Language

ENहिગુ
Scripture Library

praśnopaniṣadbhāṣyam · Chapter 1

1.1

praśnopaniṣad
oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣibhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃ sastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
oṃ śāntiḥ! śāntiḥ!! śāntiḥ!!!
svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu //
oṃ śāntiḥ!śāntiḥ!!śāntiḥ!!!
prathama praśnaḥ
mantroktasyārthasya vistarānuvādīdaṃ brāhmaṇamārabhyate /
ṛṣipraśnaprativacanākhyāyikā tu vidyāstutaye /
evaṃ saṃvatsarabrahmacaryasaṃvāsādiyuktairgrāhyā pippalādādivatsarvajñakalpairācāryairvaktavyā ca, na sā yena kenaciditi vidyāṃ stauti /
brahmacaryādisādhanāsūcanācca tatkartavyatā syāt /
oṃ
१.१
sukeśā ca bhāradvājaḥ śaibyaśca satyakāmaḥ sauryāyaṇī ca gārgyaḥ kausalyaścāśvalāyano bhārgavo vaidarbhiḥ kabandhī kātyāyanaste haite brahmaparā brahmaniṣṭhā paraṃ brahmānveṣamāṇā eṣa ha vai tatsarvaṃ vakṣyatīti te ha samitpāṇayo bhagavantaṃ pippalādamupasannāḥ

1.2

___
bhāṣya १.१
sukeśā ca nāmataḥ, bharadvājasyāpatyaṃ bhāradvājaḥ, śaibyaśca śiveḥ apatyaṃ śaibyaḥ satyakāmo nāmataḥ॑sauryāyaṇī sūryastasyāpatyaṃ sauryaḥ tasyāpatyaṃ sauryāyaṇiśachāndasaḥ sauryāyaṇīti, gārgyo gargagotrāpatyaṃ bhargavo vaidarbhiḥ vidarbhe bhavaḥ॑kabandhī nāmataḥ, katyasyāpasyaṃ kātyāyanaḥ, vidyamāna prapitāmaho yasya saḥ, yuvapratyayaḥ /
te haite brahmaparā aparaṃ brahma paratvena gatāstadanuṣṭhānaniṣṭhāśca brahmaniṣṭhāḥ paraṃ brahmānveṣamāṇāḥ kiṃ tat?yannityaṃ vijñeyamiti tatprāptyarthaṃ yathākāmaṃ yatiṣyāma ityevaṃ tadanveṣaṇaṃ kurvantastadadhigamāyaiṣa ha vai tatsarvaṃ vakṣyatītyācāryamupajagmuḥ /
kathaṃ te ha samitpāṇayaḥ samidlāragṛhītahastāḥ santo bhagavantaṃ pippalādamācāryamupāsannā upajagmuḥ //
१.२
tān ha sa ṛṣiruvāca /
bhūya eva tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā saṃvatsaraṃ saṃvatsyatha /
yathākāmaṃ praśnān pṛcchata /
yadi vijñāsyāmaḥ sarvaṃ ha vo vakṣyāma iti

2

____
bhāṣya १.२
tānevamupagatānha sa kila ṛṣiruvāca bhūyaḥ punareva yadyapi yūyaṃ pūrvaṃ tapasmina eva tapasendriyasaṃyamena tathāpīha viśeṣato brahmacaryeṇa śraddhayā cāstikyabuddhyādaravantaḥ saṃvatsaraṃ kālaṃ saṃvatsyatha samyagguruśuśrūṣāparāḥ santo vatsyatha /
tato yathākāmaṃ yo yasya kāmastamanatikramya yathākāmaṃ yadviṣaye yasya jijñāsā tadviṣayānpraśnānpṛcchata /
yadi tadyuṣmatpṛṣṭama vijñāsyāmaḥ anuddhatatvapradarśanārtho yadiśabdo nājñānasaṃśayārthaḥ praśnanirṇayādavasīyate sarvaṃ ha vo vaḥ pṛṣṭaṃ vakṣyāma iti

1.3

१.३
atha kabandhī kātyāyana upetya papraccha /
bhagavan kuto ha vā imāḥ prajāḥ prajāyanta iti

3

____
bhāṣya १.३
atha saṃvatsarādūdhvaṃ kabandhī kātyāyana upetyopagamya papraccha pṛṣṭavān /
he bhagavan kutaḥ kasmāddha vā imā brāhmaṇādyāḥ prajāḥ prajāyanta utpadyante /
aparavidyākarmaṇoḥ samuccitayoryatkāryaṃ yā gatistadvaktavyamiti tadartho'yaṃ praśnaḥ

1.4

१.४
tasmai sa hovāca /
prajākāmo vai prajāpatiḥ /
sa tapo'tapyata /
sa tapastaptvā sa mithunamutpādayate rayiṃ ca prāṇaṃ ceti /
etau me bahudhāḥ prajāḥ kariṣyata iti

4

___
bhāṣya १.४
tasmā evaṃ pṛṣṭavate sa hovāca tadapākaraṇāyāha /
prajākāmaḥ prajā ātmanaḥ sisṛkṣurvai prajāpatiḥ sarvātmā sajjagatsrakṣyāmi ityevaṃ vijñānavānyathoktakārī tadbhāvabhāvitaḥ kalpādau nivṛtto hiraṇyagarbhaḥ sṛjyamānānāṃ prajānāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ patiḥ sajjanmāntarabhāvitaṃ jñānaṃ śrutiprakāśitārthaviṣayaṃ tapo'nvālocayadatapyata /
ata tu sa evaṃ tapastaptvā śrautaṃ jñānamanvālocya sṛṣṭisādhanabhūtaṃ mithunamutpādayate mithunaṃ dvandvamutpāditavān /
rayiṃ ca somamannaṃ praṇaṃ cāgnimattārametāvagniṣomāvattrannabhūtau me mama bahudhānekadhā prajāḥ kariṣyata ityevaṃ saṃcintyāṇḍotpattikrameṇa sūryācandramasāvakalpayat

1.5

१.५
ādityo ha vai prāṇo rayireva candramāḥ /
rayirvā etatsarvaṃ yanmūrtaṃ cāmūrtaṃ ca /
tasmānmūrtireva rayiḥ

5

bhāṣya १.५
tatrādityo ha vai prāṇo'ttā agniḥ /
rayireva candramāḥ, rayiḥ, evānnaṃ soma eva /
tadetadekamattā cānnaṃ ca, prajāpatirekaṃ tu mithunam, guṇapradhānakṛto bhedaḥ /
katham?rayirvā annaṃ vā etan sarvam॑kiṃ tadyanmūrtaṃ ta sthūlaṃ cāmūrtaṃ ca sūkṣmaṃ ca mūrtāmūrte attrannarūpe rayireva /
tasmātpravibhaktādamūrtādyadanyanmūrtārūpaṃ mūrtiḥ saiva rayiramūrtenādyamānatvāt

1.6

tathāmūrto'pi prāṇottā sarvameva yaccādyam /
katham
१.६
athāditya udayan yatprācīṃ diśaṃ praviśati tena prācyān prāṇān raśmiṣu saṃnidhatte /
yaddakṣiṇaṃ yatpratīcīṃ yadudīcīṃ yadadho yadūrdhvaṃ yadantarā diśo yatsarvaṃ prakāśayati tena sarvān prāṇān raśmiṣu saṃnidhatte

6

bhāṣya १.६
athāditya udayannudgacchan prāṇināṃ cakṣurgocaramāgacchan yatprācīṃ diśaṃ svaprakāśena praviśati vyāpnoti॑tena svātmāvabhāsarūpeṣu vyāptimatsu vyāptatvātprāṇinaḥ saṃnidhatte saṃniveśayati॑
ātmabhūtānkaroti ityarthaḥ /
tathaiva yatpraviśati dakṣiṇāṃ yatpratīcīṃ yadudīcīmadha ūrdhvaṃ yatpraviśati yaccāntarā diśaḥ koṇadiśo'vāntaradiśo yaccānyatsarvaṃ prakāśayati tena svaprakāśavyāptyā sarvān sarvadiksthān prāṇān raśmiṣu sannidatte

1.7

१.७
sa eṣa vaiśvānaro viśvarūpaḥ prāṇo'gnirudayate /
tadetaddacābhyuktam

7

bhāṣya १.७
sa eṣo'ttā praṇo vaiśvānaraḥ sarvātmā viśvarūpo viśvātmatvācca prāṇo'gniśca sa evāttodayata udgacchati pratyahaṃ sarvā diśa ātmasātkurvan /
tadetaduktaṃ vastu ṛcā mantreṇāpyabhyuktam

1.8

१.८
viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam /
sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ

8

bhāṣya १.८
viśvarūpaṃ sarvarūpaṃ hariṇaṃ raśmivantaṃ jātavedasaṃ jātaprajñānaṃ parāyaṇaṃ sarvaprāṇāśayaṃ jyotirekaṃ sarvaprāṇināṃ cakṣurbhūtamadvitīyaṃ tapantaṃ tāpakriyāṃ kurvāṇaṃ svātmānaṃ sūryaṃ sūrayo vijñātavanto brahmavidaḥ /
ko'sau yaṃ vijñātavantaḥ?sahasraraśmiranekaraśmiḥ śatadhānekadhā prāṇibhedena vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ

1.9

yaścāsau candramā mūrtirannamamūrtiśca prāṇo'ttādityastadekametanmithunaṃ sarvaṃ kathaṃ prajāḥ kariṣyata iti ucyate
१.९
saṃvatsaro vai prajāpatiḥ /
tasyāyane dakṣiṇaṃ cottaraṃ ca /
tadye ha vai tadiṣṭāpūrte kṛtimityupāsate te cāndramasameva lokamabhijayante /
ta eva punarāvartante /
tasmādeta ṛṣayaḥ prajākāmā dakṣiṇaṃ pratipadyante /
eṣa ha vai rayiryaḥ pitṛyāṇaḥ

9

bhāṣya १.९
tadeva kālaḥ saṃvatsaro vai prajāpatistannirvartyatvātsaṃvatsarasya /
candrādityanirvartyatvātsaṃvatsarasya /
candrādityanirvartyatithyahorātrasamudāyo hi saṃvatsaraḥ tadananyatvādrayiprāṇamithunātmaka evetyucyate /
tatkatham?tasya saṃvatsarasya prajāpaterayane mārgau dvau dakṣiṇaṃ cottaraṃ ca dve prasiddhe hyayane ṣaṇmāsalakṣaṇe yābhyāṃ dakṣiṇenottareṇa ca yāti savitā kevalakarmiṇāṃ jñānasaṃyuktakarmavatāṃ ca lokān vidadhat /
katham?tattatra ca brāhmaṇādiṣu ye ha vai tadupāsata iti, kriyāviśeṣaṇo dvitīyastacchabdaḥ, iṣṭaṃ ca pūrtaṃ ceṣṭāpūrte ityādi kṛtamevopāsate nākṛtaṃ nityaṃ te cāndramasaṃ candramasi bhavaṃ prajāndramasya /
te tatraiva ca kṛtakṣayātpunarāvartante"imaṃ lokaṃ hīnataraṃ vā viśanti"(mu.u.१ / २ / १०) iti hyuktam /
yasmādevaṃ prajāpatimannātmakaṃ phalatvenābhinirvartayanti candramiṣṭāpūrtakarmaṇaiva ṛṣayaḥ svargadraṣṭāraḥ prajākāmāḥ prajārthino gṛhasthāstasmātsvakṛtameva dakṣiṇaṃ dakṣiṇāyanopalakṣitaṃ candraṃ pratipadyante /
eṣa ha vai rayirannaṃ yaḥ pitṛyāṇaḥ pitṛyāṇapalakṣitaḥ

1.10

१.१०
athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayātmānamanviṣyādityamabhijayante /
etadvai prāṇānāmāyatanametadamṛtamayametatparāyaṇam /
etasmānna punarāvartanta iti /
eṣa nirodhaḥ /
tadeṣa ślokaḥ

1.11

bhāṣya १.१०
athottareṇāyanena prajāpateḥ aṃśaṃ prāṇamattāramādityamabhijayante॑kena?tapasendriyajayena viśeṣato brahmacarye śraddhayā vidyayā ca prajāpatyātmaviṣayā ātmānaṃ prāṇaṃ sūryaṃ jagatastasthuṣaścānviṣyāhamasmīti viditvādityamabhijayante'bhiprāpnuvanti /
etadvā āyatanaṃ sarvaprāṇānāṃ sāmānyamāyatanamāśrayametadamṛtamavināśi /
abhayamata eva bhayavajitaṃ na candravatkṣayavṛddhibhayavat /
etatparāyaṇaṃ parā gatiḥ vidyāvatāṃ karmiṇāṃ ca jñānavatām /
etasmānna punarāvartante yathetare kevalakarmiṇā iti /
yasmādeṣo'viduṣāṃ nirodhaḥ /
ādityādi niruddhā avidvāṃso naite saṃvatsaramādityamātmānaṃ prāṇamabhiprāpnuvanti /
sa hi saṃvatsaraḥ kālātmāviduṣāṃ nirodhaḥ /
tattatrāsminnartha eṣa śloko mantraḥ /
१.११
pañcapādaṃ pitaraṃ dvādaśakṛtiṃ diva āhuḥ pare ardhe purīṣiṇam /
atheme anya u pare vicakṣaṇaṃ saptacakre ṣaḍara āhurarpitamiti

11

bhāṣya १.११
pañcapādaṃ pañcartavaḥ pādā ivāsya saṃvatsarātmana ādityasya tairasau pādairivartubhirāvartate /
hemantaśiśirāvekīkṛtyeyaṃ kalpanā /
pitaraṃ sarvasya janayitṛtvātpitṛtvaṃ tasya /
taṃ dvādaśākṛtiṃ dvādaśamāsā ākṛtayo'vayavā ākaraṇaṃ vākyavikaraṇamasya dvādaśamāsaistaṃ dvādaśākṛtiṃ divo dyulokātpara ūrdhver'the sthāne tṛtīyāsyāṃ divītyarthaḥ purīṣiṇaṃ purīṣavantamudakavantamāhuḥ kālavidaḥ /
atha tamevānya ima u pare kālavido ticakṣaṇaṃ nipuṇaṃ sarvajñaṃ saptacakre saptahayarūpeṇa cakre satataṃ gatimati kālātmani ṣaḍare ṣaḍṛtumatyāhuḥ sarvamidaṃ jagatkathayanti arpitamarā iva rathanābhau niviṣṭamiti /
yadi pañcapādo dvādaśākṛtiryadivā saptacakraḥ ṣaḍaraḥ sarvathāpi saṃvatsaraḥ kālātmā prajāpatiḥ candrādityalakṣaṇo'pi jagataḥ kāraṇam

1.12

१.१२
yasminnidaṃ śritaṃ viśvaṃ sa eva prajāpatiḥ saṃvatsarākhyaḥ svāvayave māse kṛtsnaḥ parisamāpyate /
māso vai prajāpatiḥ /
tasya kṛṣṇapakṣa eva rayiḥ śuklaḥ prāṇaḥ /
tasmādeta ṛṣayaḥ śukla iṣṭaṃ kurvantītara itarasmin

12

bhāṣya १.१२
māso vai prajāpatiryathoktalakṣaṇa eva mithunātmakaḥ /
tasya māsātmanaḥ prajāpatereko bhāgaḥ kṛṣṇapakṣo rayirannaṃ candramāḥ /
aparo bhāgaḥ śuklapakṣo rayirannaṃ candramāḥ /
aparo bhāgaḥ śuklapakṣaḥ prāṇa ādityo'ttāgniḥ yasmācchuklapakṣātmānaṃ prāṇaṃ sarvameva paśyanti tasmātprāṇadarśina eta ṛṣayaḥ kṛṣṇapakṣastairna dṛśyate yasmāt /
itare tu prāṇaṃ na paśyantītyadarśanalakṣaṇaṃ kṛṣṇātmānameva paśyanti /
itarasmin kṛṣṇapakṣa eva kurvanti śukle kurvanto'pi

1.13

१.१३
ahorātro vai prajāpatiḥ /
tasyāhareva prāṇo rātrireva rayiḥ /
prāṇaṃ vā ete praskandanti ye divā ratyā saṃyujyante /
brahmacaryameva tadyadrātrau ratyā saṃyujyante

13

bhāṣya १.१३
so'pi māsātmā prajāpatiḥ svāvayave'horātre parisamāpyate /
ahorātro vai prajāpatiḥ pūrvavat /
tasyāpyahareva prāṇo'ttāgnī rātrireva rayiḥ pūrvavat /
prāṇamaharātmānaṃ vā ete praskandanti nirgamayanti śoṣayanti vā svātmano vicchidyāpanayanti ke?ye divāhani ratyā ratikāraṇabhūtayā saha striyā saṃyujyante mithunaṃ maithunamācaranti mūḍhāḥ /
yata evaṃ tasmāttanna kartavyamiti pratiṣedhaḥ prāsaṃṅgikaḥ /
yadrātrau saṃyujyante ratyā ṛtau brahmacaryameva taditi praśastatvādṛtau bhāryāgamanaṃ kartavyamityayamapi prāsaṅgiko vidhiḥ /
prakṛtaṃ tūcyate so'horātrātmakaḥ prajāpatirvīhiyavādyannātmanā vyavasthitaḥ

1.14

evaṃ krameṇa pariṇamya tat
१.१४
annaṃ vai prajāpatistato ha vai tadretaḥ /
tasmādimāḥ prajāḥ prajāyanta iti

14

bhāṣya १.१४
annaṃ vai prajāpatiḥ /
katham?tatastasmāddha vai reto nṛbījaṃ tatprajākaraṇaṃ tasmādyoṣiti siktādimā manuṣyādilakṣaṇāḥ prajāḥ prajāyante /
yatpṛṣṭaṃ kuto ha vai prajāḥ prajāyanta iti /
tadevaṃ candrādityamithunādikrameṇāhorātrāntenānnāsṛgretoddhāreṇemāḥ prajāḥ prajāyanta iti nirṇītam

1.15

१.१५
tadye ha vai tatprajāpativrataṃ caranti /
te mithunamutpādayante /
teṣāmevaiṣa brahmalokaḥ /
yeṣāṃ tapo brahmacaryam /
yeṣu satyaṃ pratiṣṭhitam

15

bhāṣya १.१५
tattatraivaṃ sati ye gṛhasthāḥ ha vai iti prasiddhasmaraṇārthau nipātau tatprajāpatervrataṃ prajāpativratamṛtau bhāryāgamanaṃ caranti kurvanti teṣāṃ dṛṣṭaphalamidam /
kim?te mithunaṃ putraṃ duhitaraṃ cotpādayante /
adṛṣṭaṃ ca phalamiṣṭāpūrtadattakāriṇāṃ teṣāmeva eṣa yaścāndramaso brahmalokaḥ pitṛyāṇalakṣaṇo yeṣāṃ tapaḥ snātakavratādīni, brahmacaryam, yeṣu ca satyamanṛtavarjanaṃ pratiṣṭhitamavyabhicāritayā vartate nityameva

1.16

yastu punarādityopalakṣita uttarāyaṇaḥ prāṇātmabhāvo virajaḥ śuddho na candrabrahmalokavadrajasvalo vṛddhikṣayādiyukto'sau teṣāṃ keṣāmityucyate
१.१६
teṣāmasau virajo brahmaloko na yeṣu jihvamanṛtaṃ na māyā ceti

16

bhāṣya १.१६
yathā gṛhasthānāmekaviruddhasaṃvyavahāraprayojanavattvājjihraṃ kauṭilyaṃ vakrabhāvo'vaśyaṃbhāvi tathā na yeṣu jihram /
yathā ca gṛhasthānāṃ krīḍānarmādinimittamanṛtamavarjanīyaṃ tathā na yeṣu tat /
tathā māyā gṛhasthānāmiva na yeṣu vidyate /
māyā nāma bahiranyathātmānaṃ prakāśyanyathaiva kāryaṃ karoti sā māyā mithyācārarūpā /
māyetyevamādayo doṣā yeṣvadhikāriṣu brahmacārivānaprasthabhikṣuṣu nimittābhāvānna vidyante tatsādhanānurūpeṇaiva teṣāmasau virajo brahmaloka ityeṣā jñānayuktakarmavatāṃ gatiḥ /
pūrvauktastu brahmalokaḥ kevalakarmiṇāṃ candralakṣaṇa iti

2.1

iti prathama praśnaḥ
dvitīyaḥ praśnaḥ
prāṇo'ttā prajāpatirityuktam /
tasya prajāpatitvamattṛtvaṃ ca asmiñśarīre'vadhārayitavyamiti ayaṃ praśna ārabhyate
२.१
ata hainaṃ bhārgavo vaidarbhiḥ papraccha /
bhagavan katyeva devāḥ prajāṃ vidhārayante /
katara etatprakāśayante /
kaḥ punareṣāṃ variṣṭha iti

1

bhāṣya २.१
athānantaraṃ ha kilainaṃ bhārgavo vaidarbhiḥ papraccha /
he bhagavan katyeva devāḥ prajāṃ śarīralakṣaṇāṃ vidhārayante viśeṣeṇa dhārayante /
katare buddhīndriyakarmendriyavibhaktānāmetatprakāśanaṃ svamāhātmyaprakhyāpanaṃ prakāśayante /
ko'sau punareṣāṃ variṣṭhaḥ pradhānaḥ kāryakaraṇalakṣaṇānāmiti

2.2

२.२
tasmai sa hovāca /
ākāśo ha vā eṣa devo vāyuragnirāpaḥ pṛthivī vāṅmanaścakṣu śrotraṃ ca /
te prakāśyābhivadanti /
vayametadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmaḥ

2

bhāṣya २.२
evaṃ pṛṣṭavate tasmai sa hovāca ākāśo ha vā eṣa devo vāyuḥ agniḥ āpaḥ pṛthivītyetāni pañca mahābhūtāni śarīrārambhakāṇi vāṅmanaścakṣuḥśrotramityādīni karmendriyabuddhīndriyabuddhīndriyāṇi ca /
kāryalakṣaṇāḥ karaṇalakṣaṇāśca te devā ātmano māhātmyaṃ prakāśyābhivadanti spardhamānā ahaṃ śreṣṭhatāyai /
kathaṃ vadanti?vayametadbāṇaṃ kāryakaraṇasaṃghātamavaṣṭabhya pāsādamiva stambhādayo'viśithilīkṛtya vidhārayāmo vispaṣṭaṃ dhārayāmaḥ

2.3

२.३
tān variṣṭaḥ prāṇa uvāca /
mā mohamāpadyatha, ahamevaitatpañcadhātmānaṃ pravibhajyaitadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmīti /
te'śraddadhānā babhūvuḥ

3

bhāṣya २.३
tānevamabhimānavato variṣṭo mukhyaḥ prāṇa uvācoktavān /
mā maivaṃ mohamāpadyatha avivekitayā abhimānaṃ mā kuruta yasmādahameva etadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmi pañcadhātmānaṃ pravibhajya prāṇādivṛttibhedaṃ svasya kṛtvā vidhārayāmītyuktavati ca tasmiṃste'kṣaddadhānā apratyayavanto babhūvuḥ kathametadevamiti

2.4

२.४
so'bhimānādūrdhvamutkramata iva /
tasminnutkrāmatyathetare sarva evotkrāmante /
tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva prātiṣṭhante /
tadyathā makṣikā madhukararājānamutkrāmantaṃ sarvā evotkrāmante /
tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarvā eva prātiṣṭhante /
evaṃ vāṅmanaścakṣuḥśrotraṃ ca /
te prītāḥ prāṇaṃ stunvanti

4

bhāṣya २.४
sa ca prāṇasteṣāmaśraddhadhānatāmālakṣyābhimānādūrdhvamutkrāmata ivedamutkrāntavāniva saroṣānnirapekṣastasminnutkrāmati yadvṛttaṃ tadddṛṣṭāntena pratyakṣīkaroti /
tasminnutkrāmati satyathānantaramevetare sarva eva prāṇāścakṣurādāya utkrāmanta uccakramire /
tasmiṃśca prāṇe pratiṣṭhamāne tūṣṇīṃ bhavati anutkrāmati sati sarva eva prātiṣṭhante tūṣṇīṃ vyavasthitā abhūvan /
tattatra yathā loke makṣikā madhukarāḥ svarājānaṃ madhukararājānamutkrāmantaṃ prati sarvā evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarvā eva pratiṣṭhante prātitiṣṭhanti /
yathāyaṃ dṛṣṭānta evaṃ vāṅmanaścakṣuḥśrotraṃ cetyādayasta utsṛjyāśraddadhānatāṃ buddhvā prāṇamāhātmyaṃ prītāḥ prāṇaṃ stuvanti

2.5

katham
२.५
eṣo'gnistapatyeṣa sūrya eṣa parjanyo maghavāneṣa vāyuḥ /
eṣa pṛthivī rayirdevaḥ sadasaccāmṛtaṃ ca yat

5

bhāṣya २.५
eṣa prāṇo'gniḥ saṃstapati jvalati /
tathaiva sūryaḥ san prakāśate, tathaiva parjanyaḥ san varṣati /
kiṃ ca maghavānindraḥ sanā prajāḥ pālayati, jighāṃsatyasurarakṣāṃsi /
eṣa vāyuḥ āvahapravahādibhedaḥ /
kiṃ caiṣa pṛthivī rayirdevaḥ sarvasya jagataḥ sanmūrtamasadamūrtaṃ cāmṛtaṃ ca yaddevānāṃ sthitikāraṇaṃ kiṃ bahunā

2.6

२.६
arā iva rathanābhau prāṇe sarvaṃ pratiṣṭhitam /
ṛco yajūṃṣi sāmāni yajñaḥ kṣatraṃ brahma ca

6

bhāṣya २.६
arā iva rathanābhau śraddhādi nāmāntaṃ sarvaṃ sthitikāle prāṇa eva pratiṣṭhitam /
tatharco yajūṃṣi sāmānīti trividhā mantrāḥ tatsādhyaśca yajñaḥ kṣatraṃ ca sarvasya pālayitṛ brahma ca yajñādikarmakartṛtve'dhikṛtaṃ caivaiṣa prāṇaḥ sarvam

2.7

kiṃ ca
२.७
prajāpatiścarasi garbhe tvameva pratijāyase /
tubhyaṃ prāṇa prajāstvimā baliṃ haranti yaḥ prāṇaiḥ pratiṣṭhasi

7

bhāṣya २.७
yaḥ prajāpatirapi sa tvameva garbhe carasi, piturmātuśca pratirūpaḥ sanpratijāyase॑prajāpatitvādeva prāgeya siddhaṃ tava mātṛpitṛtvam /
sarvadehadehyākṛticchaṅmanaikaḥ prāṇaḥ sarvātmāsītyarthaḥ /
tubhyaṃ tvadarthaṃ yā isā manuṣyādyāḥ prajāstu he prāṇa cakṣurādidvārairbali haranti /
yastvaṃ prāṇaiścakṣurādibhiḥ saha pratitiṣṭhasi sarvaśarīreṣvatastubhyaṃ baliṃ harantīti yuktam॑bhoktā hi yatastvaṃ tavaivānyatsarvaṃ bhojyam

2.8

kiṃ ca
२.८
devānāmasi vahnitamaḥ pitṝṇāṃ prathamā svadhā /
ṛṣīṇāṃ caritaṃ satyamatharvāṅgirasāmasi

8

bhāṣya २.८
devānāmindrādīnāmasi bhavasi tvaṃ vahnitamo haviṣāṃ prāpayitṛtamaḥ /
pitṛṇāṃ nāndīmukhe śrāddhe yā pitṛbhyo dīyate svadhānnaṃ sā devapradhānamapekṣya prathamā bhavati /
tasyā api pitṛbhyaḥ prāpayitā tvamevetyarthaḥ kiṃ carṣīṇāṃ cakṣurādīnāṃ prāṇānāmaṅgirasāmaṅgirasabhūtānāmatharvaṇāṃ teṣāmeva"prāṇo vātharvā"iti śruteḥ, caritaṃ ceṣṭitaṃ satyamavitathaṃ dehadhāraṇādyupakāralakṣaṇaṃ tvamevāsi

2.9

२.९
indrastvaṃ prāṇa tejasā rudro'si saṃharañjagat /
sthitau ca pari samantādrakṣitā pālayitā parirakṣitā /
tvameva jagataḥ saumyena rūpeṇa /
tvamantarikṣe'jasraṃ carasi udayāstamayābhyāṃ sūryastvameva ca sarveṣāṃ jyotiṣāṃ patiḥ

9

bhāṣya २.९
indraḥ parameśvarastvaṃ he prāṇa tejasā vīryeṇa rudro'si saṃharajjagat /
sthitau ca pari samantādrakṣitā pālayitā parirakṣitā tvameva jagataḥ saumyena rūpeṇa /
tvamantarikṣe'jasraṃ carasi udayāstamayābhyāṃ sūryastvameva ca sarveṣāṃ jyotiṣāṃ patiḥ

2.10

२.१०
yadā tvamabhivarṣasyathemāḥ prāṇa te prajāḥ /
ānandarūpāstiṣṭhanti kāmāyānnaṃ bhaviṣyatīti

10

bhāṣya २.१०
yadā parjanyo bhūtvābhivarṣasi tvamatha tadānnaṃ prāpyemāḥ prajāḥ prāṇate prāṇaceṣṭāṃ kurvantītyarthaḥ /
athavā prāṇa te tavemāḥ prajāḥ svātmabhūtāstvadannasaṃvardhitāstvadabhivarṣaṇadarśanamātreṇa cānandarūpāḥ sukhaṃ prāptā iva satyaḥ tiṣṭhanti kāmāyecchāto'nna bhaviṣyatītyevamabhiprāyaḥ

2.11

kiṃ ca
२.११
vrātyastvaṃ prāṇaikaṛṣirattā viśvasya satpatiḥ /
vayamādyasya dātāraḥ pitā tvaṃ mātariśva naḥ

11

bhāṣya २.११
prathamajatvādanyasya saṃskartuḥ abhāvādasaṃskṛto vrātyastvaṃ svabhāvata eva śuddha ityabhiprāyaḥ /
he prāṇaikarṣistvamātharvaṇānāṃ prasiddha ekarṣināmāgriḥ sannattā sarvahaviṣām /
tvameva viśvasya sarvasya sato vidyamānasya patiḥ satpatiḥ /
sādhurvā patiḥ satpatiḥ /
vayaṃ punarādyasya tavādanīyasya haviṣo dātāraḥ /
tvaṃ pitā mātariśva he mātariśvanno'smākam /
atha vā mātariśvano vāyostvam /
ataśca sarvasyaiva jagataḥ pitṛtvaṃ siddham

2.12

kiṃ bahunā
२.१२
yā te tanūrvāci pratiṣṭhitā yā śrotraṃ yā ca cakṣuṣi /
yā ca manasi saṃtatā śivāṃ tāṃ kuru motkramīḥ

12

bhāṣya २.१२
yā te tvadīyā sanūrvāci pratiṣṭhitā vaktṛtvena vadanaceṣṭāṃ kurvatī, yā śrotre yā ca cakṣuṣi yā ca manasi saṅkalpādivyāpāreṇa santatā samanugatā tanūstāṃ śivāṃ śāntāṃ kuru motkramīrutkramaṇena aśivāṃ mā kārṣīrityarthaḥ

2.13

kiṃ bahunā
२.१३
prāṇasyedaṃ vaśe sarvaṃ tridive yatpratiṣṭhitam /
māteva putrān rakṣasva śrīśca prajñāṃ ca vidhehi na iti

13

bhāṣya २.१३
asmiṃlloke prāṇasyaiva vaśe sarvamidaṃ yatkiñcidupabhogajātaṃ tridive tṛtīyasyāṃ divi ca yatpratiṣṭhitaṃ devādyupabhogajātaṃ tasyāpi prāṇa eveśitā rakṣitā /
ato māteva putrānasmān rakṣasva pālayasva /
tvannimittā hi brāhmyaḥ kṣātriyāśca śriyastāstvaṃ śrīśca śriyaśca prajñāṃ ca tvatsthitinimittāṃ vidhehi no vidhasva ityarthaḥ /
ityevaṃ sarvātmatayā vāgādibhiḥ prāṇaiḥ stutyā gamitamahimā prāṇaḥ prajāpatirattetyavadhṛtam

3.1

iti dvitīyaḥ praśnaḥ
tṛtīya praśnaḥ
३.१
atha hainaṃ kausalyaścāśvalāyanaḥ papraccha /
bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate /
kathamāyātyasmin śarīre /
ātmānaṃ vā pravibhajya kathaṃ prātiṣṭhate /
kenotkramate /
kathaṃ bāhyamabhidhatte /
kathamadhyātmamiti

1

bhāṣya ३.१
atha hainaṃ kausalyaścāśvalāyanaḥ papraccha /
prāṇo hyevaṃ prāṇairnirdhāritatattvairupalabdhamahimāpi saṃhatatvātsyādasyaḥ kāryatvamataḥ pṛcchāmi bhagavankṛtaḥ kasmātkāraṇādeṣa āyātyasmiñśarīre /
kiṃnimittakamasya śarīragrahaṇamityarthaḥ /
praviṣṭaśca śarīra ātmānaṃ vā pravibhajya pravibhāgaṃ kṛtvā kathaṃ kena prakāreṇa prātiṣṭhate pratitiṣṭhati kena vā vṛttiviśeṣeṇāsmāccharīrādutkrāmata utkrāmati /
kathaṃ bāhyamadhibhūtamadhidaivataṃ cābhidhatte dhārayati kathamadhyātmamiti, dhārayatīti śeṣaḥ

3.2

evaṃ pṛṣṭaḥ
३.२
tasmai sa hovāca /
atipraśnān pṛcchasi /
brahmiṣṭho'sīti /
tasmātte'haṃ bravīmi

2

bhāṣya ३.२
tasmai sa hovācācāryaḥ, prāṇa eva tāvaddurvijñeyatvādviṣamapraśnārhastasyāpi janmādi tvaṃ pṛcchasyato'tipraśnānpṛcchasi /
brahmiṣṭho'sītyatiśayena tvaṃ brahmavidatastuṣṭo'haṃ tasmātte tubhyaṃ bravīmi yatpṛṣṭaṃ śruṇu

3.3

३.३
ātmana eṣa prāṇo jāyate /
yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātatam /
manokṛtenāyātyasmiñśarīre

3

bhāṣya ३.३
ātmanaḥ parasmātpuruṣādakṣarātsatyādeṣa uktaḥ prāṇo jāyate /
kathamityatra dṛṣṭāntaḥ /
yathā loka eṣā puruṣe śiraḥ pāṇyādilakṣaṇe nimitte chāyā naimittikī jāyate tadvadetasminbrahmaṇyetatprāṇākhyaṃ chāyāsthānīyamanṛtarūpaṃ tattvaṃ satye puruṣa ātataṃ samarpitamityetat /
chāyeva dehe manokṛtena manaḥ saṅkalpecchādiniṣpannakarmanimittenetyetat vakṣyati hi"puṇyena puṇyam"(pra.u.३ / ७) ityādiḥ॑tadeva"saktāḥ saha karmaṇā"(bṛ.u.४ / ४ / ६) iti ca śrutyantarāt āyāti āgacchatyasmiñśarīre

3.4

३.४
yathā samrāḍevādhikṛtān viniyuṅkte /
etān grāmānetān grāmānadhitiṣṭhasveti /
evamevaiṣa prāṇa itarān prāṇān pṛthakpṛthageva saṃnidhatte

4

bhāṣya ३.४
yathā yena prakāreṇa loke rājā samrāḍeva grāmādiṣvadhikṛtānviniyuṅkte /
katham?etāngrāmānetāngrāmānadhitiṣṭhasva iti /
evameva yathā dṛṣṭāntaḥ eṣa mukhyaḥ prāṇaḥ itarānprāṇān cakṣurādīnātmabhedāṃśca pṛthakpṛthageva yathāsthānaṃ saṃnidhatte viniyuṅkte

3.5

tatra vibhāgaḥ
३.५
pāyūpasthe'pānam /
cakṣuḥśrotre mukhanāsikābhyāṃ prāṇaḥ svayaṃ pratiṣṭhate /
madhye tu samānaḥ /
eṣa hyetaddhutamannaṃ samaṃ nayati /
tasmādetāḥ saptārciṣo bhavanti

5

bhāṣya ३.५
pāyūpasthe pāyuścopasthaśca pāyūpasthaṃ tasmin, apānamātmabhedaṃ mūtrapurīṣādyapanayanaṃ kurvastiṣṭhati saṃnidhatte /
tathā cakṣuḥśrotre cakṣuśca śrotraṃ ca cakṣuḥśrotraṃ tasmiṃścakṣuḥśrotre, mukhanāsikābhyāṃ ca mukhaṃ ca nāsikā ca tābhyāṃ mukhanāsikābhyāṃ ca nirgacchanprāṇaḥ svayaṃ samrāṭsthānīyaḥ pratiṣṭhate pratitiṣṭhati madhye tu prāṇāpānayoḥ sthānayornābhyāṃ samāne'śitaṃ pītaṃ ca samaṃ nayatīti samānaḥ /
eṣa hi yasmādyadetaddhṛtaṃ bhuktaṃ pītaṃ cātmāgre prakṣiptamannaṃ samaṃ nayati tasmādaśitapītendhanādagreraudaryāddhṛdayadeśaṃ prāptādetāḥ saptasaṃkhyākā arciṣo dīptayo nirgacchantyo bhavanti śīrṣaṇyaḥ /
prāṇadvārā darśanaśravaṇādilakṣaṇarūpādiviṣayaprakāśa ityabhiprāyaḥ

3.6

३.६
hṛdi hyeṣa ātmā /
atraitadekaśataṃ nāḍīnām /
tāsāṃ śataṃ śatamekaikasyāḥ /
dvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavanti /
āsu vyānaścarati

6

bhāṣya ३.६
iti hyeṣa puṇḍarīkākāramāṃsapiṇḍaparicchinne hṛdayākāśa eṣa ātmātmanā saṃyukto liṅgātmā /
atrāsminhṛdaya etadekaśatamekottaraśataṃ saṃkhyayā pradhānanāḍīnāṃ bhavatīti /
tāsāṃ śataṃ śatamekaikasyāḥ pradhānanāḍyā bhedāḥ /
punarapi dvāsaptatirdvāsaptatirdve dve sahasre adhike saptatiśca sahasrāṇi sahasrāṇāṃ dvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi /
pratipratināḍīśataṃ saṃkhyayā pradhānanāḍīnāṃ sahasrāṇi bhavanti /
āsu nāḍīṣu vyāno vāyuḥ carati vyāno vyāpanāt /
ādityādiva raśmayo hṛdayātsarvagāminībhirnāḍībhiḥ sarvadehaṃ saṃvyāpya vyāno vartate /
sandhiskandhamarmadeśeṣu viśeṣeṇa prāṇāpānavṛttyośca madhya udbhūtavṛttirvīryavatkarmakartā bhavati

3.7

३.७
athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ lokaṃ nayati /
pāpena pāpam /
ubhābhyāmeva manuṣyalokam

7

bhāṣya ३.७
atha yā tu tatraikaśatānāṃ nāḍīnāṃ madhya ūrdhvagā suṣumnākhyā nāḍī tathaikayordhvaḥ sannudāno vāyurāpādatalamastakavṛttiḥ sañcaranpuṇyena karmaṇā śāstravihitena puṇyaṃ lokaṃ devādisthānalakṣaṇaṃ nayati prāpayati pāpena tadviparītena pāpaṃ narakaṃ tiryagyonyādilakṣaṇam /
ubhābhyāṃ samapradhānābhyāṃ puṇyapāpābhyāmeva manuṣyalokaṃ nayatītyanuvartate

3.8

३.८
ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayati /
eṣa hyenaṃ cākṣuṣaṃ prāṇamanugṛhṇānaḥ /
pṛthivyāṃ yā devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhya /
antarā yadākāśaḥ sa samānaḥ /
vāyurvyānaḥ

8

bhāṣya ३.८
ādityo ha vai prasiddho hyadhidaivataṃ bāhyaḥ prāṇaḥ sa eṣa udayatyudgacchati /
eṣa hyainamādhyātmikaṃ cakṣuṣi bhavaṃ cākṣuṣaṃ prāṇaṃ prakāśenānugṛhṇāno rūpopalabdhau cakṣuṣa ālokaṃ kurvannityarthaḥ /
tathā pṛthivyāmabhimāninī yā devatā prasiddhā saiṣā putrasya apānamapānavṛttimavaṣṭabhyākṛṣya vaśīkṛtyādha evāpakarṣaṇenānugrahaṃ kurvatī vartata ityarthaḥ /
anyathā hi śarīraṃ gurutvātpatetsāvakāśe vodgacchet /
yadetadantarā madhye dyāvāpṛthivyorya ākāśastatstho vāyuḥ ākāśa ucyate॑mañcaśthavat /
sa samānaḥ samānamanugṛhṇāno vartata ityarthaḥ /
samānasyāntarākāśaśthatvasāmānyāt /
sāmānyena ca yo bāhyo vāyuḥ sa vyāptisāmānyādvyāno vyānamanugṛhṇāno vartata ityabhiprāyaḥ

3.9

३.९
tejo ha vā udānaḥ /
tasmādupaśāntatejāḥ /
punarbhavamindriyairmanasi saṃpadyamānaiḥ

9

bhāṣya ३.९
yadvāhyaṃ ha vai prasiddhaṃ sāmānyaṃ tejastaccharīra udāna udānaṃ vāyumanugṛhṇāti svena prakāśenetyabhiprāyaḥ /
yasmāttejaḥ svabhāvo bāhyatejo'nugṛhīta utkrāntikartā tasmādyadā laukikaḥ puruṣa upaśāntatejā bhavati॑upaśāntaṃ svābhāvikaṃ tejo yasya saḥ, tadā taṃ kṣīṇāyuṣaṃ mumūrṣu vidyāt /
sa punarbhavaṃ śarīrāntaraṃ pratipadyate /
katham?sahendriyairmanasi sampadyamānaiḥ praviśadbhirvāgādibhiḥ

3.10

३.१०
yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti /
prāṇastejasā yuktaḥ sahātmanā yathā saṃkalpitaṃ lokaṃ nayati

10

bhāṣya ३.१०
yaccitto bhavati tenaiva cittena saṃkalpenendriyaiḥ saha prāṇaṃ mukhyaprāṇavṛttimāyāti /
maraṇakāle kṣīṇendriyavṛttiḥ sanmukhyayā prāṇavṛttyaivāvatiṣṭhata ityarthaḥ /
tadābhivadanti jñātaya uchvasiti jīvatīti /
sa ca prāṇastejasodānavṛttyā yuktaḥ sansahātmanā svāminā bhoktā sa evamudānavṛttyaiva yuktaḥ prāṇastaṃ bhoktāraṃ puṇyapāpakarmavaśādyathāsaṃkalpitaṃ yathābhipretaṃ lokaṃ nayati prāpayati

3.11

३.११
ya evaṃ vidvān prāṇaṃ veda /
na hāsya prajā hīyate'mṛto bhavati /
tadeṣa ślokaḥ

11

bhāṣya ३.११
yaḥ kaścidevaṃ vidvānyathoktaviśeṣaṇairviśiṣṭamutpattyādibhiḥ prāṇaṃ veda jānāti tasyedaṃ phalamaihikamāmuṣmikaṃ cocyate /
na hāsya naivāsya viduṣaḥ prajā putrapautrādilakṣaṇā hīyate chidyate /
patite ca śarīre prāṇasāyujyatayāmṛto'maraṇadharmā bhavati /
tadetasminnarthe saṃkṣepābhidhāyaka eṣa śloko mantro bhavati

3.12

३.१२
utpattimāyātiṃ sthānaṃ vibhutvaṃ caiva pañcadhā /
adhyātmaṃ caiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti

12

bhāṣya ३.१२
utpattiṃ paramātmanaḥ prāṇasyāyatimāgamanaṃ manokṛtenāsmin śarīre sthānaṃ sthitiṃ ca pāyūpasthādisthāneṣu vibhutvaṃ ca svāmyameva samrāḍiva prāṇavṛttibhedānāṃ pañcadhā sthāpanaṃ bāhyamādityādirūpeṇa adhyātmaṃ caiva cakṣurādyākāreṇa avasthānaṃ vijñāyaivaṃ prāṇamamṛtamaśnuta iti vijñāyāmṛtamaśnuta iti dvirvacanaṃ praśnārthaparisamāptyartham

4.1

iti tṛtīyaḥ praśnaḥ
caturthaḥ praśnaḥ
४.१
atha hainaṃ sauryāyaṇī gārgyaḥ papraccha /
bhagavannetasmin puruṣe kāni svapanti /
kānyasmiñjāgrati /
katara eṣa devaḥ svapnān paśyati /
kasyaitatsukhaṃ bhavati /
kasminnu sarve saṃpratiṣṭhitā bhavantīti

1

bhāṣya ४.१
atha hainaṃ sauryāyaṇī gārgyaḥ papraccha /
praśnatrayeṇāparavidyāgocaraṃ sarvaṃ parisamāpya saṃsāraṃ vyākṛtaviṣayaṃ sādhyasādhanalakṣaṇamanityam॑thedānīmasādhyasādhanalakṣaṇamaprāṇamamanogocaramatīndriyaviṣayaṃ śivaṃ śāntamavikṛtamakṣaraṃ satyaṃ paravidyāgamyaṃ puruṣākhyaṃ sabāhyābhyantaramajaṃ vaktavyamityuttaraṃ praśnatrayamārabhyate /
tatra sudīptādivāgreryasmātparādakṣarātsarve bhāvā visphuliṅgā iva jāyante tatra caivāpiyanti ityuktaṃ dvitīye muṇḍake॑ke te sarve bhāvā akṣarādvibhajyante?kathaṃ vā vibhaktāḥ santastatraiva apiyanti?kiṃ lakṣaṇaṃ vā tadakṣaramiti?etadvivakṣayādhunā praśnānudbhāvayati
bhagavannetasminpuruṣo śiraḥ pāṇyādimati kāni karaṇāni svapanti svāpaṃ kurvanti svavyāpārāduparamante?kāni cāsmin jāgrati jāgaraṇamanidrāvasthāṃ svavyāpāraṃ kurvanti kataraḥ kāryakaraṇa lakṣaṇayoreṣa devaḥ svapnānpaśyati?svapno nāma jāgraddarśanānnivṛttasya jāgradvadantaḥśarīre yaddarśanam /
tatkiṃ kāryalakṣaṇena devena nirvartyante kiṃ vā karaṇalakṣaṇena kenacidityabhiprāyaḥ /
uparate ca jāgratsvapnavyāpāre yatprasannaṃ nirāyāsalakṣaṇamanābādhaṃ sukhaṃ kasyaitadbhavati /
tasminkāle jāgratsvapnavyāpārāduparatāḥ santaḥ kasminnu sarve samyagekībhūtāḥ saṃpratiṣṭhitāḥ /
madhuni rasavatsamudrapraviṣṭanadyādivacca vivekānarhāḥ pratiṣṭhitā bhavanti saṃgatāḥ saṃpratiṣṭhitā bhavantītyarthaḥ /
nanu nyastadātrādikaraṇātsvavyāpārāduparatāni pṛthakpṛthageva svātmanyavatiṣṭhanta ityetadyuktam /
kutaḥ prāptiḥ suṣuptapuruṣāṇāṃ karaṇānāṃ kasmiṃścidekībhāvagamanāśaṅkāyāḥ praṣṭuḥ /
yuktaiva tvāśaṅkā /
yataḥ saṃhatāni karaṇāni svābhyarthāni paratantrāṇi ca jāgradviṣaye tasmātsvāpe'pi saṃhatānāṃ pāratantryeṇaiva kasmiṃścitsaṃtirnyāyyeti tasmādāśaṅkānurūpa eva praśno'yam /
atra tu kāryakaraṇasaṃghāto yasmiṃśca pralīnaḥ suṣuptapralayakālayostadviśeṣaṃ bubhutsoḥ sa ko nu syāditi kasminsarve saṃpratiṣṭhitā bhavantīti

4.2

४.२
tasmai sa hovāca /
yathā gārgya marīcayo'rkasyāstaṃ gacchataḥ sarvā etasmiṃstejomaṇḍala ekībhavanti /
tāḥ punaḥ punarudayataḥ pracaranti /
evaṃ ha vai tatsarvaṃ pare deve manasyekībhavati /
tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti /
na paśyati /
na jighrati /
na rasayate /
na spṛśate /
nābhivadate /
nādatte /
nānandayate /
na visṛjate /
neyāyate /
svapatītyācakṣate

2

bhāṣya ४.२
tasmai sa hovācācāryaḥ śṛṇu he gārgya yattvayā pṛṣṭam /
yathā marīcayo raśmayor'kasya ādityasyāstamadarśanaṃ gacchataḥ sarvā aśeṣata etasmiṃstejomaṇḍale tejorāśirūpa ekībhavanti vivekānarhatvamaviśeṣatāṃ gacchanti marīcayastasyaivārkasya tāḥ punaḥ punarudayata udgacchataḥ pracaranti vikīryante /
yathāyaṃ dṛṣṭāntaḥ, evaṃ ha vai tatsarvaṃ viṣayendriyādijātaṃ pare prakṛṣṭe deve dyotanavati manasi cakṣurādidevānāṃ manastantratvātparo devo manaḥ tasminsvapnakāla ekībhavati /
maṇḍale marīcivadaviśeṣatāṃ gacchati /
jijāgariṣośca raśmimavanmaṇḍalānmanasa eva pracaranti svavyāpārāya pratiṣṭhante /
yasmātsvapnakāle śrotrādīni śabdādyupalabdhikaraṇāni manasi ekībhūtānīva karaṇavyāpārāduparatāni tena tasmāttarhi tasmin svāpakāla eṣa devadattādilakṣaṇaḥ puruṣo na śṛṇoti na paśyati na jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate na visṛjate neyāyate svapitīyācakṣate laukikāḥ

4.3

४.३
prāṇāgnaya evaitasmin pure jāgrati /
gārhapatyo ha vā eṣo'pānaḥ /
vyāno'nvāhāryapacanaḥ /
yadgārhapatyātpraṇīyate praṇayanāt /
āhavanīyaḥ prāṇaḥ

3

bhāṣya ४.३
suptatsu śrotrādiṣu karaṇeṣu etasminpure navadvāre dehe prāṇāgnayaḥ prāṇā eva pañca vāyavo'gnaya ivāgnayo jāgrati /
agnisāmānyaṃ hi āha gārhapatyo ha vā eṣo'pānaḥ /
kathamityāha yasmādgārhapatyādagneragnihotrakāla itaro'gniḥ āhavanīyaḥ praṇīyate praṇayanātpraṇīyate'smāditi praṇayano gārhapatyo'gniḥ /
tathā suptasyāpānavṛtteḥ praṇīyata iva prāṇo mukhanāsikābhyāṃ saṃcaratyata āhavanīyasthānīyaḥ prāṇaḥ /
vyānastu hṛdayāddakṣiṇasuṣiradvāreṇa nirgamāddakṣiṇadiksambandhādanvāhāryapacano dakṣiṇāgniḥ

4.4

atra ca hotāgnihotrasya
४.४
yaducchvāsaniḥśvāsāvetāvāhutī samaṃ nayatīti sa samānaḥ /
mano ha vāvana yajamānaḥ /
iṣṭaphalamevodānaḥ /
sa enaṃ yajamānamaharaharbrahma gamayati

4

bhāṣya ४.४
yadyasmāducchvāsaniḥśvāsau agnihotrāhutī iva nityaṃ dvitvasāmānyādeva tvetāvāhutī samaṃ sāmyena śarīrasthitibhāvāya nayati yo vāyuragnisthānīyo'pi hotā cāhutyornetṛtvāt /
ko'sau sa samānaḥ /
ataśca viduṣaḥ svāpo'pyagnihotrahavanameva /
tasmādvidvānnākarmītyevaṃ mantavya ityabhiprāyaḥ /
sarvadā sarvāṇi bhūtāni vicinvantyapi svapata iti hi vājasaneyake /
atra hi jāgrasu prāṇāgniṣu upasaṃhṛtya bāhyakaraṇāni viṣayāṃśca agnihotraphalamiva svarga brahma jigamiṣurmano ha vāva yajamāno jāgarti yajamānavatkāryakaraṇeṣu prādhānyena saṃvyavahārātsvargamiva brahma prati prasthitatvādyajamāno manaḥ kalpyate /
iṣṭaphalaṃ yāgaphalamevodāno vāyuḥ /
udānanimittatvādiṣṭaphalaprāpteḥ /
katham?sa udāno mana ākhyaṃ yajamānaṃ svapnavṛttirūpādapi pracyāvyāharahaḥ suṣuptikāle svargamiva brahmākṣaraṃ gamayati /
ato yāgaphalasthānīya udānaḥ

4.5

evaṃ viduṣaḥ śrotrādyuparamakālādārabhya yāvatsuptotthito bhavati tāvatsarvayāgaphalānubhava eva nāviduṣāmivānarthāyeti vidvattā stūyate /
na hi viduṣa eva śrotrādīni svapante prāṇāgnayo vā jāgrati jāgratsvapnayormanaḥ svātantryamanubhavadaharahaḥ suṣuptaṃ vā pratipadyate /
samānaṃ hi sarvaprāṇināṃ paryāyeṇa jāgratsvapnasuṣuptigamanamato vidvattāstutireva iyamupapadyate /
yatpṛṣṭaṃ katara eṣa devaḥ svapnānpaśyatīti tadāha
४.५
atraiṣa devaḥ svapne mahimānamanubhavati /
yaddṛṣṭaṃ iṣṭamanupaśyati /
śrutaṃ śrutamevārthamanuśṛṇoti /
deśadigantaraiśca pratyanubhūtaṃ punaḥ punaḥ pratyanubhavati /
dṛṣṭaṃ cādṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cāśrutaṃ cānubhūtaṃ cānanubhūtaṃ ca saccāsacca sarvaṃ paśyati /
sarvaḥ paśyati

5

bhāṣya ४.५
atroparateṣu śrotrādiṣu deharakṣāyai jāgratsu prāṇādivāyuṣu prāksuṣuptipratipatteḥ etasminantarāla eṣa devor'karaśmivatsvātmani saṃhṛtaśrotrādikaraṇaḥ svapne mahimānaṃ vibhūtiṃ viṣayaviṣayilakṣaṇamanekātmabhāvagamanamanubhavati pratipadyate /
nanu mahimānubhavane karaṇaṃ mano'nubhavitustatkathaṃ svātantryeṇānubhavati ityucyate svatantro hi kṣetrajñaḥ /
naiṣa doṣaḥ kṣetrajñasya svātantrya mana upādhikṛtatvānna hi kṣetrajñaḥ paramārthataḥ svataḥ svapiti jāgarti vā /
mana upādhikṛtameva tasya jāgaraṇaṃ svapnaścetyuktaṃ vājasaneyake"sa hi svapno bhūtvā dhyāyatīva lelāyatīva" (bṛ.u.४ / ३ / ७) ityādi /
tasmānmanaso vibhūtyanubhave svātantryavacanaṃ nyāyyameva /
mana upādhisahitatve svapnakāle kṣetrajñasya svayaṃ jyotiṣṭvaṃ bādhyeteti kecittanna, śrutyarthāparijñānakṛtā bhrāntiḥ teṣām /
yasmātsvayañjyotiṣṭvādivyavahāro'pyāmokṣāntaḥ sarvo'vidyāviṣaya eva mana ādyupādhijanitaḥ /
"yatra vā anyadiva syāttatrānyo'nyatpaśyet" (bṛ.u.४ / ३ / ३२) "mātrāsaṃsargastvasya bhavati" "yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet" (bṛ.u.२ / ४ / १४) ityādiśrutibhyaḥ /
ato mandabrahmavidāmeveyamāśaṅkā na tu ekātmavidām /
nanvevaṃ sati"atrāyaṃ puruṣaḥ svayañjyotiḥ" (bṛ.u.३ / ३ / १४) iti viśeṣaṇamanarthakaṃ bhavati /
atrocyate atyalpamidamucyate"ya eṣa'ntarhṛdaya ākāśastasmiñśete" (bṛ.u.२ / १ / १७) ityantarhṛdayaparicchede sutarāṃ svayañjyotiṣṭvaṃ bādhyeta /
satyamevamayaṃ doṣo yadyapi syātsvapne kevalayā svayañjyotiṣṭvenārdhaṃ tāvadapanītaṃ bhārasyeti cet /
na॑tatrāpi"purītati śete"(bṛ.u.२ / १ / १९) iti śruteḥ purītannāḍīsambandhādatrāpi puruṣasya svayañjyotiṣṭvenārdhabhārāpanayābhiprāyo mṛṣaiva /
kathaṃ tarhi"atrāyaṃ puruṣaḥ svayañjyotiḥ"(bṛ.u.४ / ३ / १४) iti /
anyaśākhātvādanapekṣā sā śrutiriti cet /
na athaikatvasyeṣṭatvādeko hyātmā sarvavedāntānāmartho vijijñāpayiṣito bubhutsitaśca /
tasmādyuktā svapna ātmanaḥ svayañjyotiṣṭvopapattirvaktum /
śruteryathārthatattvaprakāśakatvāt /
evaṃ tarhi śṛṇu śrutyarthaṃ hitvā sarvamabhimānaṃ na tvabhimānena varṣaśatenāpi śrutyartho jñātuṃ śakyate sarvaiḥ paṇḍitammanyaiḥ /
yathā hṛdayākāśe purītati nāḍīṣu ca svapatastatsaṃbandhābhāvāttato vivicya darśayituṃ śakyata ityātmanaḥ svayañjyotiṣṭvaṃ na bādhyate /
evaṃ manasyavidyākāmakarmanimittodbhūtavāsanāvati karmanimittā vāsanāvidyayānyadvastvantaramiva paśyataḥ sarvakāryakaraṇebhyaḥ praviviktasya draṣṭurvāsanābhyo dṛśyarūpābhyo'nyatvena svayañjyotiṣṭvaṃ sudarpitenāpi tārkikeṇa na vārayituṃ śakyate /
tasmātsādhūktaṃ manasi pralīneṣu karaṇeṣu apralīne ca manasi manomayaḥ svapnānpaśyatīti /
kathaṃ mahimānamanubhavatītyucyate yanmitraṃ putrādapi vā pūrvaṃ dṛṣṭaṃ tadvāsanāvāsitaḥ putramitrādivāsanāsamudbhūtaṃ putraṃ mitramiva vā vidyayā paśyatītyevaṃ manyate /
tathā śrutamarthaṃ tadvāsanayānuśṛṇotīva /
deśadigantaraiśca deśāntarairdigantaraiśca pratyanubhūtaṃ punaḥ punastatpratyanubhavatīvāvidyayā tathā dṛṣṭaṃ cāsmiñjanmanyadṛṣṭaṃ ca janmāntaradṛṣṭamityarthaḥ, atyantādṛṣṭe vāsanānupapatteḥ, evaṃ śrutaṃ cāśrutaṃ cānubhūtaṃ cāsmiñjanmani kevalena manasā ananubhūtaṃ ca manasaiva janmāntare'nubhūtamityarthaḥ /
sacca paramārthodakādi, asacca marīcyudakādi /
kiṃ bahunoktaṃ sarvaṃ paśyati sarvaḥ paśyati sarvamanovāsanopādhiḥ sannevaṃ sarvakaraṇātmā manodevaḥ svapnānpaśyati

4.6

४.६
sa yadā tejasābhibhūto bhavati /
atraiṣa devaḥ svapnānna paśyati /
atha tadaitasmiñśarīra etatsukhaṃ bhavati

6

bhāṣya ४.६
sa yadā manorūpo devo yasminkāle saureṇa pittākhyena tejasā nāḍīśayena sarvatobhi'bhūto bhavati tiraskṛtavāsanādvāro bhavati tathā saha karaṇaiḥ manaso raśmayo hṛdyupasaṃhṛtā bhavanti /
yadā mano dārvagnivadaviśeṣavijñānarūpeṇa kṛsnaṃ śarīraṃ vyāpyavatṣṭate tadā suṣupto bhavati /
atraitasminkāla eṣa mana ākhyo devaḥ svapnānna paśyati darśanadvārasya tejasā /
atha tadaitasmiñśarīra etatsukhaṃ bhavati yadvijñānaṃ nirābādhamaviśeṣeṇa śarīravyāpakaṃ prasannaṃ bhavatītyarthaḥ

4.7

etasminkāle'vidyākāmakarmanibandhanāni kāryakaraṇāni śāntāni bhavanti /
teṣu śānteṣu ātmasvarūpamupādhibhiranyathā vibhāvyamānamadvayamekaṃ śivaṃ śāntaṃ bhavatītyetāmevāvasthāṃ pṛthivyādyavidyākṛtamātrānupraveśena darśayituṃ dṛṣṭāntamāha
४.७
sa yathā somya vayāṃsi vāsovṛkṣaṃ saṃpratiṣṭhante /
evaṃ ha vai tatsarvaṃ para ātmani saṃpratiṣṭhate

7

bhāṣya ४.७
sa dṛṣṭānto yathā yena prakāreṇa somya priyadarśana vayāṃsi pakṣiṇo vāsārthaṃ vṛkṣaṃ vāsovṛkṣaṃ prati saṃpratiṣṭhante gacchanti /
evaṃ yathā dṛṣṭānto ha vai tadvakṣyamāṇaṃ sarvaṃ para ātmanyakṣare saṃpratiṣṭhate

4.8

kiṃ tatsarvam
४.८
pṛthivī ca pṛthivīmātrā ca /
āpaścāpomātrā ca /
tejaśca tejomātrā ca /
vāyuśca vāyumātrā ca /
ākāśaścākāśamātrā ca /
cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca /
śrotraṃ ca śrotavyaṃ ca /
ghrāṇaṃ ca ghrātavyaṃ ca /
rasaśca rasayitavyaṃ ca /
tvakca sparśayitavyaṃ ca /
vākca vaktavyaṃ ca /
hastau cādātavyaṃ ca /
upasthaścānandayitavyaṃ ca /
pāyuśca visarjayitavyaṃ ca /
pādau ca gantavyaṃ ca /
manaśca mantavyaṃ ca /
buddhiśca boddhavyaṃ ca /
ahaṅkāraścāhaṅkartavyaṃ ca /
cittaṃ ca cetayitavyaṃ ca /
tejaśca vidyotayitavyaṃ ca /
prāṇaśca vidhārayitavyaṃ ca

8

bhāṣya ४.८
pṛthivī ca sthūlā pañcaguṇā tatkāraṇā ca pṛthivīmātrā ca gandhatanmātrā, tathāpaścāpomātrā ca, tejaśca tejomātrā ca, vāyuśca vāyumātrā ca, ākāśaścākāśamātrā ca, sthūlāni ca sūkṣmāṇi ca bhūtānītyarthaḥ, tathā cakṣuścendriyaṃ rūpaṃ ca draṣṭavyaṃ ca, śrautraṃ ca śrotavyaṃ ca, ghrāṇaṃ ca ghrātavyaṃ ca, rasaśca rasayitavyaṃ ca, tvakca sparśayitavyaṃ ca, vākca vaktavyaṃ ca, hastau cādātavyaṃ ca, upasthaścānandayitavyaṃ ca, pāyuśca visarjayitavyaṃ ca, pādau ca gantavyaṃ ca, buddhīndriyāṇi karmendriyāṇi tathā coktāni, manaśca pūrvoktaṃ, mantavyaṃ ca tadviṣayaḥ, buddhiśca niścayātmikā,
boddhavyaṃ ca tadviṣayaḥ, ahaṅkāraścābhimānalakṣaṇamantaḥkaraṇamahaṅkartavyaṃ ca tadviṣayaḥ, cittaṃ ca cetanāvadantaḥkaraṇam, cetayitavyaṃ ca tadviṣayaḥ, tejaśca tvagindriyavyatirekeṇa prakāśaviśiṣṭā yā tvaktayā nirbhāsyo viṣayo vidyotayitavyam, prāṇaśca sūtraṃ yadācakṣate tena vidhārayitavyaṃ saṃgrathanīyaṃ sarvaṃ hi kāryakaraṇajātaṃ pārārthyena saṃhataṃ nāmarūpātmakametāvadeva

4.9

athaḥ paraṃ yadātmarūpaṃ jalasūryakādivadbhoktṛtvakartṛtvena iha anupraviṣṭam
४.९
eṣa hi draṣṭā spraṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ /
sa pare'kṣara ātmani saṃpratiṣṭhate

9

bhāṣya ४.९
eṣa hi draṣṭā spraṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā boddhā kartā vijñānātmā vijñānaṃ vijñāyate'neneti karaṇabhūtaṃ buddhyādīdaṃ tu vijānātīti vijñānaṃ kartṛkārarūpaṃ tadātmā tatsvabhāvo vijñātṛsvabhāva ityarthaḥ /
puruṣaḥ kāryakaraṇasaṃghātoktopādhipūrṇatvātpuruṣaḥ /
sa ca jalasūryakādipratibimbasya sūryādipraveśavajjagadādhāraśeṣe pare'kṣi ātmani saṃpratiṣṭhate

4.10

tadekatvavidaḥ phalamāha
४.१०
paramevākṣaraṃ pratipadyate /
sa yo ha vai tadacchāyamaśarīramalohitaṃ śubhramakṣaraṃ vedayate yastu somya /
sa sarvaḥ sarvo bhavati /
tadeṣa ślokaḥ

10

bhāṣya ४.१०
paramevākṣaraṃ vakṣyamāṇaviśeṣaṃ pratipadyata ityetaducyate /
sa yo ha vai tatsarvaiṣaṇāvinirmukto'cchāyaṃ tamovarjitam, aśarīraṃ nāmarūpasarvopādhiśarīravarjitam, alohitaṃ lohitādisarvaguṇavarjitam, yata evamataḥ śubhraṃ śuddham, sarvaviśeṣaṇarahitatvādakṣaram, satyaṃ puruṣākhyam, aprāṇamamanogocaram, śivaṃ śāntaṃ sabāhyābhyantaramajaṃ vedayate vijānāti yastu sarvatyāgī somya sa sarvajño na tena viditaṃ kiñcitsambhavati /
pūrvamavidyayā sarvajña āsītpunarvidyayāvidyāpanaye sarvo bhavati tadā /
tattasminnartha eṣa śloko mantro bhavati uktārthasaṃgrāhakaḥ

4.11

४.११
vijñānātmā saha devaiśca sarvaiḥ prāṇā bhūtāni saṃpratiṣṭhanti yatra /
tadakṣaraṃ vedayate yastu somya sa sarvajñaḥ sarvamevāviveśeti

11

bhāṣya ४.११
vijñānātmā saha devaiścāgnyādibhiḥ prāṇaścakṣurādayo bhūtāni pṛthivyādīni saṃpratiṣṭhanti praviśanti yatra yasminnakṣare tadakṣaraṃ vedayate yastu somya priyadarśana sa sarvajñaḥ sarvameva āviveśāviśatītyarthaḥ

5.1

iti caturthaḥ praśnaḥ
pañcamaḥ praśnaḥ
५.१
atha hainaṃ śaibyaḥ satyakāmaḥ papraccha /
sa yo ha vai tadbhagavanmanuṣyeṣu prāyaṇāntamoṃkāramabhidhyāyīta /
katamaṃ vāva sa tena lokaṃ jayatīti

1

bhāṣya ५.१
atha hainaṃ śaibyaḥ satyakāmaḥ papraccha athedānīṃ parāparabrahmaprāptisādhanatvenoṅkārasyopāsanavidhitsayā praśna ārabhyate
sa yaḥ kaścidvai bhagavanmanuṣyeṣu manuṣyāṇāṃ madhye tadadbhutamiva prāyaṇāntaṃ maraṇāntam, yāvajjīvamityetat, oṅkāramabhidhyāyītābhimukhyena cintayet, bāhyaviṣayebhya upasaṃhṛtakaraṇaḥ samāhitacitto bhaktyāveśitabrahmabhāva oṅkāre, ātmapratyayasantānāvicchedo bhinnajātīyapratyayāntarākhilīkṛto nirvātasthadīpaśikhāsamo'bhidhyānāśabdārthaḥ /
satyabrahmacaryāhiṃsāparigrahatyāgasaṃnyāsaśaucasantoṣāmāyāvitvādyanekayamaniyamānugṛhītaḥ sa evaṃ yāvajjīvavratadhāraṇaḥ katamaṃ vāva, aneke hi jñānakarmabhirjetavyā lokāstiṣṭhanti teṣu tenoṅkārābhidhyānena katamaṃ sa lokaṃ jayati

5.2

५.२
tasmai sa hovāca /
etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṃkāraḥ /
tasmādvidvānetenaivāyatanenaikataramanveti

2

bhāṣya ५.२
iti pṛṣṭavate tasmai sa hovāca pippalādaḥ etasmai satyakāma /
etadbrahma vai paraṃ cāparaṃ ca brahma paraṃ satyamakṣaraṃ puruṣākhyamaparaṃ ca prāṇākhyaṃ prathamajaṃ yattadoṅkāra evoṅkārātmakamoṅkārapratīkatvāt /
paraṃ hi brahma śabdādyupalakṣaṇānarhaṃ sarvadharmaviśeṣavarjitamato na śakyamatīndriyagocaratvātkevalena manasāvagāhitum /
oṅkāre tu viṣṇvādipratimāsthānīye bhaktyāveśitabrahmabhāve dhyāyināṃ tatprasīdati ityetadavagamyate śāstraprāmāṇyāttathāparaṃ ca brahma /
tasmātparaṃ cāparaṃ ca brahma yadoṅkāra ityupacaryate /
tasmādevaṃ vidvānetenaivātmaprāptisādhanenaivoṅkārābhidhyānena ekataraṃ paramaparaṃ vānveti brahmānugacchati nediṣṭaṃ hyālambanamoṅkāro brahmaṇaḥ

5.3

५.३
sa yadyekamātramabhidhyāyīta /
sa tenaiva saṃveditastūrṇameva jagatyāmabhisampadyate /
tamṛco manuṣyalokamupanayante /
sa tatra tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā sampanno mahimānamanubhavati

3

bhāṣya ५.३
sa yadyapyoṅkārasya sakalamātrāvibhāgajño na bhavati tathāpi oṅkārābhidhyānaprabhāvādviśiṣṭameva gatiṃ gacchati॑etadekadeśajñānavaiguṇyatayoṅkāraśaraṇaḥ karmajñānobhayabhraṣṭo na durgatiṃ gacchati /
kiṃ tarhi?yadyapyevamoṅkāramevaikamātrāvibhāgajña eva kevalo'bhidhyāyītaikamātraṃ sadā dhyāyīta sa tenaivaikamātra viśiṣṭoṅkārābhidhyānenaiva saṃveditaḥ sambodhitastūrṇaṃ kṣiprameva jagatyāṃ pṛthivyāmabhisampadyate /
kiṃ manuṣyalokam /
anekāni hi janmāni jagatyāṃ sambhavanti /
tatra taṃ sādhakaṃ jagatyāṃ manuṣyalokamevarca upanayanta upanigamayanti /
tena sa tatra manuṣyajanmani dvijāgryaḥ saṃstapasā brahmacaryeṇa śraddhayā ca saṃpanno mahimānaṃ vibhūtimanubhavati na vītaśraddho yatheṣṭaceṣṭo bhavati yogabhraṣṭaḥ kadācidapi na durgatiṃ gacchati

5.4

५.४
atha yadi dvimātreṇa manasi saṃpadyate /
so'ntarīkṣaṃ yajurbhirunnīyate somalokam /
sa somaloke vibhūtimanubhūya punarāvartate

4

bhāṣya ५.४
atha punaryadi dvimātravibhāgajño dvimātreṇa viśiṣṭamoṅākāramabhidhyāyīta svapnātmake manasi mananīye yajurmaye somadaivatye saṃpadyata ekāgratayātbhāvaṃ gacchati sa evaṃ sampanno mṛto'ntarīkṣamantarikṣādhāraṃ dvitīyamātrārūpaṃ dvitīyamātrarūpairevayajurbhirunnīyate somalokaṃ saumyaṃ janma prāpayanti taṃ yajūṃṣītyarthaḥ sa tatra vibhṛtimanubhūya somaloke manuṣyalokaṃ prati punarāvartate

5.5

५.५
yaḥ punaretaṃ trimātreṇomityetenaivākṣareṇa paraṃ puruṣamabhidhyāyīta /
sa tejasi sūrye saṃpannaḥ /
yathā pādodarastvacā vinirmucyate /
evaṃ ha vai sa pāpmanā vinirmuktaḥ sa sāmabhirunnīyate brahmalokam /
sa etasmājjīvadhanātparāparaṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate tadetau ślokau bhavataḥ

5

bhāṣya ५.५
yaḥ punaretamoṅkāraṃ trimātreṇa trimātrāviṣayavijñānaviśiṣṭena omityetenaivākṣareṇa paraṃ sūryāntargataṃ puruṣaṃ pratīkenābhidhyāyīta tenābhidhyānena, pratīkatvena hyālambanatvaṃ prakṛtamoṅkārasya paraṃ cāparaṃ ca brahmetyabhedaśruteroṅkāramiti ca dvitīyānekaśaḥ śrutā bādhyetānyathā /
yadyapi tṛtīyābhidhyānatvena karaṇatvamupapadyate tathāpi prakṛtānurodhāttrimātraṃ paraṃ puruṣamiti dvitīyaiva pariṇeyā"tyajedekaṃ kulasyārthe"(mahā.u.३७ / १७) iti nyāyena /
sa tṛtīyamātrārūpastejasi sūrye saṃpanne bhavati dhyāyamāno mṛto'pi sūryātsomalokādivanna punarāvartate kintu sūrye saṃpannamātra eva /
yathā pādodaraḥ sarpastvacā vinirmucyate jīrṇatvagvinirmuktaḥ sa punarnavo bhavati /
evaṃ ha vā eṣa yathā dṛṣṭāntaḥ sa pāpmanā sarpatvaksthānīyenāśuddhirūpeṇa vinirmuktaḥ sāmabhistṛtīyamātrārūpairūrdhvamunnīyate brahmalokaṃ hiraṇyagarbhasya brahmaṇo lokaṃ satyākhyam /
sa hiraṇyagarbhaḥ sarveṣāṃ saṃsāriṇāṃ jīvānāmātmabhūtaḥ /
sa hyantarātmā liṅgarūpeṇa sarvabhūtānām, tasminhi liṅgātmani saṃhatāḥ sarve jīvāḥ /
tasmātma jīvaghanaḥ /
sa vidvāṃstrimātroṅkārābhijña etasmājjīvaghanāddhiraṇyagarbhātparātparaṃ paramātmākhyaṃ puruṣamīkṣate puriśayaṃ sarvaśarīrānupraviṣṭaṃ paśyati dhyāyamānaḥ /
tadetasminyathektārthaprakāśakau mantrau bhavataḥ

5.6

५.६
tisro mātrā mṛtyumatyaḥ prayuktā anyonyasaktā anaviprayuktāḥ /
kriyāsu bāhyābhyantaramadhyamāsu samyakprayuktāsu na kampate jñaḥ

6

bhāṣya ५.६
tisrastrisaṃkhyakā akārokāramakārākhyā oṅkārasya mātrā mṛtyumatyo mṛtyuryāsāṃ vidyate tā mṛtyumatyo mṛtyugocarādanatikrāntāmṛtyugocarā evetyarthaḥ /
tā ātmano dhyānakriyāsu prayuktāḥ, kiṃ cānyonyasaktā itaretarasaṃbaddhāḥ, anaviprayuktā viśeṣeṇaikaikaviṣaya eva prayuktā viprayuktāḥ, na tathā viprayuktā nāviprayuktā anaviprayuktāḥ /
kiṃ tarhi, viśeṣeṇaikasmindhyānakāle tisṛṣu kriyāsu bāhyābhyantaramadhyamāsu jāgratsvapnasuṣuptasthānapuruṣābhidhyānalakṣaṇāsu yogakriyāsu samyakprayuktāsu samyagdhyānakāle prayojitāsu na kampate na calati yo yogī yathoktavibhāgajña oṅkārasyetyarthaḥ, na tasyaivaṃvidaścalanamupapadyate /
yasmājjāgratsvapnasuṣuptapuruṣāḥ saha sthānairmātrātrayarūpeṇa oṅkārātmarupeṇa dṛṣṭāḥ /
sa hyevaṃ vidvānsarvātmabhūta oṅkāramayaḥ kuto vā caletkasminvā

5.7

sarvārthasaṃgrahārtho dvitīyo mantraḥ
५.७
ṛgbhiretaṃ yajurbhirantarikṣaṃ sāmabhiryattatkavayo vedayante /
tamoṃkāreṇaivāyatanenānveti vidvān yattacchāntamajaramamṛtamabhayaṃ paraṃ ceti

7

bhāṣya ५.७
ṛgbhiretaṃ lokaṃ manuṣyopalakṣitam /
yajurbhirantarikṣaṃ somādhiṣṭhitam /
sāmabhiryattadbrahmalokamiti tṛtīyaṃ kavayo medhāvino vidyāvanta eva nāvidvāṃso vedayante /
taṃ trividhaṃ lokamoṅkāreṇa sādhanenāparabrahmalakṣaṇamanvetyanugacchati vidvān /
tenaivoṅkāreṇa yattatparaṃ brahmākṣaraṃ satyaṃ puruṣākhyaṃ śāntaṃ vimuktaṃ jāgratsvapnasuṣupātyādi viśeṣasarvaprapañcavivarjitamata eva ajaraṃ jarāvarjitamamṛtaṃ mṛtyuvarjitamata eva yasmājjarāvikriyārahitamato'bhayam, yasmādevābhayaṃ tasmātparaṃ niratiśayam, tadapyoṅkāreṇāyatanena gamanasādhanenānvetītyarthaḥ /
itiśabdo vākyaparisamāptyarthaḥ

6.1

iti pañcamaḥ praśnaḥ
ṣaṣṭhaḥ praśnaḥ
६.१
atha hainaṃ sukeśā bhāradvājaḥ papraccha /
bhagavan hiraṇyanābhaḥ kausalyo rājaputro māmupetyaitaṃ praśnamapṛcchata /
ṣoḍaśakalaṃ bhāradvāja puruṣaṃ vettha /
tamahaṃ kumāramabruvaṃ nāhamimaṃ veda /
yadyahamimamavediṣaṃ kathaṃ te nāvakṣyamiti /
samūlo vā eṣa pariśuṣyati yo'nṛtamabhivadati /
tasmānnārhāmyanṛtaṃ vaktum /
sa tūṣṇīṃ rathamāruhya pravavrāja /
taṃ tvā pṛcchāmi kāsau puruṣa iti

1

bhāṣya ६.१
atha hainaṃ sukeśā bhāradvājaḥ papraccha /
samastaṃ jagatkāryakāraṇalakṣaṇaṃ saha vijñānātmanā parasminnakṣare suṣuptikāle sampratiṣṭhata ityuktam /
sāmarthyātpralaye'pi tasminnevākṣare sampratiṣṭhate jagattata evotpadyata iti siddhaṃ bhavati /
na hyakāraṇe kāryasya sampratiṣṭhānamupapadyate /
uktaṃ ca ātmana eṣa prāṇo jāyate'iti /
jagataśca yanmūlaṃ tatparijñānātparaṃ śreya iti sarvopaniṣadāṃ niścitor'thaḥ /
anantaraṃ coktaṃ'sa sarvajñaḥ sarvo bhavati'iti vaktavyaṃ ca kva tarhi tadakṣaraṃ satyaṃ puruṣākhyaṃ vijñeyamiti tadarthoyaṃ praśna ārabhyate /
vṛttānvākhyānaṃ ca vijñānasya durlabhatvakhyāpanena tallabdhyarthaṃ mumukṣaṇāṃ yatnaviśeṣopādānārtham /
he bhagavan hiraṇyanābho nāmataḥ kosalāyāṃ bhavaḥ kausalyo rājaputro jātitaḥ kṣatriyo māmupetyopagamyaitamucyamānaṃ praśnamapṛcchata /
ṣoḍaśakalaṃ ṣoḍaśasaṃkhyākāḥ kalā avayavā iva ātmanyavidyādhyāropitarūpā yasmin puruṣe so'yaṃ ṣoḍaśakalastaṃ ṣoḍaśakalaṃ he bhāradvāja puruṣaṃ vettha vijānāsi /
tamahaṃ rājaputraṃ kumāraṃ pṛṣṭavantamabruvamuktavānasmi nāhamimaṃ veda yaṃ tvaṃ pṛcchasīti /
evamuktavatyapi mayyajñānamasaṃbhāvayantaṃ tamajñāne kāraṇamavādiṣam /
yadi kathañcidahamimaṃ tvayā pṛṣṭaṃ puruṣamavediṣaṃ viditavānasmi kathamatyantaśiṣyaguṇavate'rthine te tubhyaṃ nāvakṣyaṃ noktavānasmi na brūyāmityarthaḥ /
bhūyo'pyapratyayamivālakṣya pratyāyayitumabravam /
samūlaḥ saha mūlena vā eṣo'nyathā santamātmānamanyathā kurvannanṛtamayathābhūtārthamabhivadati yaḥ sa pariśuṣyati śoṣamupaitīhalokaparalokābhyāṃ vicchidyate vinaśyati /
yata evaṃ jāne tasmānnārhābhyahamanṛtaṃ vaktuṃ mūḍhavat /
sa rājaputra evaṃ pratyāyita tūṣṇīṃ vrīḍito rathamāruhya pravavrāja pragatavān yathāgatameva /
ato nyāyata upasannāya yogyāya jānatā vidyā vaktavyaivānṛtaṃ ca na vaktavyaṃ sarvāsvapyavasthāsu ityetatsiddhaṃ bhavati /
taṃ puruṣaṃ tvā tvāṃ pṛcchāmi mama hṛdi vijñeyatvena śalyamiva sthitaṃ kvāsau vartate vijñeyaḥ puruṣa iti

6.2

६.२
tasmai sa hovāca /
ihaivāntaḥ śarīre somya sa puruṣo yasminnetāḥ ṣoḍaśa kalāḥ prabhavantīti

2

bhāṣya ६.२
tasmai sa hovāca /
ihaivāntaḥśarīre hṛdayapuṇḍarīkākāśamadhye he somya sa puruṣo na deśāntare vijñeyo yasminnetā ucyamānāḥ ṣoḍaśa kalāḥ prāṇādyāḥ prabhavanti utpadyanta iti ṣoḍaśakalābhiḥ upādhibhūtābhiḥ sakala iva niṣkalaḥ puruṣo lakṣyate'vidyayeti tadupādhikalādhyāropāpanayena vidyayā sa puruṣaḥ kevalo darśayitavya iti kalānāṃ tatprabhavatvamucyate /
prāṇādīnāmatyantanirviśeṣe hyadvaye śuddhe tattve na śakyo'dhyāropamantareṇa pratipādyapratipādanādivyavahāraḥ kartumiti kalānāṃ prabhavasthityapyayā āropyante avidyāviṣayāḥ /
caitanyāvyatirekeṇaiva hi kalā jāyamānāḥ tiṣṭhantyaḥ pralīyamānāśca sarvadā lakṣyante /
ata eva bhrāntāḥ kecidagnisaṃyogādghṛtamiva ghaṭādyākāreṇa caitanyameva pratikṣaṇaṃ jāyate naśyatīti /
tannirodhe śūnyamiva sarvamityapare /
ghaṭādiviṣayaṃ caitanyaṃ cetayiturnityasyātmano'nityaṃ jāyate vinaśyatītyapare /
caitanyaṃ bhūtadharma iti laukayatikāḥ /
anapāyopajanadharmakacaitanyamātmā eva nāmarūpādyupādhidharmaiḥ pratyavabhāsate "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma"(tai.u.२ / १ / १) "prajñānaṃ brahma"(ai.u.५ / ३) "vijñānamānandaṃ brahma"(bṛ.u.३ / ९ / २८) "vijñānaghana eva"(bṛ.u.२ / ४ / १२) ityādi śrutibhyaḥ /
svarūpavyabhicāriṣu padārtheṣu caitanyasyāvyabhicārādyathā yathā yo yaḥ padārtho vijñāyate tathā tathā jñāyamānatvādeva tasya tasya caitanyasyāvyabhicāritvam /
vastutattvaṃ bhavati kiñcitna jñāyata iti cānupapannaṃ rūpaṃ ca dṛśyate na cāsti cakṣuriti yathā /
vyabhicarati tu jñeyaṃ na jñānaṃ vyabhicarati kadācidapi jñeyam, jñeyābhāve'pi jñeyāntare bhāvājjñānasya /
na hi jñāne'sati jñeyaṃ nāma bhavati kasyacitsuṣupte'darśanāt /
jñānasyāpi suṣupte'bhāvājjñeyavajjñānasvarūpasya vyabhicāra iti cet /
na jñeyāvabhāsakasya jñānasyālokavajjñeyābhivyañjakatvātsvavyaṅgyābhāva ālokābhāvānupapattivatsuṣupte vijñānabhāvānupapatteḥ /
na hyandhakāre cakṣuṣā rūpānupalabdhau cakṣuṣo'bhāvaḥ śakyaḥ kalpayituṃ vaināśikena /
vaināśiko jñeyābhāve jñānābhāvaṃ kalpayatyeveti cet /
yena tadabhāvaṃ kalpayettasyābhāvaḥ kena kalpyata iti vaktavyaṃ vaināśikena, tadabhāvasyāpi jñeyatvājjñānābhāve tadanupapatteḥ /
jñānasya jñeyāvyatiriktatvājjñeyābhāve jñānābhāva iti cet /
na abhāvasyāpi jñeyatvābhyupagamādabhāvo'pi jñeyobhyupagamyate vaināśikairnityaśca tadavyatiriktaṃ cejjñānaṃ nityaṃ kalpitaṃ syāttadabhāvasya ca jñānātmakatvādabhāvatvaṃ vāṅmātrameva na paramārthato'bhāvatvamanityatvaṃ ca jñānasya /
na ca nityasya jñānasyābhāvanāmamātrādhyārope kiñcinnaśchinnam /
athābhāvo jñeyo'pi san jñānavyatirikta iti cet /
na tarhi jñeyābhāve jñānābhāvaḥ /
jñeyaṃ jñānavyatiriktaṃ na tu jñānaṃ jñeyavyatiriktamiti cet /
na śabdamātratvādviśeṣānupapatteḥ /
jñeyajñānayorekatvaṃ cedabhyupagamyate jñeyaṃ jñānavyatiriktaṃ jñānaṃ jñeyavyatiriktaṃ neti tu śabdamātrametadvahniragnivyatiriktaḥ agnirna vahnivyatirikta iti yadvadabhyupagamyate /
jñeyavyatireke tu jñānasya jñeyābhāve jñānābhāvānupapattiḥ siddhā /
jñeyābhāve'darśanādabhāvo jñānasyeti cet /
na, suṣupte jñaptyabhyupagamāt /
vaināśikairabhyupagamyate hi suṣupte'pi jñānāstitvam /
tatrāpi jñeyatvamabhyupagamyate jñānasya svenaiveti cet /
na, bhedasya siddhatvāt /
siddhaṃ hyabhāvavijñeyaviṣayasya jñānasya abhāvajñeyavyatirekājjñeyajñānayoḥ anyatvam /
na hi tatsiddhaṃ mṛtamivojjīvayituṃ punaranyathā kartuṃ śakyate vaināśikaśatairapi /
jñānasya jñeyatvameveti tadapyanyena tadapyanyeneti tvatpakṣe'tiprasaṅga iti cet /
na, tadvibhāgopapatteḥ sarvastha /
yadā hi sarvaṃ jñeyaṃ kasyacittadā tadvyatiriktaṃ jñānaṃ jñānameveti dvitīyo vibhāga evābhyupagamyate'vaināśikerna tṛtīyastadviṣaya ityanavasthānupapattiḥ /
jñānasya svenaivāvijñeyatve sarvajñatvahāniriti cet /
so'pi doṣastasyaivāstu kiṃ tannibarhaṇenāsmākam /
anavasthādoṣaśca jñānasya jñeyatvābhyupagamāt /
avaśyaṃ ca vaināśikānāṃ jñānaṃ jñeyam /
svātmanā cāvijñeyatvenānavasthānivāryā.
samāna evāyaṃ doṣa iti cet /
na, jñānasyaikatvopapatteḥ /
sarvadeśakālapuruṣādyavasthamekameva jñānaṃ nāmarūpādyanekopādhibhedātsavitrādijalādipratibimbavadanekadhāvabhāsata iti nāsau doṣaḥ /
tathā cehedamucyate /
nanu śruterihaivāntaḥśarīre paricchinnaḥ kuṇḍabadaravatpuruṣa iti /
na, prāṇādikalākāraṇatvāt /
na hi śarīramātraparicchinnasya prāṇaśraddhādīnāṃ kalānāṃ kāraṇatvaṃ pratipattuṃ śaknuyāt /
kalākāryatvācca śarīrasya /
na hi puruṣakāryāṇāṃ kalānāṃ kāryaṃ saccharīraṃ kāraṇakāraṇaṃ svasya puruṣaṃ kuṇḍabadaramivābhyantarīkuryāt /
bījavṛkṣādivatsyāditi cet /
yathā bījakāryaṃ vṛkṣastatkāryaṃ ca phalaṃ svakāraṇakāraṇaṃ bījamabhyantarīkarotyāmrādi tadvatpuruṣamabhyantarīkuryāccharīraṃ svakāraṇakāraṇamapīti cet /
na, anyatvātsāvayavatvācca /
dṛṣṭānte kāraṇabījātvṛkṣaphalasaṃvṛtānyanyānyeva bījāni dārṣṭāntike tu svakāraṇakāraṇabhūtaḥ sa eva puruṣaḥ śarīre'bhyantarīkṛtaḥ śrūyate /
bījavṛkṣādīnāṃ sāvayavatvācca syādādhārādheyatvaṃ niravayavaśca puruṣaḥ sāvayavāśca kalāḥ śarīraṃ ca /
etenākāśasyāpi śarīrādhāratvamanupapannaṃ kimutākāśakāraṇasya purusya tasmādasamāno dṛṣṭāntaḥ /
kiṃ dṛṣṭāntena vacanātsyāditi cet /
na, vacanasyākārakatvāt /
na hi vacanaṃ vastuno'nyathākaraṇe vyāpriyate /
kiṃ tarhi?yathābhūtārthāvadyotane /
tasmādantaḥśarīra ityetadvacanamaṇḍasyāntarvyometivacca draṣṭavyam /
upalabdhinimittatvācca, darśanaśravaṇamananavijñānādiliṅgaiḥ antaḥ śarīre paricchinna iva hyupalabhyate puruṣa upalabhyate cāta ucyate'ntaḥ śarīre somya sa puruṣa iti /
na punarākāśakāraṇaḥ sankuṇḍabadaravaccharīraparicchinna iti manasāpīcchati vaktuṃ mūḍho'pi kimuta pramāṇabhūtā śrutiḥ

6.3

yasminnetāḥ ṣoḍaśa kalāḥ prabhavantītyuktaṃ puruṣaviśeṣaṇārthaṃ kalānāṃ prabhavaḥ sa cānyārthe'pi śrutaḥ kena krameṇa syādityata idamucyate cetanapūrvikā ca sṛṣṭirityevamarthaṃ ca /
६.३
sa īkṣāṃ cakre /
kasminnahamutkrānta utkrānto bhaviṣyāmi kasmin vā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti

6.4

bhāṣya ६.३
sa puruṣaḥ ṣoḍaśakalaḥ pṛṣṭo yo bhāradvājena īkṣāntakra īkṣyaṃ darśanaṃ cakre kṛtavānityarthaḥ sṛṣṭiphalakramādiviṣayam /
katham?ityucyate kasminakartṛviśeṣe dehādutkrānta utkrānte bhaviṣyāmi
ahamevaṃ kasminvā śarīre pratiṣṭhite ahaṃ pratiṣṭhāsyāmi pratiṣṭhitasyāmityarthaḥ /
६.४
sa prāṇamasṛjata /
prāṇācchadvāṃ khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivīndriyaṃ mano'nnamannādvīryaṃ tapo mantrāḥ karma lokā lokeṣu nāma ca

4

bhāṣya ६.४
nanvātmākartā pradhānaṃ kartṛ, ataḥ puruṣārthaprayojanamurarīkṛtya pradhānaṃ pravartate mahadādyākāreṇa /
tatredamanupapannaṃ puruṣasya svātantryeṇa īkṣāpūrvakaṃ kartṛtvavacam, sattvādiguṇasāmye pradhāne pramāṇopapanne sṛṣṭikartari satīścarecchānuvartiṣu vā paramāṇuṣu satsvātmano'pyekatvena kartṛtve sādhanābhāvādātmana ātmanyanarthakartṛtvānupapatteśca /
na hi cetanāvānbuddhipūrvakāryātmano'nartha kuryāt /
tasmātpuruṣārthena prayojanena īkṣāpūrvakamiva niyatakrameṇa pravartamāne'cetane pradhāne cetanavadupacāre'yaṃ sa īkṣāñcakre ityādiḥ /
yathā rājñaḥ sarvārthakāriṇi bhṛtye rājeti tadvat /
na, ātmano bhoktṛtvavatkartṛtvopapatteḥ /
yathā sāṃkhyasya cinmātrasyāpāraṇāmino'pyātmano bhoktṛtvaṃ tadvadvedavādināmīkṣādipūrvakaṃ jagatkartṛtvamupapannaṃ śrutiprāmāṇyāt /
tattvāntarapariṇāma ātmano'nityatvāśuddhatvānekatvanimitto na cinmātrasvarūpavikriyā /
ataḥ puruṣasya svātmanyeva bhoktṛtvaṃ cinmātrasvarūpavikriyā na doṣāya bhavatāṃ punarvedavādināṃ sṛṣṭikartṛtve tattvāntarapariṇāma evetyātmano'nityatvādisarvadoṣaprasaṅga iti cet /
na, ekasyāpyātmano'vidyāyāṃ viṣayanāmarūpopādhyanupādhikṛtaviśeṣobhyupagamādavidyākṛtanāmarūpopādhikṛto hi viśeṣo'bhyupagamyata ātmano bandhamokṣādiśāstrakṛtasaṃvyavahārāya paramārthato'nupādhikṛtaṃ ca tattvamekamevādvitīyamupādeyaṃ sarvatākiṅkabuddhyanavagāhyamabhayaṃ śivamiṣyate na tatra kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ vā kriyākārakaphalaṃ ca syādadvaitatvātsarvabhāvānām.
sāṃkhyāstvavidyādhyāropitameva puruṣe kartṛtvaṃ kriyākārakaṃ phalaṃ ceti kalpayitvāgamabāhyatvātpunastatastrasyantaḥ paramārthata eva bhoktṛtvaṃ puruṣasyecchanti tattvāntaraṃ ca pradhānaṃ puruṣātparamārthavastubhūtameva kalpayanto'nyatārkikakṛtabuddhiviṣayāḥ santo vihanyante /
tathetare tārkikāḥ sāṃkhyaiḥ /
ityevaṃ parasparaviruddhārthakalpanātāmiṣārthina iva prāṇino'nyonyaviruddhamānārthadarśitvātparamārthatattvāddūramevāpakṛṣyante /
atastanmatamanādṛtya vedāntārthatattvamekatvadarśanaṃ prati ādaravanto mumukṣavaḥ syuriti tārkikamatadoṣapradarśanaṃ kiñciducyata asmābhirna tu tārkikavattātparyeṇa /
tadaitadatroktam
'vivadatsveva nikṣipya virodhodbhavakāraṇam /
taiḥ saṃrakṣitasadbuddhiḥ sukhaṃ nirvāti vedavitṭa //
iti /
kiṃ ca bhoktṛtvakartṛtvayorvikriyayorviśeṣānupapattiḥ /
kā nāmāsau kartṛtvājjātyantarabhūtā bhoktṛtvaviśiṣṭā vikriyā yato bhoktaiva puruṣaḥ kalpyate na kartā pradhānaṃ tu kartreva na bhoktriti /
nanūktaṃ puruṣaścinmātra eva sa ca svātmastho vikriyate bhuñjāno na tattvāntarapariṇāmena pradhānaṃ tu tattvāntarapariṇāmena pradhānaṃ tu tattvāntarapariṇāmena vikriyate'to'nekamaśuddhamacetanaṃ cetyādidharmavattadviparītaḥ puruṣaḥ /
nāsau viśeṣo vāṅmātratvāt /
prāgbhogotpatteḥ kevalacinmātrasya puruṣasya bhoktṛtvaṃ nāma viśeṣo bhogotpattikāle cejjāyate nivṛtte ca bhoge punastadviśeṣādapetaścinmātra eva bhavatīti cenmahadādyākāreṇa ca pariṇamya pradhānaṃ tato'petya punaḥ pradhānaṃ tato'petya punaḥ pradhānaṃ svarūpeṇāvatiṣṭhata ityasyāṃ kalpanāyāṃ na kaścidviśeṣa iti vāṅmātreṇa pradhānapuruṣayorviśiṣṭavikriyā kalpyate /
atha bhogakāle'pi cinmātra eva prāgvatpuruṣa iti cet /
na tarhi paramārthato bhogaḥ puruṣasya /
bhogakāle cinmātrasya vikriyā paramārthaiva tena bhogaḥ puruṣasyeti cet /
na, pradhānasyāpi bhogakāle vikriyāvattvādbhoktṛtvaprasaṅgaḥ /
cinmātrasyaiva vikriyā bhoktṛtvamiti cedauṣṇyādyasādhāraṇadharmavatāmagnyādīnāmabhoktṛtve hetvanupapattiḥ /
pradhānapuruṣasyordvayoryugapadbhoktṛtvamiti cet /
na, pradhānasya parārthyānupapatteḥ /
na hi bhoktṛrtrordvayoritaretaraguṇapradhānabhāva upapadyate prakāśayorivetaretaraprakāśane /
bhogadharmavati sattvāṅgini cetasi puruṣasya caitanyapratibimbodayo'vikriyasya puruṣasya bhoktṛtvamiti cet /
na, puruṣasya viśeṣābhāve bhoktṛtvakalpanānarthakyāt /
bhogarūpaścedanarthaḥ puruṣasya nāsti sadā nirviśeṣatvātpuruṣasya kasya apanayārthaṃ mokṣasādhanaṃ śāstraṃ praṇīyate /
avidyādhyāropitānarthāpanayanāya śāstrapraṇayanamiti cetparamārthataḥ puruṣo bhoktaiva na kartā pradhānaṃ kartreva na bhoktṛparamārthasadvastvantaraṃ puruṣāccetīyaṃ kalpanāgamabāhyāvyarthā nirhetukā ceti nādartavyā mumukṣubhiḥ /
ekatve'pi śāstrapraṇāyanādyānarthakyamiti cet /
na abhāvāt /
satsu hi śāstrapraṇetrādiṣu tatphalārthiṣu ca śāstrasya praṇayanamanarthakaṃ sārthakaṃ veti vikalpanā syāt /
na hyātmaikatve śāstrapraṇetrādayastato bhinnāḥ santi tadabhāva evaṃ vikalphanaivānupapannā /
abhyupagata ātmaikatve pramāṇārthaścābhyupagato bhavatā yadātmaikatvamabhyupagacchatā, tadabhyupagame ca vikalpānupapattimāha śāstram"yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet"(bṛ.u.२ / ४ / १४) ityādi /
śāstrapraṇayanādyupapattiṃ cāhānyatra paramārthavastusvarūpādavidyāviṣaye /
"yatra hi dvaitamiva bhavati"(bṛ.u.२ / ४ / १४) ityādi vistarato vājasaneyake /
atra ca vibhakte vidyāvidye parāpare ityādāveva śāstrasya /
ato na tārkikavādabhaṭapraveśo vedāntarājapramāṇabāhugupta ihātmaikatvaviṣaya iti /
etenāvidyākṛtanāmarūpādyupādhikṛtānekaśaktisādhanaśrutabhedavattvādbrāhmaṇaḥ sṛṣṭyādikartṛtve sādhanādyabhāvo doṣaḥ pratyukto veditavyaḥ parairukta ātmānarthakartṛtvādidoṣaśca /
yastu dṛṣṭānto rājñaḥ sarvārthakāriṇi kartaryupacārādrājā karteti so'trānubhapapannaḥ"sa īkṣāñcakre"iti śrutermukhyārthabādhanātpramāṇabhūtāyāḥ /
tatra hi gauṇī kalpanā śabdasya yatra mukhyārtho na sambhavati /
iha tvacetanasya muktabaddhapuruṣaviśeṣāpekṣayā kartṛkarmadeśakālanimittāpekṣayā ca bandhamokṣādiphalārthā niyatā puruṣaṃ prati pravṛttirnopapadyate /
yathoktasarvajñeśvarakartṛtvapakṣe tūpapannā īśvareṇeva sarvādhikāri prāṇaḥ puruṣeṇa sṛjyate /
kathaṃ sa puruṣa uktaprakāreṇekṣitvā sarvaprāṇaṃ hiraṇyagarbhākhyaṃ sarvaprāṇikaraṇādhāramātmānamasṛjata sṛṣṭavān /
ataḥ prāṇācchraddhāṃ sarvaprāṇināṃ śubhakarmapravṛttihetubhūtām /
tataḥ karmaphalopabhogasādhanādhiṣṭhānāni kāraṇabhūtāni mahābhūtānyasṛjata /
svaṃ śabdaguṇam, vāyuṃ svena sparśena kāraṇaguṇena ca viśiṣṭaṃ triguṇaṃ śabdasparśābhyām /
tathāpo rasena guṇena sādhāraṇena pūrvaguṇānupraveśena ca caturguṇāḥ /
tathā gandhaguṇena pūrvaguṇānupraveśena ca caturguṇāḥ /
tathā gandhaguṇena pūrvaguṇānupraveśena ca pañcaguṇā pṛthivī /
tathā taireva bhūtairārabdhamindriyaṃ dviprakāraṃ buddhyarthaṃ karmārthaṃ ca daśasaṃkhyākaṃ tasya ceśvaramantaḥsthaṃ saṃśayasaṅkalpalakṣaṇaṃ manaḥ /
evaṃ prāṇināṃ kāryaṃ karaṇaṃ ta sṛṣṭvā tatsthityarthaṃ vrīhiyavādilakṣaṇamannam /
tataścānnādadyamānādvīryaṃ sāmarthyaṃ balaṃ sarvakarmapravṛttisādhanam /
tadvīryavatāṃ ca prāṇināṃ tapo viśuddhisādhanaṃ saṅkīryamāṇānām /
mantrastapoviśuddhāntarbahiḥkaraṇebhyaḥ karmasādhanabhūtāṛgyajuḥ sāmātharvāṅgirasaḥ tataḥ /
karmāgnihotrādilakṣaṇam /
tapo lokāḥ karmaṇāṃ phalam /

teṣu ca sṛṣṭānāṃ prāṇināṃ nāma ca devadatto yajñadatta ityādi /
evametāḥ kalāḥ prāṇināmavidyādidoṣabījāpekṣayā sṛṣṭāḥ taimirikadṛṣṭisṛṣṭā iva dvicandramaśakamakṣikādyāḥ svapnadṛksṛṣṭā iva ca sarvapadārthaḥ punastasminneva puruṣe pralīyante hitvā nāmarūpādi vibhāgam

6.5

६.५
katham
sa yathemā nadyaḥ syandamānāḥ samudrāyaṇāḥ samudraṃ prāpyāstaṃ gacchanti /
bhidyete tāsāṃ nāmarūpe /
samudra ityevaṃ procyate /
evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśa kalāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchanti /
bhidyete cāsāṃ nāmarūpe /
puruṣa ityevaṃ procyate /
sa eṣo'kalo'mṛto bhavati tadeṣa ślokaḥ

5

bhāṣya ६.५
sa dṛṣṭānto yathā loka imā nadyaḥ syandamānāḥ sravantyaḥ samudrāyaṇāḥ samudro'yanaṃ gatiḥ ātmabhovo yāsāṃ tāḥ samudrāyaṇāḥ samudraṃ prāpyopagamyāstaṃ nāmarūpatiraskāraṃ gacchanti /
tāsāṃ cāstaṃ gatānāṃ bhidyete vinaśyato nāmarūpe gaṅgāyamunetyādilakṣaṇe /
tadabhede samudra ityevaṃ procyate tadvastūdakalakṣaṇam /
evaṃ yathāyaṃ dṛṣṭāntaḥ, uktalakṣaṇasya prakṛtasyāsya puruṣasya paridraṣṭuḥ parisamantāddraṣṭurdarśanasya kartuḥ svarūpabhūtasya yathārkaḥ svātmaprakāśasya kartā sarvataḥ tadvadimāḥ ṣoḍaśa kalāḥ prāṇādyā uktāḥ kalāḥ puruṣāyaṇā nadīnāmiva samudraḥ puruṣo'yanamātmabhāvagamanaṃ yāsāṃ kalānāṃ tāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpya puruṣātmabhāvamupagamya tathaivāstaṃ gacchanti /
bhidyete cāsāṃ nāmarūpe kalānāṃ prāṇādyākhyā rūpaṃ ca yathāsvam /
bhede ca nāmarūpayoryadanaṣṭaṃ tattvaṃ puruṣa ityevaṃ procyate brahmavidbhiḥ /
ya evaṃ vidvānguruṇā pradarśitakalāpralayamārgaḥ sa eṣa vidyayā pravilāpitāsvavidyākāmakarmajanitāsu prāṇādikalāsvakalaḥ avidyākṛtakalānimitto hi mṛtyuḥ tadapagame'kalatvādevāmṛto bhavati tadetasminnartha eṣa ślokaḥ

6.6

६.६
arā iva rathanābhau kalā yasmin pratiṣṭhitāḥ /
taṃ vedyaṃ puruṣaṃ veda yathā mā vo mṛtyuḥ parivyathā iti

6

bhāṣya ६.६
arā rathacakraparivārā iva rathanābhau rathacakrasya nābhau yathā praveśitāstadāśrayā bhavanti yathā tathetyarthaḥ, kalāḥ prāṇādyā yasminpuruṣe pratiṣṭhitā utpattisthitilayakāleṣu taṃ puruṣaṃ kalānāmātmabhūtaṃ vedyaṃ vedanīyaṃ pūrṇatvātpuruṣaṃ puri śayanādvā veda jānīyāt, yathā he śiṣyā mā vo yuṣmānmṛtyuḥ parivyathā mā parivyathayatu /
na cedvijñāyeta puruṣo mṛtyunimittāṃ vyathāmāpannā duḥkhina eva yūyaṃ stha /
atastanmā bhudyuṣmākamityabhiprāyaḥ

6.7

६.७
tān hovāca /
etāvadevāhametatparaṃ brahma veda /
nātaḥ paramastīti

7

bhāṣya ६.७
tānevamanuśiṣya śiṣyāṃstān hovāca pippalādaḥ kilaitāvadeva vedyaṃ paraṃ brahma veda vijānāmyahametat /
nāto'smātparamastiprakṛṣṭataraṃ veditavyamityevamuktavāñśiṣyāṇāmaviditaśeṣāstitvāśaṅkānivṛttaye kṛtārthabuddhijananārthaṃ ca

6.8

६.८
te tamarcayantastvaṃ hi naḥ pitā yo'smākamavidyāyāḥ paraṃ pāraṃ tārayasīti namaḥ /
paramaṛṣibhyo namaḥ paramaṛṣibhyaḥ

8

bhāṣya ६.८
tataste śiṣyā guruṇānuśiṣṭāstaṃ guruṃ kṛtārthāḥ santo vidyāniṣkrayamapaśyantaḥ kiṃ kṛtavanta ityucyate arcayantaḥ pūjayantaḥ pādayoḥ puṣpāñjaliprakiraṇena praṇipātena ca śirasā /
kimūcirityāha tvaṃ hi no'smākaṃ pitā brahmaśarīrasya vidyayā janayitṛtvānnityasyājarāmarasyābhayasya yastvameva asmākavidyāyā viparītajñānātjanmajarāmaraṇarogaduḥkhādigrāhādapārādavidyāmahodadhervidyāplavena paramapunarāvṛttilakṣaṇaṃ mokṣākhyaṃ mahodadheriva pāraṃ tārayasyasmānityataḥ pitṛtvaṃ tavāsmān pratyapapannamitarasmāt /
itaro'pi hi pitā śarīramātraṃ janayati /
tathāpi sa prapūjyatamo loke kimu vaktavyamātyantikābhayadāturityabhiprāyaḥ /
namaḥ parama ṛṣibhyo brahmavidyāsampradāyakartṛbhyo namaḥ paramaṛṣibhya iti dvirvacanamādarārtham

iti ṣaṣṭhaḥ praśnaḥ /
iti praśnopaniṣatsamāptā //

Original text: praśnopaniṣadbhāṣyam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc