Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 155

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe kalakaleśvaratīrthaphalamāhātmyavarṇanaṃ nāma catuḥpañcāśadadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 155
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvatīrthādanuttamam /
uttare narmadākūle śuklatīrthaṃ yudhiṣṭhira

tasya tīrthasya cānyāni puṇyatvācchubhadarśanāt /
pṛthivyāṃ sarvatīrthāni kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

yudhiṣṭhira uvāca:
tasya tīrthasya māhātmyaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ /
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvais tathānyair dvijasattamaiḥ

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
śuklatīrthasya cotpattimākarṇaya nareśvara /
yasya saṃdarśanādeva brahmahatyā pralīyate

narmadā saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpapraṇāśinī /
yacca bālyaṃ kṛtaṃ pāpaṃ darśanādeva naśyati

mokṣadāni na sarvatra śuklatīrthamṛte nṛpa /
śuklatīrthasya māhātmyaṃ purāṇe yacchrutaṃ mayā

samāgame munīnāṃ tu devānāṃ hi tathaiva ca /
kathitaṃ devadevena śitikaṇṭhena bhārata /
kailāse parvataśreṣṭhe tatte saṃkathayāmyaham

purā kṛtayugasyādau toṣituṃ girijāpatim /
tapaścacāra vipulaṃ viṣṇurvarṣasahasrakam /
vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuklatīrthe vyavasthitaḥ

tataḥ pratyakṣatāmāgāddevadevo maheśvaraḥ /
prādurbhūtastu sahasā tatra tīrthe narādhipa

krośadvayamidaṃ cakre bhuktimuktipradāyakam /
tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ

gaṅgā kanakhale puṇyā kurukṣetre sarasvatī /
grāme vā yadi vāraṇye puṇyā sarvatra narmadā

sarvauṣadhīnāmaśanaṃ pradhānaṃ sarveṣu peyeṣu jalaṃ pradhānam /
nidrā sukhānāṃ pramadā ratīnāṃ sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam

snātasyāpi yathā puṇyaṃ lalāṭaṃ nṛpasattama /
śuklatīrthaṃ tathā puṇyaṃ narmadāyāṃ yudhiṣṭhira

saritāṃ ca yathā gaṅgā devatānāṃ janārdanaḥ /
śuklatīrthaṃ tathā puṇyaṃ narmadāyāṃ vyavasthitam

catuṣpadānāṃ surabhirvarṇānāṃ brāhmaṇo yathā /
pradhānaṃ sarvatīrthānāṃ śuklatīrthaṃ tathā nṛpa

grahāṇāṃ tu yathādityo nakṣatrāṇāṃ yathā śaśī /
śiro vā sarvagātrāṇāṃ dharmāṇāṃ satyamiṣyate

tathaiva pārtha tīrthānāṃ śuklatīrthamanuttamam /
durvijñeyo yathā loke paramātmā sanātanaḥ

susūkṣmatvādanirdeśyaḥ śuklatīrthaṃ tathā nṛpa /
mandaprajñatvamāpanne mahāmohasamanvitaḥ

śuklatīrthaṃ nā jānāti narmadātaṭasaṃsthitam /
bahunātra kimuktena dharmaputra punaḥ punaḥ

śuklatīrthaṃ mahāpuṇyaṃ samprāptaṃ kalmaṣakṣayāt /
yo 'tra datte śucirbhūtvā ekaṃ revājalāñjalim

kalpakoṭisahasrāṇi pitarastena tarpitāḥ

ekaḥ putro dharāpṛṣṭhe pitḥṇāmārtināśanaḥ /
cāṇakyo nāma rājābhūcchuklatīrthaṃ ca veda saḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
ko 'sau dvijavaraśreṣṭha cāṇakyo nāma nāmataḥ /
śuklatīrthasya yo vettā nānyo vettā hi kaścana

kenopāyena tattīrthaṃ tena jñātaṃ dharātale /
tadahaṃ śrotumicchāmi paraṃ kautūhalaṃ hi me

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
ikṣvākuprabhavo rājā naptā śuddhodanasya ca /
cāṇakyo nāma rājarṣir bubhuje pṛthivīmimām

vikrānto matimāñchūraḥ sarvalokairavañcitaḥ /
vañcitaḥ sahasā dhūrtavāyasābhyāṃ nṛpottamaḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
kathaṃ sa vañcito rājā vāyasābhyāṃ kuto 'thavā /
purā yena pratijñātaṃ dhīgarbheṇa mahātmanā

na jīve vañcito 'nyena prāṇāṃstyakṣye na saṃśayaḥ /
etanme vada viprendra paraṃ kautūhalaṃ mama

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
ātmānaṃ vañcitaṃ jñātvā tadā saṃgṛhya vāyasau /
preṣayāmāsa tīvreṇa daṇḍena yamasādanam

vāyasāvūcatuḥ /
sundopasundayoḥ putrāvāvāṃ kākatvamāgatau /
mā vadhīstvaṃ mahābhāga kasmiṃścitkāraṇāntare

tāvāvāṃ kṛtasaṃkalpau tvayā kopena mānada /
nirastāvanirastau vā yāsyāvaḥ paramāṃ gatim

tadādeśaya rājendra kṛtvā tava mahatpriyam /
muktaśāpau bhaviṣyāvo brahmaṇo vacanaṃ tathā

tacchrutvā kākavacanaṃ cāṇakyo nṛpasattamaḥ /
nāhaṃ jīve viditvaivaṃ vañcitaḥ kena karhicit

tasmāttīrthaṃ vijānītaṃ yamasya sadane dvijau /
preṣayāmi yathānyāyaṃ śrutvā tatkathayiṣyathaḥ

tenaiva muktau tau kākau srakcandanavibhūṣitau /
śīghragau preṣayāmāsa yamasya sadanaṃ prati

rājovāca:
tatra dharmapuraṃ gatvā vicarantāvitastataḥ /
yadi pṛcchati dharmātmā yamaḥ saṃyamano mahān

kuto vāmāgataṃ brūtaṃ kena vā bhūṣitāvubhau /
madīyā bhāratī tasya kathanīyā hyaśaṅkitam

ikṣvākusaṃbhavo rājā cāṇakyo nāma dhārmikaḥ /
dvādaśāhe mṛtasyāsya tarpitāvaśanādinā

tacchrutvā vacanaṃ rājño gatau tau yamasādanam /
krīḍitau prāṅgaṇe tasya srakcandanavibhūṣitau /
dharmarājena tau dṛṣṭau pṛṣṭau dhṛṣṭau ca vāyasau

yama uvāca:
kutaḥ sthānātsamāyātau kena vā bhūṣitāvubhau /
vṛttaṃ vai kathyatāmetadvāyasāvaviśaṅkayā

kākāvūcatuḥ /
ikṣvākusambhavo rājā cāṇakyo nāma dhārmikaḥ /
dvādaśāhe mṛtasyāsya tarpitāvaśanādibhiḥ

tayostadvacanaṃ śrutvā sadā vaivasvato yamaḥ /
citraguptaṃ kaliṃ kālaṃ vīkṣyatām idam abravīt

aṇḍajasvedajātīnāṃ bhūtānāṃ sacarācare /
vihitaṃ lokakartḥṇāṃ sānnidhyaṃ brahmaṇā mama

gataḥ kutra durācāraścāṇakyo nāmatastviha /
anviṣyatāṃ purāṇeṣu tvitihāseṣu yā gatiḥ

tatas tair dharmapālais tu dharmarājapracoditaiḥ /
nirīkṣitā purāṇoktā karmajā gatirāgatiḥ

tataḥ provāca vacanaṃ dharmo dharmabhṛtāṃ varaḥ /
śṛṇvatāṃ dharmapālānāṃ meghagambhīrayā girā

śuklatīrthe mṛtānāṃ tu narmadāvimale jale /
aṇḍajasvedajātīnāṃ na gatirmama sannidhau

tattīrthaṃ dhārmikaṃ loke brahmaviṣṇumaheśvaraiḥ /
nirmitaṃ parayā bhaktyā lokānāṃ hitakāmyayā

pāpopapātakairyuktā ye narā narmadājale /
śuklatīrthe mṛtāḥ śuddhā na te madviṣayāḥ kvacit

etacchrutvā tu vacanaṃ tau kākau yamabhāṣitam /
āgatau śīghragau pārtha dṛṣṭvā yamapuraṃ mahat

pṛṣṭau tau praṇatau rājñā yathāvṛttaṃ yathāśrutam /
kathayāmāsatuḥ pārtha dānavau kākatāṃ gatau

asmātsthānādgatāvāvāṃ yamasya puramuttamam /
pṛthivyā dakṣiṇe bhāge hyatītya bahuyonijam

tatpuraṃ kāmagaṃ divyaṃ svarṇaprākāratoraṇam /
anekagṛhasambādhaṃ maṇikāñcanabhūṣitam

catuṣpathaiścatvaraiśca ghaṇṭāmārgopaśobhitam /
udyānavanasaṃchannaṃ padminīkhaṇḍamanditam

haṃsasārasasaṃghuṣṭaṃ kokilākulasaṃkulam /
siṃhavyāghragajākīrṇam ṛkṣavānarasevitam

naranārīsamākīrṇaṃ nityotsavavibhūṣitam /
śaṃkhadundubhirnirghoṣair vīṇāveṇunināditam

yamamārge 'pi vihitaṃ svargalokamivāparam /
gatau tatra punaścānyairyamadūtairyamājñayā

viditau preṣitau tatra yatra devo jagatprabhuḥ /
prāṇasya bhītyā dṛṣṭo 'sau siṃhāsanagataḥ prabhuḥ

mahākāyo mahājaṅgho mahāskandho mahodaraḥ /
mahāvakṣā mahābāhur mahāvaktrekṣaṇo mahān

mahāmahiṣamārūḍho mahāmukuṭabhūṣitaḥ /
tatrānyaśca kaliḥ kālaścitragupto mahāmatiḥ

samāgatau tadā dṛṣṭau madhye jvalitapāvakau /
puṇyapāpāni jantūnāṃ śrutismṛtyarthapāragau

vicārayantau satataṃ tiṣṭhāte tau divāniśam /
tato hyāvāṃ praṇāmānte yamena yamamūrtinā

pṛṣṭāvāgamane hetuṃ tamabrūva śṛṇuṣva tat /
ujjayinyāṃ mahīpālaścāṇakyo 'bhūt pratāpavān

dvādaśāhe mṛtasyāsya bhuktvā prāptau yamālayam /
tato 'smākaṃ vacaḥ śrutvā kampayitvā śiro yamaḥ

uvāca vacanaṃ satyaṃ sabhāmadhye hasanniva /
asti tatkāraṇaṃ yena cāṇakyaḥ pāpapūruṣaḥ

nāyāto mama loke tu sarvapāpabhayaṃkare /
śuklatīrthe mṛtānāṃ tu narmadāyāṃ paraṃ padam

jāyate sarvajantūnāṃ nātra kācidvicāraṇā /
avaśaḥ svavaśo vāpi jantustatkṣetramaṇḍale

mṛtaḥ sa vai na sandeho rudrasyānucaro bhavet /
taddharmavacanaṃ śrutvā nirgatya nagarādbahiḥ

paśyantau vividhāṃ ghorāṃ narake lokayātanām /
triṃśatkoṭyo hi ghorāṇāṃ narakāṇāṃ nṛpottama

dṛṣṭā bhītau parāmārtigatau tatra mahāpathi /
narako rauravastatra mahāraurava eva ca

peṣaṇaḥ śoṣaṇaścaiva kālasūtro 'sthibhañjanaḥ /
tāmisraścāndhatāmisraḥ kṛmipūtivahastathā

dṛṣṭaścānyo mahājvālastatraiva viṣabhojanaḥ /
narakau daṃśamaśakau tathā yamalaparvatau

nadī vaitaraṇī dṛṣṭā sarvapāpapraṇāśinī /
śītalaṃ salilaṃ yatra pibanti hyamṛtopamam

tadeva nīraṃ pāpānāṃ śoṇitaṃ parivartate /
asipatravanaṃ cānyaddṛṣṭānyā mahatī śilā

agnipuṃjanibhākārā viśālā śālmalī parā /
ityādayastathaivānye śatasāhasrasaṃjñitāḥ

ghoraghoratarā dṛṣṭāḥ kliśyante yatra mānavāḥ /
vācikairmānasaiḥ pāpaiḥ karmajaiśca pṛthagvidhaiḥ

ahaṃkārakṛtair doṣair māyāvacanapūrvakaiḥ /
pitā mātā gururbhrātā anāthā vikalendriyāḥ

bhramanti noddhṛtā yeṣāṃ gatisteṣāṃ hi raurave /
tatra te dvādaśābdāni kṣapitvā raurave 'dhamāḥ

iha mānuṣyake loke dīnāndhāśca bhavanti te /
devabrahmasvahartḥṇāṃ narāṇāṃ pāpakarmaṇām

mahārauravamāśritya dhruvaṃ vāso yamālaye /
tataḥ kālena mahatā pāpāḥ pāpena veṣṭitāḥ

jāyante kaṇṭakairbhinnāḥ kośe vā kośakārakāḥ /
mṛgapakṣivihaṅgānāṃ ghātakā māṃsabhakṣakāḥ

peṣaṇaṃ narakaṃ yānti śoṣaṇaṃ jīvabandhanāt /
tatratyāṃ yātanāṃ ghorāṃ sahitvā śāstracoditām

iha mānuṣyatāṃ prāpya paṅgvandhabadhirā narāḥ /
gavārthe brāhmaṇārthe ca hyanṛtaṃ vadatāmiha

patanaṃ jāyate puṃsāṃ narake kālasūtrake /
tatratyā yātanā ghorā vihitā śāstrakartṛbhiḥ

bhuktvā samāgatā hyatra te yāsyantyantyajāṃ gatim /
bandhayanti ca ye jīvāṃstyaktvātmakulasantatim

patanti nātra sandeho narake te 'sthibhañjane /
tatra varṣaśatasyānta iha mānuṣyatāṃ gatāḥ

kubjā vāmanakāḥ pāpā jāyante duḥkhabhāginaḥ /
ye tyajanti svakāṃ bhāryāṃ mūḍhāḥ paṇḍitamāninaḥ

te yānti narakaṃ ghoraṃ tāmisraṃ nātra saṃśayaḥ /
tatra varṣaśatasyānte iha mānuṣyatāṃ gatāḥ

duścarmāṇo durbhagāśca jāyante mānavā hi te /
mānakūṭaṃ tulākūṭaṃ kūṭakaṃ tu vadanti ye

narake te 'ndhatāmisre prapacyante narādhamāḥ /
śatasāhasrikaṃ kālamuṣitvā tatra te narāḥ

iha śatrugṛhe tvandhā bhramante dīnamūrtayaḥ /
pitṛdevadvijebhyo 'nnamadattvā ye 'tra bhuñjate

narake kṛmibhakṣye te patanti svātmapoṣakāḥ /
tataḥ prasūtikāle hi kṛmibhuktaśca savraṇaḥ

jāyate 'śucigandho 'tra parabhāgyopajīvakaḥ /
svakarmavicyutāḥ pāpā varṇāśramavivarjitāḥ

narake pūyasampūrṇe kliśyante hyayutaṃ samāḥ /
pūrṇe tatra tataḥ kāle prāpya mānuṣyakaṃ bhavam

udvejanīyā bhūtānāṃ jāyante vyādhibhirvṛtāḥ /
agnido garadaścaiva lobhamohānvito naraḥ

narake viṣasampūrṇe nimajjati durātmavān /
tatra varṣaśatātkālādunmajjanamavasthitaḥ

bhuvi mānuṣatāṃ prāpya kṛpaṇo jāyate punaḥ /
pādukopānahau chatraṃ śayyāṃ prāvaraṇāni ca

adattvā daṃśamaśakairbhakṣyante janyasaptatim /
piturdravyāpahartārastāḍanakrośane ratāḥ

pīḍanaṃ kriyate teṣāṃ yatra tau yugmaparvatau /
yā sā vaitaraṇī ghorā nadī raktapravāhinī

pibanti rudhiraṃ tatra ye 'bhiyānti rajasvalām /
asipatravane ghore pīḍyante pāpakāriṇaḥ

parapīḍākarā nityaṃ ye naro 'ntyajagāminaḥ /
gurudāraratānāṃ tu mahāpātakināmapi

śilāvagūhanaṃ teṣāṃ jāyate janmasaptatim /
jvalantīmāyasīṃ ghorāṃ bahukaṇṭakasaṃvṛtām

śālmalīṃ te 'vagūhanti paradāraratā hi ye /
parasya yoṣitaṃ hṛtvā brahmasvamapahṛtya ca

araṇye nirjale deśe sa bhavetkrūrarākṣasaḥ /
devasvaṃ brāhmaṇasvaṃ ca lobhenaivāharecca yaḥ

sa pāpātmā pare loke gṛdhrocchiṣṭena jīvati /
evamādīni pāpāni bhuñjante yamaśāsanāt

yeṣāṃ tu darśanādeva śravaṇājjāyate bhayam /
tathā dānaphalaṃ cānye bhuñjānā yamamandire

dṛṣṭāḥ śrutaṃ kathayatāṃ dūtānāṃ ca yamājñayā /
rathairanye gajairanye kecidvājibhir āvṛtāḥ

dṛṣṭāstatra mahābhāga tapaḥsaṃcayasaṃsthitāḥ /
godātā svarṇadātā ca bhūmiratnapradā narāḥ

śayyāśanagṛhādīnāṃ sa lokaḥ kāmado nṛṇām /
annaṃ pānīyasahitaṃ dadate ye 'tra mānavāḥ

tatra tṛptāḥ susaṃtuṣṭāḥ krīḍante yamasādane /
atra yaddīyate dānamapi vālāgramātrakam

tadakṣayaphalaṃ sarvaṃ śuklatīrthe nṛpottama /
etatte kathitaṃ sarvaṃ yaddṛṣṭaṃ yacca vai śrutam

kuruṣva yadabhipretaṃ yadi śaknoṣi mucyatām /
tayostadvacanaṃ śrutvā cāṇakyo hṛṣṭamānasaḥ

visarjayāmāsa khagāvabhinandya punaḥpunaḥ /
tābhyāṃ gatābhyāṃ sarvasvaṃ dattvā vipreṣu bhārata

kāmakrodhau parityajya jagāmāmaraparvatam /
tatra baddhvoḍupaṃ gāḍhaṃ kṛṣṇarajjvāvalambitam

plavamāno 'śu dhyāyandevaṃ janārdanam /
ārogyaṃ bhāskarādiccheddhanaṃ vai jātavedasaḥ

prāpnoti jñānamīśānānmokṣaṃ prāpnoti keśavāt /
nīlaṃ raktaṃ tadabhavanmecakaṃ yaddhi sūtrakam

śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ dṛṣṭvā rajjuṃ mahāmatiḥ /
āplutya vimale toye gato 'sau vaiṣṇavaṃ padam

gāyanti yadvedavidaḥ purāṇaṃ nārāyaṇaṃ śāśvatamacyutāhvayam /
prāptaḥ sa taṃ rājasuto mahātmā nikṣipya dehaṃ śubhaśuklatīrthe

eṣā te kathitā rājansiddhiścāṇakyabhūbhṛtaḥ /
tathānyattava vakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ