પ્રતીત્યસમુત્પાદહૃદયવ્યાખ્યાન · શ્લોક 1-7

પ્રતીત્યસમુત્પાદહૃદયવ્યાખ્યાનમ્ (ફ્વ્)
આચાર્ય નાગાર્જુનકૃતમ્
ઇહ કશ્ચિત્ શુશ્રૂષમાણઃ શ્રમણઃ શ્રવણ ધારણોહાપોહશક્તિસમ્પન્નઃ શિષ્ય આચાર્યસ્ય પાદ [મૂલ] માગમ્ય તથાગતશાસનમારભ્ય એવં પૃષ્ટવાન્ - ભગવન્ અત્ર
દ્વાદશ યે ઽઙ્ગવિશેષા મુનિનોદ્દિષ્ટાઃ પ્રતીત્યસમ્ભૂતાઃ ।
ક્વ તેષાં સઙ્ગ્રહ ઇતિ શ્રોતુમિચ્છામિ । ઇતિ ।
તસ્ય તેષાં ધર્માણાં તત્ત્વવુભુત્સામવેત્ય આચાર્ય ઇદમુક્તવાન્
તેં ક્લેશકર્મદુઃખેષુ સઙ્ગૃહીતાસ્ત્રિષુ[યથાવન્]

તત્ર દશ ચ દ્વૌ ચ દ્વાદશ । અઙ્ગાન્યેવ વિશેષા અઙ્ગવિશેષાઃ । રથાઙ્ગવદઙ્ગભાવ ઉક્તઃ । કાયવાઙમનોમૌનાન્મુનિઃ । તેન મુનિનોદ્દિષ્ટાઃ કથિતાઃ પ્રકાશિતા ઇતિ પર્યાયાઃ । તે ચ ન પ્રકૃતિનિયતિપુરુષપરાધીનકર્મઈશ્વરકાલસ્વભાવયથેચ્છાપ્રજાપતિયદૃચ્છાદિકારણપ્રસૂતાઃ । કિં તર્હિ પ્રતીત્યસમ્ભૂતાઃ । તે દ્વાદશાઙ્ગવિશેષાઃ ક્લેશકર્મદુઃખા અન્યોન્યં પ્રતીત્ય નડકલાપયોગેન ત્રિષુ યથાવત્ સંક્ષિપ્તાઃ । યથાવદિતિ અશેષેણેત્યર્થઃ

પૃચ્છતિ । કે પુનસ્તે ક્લેશાઃ । કિં કર્મ । કિં દુઃખમ્ યેષુ ઇમે પ્રત્યયવિશેષાઃ સઙ્ગ્રહં ગચ્છન્તિ । આહ -
આદ્યાષ્ટમનવમાઃ સ્યુઃ ક્લેશાઃ । દ્વાદશાઙ્ગવિશેષાણાં[મધ્યે] આદ્યા અવિદ્યા, અષ્ટમી તૃષ્ણા, નવમમુપાદાનમ્ ઇમે ત્રયઃ ક્લેશસઙ્ગૃહીતાઃ પ્રત્યવગન્તવ્યાઃ । કિં કર્મ ।
કર્મ દ્વિતીયદશમૌ ચ । સંસ્કારો દ્વિતીયઃ ભવો દશમઃ ।[ઇમા] દ્વૌ ધર્મૌ કર્મસઙ્ગૃહીતૌ વેદિતવ્યૌ ।
શેષાઃ સપ્ત ચ દુઃખમ્ કર્મક્લેશસઙ્ગૃહીતાના [મઙ્ગ] વિશેષાણાં યે શેષા[અઙ્ગ] વિશેષાઃ સપ્ત ચ તે દુઃખ[સઙ્ગૃહીતા] વેદિતવ્યાઃ । તદ્યથા વિજ્ઞાનં નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના જાતિજરામરણમ્ । ચ શબ્દઃ પ્રિયવિયોગાપ્રિયસંયોગેષ્ટવિઘાતદુઃખાનિ સઞ્ચિનોતિ ।
ત્રિસઙ્ગ્રહા દ્વાદશ તુ ધર્માઃ

અત્ર એતે દ્વાદશ ધર્માઃ કર્મક્લેશદુઃખા[ખ્યા] વેદિતવ્યાઃ ।[અન્યૂના] ધિકજ્ઞપનાર્થસ્તુ શબ્દઃ । એતાવન્ત એવેમે સૂત્રાન્તનિર્દિષ્ટા નાતઃ પરમસ્તીતિ પરિગણિતમ્

પૃચ્છતિ । ક્લેશકર્મદુઃખાના[મેષાં] કુતઃ કિમુત્પદ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાતું પ્રાર્થયે । આહ -
ત્રિભ્યા ભવતિ દ્વન્દ્વમ્ ક્લેશાખ્યેભ્યસ્ત્રિભ્યઃ કર્માખ્યં દ્વન્દ્વમુત્પદ્યતે । દ્વન્દ્વાત્પ્રભવન્તિ સપ્ત દુઃખાખ્યાઃ પૂર્વનિર્દિષ્ટાઃ । સપ્તભ્યઃ । ત્રય ઉદ્ભવન્તિ ક્લેશાખ્યાઃ । તેભ્યસ્ત્રિભ્યઃ ક્લેશેભ્યશ્ચ દ્વન્દ્વમુત્પદ્યતે । ભૂયસ્તદેવ તુ ભ્રમતિ ભવચક્રમ્

ભવાઃ કામરૂપારૂપ્યસંશબ્દિતાઃ । [તે ચ] અનવસ્થાનાચ્ચક્રભૂતાઃ । તેષુ પૃથગ્જનો લોક એવ પરિભ્રમતિ । તુશબ્દશ્ચ અનિયતજ્ઞાપનાર્થઃ । યથા ચક્રમનુપૂર્વ્યાં પરિભ્રમતિ । ન તથા ત્રિષુ ભવેષૂત્પત્તિઃ । [કિં તર્હિ] નિયમો નાસ્તીતિ જ્ઞાપયતિ

પૃચ્છતિ । અથ સર્વદેહેશ્વરઃ સત્ત્વાખ્યઃ કર્તા । તેષુ તસ્ય ક્રિયા કીદૃશી । આહ -
હેતુફલઞ્ચ હિ જગત્ પ્રજ્ઞપ્તિં વિહાય અન્યો નાસ્તિ કશ્ચિદિહ સત્ત્વઃ । પરમાર્થતઃ કલ્પિતઃ । કલ્પિતશ્ચ નાસ્તિ । કલ્પિતમાત્રવિષયે(કામ) ઇષ્ટદ્રવ્યં સત્ ન યુજ્યતે ।
પૃચ્છતિ । યદ્યેવમ્, તર્હિ અસ્માલ્લોકાત્ કઃ પરલોકં સઙ્ક્રામતિ । આહ । અસ્માલ્લોકાત્પરલોકં સૂક્ષ્મો ઽણુરપિ ન સઙ્ક્રામતિ । અથ ચ શૂન્યેભ્ય એવ શૂન્યા ધર્માઃ પ્રભવન્તિ ધર્મેભ્યઃ

આત્માત્મીયરહિતેભ્યો ધર્મેભ્યઃ ક્લેશકર્માખ્યેભ્યઃ પઞ્ચહેતુભ્યઃ શૂન્યેભ્ય આત્માત્મીયરહિતા દુઃખતયા કથિતાઃ ફલકલ્પિતાઃ શૂન્યાઃ સપ્ત ધર્માઃ પ્રભવન્તીત્યર્થઃ । તદ્યથા આત્માત્મીયરહિતાસ્તે નાન્યોન્યં પુનરાત્મીયાઃ । અથ ચ સ્વભાવતો ઽનાત્મધર્મભ્યઃ સ્વભાવતો ઽનાત્મધર્માઃ પ્રભવન્તિ । એવમવગન્તવ્યમિતિ જ્ઞાપિતમ્

અત્ર સ્વભાવતો ઽનાત્મધર્મેભ્ય એવ સ્વભાવતો ઽનાત્મધર્માઃ પ્રભવન્તિ ઇત્યત્ર કો દૃષ્ટાન્તઃ । અત્રોચ્યતે -
સ્વાધ્યાયદીપમુદ્રાદર્પણઘોષાર્કકાન્તબીજામ્લૈઃ । એભ્યો દૃષ્ટાન્તેભ્યઃ કલ્પિતેભ્યો ઽપિ સ્વભાવતો ઽનાત્મનશ્ચ પરલોકસિદ્ધિર્વેદિતવ્યા । તદ્યથા - ગુરુમુખાદુશ્ચરિતા યદિ શિષ્યં સઙ્ક્રામન્તિ । ગુરુણોચ્ચરિતાસ્તદ્વિરાહતા અપિ સ્યુરિતિ ન સઙ્ક્રામન્તિ । શિષ્યેણ પ્રોક્તમપિ નાન્યતો ઽસ્તિ । અહેતુભૂતત્વાત્ । યથા ગુરુમુખાદુચ્ચરિતાઃ તથા મરણાંશિકચિત્તમપિ । શાશ્વત[આખ્ય] દોષઃ સ્યાત્ પરલોકે ન સઙ્ક્રમઃ । પરલોકો ઽપિ નાન્યતો ભવતિ । અહેતુદોષસત્ત્વાત્ । યથા ગુરુણોચ્ચારિતહેતોઃ શિષ્યેણો[ચ્ચારિતઃ] સ એવ અન્યો વા ઇતિ ન નિર્ણેતું શક્યતે । તથા મરણચિત્તં પ્રતીત્ય ઔપપત્ત્યંશિકં ચિત્તમપિ તદેવ તાતો ઽન્યદ્વા ઇતિ ન વક્તું શક્યતે । તથા । યથા પ્રદીપાત્પ્રદીપઃ, મુખાત્ દર્પણે પ્રતિબિમ્બમુત્પદ્યતે । મુદ્રાતઃ પ્રતિમુદ્રોત્પદ્યતે । અર્કકાન્તાદગ્નિઃ બીજાદઙ્કુરફલાનિ અમ્લરસાત્ રસવત્પુનઃ, શબ્દાત્પ્રતિશ્રુત્કશ્ચોત્પદ્યતે । તે ચ ત એવ વા તતો ઽન્યે વા ઇતિ ન જ્ઞાતું શક્યતે । તથા -
સ્કન્ધપ્રતિસન્ધિરસઙ્ક્રમશ્ચ વિદ્વદ્ભિરવધાર્યૌ

તત્ર પઞ્ચસ્કન્ધા રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાખ્યાઃ સ્કન્ધાઃ । તેષાં પ્રતિસન્ધિર્નિષિદ્ધઃ । હેતોર્હિ ફલમન્યદુત્પદ્યતે । અસ્માત્ લોકાત્પરલોકં ન કો ઽપિ ભાવઃ સૂક્ષ્મો ઽપિ સઙ્ક્રામતિ । એવં ચક્રભ્રમણં ભ્રાન્તિવિકલ્પવાસનયા સમુત્પદ્યતે । અન્ત ઇતિ તુ વિપર્યયઃ । તતો નિવર્તયિતવ્યમ્ । અનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્મભાવાન્ ન નિત્યભાવાન્ વ્યામુહ્યાત્ । અસતિ વ્યામોહે ન રાગઃ । અસતિ રાગે ન દ્વેષઃ । અસતિ દ્વેષે ન કર્મ કરોતિ । અસતિ કર્મણિ નોપાદીયતે ભાવઃ । અસત્યુપાદાને ન ભવમભિસંસ્કરોતિ । અસતિ ભવે ન જાતિઃ । અસત્યાં જાતૌ ન કાયચિત્તયોર્દુઃખં ભવેત । એવમચિન્ત્યાત્ તદ્ધેતુપઞ્ચકાન્નાન્યત્ફલમુત્પદ્યતે । અયં મોક્ષો વેદિતવ્યઃ । એવં શાશ્વતોચ્છેદાદિદુર્દૃષ્ટયો ઽપનીતા ભવન્તિ

અત્ર દ્વૌ શ્લોકૌ ભવતઃ -
ય ઉચ્છેદં પ્રકલ્પયત્યતિસૂક્ષ્મે ઽપિ વસ્તુનિ ।
પ્રતીત્યસમ્ભવસ્યાર્થમવિજ્ઞઃ સ ન પશ્યતિ

નાપનેયમતઃ કિઞ્ચિત્પ્રક્ષેપ્યં નાપિ કિઞ્ચન ।
ભૂતશ્ચ ભૂતતો દૃષ્ટ્વા ભૂતદર્શી વિમુચ્યતે