Rasaratnasamuccaya · અધ્યાય 12

જ્વરસ્ય રક્તપિત્તસ્ય કાસસ્ય શ્વાસહિધ્મયોઃ ।
વૈસ્વર્યસ્ય ક્ષયસ્યાપિ તથારોચપ્રસેકયોઃ

છર્દિહૃદ્રોગયોશ્ ચૈવ તૃષ્ણામદ્યોદ્ભવાર્શસામ્ ।
ઉદાવર્તાતિસારાણાં ગ્રહણ્યર્તિપ્રવાહિણોઃ

વિસૂચ્યા વહ્નિમાન્દ્યસ્ય મૂત્રકૃચ્છ્રાશ્મરુજામ્ ।
મેહસ્ય સોમરોગસ્ય પિટિકાનાં ચ વિદ્રધેઃ

વૃદ્ધિગુલ્માદિરોગાણાં શૂલાનામુદરસ્ય ચ ।
પાણ્ડુશોફવિસર્પાણાં કુષ્ઠશ્વિત્રનભસ્વતામ્

વાતાસ્રસ્યાવૃતાનાં ચ વન્ધ્યાનાં ગર્ભિણીરુજામ્ ।
સૂતિકાબાલરોગાણામ્ ઉન્માદે ઽપસ્મૃતાવ્ અપિ

નેત્રરોગે કર્ણરોગે નાસારોગાસ્યરોગયોઃ ।
શિરઃસંજાતરોગેષુ વ્રણે ભઙ્ગે ભગંદરે

ગ્રન્થ્યાદૌ ક્ષુદ્રરોગેષુ ગુહ્યરોગે વિષેષુ ચ ।
જરાયાસ્ત્વનપત્યાનાં બીજપોષણહેતવે

પરિપાટ્યાનયા સર્વં રોગાણાં હિ ચિકિત્સનમ્ ।
રસલોહવિષૈર્ અત્ર યોગૈર્વક્ષ્યે યથાગમમ્

રોમાઞ્ચકમ્પૌ વદને મધુત્વમુજ્જૃમ્ભણં મસ્તકતોદદાહૌ ।
વાતજ્વરસ્યોક્તમ્ ઇદં હિ લક્ષ્મ ભુક્તોત્તરં સ્યાદ્યદિ શશ્વદેવ

વિરેકશોષાસ્યકટુત્વતીવ્રતાપપ્રલાપભ્રમમૂર્છનાનિ ।
એતાનિ પિત્તજ્વરલક્ષણાનિ વમિઃ સતૃષ્ણાઙ્ગવિદાહિતા ચ

કાસશ્વાસૌ મુખે જાડ્યં માધુર્યં બહુનિદ્રતા ।
પ્રસ્વેદઃ સ્વલ્પદાહશ્ચ શ્લેષ્મજજ્વરલક્ષણમ્

મિશ્રિતં લક્ષણં યત્તુ દ્વયોસ્ ત્રિષુ ભવેચ્ચ તત્

વિમર્દિતાભ્યાં રસગન્ધકાભ્યાં નીરેણ કુર્યાદિહ ગોલકં તમ્ ।
ભાણ્ડે નવીને વિનિવેશ્ય પશ્ચાત્તદ્ગોલકસ્યોપરિ તામ્રપાત્રમ્

સાર્ધં મુહૂર્તં વિનિરુધ્ય ધીમાન્ ઉદ્દીપયેદ્ દીપ્તકૃશાનુનાસ્ય ।
અધસ્તતઃ સિધ્યતિ પર્પટીયં નવજ્વરારણ્યકૃશાનુમેઘઃ

વિલિપ્ય પૂર્વં રસનાં ચ તાલુદેશં ચ સિન્ધૂદ્ભવજીરકાર્દ્રૈઃ ।
વલ્લોન્મિતાં ચાર્દ્રકતોયમિશ્રામ્ એનાં નિયોજ્ય સ્થગયેત્ પટેન

ઘર્મોદ્ગમો યાવદતઃ પરં ચ તક્રૌદનં પથ્યમિહ પ્રયોજ્યમ્ ।
કુર્યાદ્દિનાનાં ત્રિતયં યદીત્થં જ્વરસ્ય શઙ્કાપિ તદા ભવેત્કિમ્

સૂતાર્કગન્ધચપલાજયપાલતિક્તાપથ્યાત્રિવૃચ્ચ વિષતિન્દુકજાન્ સમાંશાન્ ।
સંભાવ્ય વજ્રિપયસા મધુના ત્રિવલ્લસ્ ત્રૈલોક્યડમ્બરરસો ઽભિનવજ્વરઘ્નઃ

પાદાંશકં સારરવિઃ સમાંશગન્ધો વિપક્વઃ સ્વકષાયપિષ્ટઃ ।
રસઃ ક્રમાન્માષમિતો ઽનિલાદિજ્વરેષુ નામ્ના કિલ મેઘનાદઃ

દરદજલદયુક્તં શુદ્ધસૂતં ચ ગન્ધં પ્રહરમથ સુપિષ્ટં વલ્લયુગ્મં ચ દદ્યાત્ ।
જ્વરગજહરિસંજ્ઞં શૃઙ્ગવેરોદકેન પ્રથમજનિતદાહી ક્ષીરભક્તેન ભોજ્યઃ

સંતપ્તસીસભાગં ચ પારદં ગન્ધકં કણામ્ ।
સમભાગં પૃથક્ તત્ર મેલયેચ્ચ યથાવિધિ

જમ્બીરસ્ય રસે સર્વં મર્દયેચ્ચ દિનત્રયમ્ ।
મેઘનાદકુમાર્યોશ્ચ રસે ચાપિ દિનત્રયમ્

દિનદ્વયમજામૂત્રે ગવાં મૂત્રે દિનત્રયમ્ ।
ભાવયેચ્ચ યથાયોગ્યં તસ્મિન્નેતાનિ દાપયેત્

સૈન્ધવં ચિત્રકં ભાગં સૌવર્ચલલવણં તથા ।
તેન સમ્મેલનં કૃત્વા ભાવયેચ્ચ પુનઃ પુનઃ

અનેન વિધિના સમ્યક્ સિદ્ધો ભવતિ તદ્રસઃ ।
શર્કરાઘૃતસંયુક્તં દદ્યાદ્વલ્લત્રયં રસમ્

ગોધૂમસ્યૌદનં પથ્યં માષસૂપં ચ વાસ્તુકમ્ ।
ધાત્રીફલસમાયુક્તં સર્વજ્વરવિનાશનમ્ ।
દીપિકારસ ઇત્યેષ તન્ત્રજ્ઞૈઃ પરિકીર્તિતઃ

પારદં રસકં તાલં તુત્થં ગન્ધકટઙ્કણમ્ ।
સર્વમેતત્સમં શુદ્ધં કારવલ્લ્યા દ્રવૈર્દિનમ્

મર્દયેત્તેન કલ્કેન તામ્રપાત્રોદરં લિમ્પેત્ ।
અઙ્ગુલાર્ધાર્ધમાનેન તં પચેત્સિકતાહ્વયે

યન્ત્રે યાવત્સ્ફુટન્ત્યેવં વ્રીહયસ્તસ્ય પૃષ્ઠતઃ ।
તતઃ સુશીતલં ગ્રાહ્યં તામ્રપાત્રોદરાદ્ ભિષક્

શીતભઞ્જી રસો નામ ચૂર્ણયેન્મરિચૈઃ સમમ્ ।
માષૈકં પર્ણખણ્ડેન ભક્ષયેન્નાશયેજ્જ્વરમ્ ।
ત્રિદિનૈર્ વિષમં તીવ્રમેકદ્વિત્રિચતુર્થકમ્

સૂતતાલશિલાસ્તુલ્યા મર્દયેત્કર્કટીરસે ।
તામ્રપાત્રે વિનિક્ષિપ્ય તત્કલ્કં કજ્જલીકૃતમ્

વિપચેદ્વાલુકાયન્ત્રે યથોક્તવિધિના તતઃ ।
દદ્યાન્મરિચચૂર્ણેન માષમાત્રં ભિષગ્વરઃ

પ્રપિબેદુષ્ણતોયસ્ય ચુલુકં શીતકજ્વરે ।
શીતભઞ્જી રસઃ સો ઽયં શીતજ્વરનિવારણઃ

કૂષ્માણ્ડચૂર્ણતિલજૈઃ પ્રવિશુદ્ધતાલં ગાઢં વિમર્દ્ય સુષવીસલિલેન તુલ્યમ્ ।
સૂતેન હિઙ્ગુલભુવા સિકતાખ્યયન્ત્રે ગોલં વિધાય પરિવૃત્તકપાલમધ્યે

પત્ત્રેણ તં દિનપતેશ્ચ પિધાય રુદ્ધ્વા સંધિં તયોર્ગુડસુધાખટિકાશિવાભિઃ ।
વહ્નૌ પચેન્મૃદુનિ પાત્રશિરઃસ્થશાલીવૈવર્ણ્યમાત્રમ્ અવધિં પ્રવિધાય ધીમાન્

વલ્લં તતઃ સુરસમિશ્રમમુષ્ય દદ્યાત્ સર્પિઃ સિતાકણપયોમધુ ચાનુપેયમ્ ।
જેતું જ્વરાન્ પ્રવિષમાન્ ઇહ વાન્તિશાન્ત્યૈ મૌલૌ સુશીતલજલસ્ય દદીત ધારામ્

અથામયાન્તં રસરાજમૌલિભૂષામણિં તં મૃતજીવનાખ્યમ્ ।
સુધારસેનેવ રસેન યેન સંજીવનં સ્યાત્ સહસાતુરાણામ્

રસહિઙ્ગુલજેપાલૈર્ વૃદ્ધ્યા દન્ત્યમ્બુમર્દિતૈઃ ।
દિનાર્ધેન જ્વરં હન્યાદ્ગુઞ્જૈકં સિતયા સહ

શુદ્ધં સૂતં વિષં ગન્ધં ધૂર્તબીજં ત્રિભિઃ સમમ્ ।
ચતુર્ભિશ્ચ સમં વ્યોષં ચૂર્ણીકૃત્ય નિધાપયેત્

દન્તભાણ્ડે ઽથ વા શાર્ઙ્ગે કાષ્ઠે નૈવ કદાચન ।
વાતશ્લેષ્મજ્વરે દેયં દ્વંદ્વજે વા ત્રિદોષજે

રસેન શૃઙ્ગવેરસ્ય જમ્બીરસ્યાથવા પુનઃ ।
ગુઞ્જાદ્વયં ચ જીર્ણે ઽસ્મિન્દધિભક્તં પ્રયોજયેત્

એકદ્વિત્રિદિનૈર્હન્યાજ્ જ્વરાન્ દોષક્રમેણ તુ ।
મહાજ્વરાઙ્કુશો નામ રસો ઽયં શમ્ભુનોદિતઃ

તાલં તામ્રરજો રસશ્ચ ગગનં ગન્ધશ્ચ નેપાલકં દીનારપ્રમિતં તદર્ધમુદિતં ટઙ્કં શિલામાક્ષિકમ્ ।
દીનારદ્વિતયં વિષસ્ય શિખિનઃ પિષ્ટ્વા રસૈઃ પાચિતો યશ્ચિન્તામણિવજ્જ્વરૌઘવિજયી નામ્ના તુ મૃત્યુંજયઃ

તાલં તામ્રમ્ અયોરજશ્ચ ચપલા તુત્થાભ્રકં કાન્તકં નાગં સ્યાચ્ચ સમાંશકં સુમૃદિતં મૂલં ચ પૌનર્નવમ્ ।
ભૃઙ્ગીકાસહરીપુનર્નવામહામન્દારપત્ત્રોદ્ભવૈઃ કલ્કં વાલુકયન્ત્રપાચિતમ્ ઇદં સર્વજ્વરસ્યાન્તકૃત્

તુત્થેન તુલ્યઃ શિવજશ્ચ ગન્ધો જમ્બીરનીરેણ વિમર્દનીયઃ ।
દિનત્રયં મેલય તેન તુલ્યં વ્યોષં તતઃ સિધ્યતિ ચન્દ્રસૂર્યઃ

વલ્લો વિજેતું વિષમાવલમ્બિ દલેન દેયો ભુજગાખ્યવલ્લ્યાઃ ।
દુગ્ધં હિતં સ્યાદિહ શૃઙ્ગવેરરસેન શૈત્યેષુ નિષેવણીયઃ

તક્રં સગર્ભાજ્વરશૂલયોસ્તુ દ્રાક્ષામ્બુના પથ્યમનન્તરોક્તમ્ ।
રોધં વરાયાઃ સલિલેન શૂલં જમ્બીરનીરેણ વરાજલેન

અપસ્મૃતાવ્ અત્ર નિયોજનીયમભ્યઞ્જનં બિમ્બપયોભવાભ્યામ્ ।
ઘૃતૌદનં સ્યાદિહ ભોજનાય જમ્બીરનીરેણ નિહન્તિ ગુલ્મમ્

હિઙ્ગ્વમ્લિકાનિમ્બુરસેન દેયં પ્લીહોદરે સ્યાદિહ તક્રભક્તઃ ।
સ્તમ્ભાર્થમસ્મિન્સસિતં પયઃ સ્યાદ્ ગુડો નિયોજ્યો વમનપ્રશાન્ત્યૈ

અશીતિર્ યસ્ય વર્ષાણિ વસુવર્ષાણિ યસ્ય વા ।
વિષં તસ્ય ન દાતવ્યં દત્તં ચેદ્ દોષકારકમ્

મેઘપારદગન્ધાશ્મવિષવ્યોષપટૂનિ ચ ।
જીરકદ્વયમેતાનિ સમભાગાનિ કારયેત્

સિન્દુવારરસેનાપિ લશુનસ્ય રસેન ચ ।
અપામાર્ગરસેનાપિ સપ્તરાત્રં વિમર્દયેત્

તત્પક્વં વાલુકાયન્ત્રે ગુઞ્જામાત્રં પ્રયોજયેત્ ।
સનાગવલ્લીમરિચં તતઃ શીતામ્બુ પાયયેત્

ઉમાપ્રસાદનો નામ રસઃ શીતજ્વરાપહઃ ।
ચાતુર્થિકં ત્રિરાત્રં વા નાશયેત્ કિમુતાપરાન્

ટઙ્કણં રસગન્ધૌ ચ સમભાગાન્પ્રકલ્પયેત્ ।
નેપાલં દ્વિગુણં દત્ત્વા મર્દયેત્ ખલ્લમધ્યતઃ

શ્લક્ષ્ણતાં યાતિ તદ્યાવત્તાવત્તન્મર્દયેચ્છનૈઃ ।
સૈન્ધવં મરિચં શઙ્ખં ચિઞ્ચાક્ષારં સમાક્ષિકમ્

તત્તુલ્યમ્ એતત્ કૃત્વાથ નિમ્બૂતોયેન મર્દયેત્ ।
ચણપ્રમાણવટિકામ્ ભક્ષયેદ્દિવસત્રયમ્

ઐકાહિકં દ્વ્યાહિકં ચ ત્ર્યાહિકં ચ ચતુર્થકમ્ ।
સર્વજ્વરવિનાશાય જ્વરાઙ્કુશ ઇતિ સ્મૃતઃ

અભ્રકં ગન્ધકં સૂતં તોલકૈકં પૃથક્પૃથક્ ।
ગૃહીત્વા વિષતોલાર્ધં તોલાર્ધં તિન્તિડીફલમ્

એતત્સર્વં સમં કૃત્વા મર્દયેત્ ખલ્લમધ્યતઃ ।
શ્લક્ષ્ણતાં યાતિ તદ્યાવત્ તાવત્ સંમર્દયેચ્છનૈઃ

વિસ્તારે પરિણાહે ચ ગર્તાં કૃત્વા ષડઙ્ગુલામ્ ।
ફણિવલ્લીદલાન્યન્તર્ગર્તાયાં પ્રક્ષિપેન્નરઃ

પર્ણેષુ સૂતકલ્કં તં ગર્તાયાં સ્થાપયેદ્ દૃઢમ્ ।
કલ્કાદ્ ઉપરિ તત્પર્ણૈર્ ગર્તાવક્ત્રં પ્રપૂરયેત્

ગર્તાયાં તુ તતો દેયં પુટમારણ્યકોત્પલૈઃ ।
સ્વાઙ્ગશીતલતાં જ્ઞાત્વા સમાકર્ષેત્તતઃ પરમ્

સૂતલિપ્તદલૈઃ સાર્ધં કલ્કં ખલ્લે વિમર્દયેત્ ।
તોલાર્ધમમૃતં ક્ષિપ્ત્વા તોલાર્ધં તિન્તિડીફલમ્

સ્થાપયેત્ખલ્લિતં કલ્કં યોજયેદ્ ગુઞ્જમાત્રયા ।
શૃઙ્ગવેરામ્ભસા યુક્તં તીક્ષ્ણચિત્રકસૈન્ધવૈઃ

સંનિપાતે તથા વાતે ત્રિદોષે વિષમજ્વરે ।
અગ્નિમાન્દ્યે ગ્રહિણ્યાં ચ તથા દેયો ઽતિસારિણિ

ભોજનં દધિભક્તં ચ રસે ઽસ્મિન્ સંપ્રયોજયેત્ ।
વ્યાધ્યાદિકં યથા કુર્યાદુદકં ઢાલયેત્ તતઃ

એષ યોગવરઃ શ્રીમાન્પ્રાણિનાં પ્રાણદાયકઃ ।
ચિન્તામણિરિતિખ્યાતો રસઃ સર્વાઙ્ગસુન્દરઃ

સૂતેન્દ્રં પરિમર્દ્ય પઞ્ચપટુભિઃ ક્ષારૈસ્ ત્રિભિસ્ તં તતઃ પિણ્ડે હિઙ્ગુમહૌષધાસુરીમયે સંસ્વેદ્ય ધાન્યોદકે ।
નિર્ગુણ્ડ્યમ્બુહુતાશમન્થતિલપર્ણ્યુન્મત્તભૃઙ્ગાર્દ્રકં કામાતાગિરિકર્ણિકાપ્લવદલાપઞ્ચાઙ્ગુલોત્થૈર્ જલૈઃ

સૂતેન્દ્રેણ સમૈર્ વિમર્દ્ય સહજૈઃ પિત્તૈસ્તતો ભાવયેદ્ દંષ્ટ્રિચ્છાગલુલાયમત્સ્યશિખિનાં સા સંનિપાતાઞ્જયેત્ ।
વિખ્યાતા ભુવિ લોકનાથગુટિકા મારીચમાત્રા હિતા સ્યાદસ્યાઃ સહિતં દધીક્ષુશકલં વીર્યં ભવેચ્છીતલમ્

વજ્રવૈક્રાન્તયોર્ ભસ્મ પ્રત્યેકં નિષ્કસમ્મિતમ્ ।
શૃઙ્ગીવિષં દ્વિનિષ્કં ચ ત્રિનિષ્કં ચૂલિકાપટુ

પઞ્ચનિષ્કો ઽગ્નિજારશ્ચ સર્વમેકત્ર મેલયેત્ ।
તાવદ્ભસ્મ રસં યાવન્મર્દયેદ્ દિવસત્રયમ્

શાર્ઙ્ગષ્ટાદિકવર્ગસ્ય ક્ષારનીરેણ ભાવયેત્ ।
ત્રયોવિંશતિવારાણિ વિમર્દ્ય ચ વિશોષ્ય ચ

તતો વિમર્દ્ય દિવસં ક્ષિપેદ્ દન્તકરણ્ડકે ।
મૃતસંજીવનાખ્યો ઽયં સૂચિકાભરણો રસઃ

સંનિપાતેન તીવ્રેણ મુમુર્ષોર્ ભૂગતસ્ય ચ ।
તાલુનિ વૃશ્ચયિત્વાથ રસમેનં વિનિક્ષિપેત્

સૂચ્યાતિસૂક્ષ્મયા તોયભિન્નયાતિપ્રયત્નતઃ ।
તતસ્તૈલેન તં લિપ્ત્વા નિર્વાતે સંનિવેશયેત્

તતો ઽર્ધપ્રહરાદ્ ઊર્ધ્વં મુક્તમૂત્રપુરીષકમ્ ।
લબ્ધસંજ્ઞં પ્રતાપાઢ્યં દોલયન્તં શિરો મુહુઃ

આયુષ્મન્તં વિજાનીયાદન્યથા ચાન્યથા ખલુ ।
તતઃ શીતામ્બુસમ્પૂર્ણે કટાહે તં નિવેશયેત્

તત્ર ચોત્ક્વથિતં તોયમ્ અપનીયાપરં ક્ષિપેત્ ।
યાચમાનમ્ અમું પશ્ચાત્ પાયયેત્ સસિતં પયઃ

દધિ વા સિતયોપેતં નારિકેલજલં તથા ।
રમ્ભાફલાનિ દદ્યાચ્ચ મ્રિયતે સો ઽન્યથા ખલુ

લબ્ધસંજ્ઞં પ્રભાષન્તં યાચમાનં ફલાદિકમ્ ।
તસ્માદાકૃષ્ય તૈલાક્તં તૈલં પિષ્ટ્વાપનીય ચ

લેપયેદ્ગન્ધકર્પૂરૈર્ આ પાદતલમસ્તકમ્ ।
ઇત્યાદિશિશિરૈર્ દ્રવ્યૈઃ સપ્તરાત્રમ્ ઉપાચરેત્

કર્ણાક્ષિનાસિકાવક્ત્રે ક્ષિપેત્ પોતાશ્રયં મુહુઃ ।
અષ્ટમે ઽહનિ સમ્પ્રાપ્તે દર્દુરીમૂલજં રસમ્

સસિતં પાયયેદ્ વેગમ્ અવતારયિતું રસમ્ ।
રસે ઽવતારિતે પશ્ચાદ્ યથેષ્ટં ભોજનં દધિ

શ્વાસોચ્છ્વાસયુતં ચાન્યૈર્ મુક્તજીવનલક્ષણૈઃ ।
કટાહે જલસમ્પૂર્ણે નિક્ષિપેદ્ બોધલબ્ધયે

લબ્ધબોધં તમાકૃષ્ય પૂર્વવત્ સમુપાચરેત્ ।
જીવિત્વા યાવદ્ આયુષ્યં મ્રિયતે તદનન્તરમ્

સંનિપાતે મહાઘોરે મજ્જન્તં મૃત્યુસાગરે ।
ઉદ્ધરેત્તસ્ય ધર્મસ્ય બ્રહ્માપ્યન્તં ન વિન્દતિ

સંનિપાતમહામૃત્યુભયનિર્મુક્તમાનવઃ ।
અપિ સર્વસ્વદાનેન પ્રાણાચાર્યં પ્રપૂજયેત્

અન્યથા નરકે તાવદ્ યાવત્ કલ્પવિકલ્પના ।
ઇત્યાજ્ઞા શાંકરી જ્ઞેયા શમ્ભુના પરિકીર્તિતા

પ્રકાશા નૈવ કર્તવ્યા રસોત્તરણમૂલિકા ।
શાસ્ત્રં વિના પ્રયચ્છન્તે મન્દા વિત્તાભિકાઙ્ક્ષયા ।
ગુરુપ્રસાદમ્ આસાદ્ય સંનિપાતે પ્રયુજ્યતામ્

શાર્ઙ્ગષ્ટા ચ તથા વ્યાઘ્રી કરીરસ્ તિલપર્ણિકા ।
ઇન્દ્રવારુણિકા મુસ્તા હરિદ્રાઙ્કોલમૂલિકા

અપામાર્ગઃ કણા સ્વર્ણં કટુતુમ્બી ચ તિન્તિડી ।
શાર્ઙ્ગષ્ટાદિકવર્ગો ઽયં સંનિપાતહરઃ પરમ્

સૂતં ગન્ધકતાલકં મણિશિલાં તાપ્યં લવં તુત્થકં જેપાલં વિષટઙ્કણં મધુફલં કૃત્વા સમાંશં દૃઢમ્ ।
કૃત્વા કજ્જલિકાં વિષોલ્બણફણેઃ પિત્તૈશ્ચ સંભાવયેત્ ક્ષિપ્ત્વા સીસકકૂપિકે રસવરં સૂચીમુખં નામતઃ

બ્રહ્મદ્વારિ વિકીર્ણલોહિતલવે ગુઞ્જૈકમાત્રં દદેદ્ દત્ત્વા સમ્પુટબદ્ધતન્દ્રિકધનુર્વાતે સશાખાહિમે ।
કાસં શ્વાસમરોચકં પ્રલપનં કમ્પં ચ હિક્કાતુરં મૂકત્વં બધિરત્વમ્ ઉન્મદમ્ અપસ્મારં જયેત્ તત્ક્ષણાત્

રસગન્ધકતામ્રાભ્રં લાઙ્ગલીવહ્નિરામઠમ્ ।
વન્ધ્યાપટોલનિર્ગુણ્ડીસુગન્ધાનિમ્બપલ્લવાઃ

પાઠાક્ષારત્રયં ક્ષ્વેડબોલધત્તૂરતણ્ડુલૈઃ ।
શૃઙ્ગીમધુકસારં ચ જમ્બીરામ્લેન મર્દયેત્

કુર્યાદ્ધિ નિષ્કમાનેન વટિકા સા નિયચ્છતિ ।
સસ્વેદદાહાભિન્યાસં સંનિપાતગજાંકુશઃ

સસારા વૈષ્ણવી સેના અચલા કાદિ કઙ્કણા ।
રાગરુદ્રોપમોપેતા પ્રૌઢા મસ્તકશાલિની

ત્રિભાગં તાલકં વિદ્યાદ્ એકભાગં તુ પારદમ્ ।
તદર્ધં ગન્ધકં ચૈવ તદર્ધં તુ મનઃશિલા

કારવલ્લીદલરસૈર્ મર્દયેત્ તત્પ્રહરત્રયમ્ ।
પાચિતો વાલુકાયન્ત્રે ચાતુર્થિકહરો રસઃ

સ્યાદ્ રસેન સમાયુક્તો ગન્ધકઃ સુમનોહરઃ ।
હિયાવલ્લિત્રિગુણિતો નિર્ગુણ્ડીરસમર્દિતઃ

સપ્તવારાણિ તદ્ યોજ્યમ્ આર્દ્રકસ્વરસેન તુ ।
સંતતાદિજ્વરં હન્યાચ્ચાતુર્થિકગજાંકુશઃ

તાપ્યતાલકજેપાલવત્સનાભમનઃશિલાઃ ।
તામ્રગન્ધકસૂતં ચ મુસલીરસમર્દિતઃ ।
મૃત્યુંજય ઇતિ ખ્યાતઃ કુક્કુટીપુટપાચિતઃ

વલ્લદ્વયં પ્રયુઞ્જીત યથેષ્ટં દધિભોજનમ્ ।
નવજ્વરં સંનિપાતં હન્યાદેષ મહારસઃ

શુદ્ધં સૂતં વિષં ગન્ધં મરિચં ટઙ્કણં કણામ્ ।
મર્દયેદ્ ધૂર્તજદ્રાવૈર્ દિનમ્ એકં તુ શોષયેત્

પઞ્ચવક્ત્રો રસો નામ દ્વિગુઞ્જઃ સંનિપાતજિત્ ।
અર્કમૂલકષાયં ચ સત્ર્યૂષમ્ અનુપાયયેત્ ।
દધ્યોદનં હિતં તત્ર જલયોગં ચ કારયેત્

રસગન્ધકતુલ્યાંશં ધત્તૂરફલજદ્રવૈઃ ।
મર્દયેદ્ દિનમેકં તુ તત્તુલ્યં ત્રિકટુ ક્ષિપેત્ ।
ઉન્મત્તાખ્યો રસો નામ્ના નસ્યે સ્યાત્સંનિપાતજિત્

નિસ્ત્વગ્જેપાલજં બીજં દશનિષ્કં પ્રચૂર્ણયેત્ ।
મરિચં પિપ્પલીં સૂતં પ્રતિનિષ્કં વિમિશ્રયેત્

ભાવ્યં જમ્બીરજૈર્દ્રાવૈઃ સપ્તાહં તત્ પ્રયત્નતઃ ।
સંનિપાતં નિહન્ત્યાશુ અઞ્જને યઃ શિવઃ સ્મૃતઃ

મદનફલં વિડલવણં સર્ષપાઃ પ્રતિનિષ્કદ્વયમ્ ।
ચૂર્ણયિત્વા ત્રિફલાક્વાથેન સટઙ્કણં પિબેત્

કુષ્ઠે જ્વરે કામલાયાં કણ્ઠરોગે હ્ય્ અજીર્ણકે ।
નસ્યે ચ ગિરિકર્ણ્યુત્થબીજૈકં શીતવારિણા

પ્રત્યેકં રસગન્ધયોર્ દ્વિપલયોઃ કૃત્વા મષીં શુદ્ધયોર્ રમ્યાં મ્લેચ્છલુલાયલોચનમનોધાત્રીપ્રકુઞ્ચત્રયમ્ ।
પથ્યાયા બદરત્રિકં ત્રિકટુ ષટ્શાણં વચા ધર્મિણી વેલ્લામ્ભોધરપત્ત્રકદ્વિરદકિઞ્જલ્કાશ્વગન્ધાહ્વયમ્

પિષ્ટ્વૈતત્ સમસારમ્ અખિલં કર્ષોન્મિતં ન્યસ્ય તત્ પ્રોન્મર્દ્યાર્ધકરઞ્જકામૃતયુતં સાગસ્તિકત્ર્યૂષણૈઃ ।
ભૂધાત્રીવિજયાસરિત્પતિફલં જ્વાલામુખીમાર્કવૈઃ પ્રત્યેકં વિદધીત નિશ્ચલમતિઃ સપ્ત ક્રમાદ્ભાવનાઃ

પિત્તૈરથો પઞ્ચ વિધાય પઞ્ચભિઃ કરઞ્જપત્ત્રામૃતધૂપનં તતઃ ।
દત્ત્વાર્દ્રકસ્ય સ્વરસેન તણ્ડુલાકૃતિં વિદધ્યાદ્ગુટિકાં ભિષગ્વરઃ

દેયૈકા સંનિપાતે પ્રતિહતવિષયે મોહનેત્રપ્રસુપ્ત્યોઃ સ્યાદ્ગુલ્મે સાજમોદા પવનવિકૃતિષુ ત્ર્યૂષણેન ગ્રહણ્યામ્ ।
દાતવ્યા જીરકેણ દ્વિપતુરગનૃણાં પ્રાણસંરક્ષણાય કાયામ્ભોધિર્ એતં રસકસમરસં વૈદ્યનાથો ઽભ્યધત્ત

ગન્ધકાભ્રસમઃ સૂતો વારાહીરસમર્દિતઃ ।
પાચિતો વાલુકાયન્ત્રે ત્રિફલાવ્યોષચિત્રકૈઃ

ત્રિક્ષારં પઞ્ચલવણહિઙ્ગુગુગ્ગુલુદીપ્યકૈઃ ।
સજીરકૈઃ સેન્દ્રયવૈઃ પૃથગ્રસસમૈર્યુતઃ

માષમાત્રો ઽનુપાનેન દ્વિપલસ્યોષ્ણવારિણઃ ।
અભિન્યાસાનલભ્રંશગ્રહણીપાણ્ડુગુલ્મિનામ્

કુર્યાત્પ્રાણપરિત્રાણમતઃ પ્રાણેશ્વરઃ સ્મૃતઃ ।
વ્યાધિવૃદ્ધૌ પ્રયોગો ઽસ્ય દ્વૌ વારૌ વૈદ્યસંમતઃ

રસાયોવ્યોષકઙ્કુષ્ઠશિલાતાલાભ્રહિઙ્ગુલાન્ ।
કુમ્ભ્યગ્નિભૃઙ્ગમારીતણ્ડુલીયકમાક્ષિકાન્

હસ્તિશુણ્ડીયુતાંસ્ તુલ્યાંસ્ તદર્ધશિવગન્ધકાન્ ।
ત્ર્યહમ્ આર્દ્રામ્બુના પિષ્ટ્વા કૂપીસ્થં વાલુકાગ્નિના

જયાજમ્બીરનિર્ગુણ્ડીચાઙ્ગેરીવારિ નિક્ષિપેત્ ।
પક્ત્વા ચતુર્દશાહાનિ પિષ્ટ્વાર્દ્રાક્તં વિશોષયેત્

મૃતસંજીવનાખ્યો ઽયં રસો વલ્લમિતો ઽશિતઃ ।
દ્રાગ્ જયેદૌષધં સંનિપાતાદીન્ સકલાન્ ગદાન્

રસભાગો ભવેદેકો ગન્ધકો દ્વિગુણો મતઃ ।
વિષતાલકકઙ્કુષ્ઠશિલાહિઙ્ગુલલોહકમ્

વહ્નિત્રિકટુભૃઙ્ગાહ્વહેમમાક્ષિકમભ્રકમ્ ।
હસ્તિશુણ્ડી વિષં કુમ્ભી તણ્ડુલીયકતામ્રકૌ

એષાં પ્રત્યેકમેકૈકં ભાગમાદાય ચૂર્ણયેત્ ।
આર્દ્રકસ્ય દ્રવેણૈવ મર્દયેચ્ચ દિનત્રયમ્

જમ્બીરસ્ય રસો ગ્રાહ્યઃ પલત્રયપરીક્ષિતઃ ।
ત્રિફલાયાશ્ચ નિર્ગુણ્ડ્યાઃ પ્રત્યેકં ચ પલત્રયમ્

રસસ્ય પલમાત્રં તુ ચાઙ્ગેર્યાઃ પરિકીર્તિતમ્ ।
કાચકૂપ્યાં વિનિક્ષિપ્ય યન્ત્રે ક્ષિપ્ત્વા પ્રયત્નવાન્

ઉદ્ધૃત્યાર્દ્રકનિર્યાસૈર્ મર્દયિત્વા વિશોષયેત્ ।
મૃતસંજીવનો નામ રસો ઽયંવિદિતો ભુવિ ।
ગુઞ્જાદ્વયં દદીતાસ્ય સંનિપાતાપનુત્તયે

વઙ્ગં નાગં ચ સૂતં ચ નેપાલં ગન્ધકં તથા ।
શુલ્બં વિષં સમાંશેન રસેનાર્દ્રેણ મર્દયેત્

પુનર્ મર્દ્યેત નિર્ગુણ્ડ્યાશ્ ચાઙ્ગેર્યા રસમર્દિતઃ ।
વલ્લપ્રયોગેણ રસો ઽયં સંનિપાતનુત્

ગન્ધકં ચ રસં શુદ્ધં પ્રત્યેકં કર્ષસમ્મિતમ્ ।
એકત્ર કજ્જલીં કૃત્વા તતઃ કુર્વીત ગોલકમ્

નવભાણ્ડે વિનિક્ષિપ્ય તામ્રપાત્રેણ ગોપયેત્ ।
દૃઢં નિરુધ્ય તત્ પાત્રમગ્નાવારોપયેત્ તતઃ

વ્રીહિસ્ફુટનમાત્રેણ સ્વાઙ્ગશીતં સમુદ્ધરેત્ ।
નવજ્વરે પ્રયુઞ્જીત રસં પર્પટિકાહ્વયમ્

આર્દ્રકસ્ય રસેનૈવ ત્રિવલ્લં ત્રિદિનં ભિષક્ ।
જ્વરિતં છાદયેદ્ગાઢં યાવત્સ્વેદઃ સમુદ્ભવેત્

તક્રભક્તં ભવેત્પથ્યં જ્વરમુક્તસ્ય દેહિનઃ ।
નવજ્વરારિર્ ઇત્યેષ રસઃ પરમદુર્લભઃ ।
વાતજ્વરે વિશેષેણ રસઃ સાધારણો મતઃ

ટઙ્કણં રસગન્ધૌ ચ મરિચાનિ સમાંશકમ્ ।
સર્વં જમ્બીરનીરેણ દિનાનિ ત્રીણિ મર્દયેત્

સંશોષ્ય શર્કરાયુક્તં મત્સ્યપિત્તેન ભાવયેત્ ।
ભાવિતં તદ્રસં સિદ્ધમાર્દ્રકસ્વરસૈસ્ત્ર્યહમ્

વલ્લં વારત્રયં દેયં પાનાર્થં વારિ શીતલમ્ ।
તક્રભક્તં ભવેત્પથ્યં વૃન્તાકફલસંયુતમ્ ।
સર્વાન્ નવજ્વરાન્ હન્તિ રસો ઽયં જલમઞ્જરી

કાન્તસ્ય કણ્ટવેધ્યાનાં પાત્રાણાં ભસ્મ કારયેત્ ।
તત્સમશ્ચ રસો ગન્ધષ્ટઙ્કણો નિમ્બવારિણા ।
તતઃ સંપેષ્ય તત્કલ્કં મર્દયેત્ત્રિદિનં પુનઃ

રસતુલ્યેન મત્સ્યસ્ય પિત્તેન પરિભાવયેત્ ।
સિદ્ધઃ કાન્તરસો હ્ય્ એષ પ્રયોજ્યો ઽભિનવજ્વરે ।
શૃઙ્ગવેરાનુપાનેન માત્રયા ભિષગુત્તમૈઃ

રસગન્ધૌ તથા વઙ્ગમ્ અભ્રકં સમભાગતઃ ।
મેલયિત્વાથ વઙ્ગેન સમં સૂતં વિમર્દયેત્

તત્રૈકીકૃત્ય ગન્ધાભ્રે પેષ્યં જમ્બીરવારિણા ।
સામાન્યં પુટમ્ આદદ્યાત્ સપ્તધા સાધિતં રસમ્

કુમાર્યા ચિત્રકેણાપિ ભાવયિત્વાથ સપ્તધા ।
ગુડેન જીરકેણાપિ જ્વરે જીર્ણે પ્રયોજયેત્

કાસે શ્વાસે કુમાર્યા ચ ત્રિફલાક્વાથયોગતઃ ।
ઉન્માદં ચ ધનુર્વાતમ્ અમૃતાક્વાથયોગતઃ ।
ઇત્યેવં રોગતાપઘ્નો રસશ્ ચન્દ્રોદયાભિધઃ

નાગં વઙ્ગં રસં તામ્રં ગન્ધકં ટઙ્કણં તથા ।
વિષં ચ નેપાલં હરિતાલં સમં તથા

વટક્ષીરેણ સંમર્દ્ય સર્વં કુર્યાત્તુ ગોલકમ્ ।
તં ગોલકં ભાણ્ડમધ્યે પાચયેદ્દીપવહ્નિના

તં ગોલં શીતલં કૃત્વા ભૃઙ્ગરાજેન મર્દયેત્ ।
આર્દ્રકસ્ય રસેનાપિ મર્દયેચ્ચ પુનઃ પુનઃ

ચણપ્રમાણવટકાન્ રસેનાર્દ્રસ્ય દાપયેત્ ।
ગુઞ્જાદ્વયપ્રમાણેન જ્વરં જીર્ણં હરત્યસૌ

હરશ્ચ ગન્ધકં ચૈવ કુનટી ચ સમં સમમ્ ।
મર્દ્યં કર્કોટિકાયાશ્ચ રસેન વિનિયોજયેત્

નવજ્વરમુરારિઃ સ્યાદ્વલ્લં શર્કરયા સહ ।
તણ્ડુલીયરસેનાનુપાનં શર્કરયાપિ વા ।
ગુઞ્જાદ્વયપ્રમાણેન જ્વરાન્હન્તિ નવાન્હઠાત્