દ્વીપાનિ ।
ભૂરાદ્યાઃ સપ્ત લોકાઃ ।
મોહો મદશ્ચ ગર્વશ્ચ વિષાદઃ ક્રોધ એવ ચ ।
ભયં ચ હર્ષણં ચૈવ દેહે સપ્તાધયઃ સ્મૃતાઃ ॥
ઇત્યુક્તા મોહાદ્યાઃ સપ્તાધયઃ । યવાદીનિ સપ્તબીજાનિ । ગાયત્ર્યાદીનિ
સપ્તચ્છન્દાંસિ । ભૂતાઃ પ્રાપ્તાઃ । એતદામાશત્વાત્ ।
ઈદૃગ્વિશ્વપ્રપઞ્ચરૂપા યે ષડ્જાદ્યાઃ સપ્ત સ્વરાસ્તે મુખેષુ યેષાં તે
તન્મુખાસ્તાનેવાર્થાન્નદન્તો ધ્વનન્તઃ સપ્ત સપ્તયો
મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાત્માનોઽશ્વા યસ્ય તાદૃશં ત્વાં પ્રપન્નાઃ । યે ચ
નિરવયવા વાક્ પશ્યન્તી તસ્યા ભાવઃ સત્તા તન્માત્રાધિરૂઢં
મધ્યધામોન્મિષત્પશ્યન્ત્યામર્શપરિમર્શિતમ્ । અતશ્ચૈકાશ્વં ચ ત્વાં
બુદ્ધ્વા યે પ્રપન્નાઃ, ઉભયેઽપિ તે ત્વામેવાનશ્વં ચિદર્કં પરં બ્રહ્મ
યાન્તિત્વદેકતામાપ્નુવન્તિ । કીદૃશમ્ ? સ્વરૈઃ ષડ્જાદિભિઃ ગુણૈઃ
સત્ત્વાદિભિઃ કલાભિરકારાદિભિર્વર્જિતં નિરુપાધિપ્રકાશાનન્દઘનમ્ ।
સાશ્વોપાસનાનશ્વપ્રાપ્તિહેતુરિતિ વિરોધાભાસઃ

દિવ્યં જ્યોતિઃ સલિલપવનૈઃ પૂરયિત્વા ત્રિલોકી-
મેકીભૂતં પુનરપિ ચ તત્સારમાદાય ગોભિઃ ।
અન્તર્લીનો વિશસિ વસુધાં તદ્ગતઃ સૂયસેઽન્નં
તચ્ચ પ્રાણાસ્ત્વમિતિ જગતાં પ્રાણભૃત્ સૂર્ય આત્મા

હે ભગવન્, ત્વં જ્યોતિઃસલિલપવનૈશ્ચિત્પ્રકાશકરન્ધ્ર-
પ્રવિશચ્છાક્તામૃતપ્રાણમરુદ્ભિસ્ત્રિલોકીં જાગરસ્વપ્નસુષુપ્તિત્રયીં
પૂરયિત્વા તસ્યામેવ ત્રિલોક્યામેકીભૂતં સામરસ્યં પ્રાપ્તં દિવ્યં
સારં તુર્યાનન્દઘનં ગોભિરનુત્તરૈર્મરીચિભિઃ પુનરિતિ પુનઃ પુનરાદાય
ચમત્કૃત્ય અન્તરિતિ અન્તર્મુખે પદે લીનો વસુધાં પરાં ભૂમિં વિશસિ
તન્મયતયા સ્ફુરસિ તદ્ગતશ્ચાન્નમદનવિષયં વેદ્યજાતં સૂયસે
આશ્યાનીભૂય તદ્રૂપતયા સ્ફુરસિ । તચ્ચાન્નં
પ્રાણાપાનાવસ્થિતિહેતુસ્ત્વમેવ ન ત્વન્યત્ કિઞ્ચિદિતિ । અનયા યુક્ત્યા સૂર્યઃ
પ્રાણભૃદાત્મા ચ કથ્યસે । યદાહ શ્રુતિઃ -
અહમન્નમહમન્નદોઽહમન્નાદશ્ચ ઇતિ । બાહ્યોઽપિ સૂર્યો
ભૂર્ભુવઃસ્વસ્ત્રયીં જ્યોતિઃસલિલપવનૈસ્તત્ર તત્ર સમય આપૂર્ય
સમરસીભૂતં દિવ્યં ત્રિલોક્યાં રસરૂપં સારં
રશ્મિભિર્ગ્રીષ્માદાવાદાય પુનરપિ ભૂમિમન્તસ્તાપનયુક્ત્યા લીનઃ સન્
વિશતિ । તદ્ગતશ્ચાન્નમોષધ્યાખ્યં પ્રાણાવસ્થિતિહેતું જનયતિ । તતઃ સ
એવાન્નમન્નદોઽન્નાદશ્ચ

અગ્નીષોમૌ પ્રકૃતિપુરુષૌ બિન્દુનાદૌ ચ નિત્યૌ
પ્રાણાપાનાવપિ દિનનિશે યે ચ સત્યાનૃતે દ્વે ।
ધર્માધર્મૌ સદસદુભયં યોઽન્તરાવેશ્ય યોગી
વર્તેતાત્મન્યુપરતમતિર્નિર્ગુણં ત્વાં વિશેત્ સઃ

યો યોગી નિત્યૌ સતતવાહિનૌ પ્રાણાપાનાવેવ
કવલનાપ્યાયનહેતુત્વાદગ્નીષોમૌ જ્ઞાનક્રિયાશક્તિપ્રાધાન્યાત્
પ્રકૃતિપુરુષૌ વેદનવિમર્શત્વાદ્ બિન્દુનાદૌ પ્રસરવિશ્રાન્તિપદત્વાદ્ દિનનિશે
વિકાસસંકોચનિમિત્તત્વાત્ સત્યાનૃતે ઊર્ધ્વાધોગતિકારણત્વાદ્ ધર્માધર્મૌ
બાહ્યાનાં સત્તાસત્તયોર્જ્ઞાપકત્વાત્ સદસદુભયમન્તરુદાનધામ્નિ
આવેશ્ય વિલાપ્યાત્મનિ ચિદ્ધામ્નિ વર્તેતાવતિષ્ઠેત સ ત્વાં નિર્ગુણં
સત્ત્વાદિગુણાતીતં પરમાદિત્યં વિશત્યેવ

ગર્ભાધાનપ્રસવવિધયે સુપ્તયોરિન્દુભાસા
સાપત્ન્યેનાભિમુખમિવ ખે કાન્તયોર્મધ્યસંસ્થઃ ।
દ્યાવાપૃથ્વ્યોર્વદનકમલે ગોમુખૈર્બોધયિત્વા
પર્યાયેણાપિબસિ ભગવન્ ષડ્રસાસ્વાદલોલઃ

હે ભગવંશ્ચિદ્ભાનો ! દ્યાવાપૃથ્વ્યોઃ
સર્વદ્વાદશાન્તાત્માન્તરિક્ષદેહભૂમ્યોઃ કાન્તયોર્નિજવિજ્ઞાનેનૈવ
રમણીયતાં પ્રાપિતયોર્વદનકમલે શક્તિનલિને
ગોમુખૈરનુત્તરૈર્મરીચિભિર્બોધયિત્વા વિકાસ્ય
અસામાન્યશાક્તાનન્દાસ્વાદનલમ્પટઃ સન્ પર્યાયેણ
વિચિત્રોન્મેષનિમેષક્રમૈરાપિબસિ ચમત્કુરુષે । કીદૃશઃ ?
મધ્યસંસ્થોઽગ્નીષોમાધિરૂઢઃ । કિમર્થમ્ ? ગર્ભે સ્વાન્તર્યદાધાનં
પ્રક્ષેપોઽર્થાદ્વિશ્વસ્ય પ્રસવસ્તદૌચિત્યેન ભાસનં તદ્વિધાનાર્થમ્ ।
કીદૃશ્યોર્દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ ? ખે શૂન્યપ્રમાતરિ સુપ્તયોઃ કલોદ્વલિતમેતચ્ચ
ચિત્તત્ત્વં કર્તૃતામયમ્ । અચિદ્રૂપસ્ય શૂન્યાદેર્મિતં ગુણતયા સ્થિતમ્
॥ ઇતિ નીત્યા શૂન્યપ્રધાનતાશ્રયેણ
નિમજ્જિતપારમાર્થિકસ્વરૂપયોરભિમુખાવસ્થિતયોઃ । કથં સુપ્તયોઃ ?
સાપત્ન્યેન પરસ્પરપ્રતિયોગિતયૈવાભિમુખં કૃત્વા ।
ઉભયાનુકૂલત્વાદાભિમુખ્યમાશ્રિત્યેત્યર્થઃ । બાહ્યોઽપ્યર્કો
દ્યાવાપૃથિવ્યો રાત્રાબિન્દુભાસા
સુપ્તયોર્મીલિતસ્વરૂપયોરભિમુખાવસ્થિતયોર્મધ્ય ગોભિર્વદનનલિને વિકાસ્ય
તદીયવિચિત્રરસાસ્વાદલોલ આપિબતિ ભૌમાન્તરિક્ષાન્ રસાન્ । ગર્ભાધાનાય
ગ્રીષ્માદૌ કર્ષણ્યાદિનિજરશ્મ્યન્તર્નિવેશનાય । પ્રાવૃડાદૌ ચ પ્રસવાય
વર્ષણ્યાદિમરીચિવિસર્ગતો નાનૌષધ્યુપ્તયે । અથ ચ સાપત્ન્યેનાભિમુખયોઃ
સુપ્તયોરિન્દુભાસોપલક્ષિતયોઃ કર્પૂરાછ્હુરિતયોઃ
કાન્તયોર્મધ્યસંસ્થો નાયકો વૈદગ્ધ્યાદ્ ગોમુખૈર્વક્ત્રપદ્મે પર્યાયેણ
યુગપદ્ બોધયિત્વા લોચનપરિચુમ્બનપુરઃસરમુન્નિદ્રે વિધાય
વક્ત્રાસવામૃતલમ્પટો ગર્ભસ્યાધાનપ્રસવનિમિત્તમાપિબતિ રતયેઽત્યર્થં
પરિચુમ્બતીતિ શ્લેષાઽઽઙ્કારઃ શ્લેષધ્વનિસંસૃષ્ટશ્ચ

સોમં પૂર્ણામૃતમિવ ચરું તેજસા સાધયિત્વા
કૃત્વા તેનાનલમુખજગત્તર્પણં વૈશ્વદેવમ્ ।
આમાવસ્યં વિઘસમિવ ખે તત્કલાશેષમશ્નન્
બ્રહ્માણ્ડાન્તર્ગૃહપતિરિવ સ્વાત્મયાગં કરોષિ

હે ચિદર્ક ! બ્રહ્મરન્ધ્રાવસ્થિતશાક્તબ્રહ્મોપલક્ષિતસ્યાણ્ડસ્ય અન્તરિતિ
ધરામૂલમાયાશક્ત્યણ્ડચતુષ્ટયસ્ય મધ્યે ગૃહે સ્વાત્મયાગં કરોષિ ।
કિં કૃત્વા ? સોમં રૂપાદિપઞ્ચદશાત્મકમેવં તેજસા
નિજમરીચિવિસ્ફુરણેન પૂર્ણામૃતં ચરુરિવ સાધયિત્વા એકૈકત્ર ચ તત્ત્વેઽપિ
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વરૂપતા ઇતિ કૃત્વા વિશ્વાત્મનિજશાક્તામૃતાભાસમયં
સ્વસંનિવિષ્ટં વિધાય । અનલ ઉદાનવહ્નિર્મુખં પ્રાપ્ત્યુપાયો યસ્ય
બ્રહ્માદ્યનાશ્રિતાન્તકારણાધિષ્ઠિતધરાદિશિવતત્ત્વાન્તાધ્વ-
વિસ્ફારમયસ્ય જગતસ્તસ્ય તર્પણં યત્તદેવ વૈશ્વદેવં યાગં તેન સોમેન
ચરુણા વિધાય તસ્ય સોમસ્ય કલાશેષં
જગત્તર્પણોપયુક્તકલાપઞ્ચદશાવશિષ્ટમૂર્ધ્વતુટ્યાર્ધાખ્યામાવસ્યા-
સમ્બન્ધિ અમાખ્યકલારૂપં વિઘસમિવ
કવલિતાશેષસંસ્કારકલ્પમિવાશ્નન્ ।
અમૃતં ચન્દ્રરૂપેણ દ્વિધા ષોડશધા પુનઃ ।
પિબન્તિ ચ સુરાઃ સર્વે દશ પઞ્ચ પરાઃ કલાઃ ॥
અમાશેષગુહાન્તઃસ્થામાવસ્યા વિશ્વતર્પિણી ॥
ઇતિ શ્રીકાલિકાક્રમાદિષ્ટનીત્યા વિશ્વદેવતા પરમાર્થે સ્વાત્મનિ ચમત્કુર્વન્ ।
કીદૃક્ ત્વમ્ ? ગૃહપતિરિવ । સોઽપિ હિ પૂર્ણામૃતકલ્પમામાવસ્યં ચરું
પ્રસાધ્ય તેનાગ્નિપ્રમુખસર્વજગત્તર્પણં વૈશ્વદેવં ચ કૃત્વા
તચ્છેષમશ્નન્ સ્વાત્મદેવતાયાગં કરોતિ । બાહ્યોઽપિ સૂર્યઃ
સ્વરશ્મિતાપપ્રદ્રાવિતસોમકલાપઞ્ચદશકેન દેવર્ષિનરાત્મજગત્તર્પણં
વિધાયામાખ્યકલાચમત્કરણાત્મશ્વાત્મયાગં
બ્રહ્માણ્ડસ્યાન્તર્વિધત્તે

કૃત્વા નક્તં દિનમિવ જગદ્બીજમાવ્યક્તિકં યત્
તત્રૈવાન્તર્દિનકર તથા બ્રાહ્મમન્યત્તતોઽલ્પમ્ ।
દૈવં પિત્ર્યં ક્રમપરિગતં માનુષં ચાલ્પમલ્પં
કુર્વન્ કુર્વન્ કલયસિ જગત્ પઞ્ચધાવર્તનાભિઃ

હે દિનકર વિશ્વોદયકારિદિવસસંપાદક ચિદ્ભાનો, જગતઃ
સદાશિવાન્તસ્ય વિશ્વસ્ય યદ્ બીજમારમ્ભાવસાનયોરુદયાપવર્ગકારણં
શ્રીસ્વચ્છન્દાદિષ્ટવિતતપરાર્ધાત્મકાલરૂપમહોરાત્રં તત્કૃત્વાભાસ્ય
તત્રૈવાન્તર્જગતઃ કલાદિક્ષિત્યન્તસ્યાશુદ્ધાધ્વરૂપસ્ય બીજં
માયેયમહોરાત્રં તદન્તરપ્યાવ્યક્તિકં પ્રાકૃતં તદન્તરપિ બ્રાહ્મં
તત્રાપિ દૈવં તત્રાપિ પિત્ર્યં પિતૃસમ્બન્ધિ તત્રાપિ માનુષં
ક્રમેણાલ્પમલ્પં કુર્વન્ કુર્વન્નિવ વૈચિત્ર્યસહસ્રૈરાભાસયન્નિવ
જગદ્વિશ્વં પઞ્ચધાવર્તનાભિર્વિચિત્રજાગરાદિદશાપઞ્ચકપરાવર્તનૈઃ
કલયસિ અન્તરવસ્થિતં બહિઃ ક્ષિપસિ । નિર્મિમીષે નિર્મિતં ચ કલયસિ ।
ઇદમિત્થમિદમિદમિતિ સંખ્યાનેન સ્થાપયસિ । સ્થાપિતમપિ કલયસિ
અન્તઃસંહરસિ । સંહૃતમપિ કલયસિ સંસ્કારગાલનેન વિમૃશસિ । વિમૃષ્ટમપિ
કલયસિ સ્વાત્માભેદેન જાનીષે સ્વપ્રકાશૈકાત્મ્યમાપાદયસિ । તથા પુનરપિ
સ્વરૂપાત્ કલયસિ નવં નવમુલ્લાસયસિ । ઇત્યેવં
સર્ગસ્થિતિસંહૃતિવિલાપનસ્વાત્મૈક્યાભાસનપરસ્પરાન્દોલનલીલાક્રાન્તં
કરોષિ । અત્ર જગદ્બીજમાવર્ત્ય દ્વિર્યોજ્યમ્ । અલ્પમલ્પમિતિ વીપ્સાયામ્ ।
અયમાશયઃ - યદ્યસ્ય યાવદહોરાત્રં તત્તદીયે પ્રાણચારે
તદંશાંશકાસ્વપિ વા
શ્રીસ્વચ્છન્દાદિષ્ટમાસોદયાદિષષ્ટ્યબ્દોદયાન્તપ્રક્રિયયા
યોગિજ્ઞાનાપેક્ષયાતિપરિમિતમાભાસયતિ ભગવાન્,
તત્રાપ્યન્તર્વિશ્વૈકાત્મ્યપ્રથનાત્
સાદાશિવાન્તકાલકલનામશેષામાભાસયતીત્યાભાસમાનોઽયં કાલો ન
ત્વસ્ય વાસ્તવં કિઞ્ચિત્તત્ત્વમસ્તિ । અત એવ કુર્વન્નિવેતીવશબ્દેનાયમેવાર્થઃ
સ્પષ્ટઃ । વસ્તુતો હ્યેતાવદ્વિશ્વોદયાવસ્થાનવિલાપનાદ્યાત્મા પરમેશ્વર
એવેતિ સ્ફુરતિ । ન તુ ચિદેકવપુષસ્તતોઽતિરિક્તં કિમપ્યસ્તિ । અત્ર ચ
માનુષાદ્યહોરાત્રપ્રમાણં શ્રીસ્વચ્છન્દે ચોક્તમ્ । તદ્યથા -
મુહૂર્તાસ્તુ તથા ત્રિંશદહોરાત્રસ્તુ માનુષઃ ।
દક્ષિણં ચાયનં રાત્રિરુત્તરં ચાયનં દિનમ્ ॥
પિતૄણાં તદહોરાત્રમનેનાબ્દં તુ પૂર્વવત્ ।
એવં દેવૈસ્ત્વહોરાત્રઃ ........................................... ॥ ઇતિ ।
યત્ત્વિહ દૈવં પિત્ર્યં પૃથગુક્તં તત્પિતૃસમ્બન્ધ્યહોરાત્રો જ્ઞેયઃ ।
તેષાં શુક્લકૃષ્ણરૂપો હિ સઃ । કિઞ્ચ -
કલ્પો બ્રહ્મદિનં પ્રોક્તં ચતુર્યુગસહસ્રકમ્ ।
ષટ્ત્રિંશત્તુ સહસ્રાણિ બ્રહ્મણઃ પ્રલયોદ્ભવઃ ॥
અવ્યક્તસ્થેષુ રુદ્રેષુ દિનરાત્રિશ્ચ તાવતી ।
પ્રાધાનિકપરાર્ધેન દશધા ગુણિતેન તુ ।
માયા સંહરતે સર્વં પુનશ્ચૈવ સૃજેજ્જગત્ ॥ ઇતિ ।
તથા -
શક્તિર્કાલપરાર્ધસ્ય કોટિધા ગુણિતસ્ય ચ ।
અનાશ્રિતસ્ય દેવસ્ય દિનમેતત્ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
ઇત્યેવમાદિ । તથૈકત્ર પ્રાણચારે ઘટિકોદયાત્ પ્રભૃતિ ષષ્ટ્યબ્દોદયાન્તં
વિતતં તત્રાદિષ્ટં ગ્રન્થગૌરવભયાન્ન દર્શિતમ્ । એવમહોરાત્રકૃત્ત્વેન
જગદ્વિપરિવર્તકત્વં ભગવત ઉક્તમ્

યે ત્વહોરાત્રપ્રશમે રૂઢાસ્તે લોકોત્તરા એવેત્યાહ -
તત્ત્વાલોકે તપન સુદિને યે પરં સંપ્રબુદ્ધા
યે વા ચિત્તોપશમરજનીયોગનિદ્રામુપેતાઃ ।
તેઽહોરાત્રોપરમપરમાનન્દસંધ્યાસુ સૌરં
ભિત્ત્વા જ્યોતિઃ પરમપરમં યાન્તિ નિર્વાણસંજ્ઞમ્

હે તપન મહાપ્રકાશરૂપ, યે યોગિનસ્તત્ત્વાલોકાત્મનિ
શોભનેઽનિશોદિતેઽનસ્તમિતે દિને પારમાર્થિકે સર્વદશાનુસ્યૂતે સર્વતોમુખે
ચિત્પ્રકાશે સમ્યક્ પ્રાણાયામાદ્યાયાસં વિના વિમર્શયુક્ત્યા પ્રબુદ્ધા
ગલિતાખ્યાતિતામિસ્રાઃ । યે ચાન્યે ચિત્તોપશમ એવ
સર્વબાહ્યાભ્યાસનિવૃત્તિહેતુત્વાદ્ રજની, તસ્યાં યોગનિદ્રામુપેતાઃ ।
પ્રશમિતવિકલ્પસવિકલ્પપ્રકાશૈક્યમાપન્નાઃ । ઉભયેઽપિ તે
પ્રાગ્વર્ણિતસમસ્તાહોરાત્રોપરમ એવ પરમાનન્દરૂપાઃ સન્ધ્યા
નિમજ્જત્પ્રાણાપાનવ્યાપ્તિશિવસામરસ્યભુવઃ સર્વતોદિક્કમુદિતાસ્તાસુ
સૌરમિતિ પ્રાણીયમપરમમિતિ સ્થૂલં જ્યોતિઃ સંકુચિતં પ્રકાશં ભિત્ત્વા
નિઃસંસ્કારં વિલાપ્ય પરં નિર્વાણમાર્ગં યાન્તિ સદા પરં શાક્તં
ધામાશ્લિષ્યન્તે

ન કેવલાં ચિત્રાં કાલકલનામકાલકલિતસ્વરૂપસમાપત્તિં ચ
દર્શયસિ, યાવજ્જગદુદયાપાયાવપીત્યાહ -
આ બ્રહ્મેદં નવમિવ જગજ્જઙ્ગમસ્થાવરાન્તં
સર્ગે સર્ગે વિસૃજસિ રવે ગોભિરુદ્રિક્તસોમૈઃ ।
દીપ્તૈઃ પ્રત્યાહરસિ ચ લયે તદ્યથાયોનિ ભૂયઃ
સર્ગાન્તાદૌ પ્રકટવિભવાં દર્શયન્ રશ્મિલીલામ્

આબ્રહ્મણઃ શાક્તાદ્રૂપાદાબ્રહ્મ નિજં પરં શાક્તં રૂપં
વર્જયિત્વા ઇદં સર્વં સાદાશિવાદિક્ષિત્યન્તં જઙ્ગમસ્થાવરે અન્તૌ ભાગૌ
યસ્ય તાદૃગ્ જગત્સર્ગે સર્ગે પ્રથમેચ્છોન્મેષાત્મન્યાદિસર્ગે ભૂયો ભૂય
ઉદ્રિક્તસોમૈઃ સ્ફીતશાક્તામૃતૈર્ગોભિર્મરીચિભિર્વિસૃજસિ આશ્યાનીભૂતં
નિજરશ્મિરૂપં પ્રકટયસિ । ભૂયો દીપ્તૈરગ્નિપ્રધાનિર્ગોભિસ્તજ્જગદ્યથાયોનિ
પ્રત્યાહરસિ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાવભાસિતતત્તત્કારણનિવેશપુરઃસરં લયે
સ્વચિદૈક્યાભાસનાત્મનિ સંહારે પ્રતીપમાહરસિ ચિદેકમયમેવ કરોષિ । કિં
કુર્વન્ ? સર્ગસ્ય સૃષ્ટેરાદૌ અન્તે પ્રકટવિભવાં સ્ફુટમાહાત્મ્યાં
રશ્મિલીલાં પ્રકટયન્નિજમરીચિવિલાસમાભાસયન્

શ્રિત્વા નિત્યોપચિતમુચિતં બ્રહ્મતેજઃપ્રકાશં
રૂપં સર્ગસ્થિતિલયમુચા સર્વભૂતેષુ મધ્યે ।
અન્તેવાસિષ્વિવ સુગુરુણા યઃ પરોક્ષઃ પ્રકૃત્યા
પ્રત્યક્ષોઽસૌ જગતિ ભવતા દર્શિતઃ સ્વાત્મનાત્મા

હે ભગવન્, યઃ પ્રકૃત્યા સ્વભાવેન પરોક્ષોઽક્ષાગોચર આત્મા અસૌ
જગતિ સર્વભૂતેષુ મધ્યે ભવતાઽન્તેવાસિષુ અનુગ્રાહ્યેષુ આત્મનૈવ પ્રત્યક્ષો
દર્શિતઃ સ્વપ્રકાશતયા પ્રકટીકૃતઃ । કિં કૃત્વા ? નિત્યોપચિતં સદા
પરિપૂર્ણમુચિતં ચિદાનન્દઘનં રૂપં શ્રિત્વા દેહાદિનિમજ્જનેનોન્મગ્નં
વિધાય । કીદૃગ્ રૂપમ્ ? બ્રહ્મતેજઃપ્રકાશં બૃહત્ત્વાદ્ બૃંહકત્વાચ્ચ
બ્રહ્મ દ્વૈતદાહિત્વાત્તેજો યસ્ય તાદૃશઃ પ્રકાશઃ પ્રથા યસ્ય । કીદૃશેન
ભવતા ? સર્ગસ્થિતિલયમુચા જનનાદિશૂન્યેન યથાન્તેવાસિષુ શિષ્યેષુ
શોભનેન દૃષ્ટતત્ત્વેન ગુરુણા આત્મા દર્શ્યતે ચિન્મયી સત્તા પ્રકટીક્રિયતે,
તથા ત્વયાન્તઃ પરમાત્મતયા બહિશ્ચ તેજો વિશ્વરૂપતયા સ્વયમાત્મા
પ્રકટીક્રિયતે

લોકાઃ સર્વે વપુષિ નિયતં તે સ્થિતાસ્ત્વં ચ તેષા-
મેકૈકસ્મિન્ યુગપદગુણો વિશ્વહેતોર્ગુણીવ ।
ઇત્થંભૂતે ભવતિ ભગવન્ન ત્વદન્યોઽસ્મિ સત્યં
કિન્તુ જ્ઞસ્ત્વં પરમપુરુષોઽહં પ્રકૃત્યૈવ ચાજ્ઞઃ

હે ભગવન્ પરાનન્દાત્મક
સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિસ્વરૂપપરાવાગાલિઙ્ગિતમૂર્તે, તે તવ
વિશ્વહેતોરશેષકારણસ્ય વપુષિ પ્રકાશાનન્દઘને સ્વરૂપે સર્વે લોકા
લોક્યમાનાઃ પદાર્થાઃ, લોકયિતારશ્ચ રુદ્રક્ષેત્રજ્ઞરૂપાઃ પ્રમાતારઃ
સ્થિતાઃ । ત્વચ્ચિદાત્મિકાં સત્તાં વિના હિ કથમેતે ત્વત્તો વિશ્વહેતોરુદિયુઃ ।
તેષાં ચ લોકાનાં સંબન્ધિન્યેકૈકસ્મિન્ વપુષિ ત્વં યુગપદક્રમેણૈવ
સ્થિતઃ । અન્યથા તે ત્વત્પ્રકાશતાં વિના હિ કથં પ્રકાશેરન્ । અતશ્ચ ત્વં
સત્ત્વાદિગુણહીનોઽપિ વિશ્વાત્મતાભાસગુણાદ્ ગુણીવાભાસિ । ઇત્થમુપવર્ણિતે
વિશ્વાત્મનિ ભવતિ સતિ સત્યમસ્મિ નાન્યઃ । કિન્તુ ત્વમેવંભૂતઃ પરમઃ
પુરુષો જ્ઞઃ પરિપૂર્ણઃ સાર્વજ્ઞ્યાદિધર્મઃ । અહમિતિ ત્વયૈવ દેહાદિષુ
ગ્રાહિતપ્રમાતૃભાવઃ પ્રકૃત્યા ત્વન્માયામાહાત્મ્યાદજ્ઞઃ । અતશ્ચ
દેહાદિપ્રમાતૃતાનિમજ્જનેનાજ્ઞતાં પ્રશમયય નિત્યં સ્વાત્મસમાવેશેન
જ્ઞતાં મમોન્મજ્જયેત્યર્થાદુક્તં ભવતિ

સંકલ્પેચ્છાદ્યખિલકરણપ્રાણવાણ્યો વરેણ્યાઃ
સંપન્ના મે ત્વદભિનવનાજ્જન્મ ચેદં શરણ્યમ્ ।
મન્યે ચાસ્તં જિગમિષુ શનૈઃ પુણ્યપાપદ્વયં તદ્
ભક્તિશ્રદ્ધે તવ ચરણયોરન્યથા નો ભવેતામ્

ઇત્થમજ્ઞસ્યાપિ મે
ત્વદભિનવનાચ્ચિદાત્મત્વદાભિમુખ્યપ્રવૃત્તત્વત્પરામર્શાત્મસ્તુતિવશાત્ ।
સંકલ્પઃ સ્થૂલેચ્છા । ઇચ્છા સઙ્કલ્પકારણભૂતા
સૂક્ષ્મવિકલ્પપરામર્શાત્મા । આદિશબ્દાત્
પ્રયત્નસ્તદનન્તરમાલોચનાદાનાદિપ્રવૃત્તાનિ વાગ્વર્જાન્યખિલાનિ કરણાનિ
સત્સહવૃત્તિઃ પ્રાણઃ, સર્વત્રાત્ર સૂક્ષ્મપરામર્શરૂપતયા વ્યાપકત્વેન
સ્થિતા વાણી ચેત્યેતે મમ વરણે પરાનુગ્રહે સાધવો વરેણ્યા જાતાઃ,
તથેદમિતિ પશ્ચિમજન્મ શરણ્યં શરણે સાધુ અનુગ્રાહ્યાનુગ્રહૈકપરં
સમ્પન્નમ્ । અહં હિ સર્વદશાસુ ચિદર્કપરામર્શપરઃ પરાનપ્યનુગૃહ્ણન્
સ્થિતઃ । કિઞ્ચ, મન્યે સ્વાનુભવેનૈવૈતચ્ચેતયે યત્પુણ્યપાપદ્વયં
સુકૃતાસુકૃતજાતં સર્વં તદિત્યનન્તજન્માર્જિતં શનૈરસ્તં જિગમિષુ
હિમવિલાયં વિલીયમાનં સ્થિતમ્ । પ્રાક્સંચિતસર્વકર્મણાં હિ ધ્વંસેઽપિ
દેહારમ્ભકકર્મણાં ધ્વંસોન્મુખત્વાજ્જિગમિષ્વિત્યુક્તમ્ । અન્યથેતિ । યદિ
નૈવં સ્યાત્તત્કથં ભવચ્ચરણયોર્ભક્તિશ્રદ્ધે ભવેતામ્ । નૈવ સ્યાતામ્ ।
યદુક્તં નન્દિશિખાયામ્ -
યદા શિવેઽભિલાષો વૈ જાયતે ચ નૃણાં સદા ।
તદા શિવાભિમાનાસ્તે જાયન્તે પરમાણવઃ ॥
મુક્તાસ્તદૈવ તે દીક્ષાં પ્રાપ્નુવન્તિ ગુરોસ્તતઃ ॥ ઇતિ

સત્યં ભૂયો જનનમરણે ત્વત્પ્રપન્નેષુ ન સ્ત-
સ્તત્રાપ્યેકં તવ નુતિફલં જન્મ યાચે તદિત્થમ્ ।
ત્રૈલોક્યેશઃ શમ ઇવ પરઃ પુણ્યકાયોઽપ્યયોનિઃ
સંસારાબ્ધૌ પ્લવ ઇવ જગત્તારણાય સ્થિરઃ સ્યામ્

હે દેવ, યદ્યપિ ત્વત્પ્રપન્નેષુ ત્વત્સમાવિષ્ટેષુ
સંસારહેતુસર્વવાસનાદાહાદ્ ભૂયો જનનમરણે ન સ્તઃ, તથાપિ
ત્વન્નુતિસ્ત્વત્સ્તુતિરેવ ફલં યસ્ય તાદૃગિદમેકં પશ્ચિમજન્મ યાચે । યથા
ભવદવમર્શાત્મચમત્કારાધાયિ એતન્માગાત્ । તદિત્થમનેનૈવ
ત્વન્નુતિરસાવિષ્ટેન પ્રકારેણાસ્મિન્નેવ દેહે પરઃ શમ ઇવ શામ્યત્યસ્મિન્
વિશ્વમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા પરઃ શઙ્કરાત્મસ્વભાવ ઇવ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાત્મનિ
ત્રૈલોક્યે ઈશઃ પ્રભુઃ । ન તુ પરતન્ત્રઃ । અત એવ પુણ્યો દર્શનસ્પર્શનાદિના
પરાનુગ્રાહી કાયો યસ્ય તાદૃક્ । અયોનિરિતિ નિત્યોદિતચિદાનન્દૈકઘનઃ સન્ જગતો
વિશ્વસ્ય તારણાય સંસારાબ્ધિમધ્યે પ્લવ ઇવ પોત ઇવ સ્થિરઃ સ્યાં
ચિરકાલં ભૂયાસમ્

સૌષુમ્ણેન ત્વમમૃતપથેનૈત્ય શીતાંશુભાવં
પુષ્ણાસ્યગ્રે સુરનરપિતૄન્ શાન્તભાભિઃ કલાભિઃ ।
પશ્ચાદમ્ભો વિશસિ વિવિધાશ્ચૌષધીસ્તદ્ગતોઽપિ
પ્રીણાસ્યેવં ત્રિભુવનમતસ્તે જગન્મિત્રતાર્ક

હે અર્ક ! અતો હેતોસ્તે જગતો મિત્રતા યૌગિકમિત્રશબ્દાભિધેયત્વમ્,
યતસ્ત્વં સૌષુમ્ણેન મધ્યમેનામૃતપથેનાપ્યાયિના માર્ગેણ
શીતાંશુભાવમપાનચન્દ્રત્વમેત્યાગત્યાગ્રે પ્રથમં સુરાદીન્ સર્વાન્
પ્રમાતૄન્ પુષ્ણાસિ લબ્ધાવસ્થિતીન્ કરોષિ । કેન
શાન્તમાભિરન્તર્મુખીભાવેનોપસંહૃતબાહ્યપ્રથાભિઃ
કલાભિરાદિવિસર્ગાન્તસ્વાભાવિમર્શશક્તિભિઃ । પશ્ચાદનન્તરમમ્ભ ઇતિ
બહિઃ પ્રસરપ્રવૃત્તાન્ સર્વવાહાન્ વિશસિ સ્વામૃતાચ્છુરિતાન્ કરોષિ ।
વિવિધાશ્ચૌષધીર્વિશસિ સ્થાવરાદિસર્વબાહ્યાભાસાન્ સ્વપ્રકાશાપૂરિતાન્
વિધત્સે । તદ્ગતો મેયપ્રપઞ્ચાત્મતયા સ્ફુરિતોઽપિ ત્રિભુવનં વિશ્વમેવમિતિ
તદાભાસનવિમર્શનયુક્ત્યૈવ ચન્દ્રત્વમેત્ય પૂર્વોક્તનીત્યા સુરાદીન્ પ્રીણાસિ
તર્પયસિ । બાહ્યોઽપ્યર્કઃ સુષુમ્ણામાર્ગેણામૃતસંક્રમણયુક્ત્યા
ચન્દ્રત્વમેત્ય પૂર્વોક્તનીત્યા સુરાદીન્ પુષ્ણાતિ । શાન્તભાભિર્નિવૃત્તદીપ્તિભિઃ
કલાભિઃ શક્તિભિરમ્ભો વિશતિ દક્ષિણાયને આસારરૂપતાં સ્વીકરોતિ ।
ઓષધીશ્ચ વિશતિ સરસાઃ કરોતિ । તદ્ગતશ્ચ વૈશ્વદેવયાગાનુયાગક્રમેણ
ત્રિભુવનં પુષ્ણન્ જગન્મિત્રત્વમેવ દર્શયતિ

મન્દાક્રાન્તે તમસિ ભવતા નાથ દોષાવસાને
નાન્તર્લીના મમ મતિરિયં ગાઢનિદ્રાં જહાતિ ।
તસ્માદસ્તંગમિતતમસા પદ્મિનીવાત્મભાસા
સૌરીત્યેષા દિનકર પરં નીયતામાશુ બોધમ્

હે નાથ દિનકર સ્વામિન્ ચિદર્ક, ત્વયા તમસ્યજ્ઞાને મન્દાક્રાન્તે
નિર્મૂલનાયાઘ્રાતે સતિ ઇયં મદીયા મતિર્ધી રાગદ્વેષાણામવસાને
જાતેઽપિ અન્તર્લીનાન્તર્મુખીભૂતાપિ ગાઢનિદ્રાં ત્વદભેદાખ્યાતિં ન
જહાતિ । તસ્માદેષા ત્વયા અસ્તંગમિતં તમો યયા તાદૃશ્યાત્મભાસા
સ્વદીપ્ત્યા કારણભૂતયા આશ્વવિલમ્બિતમેવ પરં બોધં
પ્રશાન્તાખ્યાતિનિજજ્યોતિરાત્મતાં નીયતાં પ્રાપ્યતામ્ । સૂર્યો દેવતા
યસ્યાઃ સા સૌરીતિ કૃત્વા પદ્મિનીવ નલિનીવ । સાપિ ત્વયા દોષાવસાને પ્રભાતે
તમસિ મન્દાક્રાન્તેઽન્તર્લીના કર્ણિકાસંશ્લિષ્ટદલા ગાઢનિદ્રાં ન
જહાતીત્યસ્તંગમિતતમસા સ્વાત્મભાસા ગાઢીભૂતજ્યોતિષા પ્રબોધ્યતે
ત્વયા

યેન ગ્રાસીકૃતમિવ જગત્સર્વમાસીત્તદસ્તં
ધ્વાન્તં નીત્વા પુનરપિ વિભો તદ્દયાઘ્રાતચિત્તઃ ।
ધત્સે નક્તંદિનમપિ ગતી શુક્લકૃષ્ણે વિભજ્ય
ત્રાતા તસ્માદ્ભવપરિભવે દુષ્કૃતે મેઽપિ ભાનો

હે વિભો ભાનો ચિન્મરીચિમાલિન્, યેન તમસાઽજ્ઞાનેન જગદિદં
ગ્રાસીકૃતમાસીત્, તદનુગૃહીતાન્ પ્રત્યસ્તં નીત્વા વિનાશ્ય તદ્દયાઘ્રાતચિત્ત
ઇવ તદનુકમ્પયૈવ શુક્લકૃષ્ણગતી વિભજ્ય વ્યુત્થાનાવસરે
પ્રાણાપાનભૂમિકામવરુહ્ય તદ્ ધ્વાન્તં પુનરપિ ધત્સે પુષ્ણાસિ ।
નિર્વ્યુત્થનં સમાધિં ઝગિતિ ન વિતરસીત્યર્થઃ । યથા બાહ્યો
ભાનુર્ગ્રાસીકૃતજગત્તિમિરં વિનાશ્ય પુનર્દયયેવ નક્તંદિનં નિશાદિને
વિભજ્ય ધત્તે પુષ્ણાતીતિ શ્લેષોપમા । યત એવં દુરાત્મનિ તમસ્યપિ
ત્વમનુકમ્પાવાનિવ તતો મે મમ પરિભવે વ્યુત્થાનાત્મનિ ક્લેશેઽપિ ત્રાતા
રક્ષિતા ભવ । કીદૃશે પરિભવે ? દુષ્કૃતે દુષ્ટં કૃતં કરણં
વિષયહાનાદાનાદિપરિભવો યત્ર । નિર્વ્યુત્થાનસમાવેશરસાસ્વાદિનં માં
કુર્વિત્યર્થઃ

વ્યુત્થિતઃ સમાવેશમપ્રાપ્નુવન્ વ્યુત્થાનદશાનિર્ભર્ત્સનપરઃ
સમાવેશપરં ભગવન્તં પ્રાર્થયિતુમાહ -
આસંસારોપચિતસદસત્કર્મબન્ધાશ્રિતાના-
માધિવ્યાધિપ્રજનમરણક્ષુત્પિપાસાર્દિતાનામ્ ।
મિથ્યાજ્ઞાનપ્રબલતમસા નાથ ચાન્ધીકૃતાનાં
ત્વં નસ્ત્રાતા ભવ કરુણયા યત્રતત્રસ્થિતાનામ્

સત્પુણ્યમ્ । અસત્પાપમ્ । યત્રતત્રસ્થિતાનામિતિ દેશે કાલેઽવસ્થાવૈચિત્ર્યે
ચ ત્રાતા સમાવેશપ્રથનેન રક્ષકઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

સત્યાસત્યસ્ખલિતવચસાં શૌચલજ્જોજ્ઝિતાના-
મજ્ઞાનાનામફલસફલપ્રાર્થનાકાતરાણામ્ ।
સર્વાવસ્થાસ્વખિલવિષયાભ્યસ્તકૌતૂહલાનાં
ત્વં નસ્ત્રાતા ભવ પિતૃતયા ભોગલોલાર્ભકાણામ્

ભોગેષુ વિષયસુખેષુ લમ્પટાનામસ્માકમર્ભકાણાં
બાલાનામિવ ત્વં પિતૃતયા જનકત્વેન ત્રાતા ભવેતિ પ્રાગ્વત્ । ત્વં હ્યસ્માકં
તત્ત્વદૃષ્ટ્યા જનકઃ । સત્યાસત્યેત્યુભયત્ર સમમ્ । સ્ખલિતં પ્રમાદિ એકત્ર,
અન્યત્રાઽસ્પષ્ટવર્ણત્વમ્ । એવં શૌચં ચૈત્તં શારીરં ચ । અફલા સફલા
ચ યા પ્રાર્થના તયા કાતરાણામધીરાણામ્ । યત્તત્પ્રાર્થયમાનાનામિતિ ।
સુબોધમન્યત્

યાવદ્દેહં જરયતિ જરા નાન્તકાદેત્ય દૂતી
નો વા ભીમસ્ત્રિફણભુજગાકારદુર્વારપાશઃ ।
ગાઢં કણ્ઠે લગતિ સહસા જીવિતં લેલિહાન-
સ્તાવદ્ભક્તાભયદ સદયં શ્રેયસે નઃ પ્રસીદ

હે ભક્તાભયદ, યાવદ્વ્યુત્થિતામરણાવસાનાં દુર્દશાં
નાપ્નુમસ્તાવન્નોઽસ્માકં પ્રસીદ દેહાદિસંસ્કારકાલુષ્યપ્રશમનેન
નિર્મલીભવ । નિર્વ્યુત્થાનપ્રકાશાનન્દઘનપરમસમાવેશા-
મૃતરસાસ્વાદસુખિતાનસ્માન્ સંપાદયેત્યર્થઃ । સ્પષ્ટમન્યત્

વિશ્વપ્રાણગ્રસનરસનાટોપકોપપ્રગલ્ભં
મૃત્યોર્વક્ત્રં દહનનયનોદ્દામદંષ્ટ્રાકરાલમ્ ।
યાવદ્ દૃષ્ટ્વા વ્રજતિ ન ભિયા પઞ્ચતામેષ કાય-
સ્તાવન્નિત્યામૃતમય રવે પાહિ નઃ કાંદિશીકાન્

મૃત્યોરન્તકસ્ય વક્ત્રં દૃષ્ટ્વા યાવદેષ કાય ઇતિ સપુર્યષ્ટકો દેહો
ભિયા ભીત્યા પઞ્ચતાં મૃત્યું ન વ્રજતિ તાવદેવ રવે ચિદર્ક નિત્યામૃતમય
અનસ્તમિતપરમાનન્દૈકઘનસ્વભાવ નોઽસ્માન્ કાંદિશીકાન્ વ્યુત્થાને
ત્વત્સમાવેશપ્રાપ્તિં વિના કાં દિશં કાયતઃ કા દિક્કા દિગસ્માકમિતિ
ક્રન્દતઃ પાહિ નિર્વ્યુત્થનસમાવેશાન્ સંપાદય । કીદૃઙ્ મૃત્યોર્વક્ત્રમ્ ?
વિશ્વેષાં પ્રાણગ્રસનો જીવિતભક્ષકો રસનાટોપો લોલરસનાવ્યાપારો યસ્ય
તાદૃશિ કોપે પ્રગલ્ભં પ્રૌઢમ્ । તથા દહનાનિ પ્લોષકાણિ નયનાનિ યસ્ય
તાદૃક્ । તથા ઉદ્દામાભિરૂર્જિતાભિર્દંષ્ટ્રાભિઃ કરાલમ્

શબ્દાકારં વિયદિવ વપુસ્તે યજુઃસામધામ્નઃ
સપ્તચ્છન્દાંસ્યપિ ચ તુરગા ઋઙ્મયં મણ્ડલં ચ ।
એવં સર્વશ્રુતિમયતયા મદ્દયાનુગ્રહાદ્વા
ક્ષિપ્રં મત્તઃ કૃપણકરુણાક્રન્દમાકર્ણયેમમ્

હે ભગવન્, તે તવ નિર્ણીતદૃશા સામવેદાત્મકં ધામ તેજો યસ્ય
તાદૃશઃ । યજુર્વેદાત્મકં શબ્દાકારં વપુઃ શરીરં વિયદિવ વ્યાપકમ્ ।
તદપિ શબ્દાકારમિતિ શબ્દાનાકરોતિ સમસ્તશબ્દાશ્રયઃ । અપિ ચ ગાયત્ર્યાદિ
સપ્તચ્છન્દાંસિ તે તુરગાઃ । મણ્ડલં પ્રભા પરિવેષોઽપિ ઋગ્વેદમય ઇત્યેવં
સર્વશ્રુતિમયત્વાત્ । યદ્વા અનુકમ્પાપ્રધાનાદનુગ્રહાન્મત્તો
મત્સકાશાદુક્તવક્ષ્યમાણપ્રાર્થનાપરત્વાત્ કૃપણં વિરસં
સંસારવિભાવકત્વાચ્ચ કરુણં કરુણરસપ્રધાનમિમમાક્રન્દં
ત્વત્પ્રસાદપ્રાર્થનાપરં પ્રલપિતં ક્ષિપ્રમુદીરણાનન્તરમેવાકર્ણય
કરુણયાઽસ્મદનુજિઘૃક્ષયાઽવધારય

નાશં નાસ્મચ્ચરણશરણા યાન્ત્યપિ ગ્રસ્યમાના
દેવૈરિત્થં સિતમિવ યશો દર્શયન્ સ્વં ત્રિલોક્યામ્ ।
મન્યે સોમં ક્ષતતનુમમાગર્ભવૃદ્ધ્યા વિવસ્વન્
શુક્લચ્છાયાં નયસિ શનકૈઃ સ્વાં સુષુમ્ણાંશુભાસા

હે ભગવન્ વિવસ્વન્ ચિદ્ભાનો અસ્મચ્ચરણશરણા દેવૈરપિ ગ્રસ્યમાના
નાશં ન યાન્તિ ઇત્યેવં સિતં શુભ્રં યશસ્ત્રિલોક્યાં દર્શયન્નિવ સોમં
ક્ષતતનું દેવૈરપિ ગ્રસ્તસમસ્તકલં સુષુમ્ણાખ્યમધ્યનાડ્યા અંશવો
મરીચયસ્તદ્ભાસા દીપ્ત્યા હેતુભૂતયા અમાખ્યકલયા ગર્ભેઽન્તર્યા
વૃદ્ધિસ્તયા સ્વાં શુક્લાં છાયાં સંપૂર્ણસિતાં કાન્તિં નયસિ
પ્રાપયસીતિ મન્યે જાનામિ । અત્ર રહસ્યદૃશા દેવા ઇન્દ્રિયાણિ
સોમોઽપાનયુક્ત્યાન્તઃપ્રવિષ્ટઃ ષોડશકલારૂપાત્મા મેયવર્ગઃ
સર્વવાહોલ્લાસયુક્ત્યા કલાગ્રાસેન ક્ષીણકલઃ સન્ સુષુમ્ણાંશુભાસા
મધ્યધામસ્ફારેણોન્મિષચ્છુભાખ્યતુર્યપ્રકાશદીપ્ત્યા અમાયા
અન્તતુટ્યર્ધસ્ફુરચ્છક્તેર્ગર્ભેઽન્તર્યા વૃદ્ધિઃ
પ્રાણાદિપ્રાધાન્યનિમેષોન્મિષચ્છાક્તવીર્યભાભિઃ સ્ફુરિતા, તયા શુક્લાં
ચિદેકઘનાં નયસિ પ્રાપયસીત્યર્થઃ । બાહ્યસ્તુ સ્પષ્ટઃ

આસ્તાં જન્મપ્રભૃતિ ભવતઃ સેવનં તદ્ધિ લોકે
વાચ્યં કેનાપરિમિતફલં ભુક્તિમુક્તિપ્રકારમ્ ।
જ્યોતિર્માત્રં સ્મૃતિપથમિતો જીવિતાન્તેઽપિ ભાસ્વન્
નિર્વાણાય પ્રભવસિ સતાં તેન તે કઃ સમોઽન્યઃ

હે ભાસ્વન્, જન્મપ્રભૃતિ યત્ત્વત્સેવનં તદપરિમિતફલં કેન વાચ્યં
કેન વક્તું શક્યમ્, ઇયત્તયા પરિચ્છેદ્યત્વાભાવાત્ । તદ્યસ્માદ્
ભુક્તિમુક્તિપ્રકારં ભુક્તિર્વિષયભોગ એવ સ્વાત્માનન્દવિશ્રાન્તિદત્વેન
જીવચ્છિવત્વાભિવ્યક્તાત્મા મુક્તિરેવ ચ ચિચ્ચમત્કારાવેશરૂપા ભુક્તિઃ, ન તુ
વિષયાસક્તિરૂપા । તાં ભુક્તિં મુક્તિં પ્રકાશયતિ સેવકાંસ્તન્મયાન્
સંપાદયતિ જીવિતાન્તે નિર્વાણાવસરેઽપિ જ્યોતિર્માત્રાત્મા ત્વં સતાં
સ્મૃતિપથં પ્રાપ્તો નિર્વાણાય મુક્તયે પ્રભવસિ । અતસ્તે સમઃ કોઽન્યઃ ।
અસામાન્યમહિમાઽસીત્યર્થઃ

અપ્રત્યક્ષત્રિદશભજનાદ્યત્પરોક્ષં ફલં તત્
પુંસાં યુક્તં ભવતિ હિ સમં કારણેનૈવ કાર્યમ્ ।
પ્રત્યક્ષસ્ત્વં સકલજગતાં યત્સમક્ષં ફલં મે
યુષ્મદ્ભક્તેઃ સમુચિતમતસ્તત્તુ યાચે યથા ત્વામ્

અપ્રત્યક્ષેન્દ્ર ચન્દ્રાદિદેવતારાધનાદારાધકાનાં
યત્સ્વર્ગપ્રાપ્ત્યાદિ પરોક્ષં કાલાન્તરે ભાવિ ફલં તદ્યુક્તમ્ । યતો મૃદ ઇવ
મૃણ્મયો ઘટઃ કારણોચિતમેવ સર્વત્ર કાર્યં ભવતિ । ત્વં તુ ચિદર્કઃ
સર્વેષાં પ્રત્યક્ષઃ સ્વપ્રકાશઃ, ચિદર્કસ્વપ્રકાશાત્મતાં વિના
કસ્યાપ્યપ્રકાશાદિતિ । ત્વદ્ભક્તેર્હેતોર્મમ નિત્યોદિતત્વત્સમાવેશાત્મફલં
સમુચિતમ્ । અતો હેતોસ્તત્ફલં યાચે પ્રાર્થયે । યથા કૃતિમતીષુ દેવતાસુ સતીષુ
ત્વામેવ યાચે તથા નિર્વ્યુત્થાનસમાવેશાત્મૈવ ફલં યાચે । ન તુ મિતં
કિઞ્ચિત્

યે ચારોગ્યં દિશતિ ભગવાન્ સેવિતોઽપ્યેવમાહુ-
સ્તે તત્ત્વજ્ઞા જગતિ સુભગા ભોગયોગપ્રધાનાઃ ।
ભુક્તેર્મુક્તેરપિ ચ જગતાં યચ્ચ પૂર્ણં સુખાનાં
તસ્યાન્યોર્કાદમૃતવપુષઃ કો હિ નામાસ્તુ દાતા

યેઽપિ ચ કેચિદવિમૃષ્ટસમાવેશાત્મમુખ્યફલા ભગવાન્સેવિત
આરોગ્યં દિશતીત્યાહુસ્તેઽપિ જગતિ તત્ત્વજ્ઞાશ્ચ સુભગાશ્ચ । યતો
ભોગયોગપ્રધાના ભોગાય યોગાય ચારોગ્યં વાઞ્ચન્તિ । યુક્તં ચૈતત્ ।
યતોઽમૃતવપુષઃ પરાનન્દપ્રકાશઘનાચ્ચિદર્કાદન્યઃ કો નામ
ભોગમોષયોસ્તદાશ્રયસ્ય પૂર્ણસુખાત્મન આરોગ્યસ્ય ચ દાતા । ન કશ્ચિત્ ।
પૂરણગુણસુહિતાર્થ ઇતિ તૃપ્ત્યર્થૈઃ સહ ષષ્ઠીસમાસનિષેધાજ્જ્ઞાપકાત્
સુખાનાં પૂર્ણમિત્યત્ર ષષ્ઠી

હિત્વા હિત્વા ગુરુચપલતામપ્યનેકાન્નિજાર્થા-
ન્યૈરેકાર્થીકૃતમિવ ભવત્સેવનં મત્પ્રિયાર્થમ્ ।
તેષામિચ્છામ્યુપકૃતિમહં સ્વેન્દ્રિયાણાં પ્રિયાણા-
માદૌ તસ્માન્મમ દિનપતે દેહિ તેભ્યઃ પ્રસાદમ્

હે દિનપતે ચિદ્ભાનો, યૈરિન્દ્રિયૈરન્તર્બહિઃકરણૈર્ગુર્વીં ચપલતાં
મહતીમનવસ્થિતિં પુનઃ પુનઃ પ્રવૃત્તામપિ તથાઽનેકાન્નિજાર્થાન્
વિષયવિશ્રાન્ત્યાત્મકાનિ નાનાસ્વપ્રયોજનાનિ હિત્વા ત્યક્ત્વા
ભવત્સેવનમન્તર્મુખીભાવયુક્ત્યા ત્વત્પરિશીલનં મમ
પ્રિયાર્થમેવૈકાર્થીકૃતમભિનિવેશેનાશ્રિતમ્ । તેષાં પ્રિયાણાં
સ્વેન્દ્રિયાણામહમુપકારમિચ્છામિ । તસ્માન્મમાદૌ તેભ્યઃ પ્રસાદં દેહિ
માયીયદેહપરિહારેણ નિજમરીચિચક્રાત્મતાં પ્રકટયેત્યર્થઃ

કિં તન્નામોચ્ચરતિ વચનં યસ્ય નોચ્ચારકસ્ત્વં
કિં તદ્વાચ્યં સકલવચસાં વિશ્વમૂર્તે ન યત્ ત્વમ્ ।
તસ્માદુક્તં યદપિ તદપિ ત્વન્નુતૌ ભક્તિયોગા-
દસ્માભિસ્તદ્ભવતુ ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન ધન્યમ્

હે વિશ્વમૂર્તે અનવચ્છિન્ન, ત્વન્નુતિવિષયે ઇદન્તાવચ્છેદપ્રધાનતયા
અસમઞ્જસપ્રાયં કિમપ્યસ્માભિસ્ત્વદ્ભક્તિત ઉક્તં તદ્વિશ્વસ્ય
વાચ્યવાચકાત્મનસ્તવ પ્રસાદાદન્તર્નૈર્મલ્યપ્રાપ્તેર્ધન્યમસ્તુ
ત્વદ્રૂપતયૈવ સ્ફુરતુ

યા પન્થાનં દિશતિ શિશિરાદ્યુત્તરં દેવયાનં
યા વા કૃષ્ણં પિતૃપથમથો દક્ષિણં પ્રાવૃડાદ્યમ્ ।
તાભ્યામન્યા વિષુવદભિજિન્મધ્યમા કૃત્યશૂન્યા
ધન્યા કાચિત્પ્રકૃતિપુરુષાવન્તરા મેઽસ્તુ વૃત્તિઃ

પ્રકૃતિપુરુષૌ વામદક્ષિણબાહૌ અન્તરા તન્મધ્યે કાચિદસામાન્યા
ધન્યા સંપન્મયી મે વૃત્તિઃ સ્થિતિરસ્તુ । કીદૃશી ? વિષું વ્યાપ્તિમર્હતીતિ
વિષુવત્ । અભિજયતિ દ્વૈતપ્રશમનાત્ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તત ઇત્યભિજિત્ ।
સર્વમધ્યવર્તિત્વાન્મધ્યમા । સ્વાનન્દવિશ્રાન્તિસારત્વાત્ કૃત્યૈઃ
સૌમ્યક્રૂરાદિભિઃ કાર્યૈઃ શૂન્યા । તથા દેવપ્રીતિકારિત્વાદ્દેવયાનં હૃદો
દ્વાદશાન્તં યાવત્ પ્રસરણરૂપં
શિશિરવસન્તગ્રીષ્મસ્વભાવમુત્તરપન્થાનમુત્તરાયણં યા પ્રાણાખ્યા
વૃત્તિર્દિશતિ પ્રથયતિ, યા વા અપાનાખ્યા વૃત્તિર્દ્વાદશાન્તાદ્ધૃત્પ્રવેશરૂપા
પ્રાવૃટ્શરદ્ધેમન્તરૂપં દક્ષિણં પન્થાનં દક્ષિણાયનં
ભોગપ્રદત્વાત્ કૃષ્ણં પિતૃપ્રીતિહેતુત્વાત્પિતૃપથં દિશતિ તાભ્યામન્યા
વ્યતિરિક્તા જીવન્મુક્તિપ્રદા । ઉન્મનાખ્યેત્યર્થઃ ।
ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલેઽઙ્ગુલષટ્કે હૃદઃપ્રભૃતિ મકરાદિરાશ્યુદય ઇત્યર્થઃ
શ્રીસ્વચ્છન્દાદિ શાસ્ત્રેષ્વસ્તિ

સ્થિત્વા કિઞ્ચિન્મન ઇવ પિબન્ સેતુબન્ધસ્ય મધ્યે
પ્રાપ્યોપેયં ધ્રુવપદમથો વ્યક્તમુદ્દાલ્ય તાલુ ।
સત્યાદૂર્ધ્વં કિમપિ પરમં વ્યોમ સોમાગ્નિશૂન્યં
ગચ્છેયં ત્વાં સુરપિતૃગતી ચાન્તરા બ્રહ્મભૂતઃ

સુરપિતૃગતી અન્તરા
ઊર્ધ્વાધઃપ્રવેશાત્મનિર્ણીતદેવપિતૃમાર્ગયોર્મધ્યે ચકારાત્
સર્વવાહાનામપ્યન્તર્બ્રહ્મભૂતોઽનવચ્છિન્નતાં પ્રાપ્તસ્ત્વાં ગચ્છેયં
પરતત્ત્વાત્મચિદર્કરૂપઃ સ્યામ્ । કીદૃશં ત્વામ્ ? સત્યાદ્વિશ્વસત્તાપ્રદાત્
સામરસ્યાદ્ધામ્ન ઊર્ધ્વમુત્કૃષ્ટં પ્રકાશાનન્દૈકઘનં કિમપિ
પરમં વ્યોમેત્યનુત્તરચિદાકાશરૂપં સોમાગ્નિશૂન્યં
પ્રશાન્તપ્રાણાપાનસંસ્કારમ્ । કિં કૃત્વા ?
તાલુલમ્બિકાખ્યરૌદ્રગ્રન્થિધામવ્યક્તિં કૃત્વા । દિવ્યકરણબન્ધાશ્રયત
ઉદ્દાલ્ય નિર્ભિદ્ય । અથો અનન્તરં ધ્રુવપદં પ્રાપ્ય
સમસ્તવેદ્યાવિભાગપ્રકાશાત્મબિન્દુસ્થાનમાસાદ્ય । સેતુબન્ધસ્ય મધ્ય
ઇતિ નિરોધકોર્ધ્વશક્ત્યા
તટદ્વયાન્તર્વાહિપ્રાણાપાનાદ્યુત્તરણોપાયનાદનાદાત્મસૃષ્ટિનિરુદ્ધ-
સમસ્તકરન્ધ્રમાર્ગે સ્થિત્વાઽધિરુહ્ય કિઞ્ચિન્મનઃ પિબન્નિવ
સમનાન્તસવિકલ્પકમનઃસંસ્કારં પ્રશમયન્

સર્વાત્મત્વં સવિતુરિતિ યો વાઙ્મનઃકાયબુદ્ધ્યા
રાગદ્વેષોપશમસમતાયોગમેવારુરુક્ષુઃ ।
ધર્માધર્મગ્રસનરશનામુક્તયે યુક્તિયુક્તાં
સ શ્રીસામ્બઃ સ્તુતિમિતિ રવેઃ સ્વપ્રશાન્તાં ચકાર

શ્રયન્ત્યેતાં યોગિન ઇતિ શ્રીસ્તયા મોક્ષલક્ષ્મ્યા સહિતઃ સામ્બો
ભગવદ્વાસુદેવસુત ઇત્યેવંરૂપાં રવેશ્ચિદર્કસ્ય સ્તુતિં
સ્વપ્રશાન્તામાત્મવિશ્રાન્તિપરામકરોત્ । સુપ્રતિષ્ઠામ્ ઇતિ વા પાઠઃ ।
કીદૃશીં સ્તુતિમ્ ? યુક્ત્યા પરસ્વરૂપવિશ્રાન્ત્યાત્મના યોગેન યુક્તામ્ ।
તત્ખ્યાપયિત્રીમિત્યર્થઃ । સ ઇત્યસ્ય વિષયં દર્શયતિ - યાઃ
સવિતુર્વિશ્વકારણસ્ય ચિદ્ભાનોઃ સર્વાત્મત્વં વૈશ્વરૂપ્યમેવ
યોગમેકત્વમિચ્છતિ । વસ્તુનોઽન્યેન વસ્તુના ઇત્યામ્નાયદૃશા યોગં
પરૈક્યમિત્યુક્તદૃશારોઢુમિચ્છુઃ સ્વીચિકીર્ષુઃ । ન ત્વન્યત્કિઞ્ચિત્ । કીદૃશં
યોગમ્ ? સર્વદોષમૂર્ધન્યયો રાગદ્વેષયોરુપશમે સતિ યા સમતા સામ્યં
તદ્રૂપમ્ । કેન ? વાઙ્મનઃ - કાયસહિતયા બુદ્ધ્યા । વાચા સ્તુતિભિઃ,
મનસાઽનુસંધાનતઃ, કાયેન કાયપ્રાધ્યાન્યેન
નિમજ્જનાત્મકપ્રણામેન, બુદ્ધ્યાઽધ્યવસાયેન । કિમર્થમિમાં
સ્તુતિમકરોદિત્યાહ - ધર્માધર્માભ્યાં યદ્ગ્રસનમર્થાદબુદ્ધસ્ય
જગતસ્તદેવ રશના બન્ધનરજ્જુસ્તસ્યા મુક્તયે ।
એતત્સ્તોત્રપાઠાવમર્શાભ્યાં જના જીવન્મુક્તિમાયાન્ત્વિત્યાશયાદિત્યર્થઃ

ભક્તિશ્રદ્ધાદ્યખિલતરુણીવલ્લભેનેદમુક્તં
શ્રીસામ્બેન પ્રકટગહનં સ્તોત્રમધ્યાત્મગર્ભમ્ ।
યઃ સાવિત્રં પઠતિ નિયતં સ્વાત્મવત્ સર્વલોકાન્
પશ્યન્ સોઽન્તે વ્રજતિ શુકવન્મણ્ડલં ચણ્ડરશ્મેઃ

ઇદમધ્યાત્મગર્ભં ક્રોડીકૃતરહસ્યમ્, પ્રકટં બાહ્યાર્થદૃશા,
ગહનં ચાધ્યાત્મકાર્થયોગાત્, સાવિત્રં ચિદ્ભાનુસમ્બન્ધિ સ્તોત્રં
શ્રીસામ્બેનોક્તં યઃ કશ્ચિત્ સ્વાત્માનમિવ સર્વલોકાન્
પશ્યંશ્ચિદભેદાત્મવિશ્વં સ્તોત્રાર્થં ભાવયન્નિયતં નિશ્ચયેન પઠતિ
અનવરતં વિમૃશતિ, સોઽન્તે ચણ્ડરશ્મેર્દ્વૈતગ્રાસિનશ્ચિદર્કસ્ય મણ્ડલં
લીઢવિશ્વસમરસીભૂતમરીચિચક્રમેતિ । તન્મયો જાયતે । શુકવદ્
ભગવદ્વ્યાસસુતવત્ । કીદૃશેન સામ્બેન ? ભક્તિશ્રદ્ધે આદી યાસાં
તત્ત્વાર્થચિન્તાદીનાં તા એવાખિલાસ્તરુણ્યો નવનવાઃ સુન્દર્યસ્તાસાં
વલ્લભેન ક્ષણમપિ પરિહર્તુમશક્યેન પ્રેયસા । ન તુ
રૂપલાવણ્યાતિશયમાત્રાત્ સમસ્તબાહ્યરમણીસ્પૃહણીયેન । ઇત્યનેન
વ્યતિરેકલભ્યેનાર્થેન ભગવદ્વાસુદેવસુતત્વમાત્મનઃ પ્રકટયતિ

ઉપસંહારભઙ્ગ્યા જનાનનુજિઘૃક્ષુરાશાસ્તે -
ઇતિ પરમરહસ્યશ્લોકપઞ્ચાશદેષા
તપનનવનપુણ્યા સાગમબ્રહ્મચર્ચા ।
હરતુ દુરિતમસ્મદ્વર્ણિતાકર્ણિતા વો
દિશતુ ચ શુભસિદ્ધિં માતૃવદ્ભક્તિભાજામ્

ઇત્યુક્તક્રમાન્મહારહસ્યાર્થયુક્તા સ્થિત્વા કિઞ્ચિન્મન ઇવ પિબન્
ઇત્યન્તશ્લોકાનાં પઞ્ચાશદેષા તપનસ્ય વિશ્વવિચિત્રાખણ્ડિતપ્રતાપસ્ય
ભગવતશ્ચિદર્કસ્ય નવનેન સ્તુત્યા પુણ્યા પવિત્રા । તથા સાગમા
વિશ્વોપનિષદ્રૂપમાહેશ્વરશાસ્ત્રાર્થસતત્ત્વગર્ભા બ્રહ્મચર્ચા
પરાદ્વયવિમર્શો યસ્યાં તાદૃશી અસ્મદ્વર્ણિતા સતી આકર્ણિતા વો યુષ્માકં
સર્વેષાં દુરિતં હરતુ કિલ્વિષં દુરધ્યવસાયં ચ નાશયતુ ।
ભક્તિભાજાં ચ શુભસિદ્ધિં દિશતુ અભીષ્ટાં ભોગમોક્ષલક્ષ્મીં
ઘટયતામિતિ શિવમ્

કશ્ચિચ્છૈવઃ પરશિવસમાવેશગાઢાનુરાગો-
દ્રેકસ્ફૂર્જન્નભિનવદશાવેશવૈવશ્યશાલી ।
સત્સ્તોત્રેઽસ્મિન્ વિવૃતિરચનાં ક્ષેમરાજો ન્યયુઙ્ક્તે-
ત્યેતન્નૈવં ઝટિતિ ઘટિતં દર્શનીયં હિ સદ્ભિઃ ॥
ઇતિ મહામાહેશ્વરાચાર્યવર્યશ્રીમદભિનવગુપ્તપાદપદ્મોપજીવિરાજાનક
શ્રીક્ષેમરાજપ્રણીતવિવૃતિસમેતા
શ્રીસામ્બપઞ્ચાશિકા
સમાપ્તા ।
॥ સમાપ્તોઽયં ગ્રન્થઃ ॥
સ્રોતઃ