Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasaratnasamuccaya · Chapter 12

12.1

jvarasya raktapittasya kāsasya śvāsahidhmayoḥ /
vaisvaryasya kṣayasyāpi tathārocaprasekayoḥ

12.2

chardihṛdrogayoś caiva tṛṣṇāmadyodbhavārśasām /
udāvartātisārāṇāṃ grahaṇyartipravāhiṇoḥ

12.3

visūcyā vahnimāndyasya mūtrakṛcchrāśmarujām /
mehasya somarogasya piṭikānāṃ ca vidradheḥ

12.4

vṛddhigulmādirogāṇāṃ śūlānāmudarasya ca /
pāṇḍuśophavisarpāṇāṃ kuṣṭhaśvitranabhasvatām

12.5

vātāsrasyāvṛtānāṃ ca vandhyānāṃ garbhiṇīrujām /
sūtikābālarogāṇām unmāde 'pasmṛtāv api

12.6

netraroge karṇaroge nāsārogāsyarogayoḥ /
śiraḥsaṃjātarogeṣu vraṇe bhaṅge bhagaṃdare

12.7

granthyādau kṣudrarogeṣu guhyaroge viṣeṣu ca /
jarāyāstvanapatyānāṃ bījapoṣaṇahetave

12.8

paripāṭyānayā sarvaṃ rogāṇāṃ hi cikitsanam /
rasalohaviṣair atra yogairvakṣye yathāgamam

12.9

romāñcakampau vadane madhutvamujjṛmbhaṇaṃ mastakatodadāhau /
vātajvarasyoktam idaṃ hi lakṣma bhuktottaraṃ syādyadi śaśvadeva

12.10

virekaśoṣāsyakaṭutvatīvratāpapralāpabhramamūrchanāni /
etāni pittajvaralakṣaṇāni vamiḥ satṛṣṇāṅgavidāhitā ca

12.11

kāsaśvāsau mukhe jāḍyaṃ mādhuryaṃ bahunidratā /
prasvedaḥ svalpadāhaśca śleṣmajajvaralakṣaṇam

12.12

miśritaṃ lakṣaṇaṃ yattu dvayos triṣu bhavecca tat

12.13

vimarditābhyāṃ rasagandhakābhyāṃ nīreṇa kuryādiha golakaṃ tam /
bhāṇḍe navīne viniveśya paścāttadgolakasyopari tāmrapātram

12.14

sārdhaṃ muhūrtaṃ vinirudhya dhīmān uddīpayed dīptakṛśānunāsya /
adhastataḥ sidhyati parpaṭīyaṃ navajvarāraṇyakṛśānumeghaḥ

12.15

vilipya pūrvaṃ rasanāṃ ca tāludeśaṃ ca sindhūdbhavajīrakārdraiḥ /
vallonmitāṃ cārdrakatoyamiśrām enāṃ niyojya sthagayet paṭena

12.16

gharmodgamo yāvadataḥ paraṃ ca takraudanaṃ pathyamiha prayojyam /
kuryāddinānāṃ tritayaṃ yadītthaṃ jvarasya śaṅkāpi tadā bhavetkim

12.17

sūtārkagandhacapalājayapālatiktāpathyātrivṛcca viṣatindukajān samāṃśān /
saṃbhāvya vajripayasā madhunā trivallas trailokyaḍambararaso 'bhinavajvaraghnaḥ

12.18

pādāṃśakaṃ sāraraviḥ samāṃśagandho vipakvaḥ svakaṣāyapiṣṭaḥ /
rasaḥ kramānmāṣamito 'nilādijvareṣu nāmnā kila meghanādaḥ

12.19

daradajaladayuktaṃ śuddhasūtaṃ ca gandhaṃ praharamatha supiṣṭaṃ vallayugmaṃ ca dadyāt /
jvaragajaharisaṃjñaṃ śṛṅgaverodakena prathamajanitadāhī kṣīrabhaktena bhojyaḥ

12.20

saṃtaptasīsabhāgaṃ ca pāradaṃ gandhakaṃ kaṇām /
samabhāgaṃ pṛthak tatra melayecca yathāvidhi

12.21

jambīrasya rase sarvaṃ mardayecca dinatrayam /
meghanādakumāryośca rase cāpi dinatrayam

12.22

dinadvayamajāmūtre gavāṃ mūtre dinatrayam /
bhāvayecca yathāyogyaṃ tasminnetāni dāpayet

12.23

saindhavaṃ citrakaṃ bhāgaṃ sauvarcalalavaṇaṃ tathā /
tena sammelanaṃ kṛtvā bhāvayecca punaḥ punaḥ

12.24

anena vidhinā samyak siddho bhavati tadrasaḥ /
śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ dadyādvallatrayaṃ rasam

12.25

godhūmasyaudanaṃ pathyaṃ māṣasūpaṃ ca vāstukam /
dhātrīphalasamāyuktaṃ sarvajvaravināśanam /
dīpikārasa ityeṣa tantrajñaiḥ parikīrtitaḥ

12.26

pāradaṃ rasakaṃ tālaṃ tutthaṃ gandhakaṭaṅkaṇam /
sarvametatsamaṃ śuddhaṃ kāravallyā dravairdinam

12.27

mardayettena kalkena tāmrapātrodaraṃ limpet /
aṅgulārdhārdhamānena taṃ pacetsikatāhvaye

12.28

yantre yāvatsphuṭantyevaṃ vrīhayastasya pṛṣṭhataḥ /
tataḥ suśītalaṃ grāhyaṃ tāmrapātrodarād bhiṣak

12.29

śītabhañjī raso nāma cūrṇayenmaricaiḥ samam /
māṣaikaṃ parṇakhaṇḍena bhakṣayennāśayejjvaram /
tridinair viṣamaṃ tīvramekadvitricaturthakam

12.30

sūtatālaśilāstulyā mardayetkarkaṭīrase /
tāmrapātre vinikṣipya tatkalkaṃ kajjalīkṛtam

12.31

vipacedvālukāyantre yathoktavidhinā tataḥ /
dadyānmaricacūrṇena māṣamātraṃ bhiṣagvaraḥ

12.32

prapibeduṣṇatoyasya culukaṃ śītakajvare /
śītabhañjī rasaḥ so 'yaṃ śītajvaranivāraṇaḥ

12.33

kūṣmāṇḍacūrṇatilajaiḥ praviśuddhatālaṃ gāḍhaṃ vimardya suṣavīsalilena tulyam /
sūtena hiṅgulabhuvā sikatākhyayantre golaṃ vidhāya parivṛttakapālamadhye

12.34

pattreṇa taṃ dinapateśca pidhāya ruddhvā saṃdhiṃ tayorguḍasudhākhaṭikāśivābhiḥ /
vahnau pacenmṛduni pātraśiraḥsthaśālīvaivarṇyamātram avadhiṃ pravidhāya dhīmān

12.35

vallaṃ tataḥ surasamiśramamuṣya dadyāt sarpiḥ sitākaṇapayomadhu cānupeyam /
jetuṃ jvarān praviṣamān iha vāntiśāntyai maulau suśītalajalasya dadīta dhārām

12.36

athāmayāntaṃ rasarājamaulibhūṣāmaṇiṃ taṃ mṛtajīvanākhyam /
sudhāraseneva rasena yena saṃjīvanaṃ syāt sahasāturāṇām

12.37

rasahiṅgulajepālair vṛddhyā dantyambumarditaiḥ /
dinārdhena jvaraṃ hanyādguñjaikaṃ sitayā saha

12.38

śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ dhūrtabījaṃ tribhiḥ samam /
caturbhiśca samaṃ vyoṣaṃ cūrṇīkṛtya nidhāpayet

12.39

dantabhāṇḍe 'tha vā śārṅge kāṣṭhe naiva kadācana /
vātaśleṣmajvare deyaṃ dvaṃdvaje vā tridoṣaje

12.40

rasena śṛṅgaverasya jambīrasyāthavā punaḥ /
guñjādvayaṃ ca jīrṇe 'smindadhibhaktaṃ prayojayet

12.41

ekadvitridinairhanyāj jvarān doṣakrameṇa tu /
mahājvarāṅkuśo nāma raso 'yaṃ śambhunoditaḥ

12.42

tālaṃ tāmrarajo rasaśca gaganaṃ gandhaśca nepālakaṃ dīnārapramitaṃ tadardhamuditaṃ ṭaṅkaṃ śilāmākṣikam /
dīnāradvitayaṃ viṣasya śikhinaḥ piṣṭvā rasaiḥ pācito yaścintāmaṇivajjvaraughavijayī nāmnā tu mṛtyuṃjayaḥ

12.43

tālaṃ tāmram ayorajaśca capalā tutthābhrakaṃ kāntakaṃ nāgaṃ syācca samāṃśakaṃ sumṛditaṃ mūlaṃ ca paunarnavam /
bhṛṅgīkāsaharīpunarnavāmahāmandārapattrodbhavaiḥ kalkaṃ vālukayantrapācitam idaṃ sarvajvarasyāntakṛt

12.44

tutthena tulyaḥ śivajaśca gandho jambīranīreṇa vimardanīyaḥ /
dinatrayaṃ melaya tena tulyaṃ vyoṣaṃ tataḥ sidhyati candrasūryaḥ

12.45

vallo vijetuṃ viṣamāvalambi dalena deyo bhujagākhyavallyāḥ /
dugdhaṃ hitaṃ syādiha śṛṅgaverarasena śaityeṣu niṣevaṇīyaḥ

12.46

takraṃ sagarbhājvaraśūlayostu drākṣāmbunā pathyamanantaroktam /
rodhaṃ varāyāḥ salilena śūlaṃ jambīranīreṇa varājalena

12.47

apasmṛtāv atra niyojanīyamabhyañjanaṃ bimbapayobhavābhyām /
ghṛtaudanaṃ syādiha bhojanāya jambīranīreṇa nihanti gulmam

12.48

hiṅgvamlikānimburasena deyaṃ plīhodare syādiha takrabhaktaḥ /
stambhārthamasminsasitaṃ payaḥ syād guḍo niyojyo vamanapraśāntyai

12.49

aśītir yasya varṣāṇi vasuvarṣāṇi yasya vā /
viṣaṃ tasya na dātavyaṃ dattaṃ ced doṣakārakam

12.50

meghapāradagandhāśmaviṣavyoṣapaṭūni ca /
jīrakadvayametāni samabhāgāni kārayet

12.51

sinduvārarasenāpi laśunasya rasena ca /
apāmārgarasenāpi saptarātraṃ vimardayet

12.52

tatpakvaṃ vālukāyantre guñjāmātraṃ prayojayet /
sanāgavallīmaricaṃ tataḥ śītāmbu pāyayet

12.53

umāprasādano nāma rasaḥ śītajvarāpahaḥ /
cāturthikaṃ trirātraṃ vā nāśayet kimutāparān

12.54

ṭaṅkaṇaṃ rasagandhau ca samabhāgānprakalpayet /
nepālaṃ dviguṇaṃ dattvā mardayet khallamadhyataḥ

12.55

ślakṣṇatāṃ yāti tadyāvattāvattanmardayecchanaiḥ /
saindhavaṃ maricaṃ śaṅkhaṃ ciñcākṣāraṃ samākṣikam

12.56

tattulyam etat kṛtvātha nimbūtoyena mardayet /
caṇapramāṇavaṭikām bhakṣayeddivasatrayam

12.57

aikāhikaṃ dvyāhikaṃ ca tryāhikaṃ ca caturthakam /
sarvajvaravināśāya jvarāṅkuśa iti smṛtaḥ

12.58

abhrakaṃ gandhakaṃ sūtaṃ tolakaikaṃ pṛthakpṛthak /
gṛhītvā viṣatolārdhaṃ tolārdhaṃ tintiḍīphalam

12.59

etatsarvaṃ samaṃ kṛtvā mardayet khallamadhyataḥ /
ślakṣṇatāṃ yāti tadyāvat tāvat saṃmardayecchanaiḥ

12.60

vistāre pariṇāhe ca gartāṃ kṛtvā ṣaḍaṅgulām /
phaṇivallīdalānyantargartāyāṃ prakṣipennaraḥ

12.61

parṇeṣu sūtakalkaṃ taṃ gartāyāṃ sthāpayed dṛḍham /
kalkād upari tatparṇair gartāvaktraṃ prapūrayet

12.62

gartāyāṃ tu tato deyaṃ puṭamāraṇyakotpalaiḥ /
svāṅgaśītalatāṃ jñātvā samākarṣettataḥ param

12.63

sūtaliptadalaiḥ sārdhaṃ kalkaṃ khalle vimardayet /
tolārdhamamṛtaṃ kṣiptvā tolārdhaṃ tintiḍīphalam

12.64

sthāpayetkhallitaṃ kalkaṃ yojayed guñjamātrayā /
śṛṅgaverāmbhasā yuktaṃ tīkṣṇacitrakasaindhavaiḥ

12.65

saṃnipāte tathā vāte tridoṣe viṣamajvare /
agnimāndye grahiṇyāṃ ca tathā deyo 'tisāriṇi

12.66

bhojanaṃ dadhibhaktaṃ ca rase 'smin saṃprayojayet /
vyādhyādikaṃ yathā kuryādudakaṃ ḍhālayet tataḥ

12.67

eṣa yogavaraḥ śrīmānprāṇināṃ prāṇadāyakaḥ /
cintāmaṇiritikhyāto rasaḥ sarvāṅgasundaraḥ

12.68

sūtendraṃ parimardya pañcapaṭubhiḥ kṣārais tribhis taṃ tataḥ piṇḍe hiṅgumahauṣadhāsurīmaye saṃsvedya dhānyodake /
nirguṇḍyambuhutāśamanthatilaparṇyunmattabhṛṅgārdrakaṃ kāmātāgirikarṇikāplavadalāpañcāṅgulotthair jalaiḥ

12.69

sūtendreṇa samair vimardya sahajaiḥ pittaistato bhāvayed daṃṣṭricchāgalulāyamatsyaśikhināṃ sā saṃnipātāñjayet /
vikhyātā bhuvi lokanāthaguṭikā mārīcamātrā hitā syādasyāḥ sahitaṃ dadhīkṣuśakalaṃ vīryaṃ bhavecchītalam

12.70

vajravaikrāntayor bhasma pratyekaṃ niṣkasammitam /
śṛṅgīviṣaṃ dviniṣkaṃ ca triniṣkaṃ cūlikāpaṭu

12.71

pañcaniṣko 'gnijāraśca sarvamekatra melayet /
tāvadbhasma rasaṃ yāvanmardayed divasatrayam

12.72

śārṅgaṣṭādikavargasya kṣāranīreṇa bhāvayet /
trayoviṃśativārāṇi vimardya ca viśoṣya ca

12.73

tato vimardya divasaṃ kṣiped dantakaraṇḍake /
mṛtasaṃjīvanākhyo 'yaṃ sūcikābharaṇo rasaḥ

12.74

saṃnipātena tīvreṇa mumurṣor bhūgatasya ca /
tāluni vṛścayitvātha rasamenaṃ vinikṣipet

12.75

sūcyātisūkṣmayā toyabhinnayātiprayatnataḥ /
tatastailena taṃ liptvā nirvāte saṃniveśayet

12.76

tato 'rdhapraharād ūrdhvaṃ muktamūtrapurīṣakam /
labdhasaṃjñaṃ pratāpāḍhyaṃ dolayantaṃ śiro muhuḥ

12.77

āyuṣmantaṃ vijānīyādanyathā cānyathā khalu /
tataḥ śītāmbusampūrṇe kaṭāhe taṃ niveśayet

12.78

tatra cotkvathitaṃ toyam apanīyāparaṃ kṣipet /
yācamānam amuṃ paścāt pāyayet sasitaṃ payaḥ

12.79

dadhi vā sitayopetaṃ nārikelajalaṃ tathā /
rambhāphalāni dadyācca mriyate so 'nyathā khalu

12.80

labdhasaṃjñaṃ prabhāṣantaṃ yācamānaṃ phalādikam /
tasmādākṛṣya tailāktaṃ tailaṃ piṣṭvāpanīya ca

12.81

lepayedgandhakarpūrair ā pādatalamastakam /
ityādiśiśirair dravyaiḥ saptarātram upācaret

12.82

karṇākṣināsikāvaktre kṣipet potāśrayaṃ muhuḥ /
aṣṭame 'hani samprāpte dardurīmūlajaṃ rasam

12.83

sasitaṃ pāyayed vegam avatārayituṃ rasam /
rase 'vatārite paścād yatheṣṭaṃ bhojanaṃ dadhi

12.84

śvāsocchvāsayutaṃ cānyair muktajīvanalakṣaṇaiḥ /
kaṭāhe jalasampūrṇe nikṣiped bodhalabdhaye

12.85

labdhabodhaṃ tamākṛṣya pūrvavat samupācaret /
jīvitvā yāvad āyuṣyaṃ mriyate tadanantaram

12.86

saṃnipāte mahāghore majjantaṃ mṛtyusāgare /
uddharettasya dharmasya brahmāpyantaṃ na vindati

12.87

saṃnipātamahāmṛtyubhayanirmuktamānavaḥ /
api sarvasvadānena prāṇācāryaṃ prapūjayet

12.88

anyathā narake tāvad yāvat kalpavikalpanā /
ityājñā śāṃkarī jñeyā śambhunā parikīrtitā

12.89

prakāśā naiva kartavyā rasottaraṇamūlikā /
śāstraṃ vinā prayacchante mandā vittābhikāṅkṣayā /
guruprasādam āsādya saṃnipāte prayujyatām

12.90

śārṅgaṣṭā ca tathā vyāghrī karīras tilaparṇikā /
indravāruṇikā mustā haridrāṅkolamūlikā

12.91

apāmārgaḥ kaṇā svarṇaṃ kaṭutumbī ca tintiḍī /
śārṅgaṣṭādikavargo 'yaṃ saṃnipātaharaḥ param

12.92

sūtaṃ gandhakatālakaṃ maṇiśilāṃ tāpyaṃ lavaṃ tutthakaṃ jepālaṃ viṣaṭaṅkaṇaṃ madhuphalaṃ kṛtvā samāṃśaṃ dṛḍham /
kṛtvā kajjalikāṃ viṣolbaṇaphaṇeḥ pittaiśca saṃbhāvayet kṣiptvā sīsakakūpike rasavaraṃ sūcīmukhaṃ nāmataḥ

12.93

brahmadvāri vikīrṇalohitalave guñjaikamātraṃ daded dattvā sampuṭabaddhatandrikadhanurvāte saśākhāhime /
kāsaṃ śvāsamarocakaṃ pralapanaṃ kampaṃ ca hikkāturaṃ mūkatvaṃ badhiratvam unmadam apasmāraṃ jayet tatkṣaṇāt

12.94

rasagandhakatāmrābhraṃ lāṅgalīvahnirāmaṭham /
vandhyāpaṭolanirguṇḍīsugandhānimbapallavāḥ

12.95

pāṭhākṣāratrayaṃ kṣveḍaboladhattūrataṇḍulaiḥ /
śṛṅgīmadhukasāraṃ ca jambīrāmlena mardayet

12.96

kuryāddhi niṣkamānena vaṭikā sā niyacchati /
sasvedadāhābhinyāsaṃ saṃnipātagajāṃkuśaḥ

12.97

sasārā vaiṣṇavī senā acalā kādi kaṅkaṇā /
rāgarudropamopetā prauḍhā mastakaśālinī

12.98

tribhāgaṃ tālakaṃ vidyād ekabhāgaṃ tu pāradam /
tadardhaṃ gandhakaṃ caiva tadardhaṃ tu manaḥśilā

12.99

kāravallīdalarasair mardayet tatpraharatrayam /
pācito vālukāyantre cāturthikaharo rasaḥ

12.100

syād rasena samāyukto gandhakaḥ sumanoharaḥ /
hiyāvallitriguṇito nirguṇḍīrasamarditaḥ

12.101

saptavārāṇi tad yojyam ārdrakasvarasena tu /
saṃtatādijvaraṃ hanyāccāturthikagajāṃkuśaḥ

12.102

tāpyatālakajepālavatsanābhamanaḥśilāḥ /
tāmragandhakasūtaṃ ca musalīrasamarditaḥ /
mṛtyuṃjaya iti khyātaḥ kukkuṭīpuṭapācitaḥ

12.103

valladvayaṃ prayuñjīta yatheṣṭaṃ dadhibhojanam /
navajvaraṃ saṃnipātaṃ hanyādeṣa mahārasaḥ

12.104

śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām /
mardayed dhūrtajadrāvair dinam ekaṃ tu śoṣayet

12.105

pañcavaktro raso nāma dviguñjaḥ saṃnipātajit /
arkamūlakaṣāyaṃ ca satryūṣam anupāyayet /
dadhyodanaṃ hitaṃ tatra jalayogaṃ ca kārayet

12.106

rasagandhakatulyāṃśaṃ dhattūraphalajadravaiḥ /
mardayed dinamekaṃ tu tattulyaṃ trikaṭu kṣipet /
unmattākhyo raso nāmnā nasye syātsaṃnipātajit

12.107

nistvagjepālajaṃ bījaṃ daśaniṣkaṃ pracūrṇayet /
maricaṃ pippalīṃ sūtaṃ pratiniṣkaṃ vimiśrayet

12.108

bhāvyaṃ jambīrajairdrāvaiḥ saptāhaṃ tat prayatnataḥ /
saṃnipātaṃ nihantyāśu añjane yaḥ śivaḥ smṛtaḥ

12.109

madanaphalaṃ viḍalavaṇaṃ sarṣapāḥ pratiniṣkadvayam /
cūrṇayitvā triphalākvāthena saṭaṅkaṇaṃ pibet

12.110

kuṣṭhe jvare kāmalāyāṃ kaṇṭharoge hy ajīrṇake /
nasye ca girikarṇyutthabījaikaṃ śītavāriṇā

12.111

pratyekaṃ rasagandhayor dvipalayoḥ kṛtvā maṣīṃ śuddhayor ramyāṃ mlecchalulāyalocanamanodhātrīprakuñcatrayam /
pathyāyā badaratrikaṃ trikaṭu ṣaṭśāṇaṃ vacā dharmiṇī vellāmbhodharapattrakadviradakiñjalkāśvagandhāhvayam

12.112

piṣṭvaitat samasāram akhilaṃ karṣonmitaṃ nyasya tat pronmardyārdhakarañjakāmṛtayutaṃ sāgastikatryūṣaṇaiḥ /
bhūdhātrīvijayāsaritpatiphalaṃ jvālāmukhīmārkavaiḥ pratyekaṃ vidadhīta niścalamatiḥ sapta kramādbhāvanāḥ

12.113

pittairatho pañca vidhāya pañcabhiḥ karañjapattrāmṛtadhūpanaṃ tataḥ /
dattvārdrakasya svarasena taṇḍulākṛtiṃ vidadhyādguṭikāṃ bhiṣagvaraḥ

12.114

deyaikā saṃnipāte pratihataviṣaye mohanetraprasuptyoḥ syādgulme sājamodā pavanavikṛtiṣu tryūṣaṇena grahaṇyām /
dātavyā jīrakeṇa dvipaturaganṛṇāṃ prāṇasaṃrakṣaṇāya kāyāmbhodhir etaṃ rasakasamarasaṃ vaidyanātho 'bhyadhatta

12.115

gandhakābhrasamaḥ sūto vārāhīrasamarditaḥ /
pācito vālukāyantre triphalāvyoṣacitrakaiḥ

12.116

trikṣāraṃ pañcalavaṇahiṅgugugguludīpyakaiḥ /
sajīrakaiḥ sendrayavaiḥ pṛthagrasasamairyutaḥ

12.117

māṣamātro 'nupānena dvipalasyoṣṇavāriṇaḥ /
abhinyāsānalabhraṃśagrahaṇīpāṇḍugulminām

12.118

kuryātprāṇaparitrāṇamataḥ prāṇeśvaraḥ smṛtaḥ /
vyādhivṛddhau prayogo 'sya dvau vārau vaidyasaṃmataḥ

12.119

rasāyovyoṣakaṅkuṣṭhaśilātālābhrahiṅgulān /
kumbhyagnibhṛṅgamārītaṇḍulīyakamākṣikān

12.120

hastiśuṇḍīyutāṃs tulyāṃs tadardhaśivagandhakān /
tryaham ārdrāmbunā piṣṭvā kūpīsthaṃ vālukāgninā

12.121

jayājambīranirguṇḍīcāṅgerīvāri nikṣipet /
paktvā caturdaśāhāni piṣṭvārdrāktaṃ viśoṣayet

12.122

mṛtasaṃjīvanākhyo 'yaṃ raso vallamito 'śitaḥ /
drāg jayedauṣadhaṃ saṃnipātādīn sakalān gadān

12.123

rasabhāgo bhavedeko gandhako dviguṇo mataḥ /
viṣatālakakaṅkuṣṭhaśilāhiṅgulalohakam

12.124

vahnitrikaṭubhṛṅgāhvahemamākṣikamabhrakam /
hastiśuṇḍī viṣaṃ kumbhī taṇḍulīyakatāmrakau

12.125

eṣāṃ pratyekamekaikaṃ bhāgamādāya cūrṇayet /
ārdrakasya draveṇaiva mardayecca dinatrayam

12.126

jambīrasya raso grāhyaḥ palatrayaparīkṣitaḥ /
triphalāyāśca nirguṇḍyāḥ pratyekaṃ ca palatrayam

12.127

rasasya palamātraṃ tu cāṅgeryāḥ parikīrtitam /
kācakūpyāṃ vinikṣipya yantre kṣiptvā prayatnavān

12.128

uddhṛtyārdrakaniryāsair mardayitvā viśoṣayet /
mṛtasaṃjīvano nāma raso 'yaṃvidito bhuvi /
guñjādvayaṃ dadītāsya saṃnipātāpanuttaye

12.129

vaṅgaṃ nāgaṃ ca sūtaṃ ca nepālaṃ gandhakaṃ tathā /
śulbaṃ viṣaṃ samāṃśena rasenārdreṇa mardayet

12.130

punar mardyeta nirguṇḍyāś cāṅgeryā rasamarditaḥ /
vallaprayogeṇa raso 'yaṃ saṃnipātanut

12.131

gandhakaṃ ca rasaṃ śuddhaṃ pratyekaṃ karṣasammitam /
ekatra kajjalīṃ kṛtvā tataḥ kurvīta golakam

12.132

navabhāṇḍe vinikṣipya tāmrapātreṇa gopayet /
dṛḍhaṃ nirudhya tat pātramagnāvāropayet tataḥ

12.133

vrīhisphuṭanamātreṇa svāṅgaśītaṃ samuddharet /
navajvare prayuñjīta rasaṃ parpaṭikāhvayam

12.134

ārdrakasya rasenaiva trivallaṃ tridinaṃ bhiṣak /
jvaritaṃ chādayedgāḍhaṃ yāvatsvedaḥ samudbhavet

12.135

takrabhaktaṃ bhavetpathyaṃ jvaramuktasya dehinaḥ /
navajvarārir ityeṣa rasaḥ paramadurlabhaḥ /
vātajvare viśeṣeṇa rasaḥ sādhāraṇo mataḥ

12.136

ṭaṅkaṇaṃ rasagandhau ca maricāni samāṃśakam /
sarvaṃ jambīranīreṇa dināni trīṇi mardayet

12.137

saṃśoṣya śarkarāyuktaṃ matsyapittena bhāvayet /
bhāvitaṃ tadrasaṃ siddhamārdrakasvarasaistryaham

12.138

vallaṃ vāratrayaṃ deyaṃ pānārthaṃ vāri śītalam /
takrabhaktaṃ bhavetpathyaṃ vṛntākaphalasaṃyutam /
sarvān navajvarān hanti raso 'yaṃ jalamañjarī

12.139

kāntasya kaṇṭavedhyānāṃ pātrāṇāṃ bhasma kārayet /
tatsamaśca raso gandhaṣṭaṅkaṇo nimbavāriṇā /
tataḥ saṃpeṣya tatkalkaṃ mardayettridinaṃ punaḥ

12.140

rasatulyena matsyasya pittena paribhāvayet /
siddhaḥ kāntaraso hy eṣa prayojyo 'bhinavajvare /
śṛṅgaverānupānena mātrayā bhiṣaguttamaiḥ

12.141

rasagandhau tathā vaṅgam abhrakaṃ samabhāgataḥ /
melayitvātha vaṅgena samaṃ sūtaṃ vimardayet

12.142

tatraikīkṛtya gandhābhre peṣyaṃ jambīravāriṇā /
sāmānyaṃ puṭam ādadyāt saptadhā sādhitaṃ rasam

12.143

kumāryā citrakeṇāpi bhāvayitvātha saptadhā /
guḍena jīrakeṇāpi jvare jīrṇe prayojayet

12.144

kāse śvāse kumāryā ca triphalākvāthayogataḥ /
unmādaṃ ca dhanurvātam amṛtākvāthayogataḥ /
ityevaṃ rogatāpaghno rasaś candrodayābhidhaḥ

12.145

nāgaṃ vaṅgaṃ rasaṃ tāmraṃ gandhakaṃ ṭaṅkaṇaṃ tathā /
viṣaṃ ca nepālaṃ haritālaṃ samaṃ tathā

12.146

vaṭakṣīreṇa saṃmardya sarvaṃ kuryāttu golakam /
taṃ golakaṃ bhāṇḍamadhye pācayeddīpavahninā

12.147

taṃ golaṃ śītalaṃ kṛtvā bhṛṅgarājena mardayet /
ārdrakasya rasenāpi mardayecca punaḥ punaḥ

12.148

caṇapramāṇavaṭakān rasenārdrasya dāpayet /
guñjādvayapramāṇena jvaraṃ jīrṇaṃ haratyasau

12.149

haraśca gandhakaṃ caiva kunaṭī ca samaṃ samam /
mardyaṃ karkoṭikāyāśca rasena viniyojayet

12.150

navajvaramurāriḥ syādvallaṃ śarkarayā saha /
taṇḍulīyarasenānupānaṃ śarkarayāpi vā /
guñjādvayapramāṇena jvarānhanti navānhaṭhāt

Original text: Rasaratnasamuccaya · Edition: Krsnaravasarman Vinayaka Bapata, Poona 1890. (Anandasrama Sanskrit Series edition, vol. 19) · Data entry Wieslaw Mical Somadeva Vasudeva Anne Glazier Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc