Language

ENहिગુ
Scripture Library

Pratītyasamutpādahṛdayavyākhyāna · Verses 1-7

1

Pratītyasamutpādahṛdayavyākhyānam (Phv)
ācārya nāgārjunakṛtam
iha kaścit śuśrūṣamāṇaḥ śramaṇaḥ śravaṇa dhāraṇohāpohaśaktisampannaḥ śiṣya ācāryasya pāda [mūla] māgamya tathāgataśāsanamārabhya evaṃ pṛṣṭavān - bhagavan atra
dvādaśa ye 'ṅgaviśeṣā muninoddiṣṭāḥ pratītyasambhūtāḥ /
kva teṣāṃ saṅgraha iti śrotumicchāmi / iti /
tasya teṣāṃ dharmāṇāṃ tattvavubhutsāmavetya ācārya idamuktavān
teṃ kleśakarmaduḥkheṣu saṅgṛhītāstriṣu[yathāvan]

1

tatra daśa ca dvau ca dvādaśa / aṅgānyeva viśeṣā aṅgaviśeṣāḥ / rathāṅgavadaṅgabhāva uktaḥ / kāyavāṅamanomaunānmuniḥ / tena muninoddiṣṭāḥ kathitāḥ prakāśitā iti paryāyāḥ / te ca na prakṛtiniyatipuruṣaparādhīnakarmaīśvarakālasvabhāvayathecchāprajāpatiyadṛcchādikāraṇaprasūtāḥ / kiṃ tarhi pratītyasambhūtāḥ / te dvādaśāṅgaviśeṣāḥ kleśakarmaduḥkhā anyonyaṃ pratītya naḍakalāpayogena triṣu yathāvat saṃkṣiptāḥ / yathāvaditi aśeṣeṇetyarthaḥ

2

pṛcchati / ke punaste kleśāḥ / kiṃ karma / kiṃ duḥkham yeṣu ime pratyayaviśeṣāḥ saṅgrahaṃ gacchanti / āha -
ādyāṣṭamanavamāḥ syuḥ kleśāḥ / dvādaśāṅgaviśeṣāṇāṃ[madhye] ādyā avidyā, aṣṭamī tṛṣṇā, navamamupādānam ime trayaḥ kleśasaṅgṛhītāḥ pratyavagantavyāḥ / kiṃ karma /
karma dvitīyadaśamau ca / saṃskāro dvitīyaḥ bhavo daśamaḥ /[imā] dvau dharmau karmasaṅgṛhītau veditavyau /
śeṣāḥ sapta ca duḥkham karmakleśasaṅgṛhītānā [maṅga] viśeṣāṇāṃ ye śeṣā[aṅga] viśeṣāḥ sapta ca te duḥkha[saṅgṛhītā] veditavyāḥ / tadyathā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā jātijarāmaraṇam / ca śabdaḥ priyaviyogāpriyasaṃyogeṣṭavighātaduḥkhāni sañcinoti /
trisaṅgrahā dvādaśa tu dharmāḥ

2

atra ete dvādaśa dharmāḥ karmakleśaduḥkhā[khyā] veditavyāḥ /[anyūnā] dhikajñapanārthastu śabdaḥ / etāvanta eveme sūtrāntanirdiṣṭā nātaḥ paramastīti parigaṇitam

3

pṛcchati / kleśakarmaduḥkhānā[meṣāṃ] kutaḥ kimutpadyata iti vyākhyātuṃ prārthaye / āha -
tribhyā bhavati dvandvam kleśākhyebhyastribhyaḥ karmākhyaṃ dvandvamutpadyate / dvandvātprabhavanti sapta duḥkhākhyāḥ pūrvanirdiṣṭāḥ / saptabhyaḥ / traya udbhavanti kleśākhyāḥ / tebhyastribhyaḥ kleśebhyaśca dvandvamutpadyate / bhūyastadeva tu bhramati bhavacakram

3

bhavāḥ kāmarūpārūpyasaṃśabditāḥ / [te ca] anavasthānāccakrabhūtāḥ / teṣu pṛthagjano loka eva paribhramati / tuśabdaśca aniyatajñāpanārthaḥ / yathā cakramanupūrvyāṃ paribhramati / na tathā triṣu bhaveṣūtpattiḥ / [kiṃ tarhi] niyamo nāstīti jñāpayati

4

pṛcchati / atha sarvadeheśvaraḥ sattvākhyaḥ kartā / teṣu tasya kriyā kīdṛśī / āha -
hetuphalañca hi jagat prajñaptiṃ vihāya anyo nāsti kaścidiha sattvaḥ / paramārthataḥ kalpitaḥ / kalpitaśca nāsti / kalpitamātraviṣaye(kāma) iṣṭadravyaṃ sat na yujyate /
pṛcchati / yadyevam, tarhi asmāllokāt kaḥ paralokaṃ saṅkrāmati / āha / asmāllokātparalokaṃ sūkṣmo 'ṇurapi na saṅkrāmati / atha ca śūnyebhya eva śūnyā dharmāḥ prabhavanti dharmebhyaḥ

4

ātmātmīyarahitebhyo dharmebhyaḥ kleśakarmākhyebhyaḥ pañcahetubhyaḥ śūnyebhya ātmātmīyarahitā duḥkhatayā kathitāḥ phalakalpitāḥ śūnyāḥ sapta dharmāḥ prabhavantītyarthaḥ / tadyathā ātmātmīyarahitāste nānyonyaṃ punarātmīyāḥ / atha ca svabhāvato 'nātmadharmabhyaḥ svabhāvato 'nātmadharmāḥ prabhavanti / evamavagantavyamiti jñāpitam

5

atra svabhāvato 'nātmadharmebhya eva svabhāvato 'nātmadharmāḥ prabhavanti ityatra ko dṛṣṭāntaḥ / atrocyate -
svādhyāyadīpamudrādarpaṇaghoṣārkakāntabījāmlaiḥ / ebhyo dṛṣṭāntebhyaḥ kalpitebhyo 'pi svabhāvato 'nātmanaśca paralokasiddhirveditavyā / tadyathā - gurumukhāduścaritā yadi śiṣyaṃ saṅkrāmanti / guruṇoccaritāstadvirāhatā api syuriti na saṅkrāmanti / śiṣyeṇa proktamapi nānyato 'sti / ahetubhūtatvāt / yathā gurumukhāduccaritāḥ tathā maraṇāṃśikacittamapi / śāśvata[ākhya] doṣaḥ syāt paraloke na saṅkramaḥ / paraloko 'pi nānyato bhavati / ahetudoṣasattvāt / yathā guruṇoccāritahetoḥ śiṣyeṇo[ccāritaḥ] sa eva anyo vā iti na nirṇetuṃ śakyate / tathā maraṇacittaṃ pratītya aupapattyaṃśikaṃ cittamapi tadeva tāto 'nyadvā iti na vaktuṃ śakyate / tathā / yathā pradīpātpradīpaḥ, mukhāt darpaṇe pratibimbamutpadyate / mudrātaḥ pratimudrotpadyate / arkakāntādagniḥ bījādaṅkuraphalāni amlarasāt rasavatpunaḥ, śabdātpratiśrutkaścotpadyate / te ca ta eva vā tato 'nye vā iti na jñātuṃ śakyate / tathā -
skandhapratisandhirasaṅkramaśca vidvadbhiravadhāryau

5

tatra pañcaskandhā rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānākhyāḥ skandhāḥ / teṣāṃ pratisandhirniṣiddhaḥ / hetorhi phalamanyadutpadyate / asmāt lokātparalokaṃ na ko 'pi bhāvaḥ sūkṣmo 'pi saṅkrāmati / evaṃ cakrabhramaṇaṃ bhrāntivikalpavāsanayā samutpadyate / anta iti tu viparyayaḥ / tato nivartayitavyam / anityaduḥkhaśūnyānātmabhāvān na nityabhāvān vyāmuhyāt / asati vyāmohe na rāgaḥ / asati rāge na dveṣaḥ / asati dveṣe na karma karoti / asati karmaṇi nopādīyate bhāvaḥ / asatyupādāne na bhavamabhisaṃskaroti / asati bhave na jātiḥ / asatyāṃ jātau na kāyacittayorduḥkhaṃ bhaveta / evamacintyāt taddhetupañcakānnānyatphalamutpadyate / ayaṃ mokṣo veditavyaḥ / evaṃ śāśvatocchedādidurdṛṣṭayo 'panītā bhavanti

6

atra dvau ślokau bhavataḥ -
ya ucchedaṃ prakalpayatyatisūkṣme 'pi vastuni /
pratītyasambhavasyārthamavijñaḥ sa na paśyati

7

nāpaneyamataḥ kiñcitprakṣepyaṃ nāpi kiñcana /
bhūtaśca bhūtato dṛṣṭvā bhūtadarśī vimucyate

Original text: Pratītyasamutpādahṛdayavyākhyāna · Edition: Gyaltsen Namdrol: Pratityasamutpadahrdaya and Aryadharmadhatugarbhavivarana. Sarnath : (CIHTS), 1997, 30-34 · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc