પ્રશ્નોપનિષદ્ભાષ્યમ્ · અધ્યાય 1

પ્રશ્નોપનિષદ્
ઓં ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવા ભદ્રં પશ્યેમાક્ષિભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાં સસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
ઓં શાન્તિઃ! શાન્તિઃ!! શાન્તિઃ!!!
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ઓં શાન્તિઃ!શાન્તિઃ!!શાન્તિઃ!!!
પ્રથમ પ્રશ્નઃ
મન્ત્રોક્તસ્યાર્થસ્ય વિસ્તરાનુવાદીદં બ્રાહ્મણમારભ્યતે ।
ઋષિપ્રશ્નપ્રતિવચનાખ્યાયિકા તુ વિદ્યાસ્તુતયે ।
એવં સંવત્સરબ્રહ્મચર્યસંવાસાદિયુક્તૈર્ગ્રાહ્યા પિપ્પલાદાદિવત્સર્વજ્ઞકલ્પૈરાચાર્યૈર્વક્તવ્યા ચ, ન સા યેન કેનચિદિતિ વિદ્યાં સ્તૌતિ ।
બ્રહ્મચર્યાદિસાધનાસૂચનાચ્ચ તત્કર્તવ્યતા સ્યાત્ ।
ઓં
૧.૧
સુકેશા ચ ભારદ્વાજઃ શૈબ્યશ્ચ સત્યકામઃ સૌર્યાયણી ચ ગાર્ગ્યઃ કૌસલ્યશ્ચાશ્વલાયનો ભાર્ગવો વૈદર્ભિઃ કબન્ધી કાત્યાયનસ્તે હૈતે બ્રહ્મપરા બ્રહ્મનિષ્ઠા પરં બ્રહ્માન્વેષમાણા એષ હ વૈ તત્સર્વં વક્ષ્યતીતિ તે હ સમિત્પાણયો ભગવન્તં પિપ્પલાદમુપસન્નાઃ

___
ભાષ્ય ૧.૧
સુકેશા ચ નામતઃ, ભરદ્વાજસ્યાપત્યં ભારદ્વાજઃ, શૈબ્યશ્ચ શિવેઃ અપત્યં શૈબ્યઃ સત્યકામો નામતઃ૑સૌર્યાયણી સૂર્યસ્તસ્યાપત્યં સૌર્યઃ તસ્યાપત્યં સૌર્યાયણિશછાન્દસઃ સૌર્યાયણીતિ, ગાર્ગ્યો ગર્ગગોત્રાપત્યં ભર્ગવો વૈદર્ભિઃ વિદર્ભે ભવઃ૑કબન્ધી નામતઃ, કત્યસ્યાપસ્યં કાત્યાયનઃ, વિદ્યમાન પ્રપિતામહો યસ્ય સઃ, યુવપ્રત્યયઃ ।
તે હૈતે બ્રહ્મપરા અપરં બ્રહ્મ પરત્વેન ગતાસ્તદનુષ્ઠાનનિષ્ઠાશ્ચ બ્રહ્મનિષ્ઠાઃ પરં બ્રહ્માન્વેષમાણાઃ કિં તત્?યન્નિત્યં વિજ્ઞેયમિતિ તત્પ્રાપ્ત્યર્થં યથાકામં યતિષ્યામ ઇત્યેવં તદન્વેષણં કુર્વન્તસ્તદધિગમાયૈષ હ વૈ તત્સર્વં વક્ષ્યતીત્યાચાર્યમુપજગ્મુઃ ।
કથં તે હ સમિત્પાણયઃ સમિદ્લારગૃહીતહસ્તાઃ સન્તો ભગવન્તં પિપ્પલાદમાચાર્યમુપાસન્ના ઉપજગ્મુઃ ॥
૧.૨
તાન્ હ સ ઋષિરુવાચ ।
ભૂય એવ તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા સંવત્સરં સંવત્સ્યથ ।
યથાકામં પ્રશ્નાન્ પૃચ્છત ।
યદિ વિજ્ઞાસ્યામઃ સર્વં હ વો વક્ષ્યામ ઇતિ

____
ભાષ્ય ૧.૨
તાનેવમુપગતાન્હ સ કિલ ઋષિરુવાચ ભૂયઃ પુનરેવ યદ્યપિ યૂયં પૂર્વં તપસ્મિન એવ તપસેન્દ્રિયસંયમેન તથાપીહ વિશેષતો બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા ચાસ્તિક્યબુદ્ધ્યાદરવન્તઃ સંવત્સરં કાલં સંવત્સ્યથ સમ્યગ્ગુરુશુશ્રૂષાપરાઃ સન્તો વત્સ્યથ ।
તતો યથાકામં યો યસ્ય કામસ્તમનતિક્રમ્ય યથાકામં યદ્વિષયે યસ્ય જિજ્ઞાસા તદ્વિષયાન્પ્રશ્નાન્પૃચ્છત ।
યદિ તદ્યુષ્મત્પૃષ્ટમ વિજ્ઞાસ્યામઃ અનુદ્ધતત્વપ્રદર્શનાર્થો યદિશબ્દો નાજ્ઞાનસંશયાર્થઃ પ્રશ્નનિર્ણયાદવસીયતે સર્વં હ વો વઃ પૃષ્ટં વક્ષ્યામ ઇતિ

૧.૩
અથ કબન્ધી કાત્યાયન ઉપેત્ય પપ્રચ્છ ।
ભગવન્ કુતો હ વા ઇમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્ત ઇતિ

____
ભાષ્ય ૧.૩
અથ સંવત્સરાદૂધ્વં કબન્ધી કાત્યાયન ઉપેત્યોપગમ્ય પપ્રચ્છ પૃષ્ટવાન્ ।
હે ભગવન્ કુતઃ કસ્માદ્ધ વા ઇમા બ્રાહ્મણાદ્યાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્ત ઉત્પદ્યન્તે ।
અપરવિદ્યાકર્મણોઃ સમુચ્ચિતયોર્યત્કાર્યં યા ગતિસ્તદ્વક્તવ્યમિતિ તદર્થોઽયં પ્રશ્નઃ

૧.૪
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
પ્રજાકામો વૈ પ્રજાપતિઃ ।
સ તપોઽતપ્યત ।
સ તપસ્તપ્ત્વા સ મિથુનમુત્પાદયતે રયિં ચ પ્રાણં ચેતિ ।
એતૌ મે બહુધાઃ પ્રજાઃ કરિષ્યત ઇતિ

___
ભાષ્ય ૧.૪
તસ્મા એવં પૃષ્ટવતે સ હોવાચ તદપાકરણાયાહ ।
પ્રજાકામઃ પ્રજા આત્મનઃ સિસૃક્ષુર્વૈ પ્રજાપતિઃ સર્વાત્મા સજ્જગત્સ્રક્ષ્યામિ ઇત્યેવં વિજ્ઞાનવાન્યથોક્તકારી તદ્ભાવભાવિતઃ કલ્પાદૌ નિવૃત્તો હિરણ્યગર્ભઃ સૃજ્યમાનાનાં પ્રજાનાં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં પતિઃ સજ્જન્માન્તરભાવિતં જ્ઞાનં શ્રુતિપ્રકાશિતાર્થવિષયં તપોઽન્વાલોચયદતપ્યત ।
અત તુ સ એવં તપસ્તપ્ત્વા શ્રૌતં જ્ઞાનમન્વાલોચ્ય સૃષ્ટિસાધનભૂતં મિથુનમુત્પાદયતે મિથુનં દ્વન્દ્વમુત્પાદિતવાન્ ।
રયિં ચ સોમમન્નં પ્રણં ચાગ્નિમત્તારમેતાવગ્નિષોમાવત્ત્રન્નભૂતૌ મે મમ બહુધાનેકધા પ્રજાઃ કરિષ્યત ઇત્યેવં સંચિન્ત્યાણ્ડોત્પત્તિક્રમેણ સૂર્યાચન્દ્રમસાવકલ્પયત્

૧.૫
આદિત્યો હ વૈ પ્રાણો રયિરેવ ચન્દ્રમાઃ ।
રયિર્વા એતત્સર્વં યન્મૂર્તં ચામૂર્તં ચ ।
તસ્માન્મૂર્તિરેવ રયિઃ

ભાષ્ય ૧.૫
તત્રાદિત્યો હ વૈ પ્રાણોઽત્તા અગ્નિઃ ।
રયિરેવ ચન્દ્રમાઃ, રયિઃ, એવાન્નં સોમ એવ ।
તદેતદેકમત્તા ચાન્નં ચ, પ્રજાપતિરેકં તુ મિથુનમ્, ગુણપ્રધાનકૃતો ભેદઃ ।
કથમ્?રયિર્વા અન્નં વા એતન્ સર્વમ્૑કિં તદ્યન્મૂર્તં ત સ્થૂલં ચામૂર્તં ચ સૂક્ષ્મં ચ મૂર્તામૂર્તે અત્ત્રન્નરૂપે રયિરેવ ।
તસ્માત્પ્રવિભક્તાદમૂર્તાદ્યદન્યન્મૂર્તારૂપં મૂર્તિઃ સૈવ રયિરમૂર્તેનાદ્યમાનત્વાત્

તથામૂર્તોઽપિ પ્રાણોત્તા સર્વમેવ યચ્ચાદ્યમ્ ।
કથમ્
૧.૬
અથાદિત્ય ઉદયન્ યત્પ્રાચીં દિશં પ્રવિશતિ તેન પ્રાચ્યાન્ પ્રાણાન્ રશ્મિષુ સંનિધત્તે ।
યદ્દક્ષિણં યત્પ્રતીચીં યદુદીચીં યદધો યદૂર્ધ્વં યદન્તરા દિશો યત્સર્વં પ્રકાશયતિ તેન સર્વાન્ પ્રાણાન્ રશ્મિષુ સંનિધત્તે

ભાષ્ય ૧.૬
અથાદિત્ય ઉદયન્નુદ્ગચ્છન્ પ્રાણિનાં ચક્ષુર્ગોચરમાગચ્છન્ યત્પ્રાચીં દિશં સ્વપ્રકાશેન પ્રવિશતિ વ્યાપ્નોતિ૑તેન સ્વાત્માવભાસરૂપેષુ વ્યાપ્તિમત્સુ વ્યાપ્તત્વાત્પ્રાણિનઃ સંનિધત્તે સંનિવેશયતિ૑
આત્મભૂતાન્કરોતિ ઇત્યર્થઃ ।
તથૈવ યત્પ્રવિશતિ દક્ષિણાં યત્પ્રતીચીં યદુદીચીમધ ઊર્ધ્વં યત્પ્રવિશતિ યચ્ચાન્તરા દિશઃ કોણદિશોઽવાન્તરદિશો યચ્ચાન્યત્સર્વં પ્રકાશયતિ તેન સ્વપ્રકાશવ્યાપ્ત્યા સર્વાન્ સર્વદિક્સ્થાન્ પ્રાણાન્ રશ્મિષુ સન્નિદત્તે

૧.૭
સ એષ વૈશ્વાનરો વિશ્વરૂપઃ પ્રાણોઽગ્નિરુદયતે ।
તદેતદ્દચાભ્યુક્તમ્

ભાષ્ય ૧.૭
સ એષોઽત્તા પ્રણો વૈશ્વાનરઃ સર્વાત્મા વિશ્વરૂપો વિશ્વાત્મત્વાચ્ચ પ્રાણોઽગ્નિશ્ચ સ એવાત્તોદયત ઉદ્ગચ્છતિ પ્રત્યહં સર્વા દિશ આત્મસાત્કુર્વન્ ।
તદેતદુક્તં વસ્તુ ઋચા મન્ત્રેણાપ્યભ્યુક્તમ્

૧.૮
વિશ્વરૂપં હરિણં જાતવેદસં પરાયણં જ્યોતિરેકં તપન્તમ્ ।
સહસ્રરશ્મિઃ શતધા વર્તમાનઃ પ્રાણઃ પ્રજાનામુદયત્યેષ સૂર્યઃ

ભાષ્ય ૧.૮
વિશ્વરૂપં સર્વરૂપં હરિણં રશ્મિવન્તં જાતવેદસં જાતપ્રજ્ઞાનં પરાયણં સર્વપ્રાણાશયં જ્યોતિરેકં સર્વપ્રાણિનાં ચક્ષુર્ભૂતમદ્વિતીયં તપન્તં તાપક્રિયાં કુર્વાણં સ્વાત્માનં સૂર્યં સૂરયો વિજ્ઞાતવન્તો બ્રહ્મવિદઃ ।
કોઽસૌ યં વિજ્ઞાતવન્તઃ?સહસ્રરશ્મિરનેકરશ્મિઃ શતધાનેકધા પ્રાણિભેદેન વર્તમાનઃ પ્રાણઃ પ્રજાનામુદયત્યેષ સૂર્યઃ

યશ્ચાસૌ ચન્દ્રમા મૂર્તિરન્નમમૂર્તિશ્ચ પ્રાણોઽત્તાદિત્યસ્તદેકમેતન્મિથુનં સર્વં કથં પ્રજાઃ કરિષ્યત ઇતિ ઉચ્યતે
૧.૯
સંવત્સરો વૈ પ્રજાપતિઃ ।
તસ્યાયને દક્ષિણં ચોત્તરં ચ ।
તદ્યે હ વૈ તદિષ્ટાપૂર્તે કૃતિમિત્યુપાસતે તે ચાન્દ્રમસમેવ લોકમભિજયન્તે ।
ત એવ પુનરાવર્તન્તે ।
તસ્માદેત ઋષયઃ પ્રજાકામા દક્ષિણં પ્રતિપદ્યન્તે ।
એષ હ વૈ રયિર્યઃ પિતૃયાણઃ

ભાષ્ય ૧.૯
તદેવ કાલઃ સંવત્સરો વૈ પ્રજાપતિસ્તન્નિર્વર્ત્યત્વાત્સંવત્સરસ્ય ।
ચન્દ્રાદિત્યનિર્વર્ત્યત્વાત્સંવત્સરસ્ય ।
ચન્દ્રાદિત્યનિર્વર્ત્યતિથ્યહોરાત્રસમુદાયો હિ સંવત્સરઃ તદનન્યત્વાદ્રયિપ્રાણમિથુનાત્મક એવેત્યુચ્યતે ।
તત્કથમ્?તસ્ય સંવત્સરસ્ય પ્રજાપતેરયને માર્ગૌ દ્વૌ દક્ષિણં ચોત્તરં ચ દ્વે પ્રસિદ્ધે હ્યયને ષણ્માસલક્ષણે યાભ્યાં દક્ષિણેનોત્તરેણ ચ યાતિ સવિતા કેવલકર્મિણાં જ્ઞાનસંયુક્તકર્મવતાં ચ લોકાન્ વિદધત્ ।
કથમ્?તત્તત્ર ચ બ્રાહ્મણાદિષુ યે હ વૈ તદુપાસત ઇતિ, ક્રિયાવિશેષણો દ્વિતીયસ્તચ્છબ્દઃ, ઇષ્ટં ચ પૂર્તં ચેષ્ટાપૂર્તે ઇત્યાદિ કૃતમેવોપાસતે નાકૃતં નિત્યં તે ચાન્દ્રમસં ચન્દ્રમસિ ભવં પ્રજાન્દ્રમસ્ય ।
તે તત્રૈવ ચ કૃતક્ષયાત્પુનરાવર્તન્તે"ઇમં લોકં હીનતરં વા વિશન્તિ"(મુ.ઉ.૧ । ૨ । ૧૦) ઇતિ હ્યુક્તમ્ ।
યસ્માદેવં પ્રજાપતિમન્નાત્મકં ફલત્વેનાભિનિર્વર્તયન્તિ ચન્દ્રમિષ્ટાપૂર્તકર્મણૈવ ઋષયઃ સ્વર્ગદ્રષ્ટારઃ પ્રજાકામાઃ પ્રજાર્થિનો ગૃહસ્થાસ્તસ્માત્સ્વકૃતમેવ દક્ષિણં દક્ષિણાયનોપલક્ષિતં ચન્દ્રં પ્રતિપદ્યન્તે ।
એષ હ વૈ રયિરન્નં યઃ પિતૃયાણઃ પિતૃયાણપલક્ષિતઃ

૧.૧૦
અથોત્તરેણ તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા વિદ્યયાત્માનમન્વિષ્યાદિત્યમભિજયન્તે ।
એતદ્વૈ પ્રાણાનામાયતનમેતદમૃતમયમેતત્પરાયણમ્ ।
એતસ્માન્ન પુનરાવર્તન્ત ઇતિ ।
એષ નિરોધઃ ।
તદેષ શ્લોકઃ

ભાષ્ય ૧.૧૦
અથોત્તરેણાયનેન પ્રજાપતેઃ અંશં પ્રાણમત્તારમાદિત્યમભિજયન્તે૑કેન?તપસેન્દ્રિયજયેન વિશેષતો બ્રહ્મચર્યે શ્રદ્ધયા વિદ્યયા ચ પ્રજાપત્યાત્મવિષયા આત્માનં પ્રાણં સૂર્યં જગતસ્તસ્થુષશ્ચાન્વિષ્યાહમસ્મીતિ વિદિત્વાદિત્યમભિજયન્તેઽભિપ્રાપ્નુવન્તિ ।
એતદ્વા આયતનં સર્વપ્રાણાનાં સામાન્યમાયતનમાશ્રયમેતદમૃતમવિનાશિ ।
અભયમત એવ ભયવજિતં ન ચન્દ્રવત્ક્ષયવૃદ્ધિભયવત્ ।
એતત્પરાયણં પરા ગતિઃ વિદ્યાવતાં કર્મિણાં ચ જ્ઞાનવતામ્ ।
એતસ્માન્ન પુનરાવર્તન્તે યથેતરે કેવલકર્મિણા ઇતિ ।
યસ્માદેષોઽવિદુષાં નિરોધઃ ।
આદિત્યાદિ નિરુદ્ધા અવિદ્વાંસો નૈતે સંવત્સરમાદિત્યમાત્માનં પ્રાણમભિપ્રાપ્નુવન્તિ ।
સ હિ સંવત્સરઃ કાલાત્માવિદુષાં નિરોધઃ ।
તત્તત્રાસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકો મન્ત્રઃ ।
૧.૧૧
પઞ્ચપાદં પિતરં દ્વાદશકૃતિં દિવ આહુઃ પરે અર્ધે પુરીષિણમ્ ।
અથેમે અન્ય ઉ પરે વિચક્ષણં સપ્તચક્રે ષડર આહુરર્પિતમિતિ

ભાષ્ય ૧.૧૧
પઞ્ચપાદં પઞ્ચર્તવઃ પાદા ઇવાસ્ય સંવત્સરાત્મન આદિત્યસ્ય તૈરસૌ પાદૈરિવર્તુભિરાવર્તતે ।
હેમન્તશિશિરાવેકીકૃત્યેયં કલ્પના ।
પિતરં સર્વસ્ય જનયિતૃત્વાત્પિતૃત્વં તસ્ય ।
તં દ્વાદશાકૃતિં દ્વાદશમાસા આકૃતયોઽવયવા આકરણં વાક્યવિકરણમસ્ય દ્વાદશમાસૈસ્તં દ્વાદશાકૃતિં દિવો દ્યુલોકાત્પર ઊર્ધ્વેર્ઽથે સ્થાને તૃતીયાસ્યાં દિવીત્યર્થઃ પુરીષિણં પુરીષવન્તમુદકવન્તમાહુઃ કાલવિદઃ ।
અથ તમેવાન્ય ઇમ ઉ પરે કાલવિદો તિચક્ષણં નિપુણં સર્વજ્ઞં સપ્તચક્રે સપ્તહયરૂપેણ ચક્રે સતતં ગતિમતિ કાલાત્મનિ ષડરે ષડૃતુમત્યાહુઃ સર્વમિદં જગત્કથયન્તિ અર્પિતમરા ઇવ રથનાભૌ નિવિષ્ટમિતિ ।
યદિ પઞ્ચપાદો દ્વાદશાકૃતિર્યદિવા સપ્તચક્રઃ ષડરઃ સર્વથાપિ સંવત્સરઃ કાલાત્મા પ્રજાપતિઃ ચન્દ્રાદિત્યલક્ષણોઽપિ જગતઃ કારણમ્

૧.૧૨
યસ્મિન્નિદં શ્રિતં વિશ્વં સ એવ પ્રજાપતિઃ સંવત્સરાખ્યઃ સ્વાવયવે માસે કૃત્સ્નઃ પરિસમાપ્યતે ।
માસો વૈ પ્રજાપતિઃ ।
તસ્ય કૃષ્ણપક્ષ એવ રયિઃ શુક્લઃ પ્રાણઃ ।
તસ્માદેત ઋષયઃ શુક્લ ઇષ્ટં કુર્વન્તીતર ઇતરસ્મિન્

ભાષ્ય ૧.૧૨
માસો વૈ પ્રજાપતિર્યથોક્તલક્ષણ એવ મિથુનાત્મકઃ ।
તસ્ય માસાત્મનઃ પ્રજાપતેરેકો ભાગઃ કૃષ્ણપક્ષો રયિરન્નં ચન્દ્રમાઃ ।
અપરો ભાગઃ શુક્લપક્ષો રયિરન્નં ચન્દ્રમાઃ ।
અપરો ભાગઃ શુક્લપક્ષઃ પ્રાણ આદિત્યોઽત્તાગ્નિઃ યસ્માચ્છુક્લપક્ષાત્માનં પ્રાણં સર્વમેવ પશ્યન્તિ તસ્માત્પ્રાણદર્શિન એત ઋષયઃ કૃષ્ણપક્ષસ્તૈર્ન દૃશ્યતે યસ્માત્ ।
ઇતરે તુ પ્રાણં ન પશ્યન્તીત્યદર્શનલક્ષણં કૃષ્ણાત્માનમેવ પશ્યન્તિ ।
ઇતરસ્મિન્ કૃષ્ણપક્ષ એવ કુર્વન્તિ શુક્લે કુર્વન્તોઽપિ

૧.૧૩
અહોરાત્રો વૈ પ્રજાપતિઃ ।
તસ્યાહરેવ પ્રાણો રાત્રિરેવ રયિઃ ।
પ્રાણં વા એતે પ્રસ્કન્દન્તિ યે દિવા રત્યા સંયુજ્યન્તે ।
બ્રહ્મચર્યમેવ તદ્યદ્રાત્રૌ રત્યા સંયુજ્યન્તે

ભાષ્ય ૧.૧૩
સોઽપિ માસાત્મા પ્રજાપતિઃ સ્વાવયવેઽહોરાત્રે પરિસમાપ્યતે ।
અહોરાત્રો વૈ પ્રજાપતિઃ પૂર્વવત્ ।
તસ્યાપ્યહરેવ પ્રાણોઽત્તાગ્ની રાત્રિરેવ રયિઃ પૂર્વવત્ ।
પ્રાણમહરાત્માનં વા એતે પ્રસ્કન્દન્તિ નિર્ગમયન્તિ શોષયન્તિ વા સ્વાત્મનો વિચ્છિદ્યાપનયન્તિ કે?યે દિવાહનિ રત્યા રતિકારણભૂતયા સહ સ્ત્રિયા સંયુજ્યન્તે મિથુનં મૈથુનમાચરન્તિ મૂઢાઃ ।
યત એવં તસ્માત્તન્ન કર્તવ્યમિતિ પ્રતિષેધઃ પ્રાસંઙ્ગિકઃ ।
યદ્રાત્રૌ સંયુજ્યન્તે રત્યા ઋતૌ બ્રહ્મચર્યમેવ તદિતિ પ્રશસ્તત્વાદૃતૌ ભાર્યાગમનં કર્તવ્યમિત્યયમપિ પ્રાસઙ્ગિકો વિધિઃ ।
પ્રકૃતં તૂચ્યતે સોઽહોરાત્રાત્મકઃ પ્રજાપતિર્વીહિયવાદ્યન્નાત્મના વ્યવસ્થિતઃ

એવં ક્રમેણ પરિણમ્ય તત્
૧.૧૪
અન્નં વૈ પ્રજાપતિસ્તતો હ વૈ તદ્રેતઃ ।
તસ્માદિમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્ત ઇતિ

ભાષ્ય ૧.૧૪
અન્નં વૈ પ્રજાપતિઃ ।
કથમ્?તતસ્તસ્માદ્ધ વૈ રેતો નૃબીજં તત્પ્રજાકરણં તસ્માદ્યોષિતિ સિક્તાદિમા મનુષ્યાદિલક્ષણાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે ।
યત્પૃષ્ટં કુતો હ વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્ત ઇતિ ।
તદેવં ચન્દ્રાદિત્યમિથુનાદિક્રમેણાહોરાત્રાન્તેનાન્નાસૃગ્રેતોદ્ધારેણેમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્ત ઇતિ નિર્ણીતમ્

૧.૧૫
તદ્યે હ વૈ તત્પ્રજાપતિવ્રતં ચરન્તિ ।
તે મિથુનમુત્પાદયન્તે ।
તેષામેવૈષ બ્રહ્મલોકઃ ।
યેષાં તપો બ્રહ્મચર્યમ્ ।
યેષુ સત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્

ભાષ્ય ૧.૧૫
તત્તત્રૈવં સતિ યે ગૃહસ્થાઃ હ વૈ ઇતિ પ્રસિદ્ધસ્મરણાર્થૌ નિપાતૌ તત્પ્રજાપતેર્વ્રતં પ્રજાપતિવ્રતમૃતૌ ભાર્યાગમનં ચરન્તિ કુર્વન્તિ તેષાં દૃષ્ટફલમિદમ્ ।
કિમ્?તે મિથુનં પુત્રં દુહિતરં ચોત્પાદયન્તે ।
અદૃષ્ટં ચ ફલમિષ્ટાપૂર્તદત્તકારિણાં તેષામેવ એષ યશ્ચાન્દ્રમસો બ્રહ્મલોકઃ પિતૃયાણલક્ષણો યેષાં તપઃ સ્નાતકવ્રતાદીનિ, બ્રહ્મચર્યમ્, યેષુ ચ સત્યમનૃતવર્જનં પ્રતિષ્ઠિતમવ્યભિચારિતયા વર્તતે નિત્યમેવ

યસ્તુ પુનરાદિત્યોપલક્ષિત ઉત્તરાયણઃ પ્રાણાત્મભાવો વિરજઃ શુદ્ધો ન ચન્દ્રબ્રહ્મલોકવદ્રજસ્વલો વૃદ્ધિક્ષયાદિયુક્તોઽસૌ તેષાં કેષામિત્યુચ્યતે
૧.૧૬
તેષામસૌ વિરજો બ્રહ્મલોકો ન યેષુ જિહ્વમનૃતં ન માયા ચેતિ

ભાષ્ય ૧.૧૬
યથા ગૃહસ્થાનામેકવિરુદ્ધસંવ્યવહારપ્રયોજનવત્ત્વાજ્જિહ્રં કૌટિલ્યં વક્રભાવોઽવશ્યંભાવિ તથા ન યેષુ જિહ્રમ્ ।
યથા ચ ગૃહસ્થાનાં ક્રીડાનર્માદિનિમિત્તમનૃતમવર્જનીયં તથા ન યેષુ તત્ ।
તથા માયા ગૃહસ્થાનામિવ ન યેષુ વિદ્યતે ।
માયા નામ બહિરન્યથાત્માનં પ્રકાશ્યન્યથૈવ કાર્યં કરોતિ સા માયા મિથ્યાચારરૂપા ।
માયેત્યેવમાદયો દોષા યેષ્વધિકારિષુ બ્રહ્મચારિવાનપ્રસ્થભિક્ષુષુ નિમિત્તાભાવાન્ન વિદ્યન્તે તત્સાધનાનુરૂપેણૈવ તેષામસૌ વિરજો બ્રહ્મલોક ઇત્યેષા જ્ઞાનયુક્તકર્મવતાં ગતિઃ ।
પૂર્વૌક્તસ્તુ બ્રહ્મલોકઃ કેવલકર્મિણાં ચન્દ્રલક્ષણ ઇતિ

ઇતિ પ્રથમ પ્રશ્નઃ
દ્વિતીયઃ પ્રશ્નઃ
પ્રાણોઽત્તા પ્રજાપતિરિત્યુક્તમ્ ।
તસ્ય પ્રજાપતિત્વમત્તૃત્વં ચ અસ્મિઞ્શરીરેઽવધારયિતવ્યમિતિ અયં પ્રશ્ન આરભ્યતે
૨.૧
અત હૈનં ભાર્ગવો વૈદર્ભિઃ પપ્રચ્છ ।
ભગવન્ કત્યેવ દેવાઃ પ્રજાં વિધારયન્તે ।
કતર એતત્પ્રકાશયન્તે ।
કઃ પુનરેષાં વરિષ્ઠ ઇતિ

ભાષ્ય ૨.૧
અથાનન્તરં હ કિલૈનં ભાર્ગવો વૈદર્ભિઃ પપ્રચ્છ ।
હે ભગવન્ કત્યેવ દેવાઃ પ્રજાં શરીરલક્ષણાં વિધારયન્તે વિશેષેણ ધારયન્તે ।
કતરે બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયવિભક્તાનામેતત્પ્રકાશનં સ્વમાહાત્મ્યપ્રખ્યાપનં પ્રકાશયન્તે ।
કોઽસૌ પુનરેષાં વરિષ્ઠઃ પ્રધાનઃ કાર્યકરણલક્ષણાનામિતિ

૨.૨
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
આકાશો હ વા એષ દેવો વાયુરગ્નિરાપઃ પૃથિવી વાઙ્મનશ્ચક્ષુ શ્રોત્રં ચ ।
તે પ્રકાશ્યાભિવદન્તિ ।
વયમેતદ્બાણમવષ્ટભ્ય વિધારયામઃ

ભાષ્ય ૨.૨
એવં પૃષ્ટવતે તસ્મૈ સ હોવાચ આકાશો હ વા એષ દેવો વાયુઃ અગ્નિઃ આપઃ પૃથિવીત્યેતાનિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ શરીરારમ્ભકાણિ વાઙ્મનશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રમિત્યાદીનિ કર્મેન્દ્રિયબુદ્ધીન્દ્રિયબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।
કાર્યલક્ષણાઃ કરણલક્ષણાશ્ચ તે દેવા આત્મનો માહાત્મ્યં પ્રકાશ્યાભિવદન્તિ સ્પર્ધમાના અહં શ્રેષ્ઠતાયૈ ।
કથં વદન્તિ?વયમેતદ્બાણં કાર્યકરણસંઘાતમવષ્ટભ્ય પાસાદમિવ સ્તમ્ભાદયોઽવિશિથિલીકૃત્ય વિધારયામો વિસ્પષ્ટં ધારયામઃ

૨.૩
તાન્ વરિષ્ટઃ પ્રાણ ઉવાચ ।
મા મોહમાપદ્યથ, અહમેવૈતત્પઞ્ચધાત્માનં પ્રવિભજ્યૈતદ્બાણમવષ્ટભ્ય વિધારયામીતિ ।
તેઽશ્રદ્દધાના બભૂવુઃ

ભાષ્ય ૨.૩
તાનેવમભિમાનવતો વરિષ્ટો મુખ્યઃ પ્રાણ ઉવાચોક્તવાન્ ।
મા મૈવં મોહમાપદ્યથ અવિવેકિતયા અભિમાનં મા કુરુત યસ્માદહમેવ એતદ્બાણમવષ્ટભ્ય વિધારયામિ પઞ્ચધાત્માનં પ્રવિભજ્ય પ્રાણાદિવૃત્તિભેદં સ્વસ્ય કૃત્વા વિધારયામીત્યુક્તવતિ ચ તસ્મિંસ્તેઽક્ષદ્દધાના અપ્રત્યયવન્તો બભૂવુઃ કથમેતદેવમિતિ

૨.૪
સોઽભિમાનાદૂર્ધ્વમુત્ક્રમત ઇવ ।
તસ્મિન્નુત્ક્રામત્યથેતરે સર્વ એવોત્ક્રામન્તે ।
તસ્મિંશ્ચ પ્રતિષ્ઠમાને સર્વ એવ પ્રાતિષ્ઠન્તે ।
તદ્યથા મક્ષિકા મધુકરરાજાનમુત્ક્રામન્તં સર્વા એવોત્ક્રામન્તે ।
તસ્મિંશ્ચ પ્રતિષ્ઠમાને સર્વા એવ પ્રાતિષ્ઠન્તે ।
એવં વાઙ્મનશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રં ચ ।
તે પ્રીતાઃ પ્રાણં સ્તુન્વન્તિ

ભાષ્ય ૨.૪
સ ચ પ્રાણસ્તેષામશ્રદ્ધધાનતામાલક્ષ્યાભિમાનાદૂર્ધ્વમુત્ક્રામત ઇવેદમુત્ક્રાન્તવાનિવ સરોષાન્નિરપેક્ષસ્તસ્મિન્નુત્ક્રામતિ યદ્વૃત્તં તદ્દ્દૃષ્ટાન્તેન પ્રત્યક્ષીકરોતિ ।
તસ્મિન્નુત્ક્રામતિ સત્યથાનન્તરમેવેતરે સર્વ એવ પ્રાણાશ્ચક્ષુરાદાય ઉત્ક્રામન્ત ઉચ્ચક્રમિરે ।
તસ્મિંશ્ચ પ્રાણે પ્રતિષ્ઠમાને તૂષ્ણીં ભવતિ અનુત્ક્રામતિ સતિ સર્વ એવ પ્રાતિષ્ઠન્તે તૂષ્ણીં વ્યવસ્થિતા અભૂવન્ ।
તત્તત્ર યથા લોકે મક્ષિકા મધુકરાઃ સ્વરાજાનં મધુકરરાજાનમુત્ક્રામન્તં પ્રતિ સર્વા એવોત્ક્રામન્તે તસ્મિંશ્ચ પ્રતિષ્ઠમાને સર્વા એવ પ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાતિતિષ્ઠન્તિ ।
યથાયં દૃષ્ટાન્ત એવં વાઙ્મનશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રં ચેત્યાદયસ્ત ઉત્સૃજ્યાશ્રદ્દધાનતાં બુદ્ધ્વા પ્રાણમાહાત્મ્યં પ્રીતાઃ પ્રાણં સ્તુવન્તિ

કથમ્
૨.૫
એષોઽગ્નિસ્તપત્યેષ સૂર્ય એષ પર્જન્યો મઘવાનેષ વાયુઃ ।
એષ પૃથિવી રયિર્દેવઃ સદસચ્ચામૃતં ચ યત્

ભાષ્ય ૨.૫
એષ પ્રાણોઽગ્નિઃ સંસ્તપતિ જ્વલતિ ।
તથૈવ સૂર્યઃ સન્ પ્રકાશતે, તથૈવ પર્જન્યઃ સન્ વર્ષતિ ।
કિં ચ મઘવાનિન્દ્રઃ સના પ્રજાઃ પાલયતિ, જિઘાંસત્યસુરરક્ષાંસિ ।
એષ વાયુઃ આવહપ્રવહાદિભેદઃ ।
કિં ચૈષ પૃથિવી રયિર્દેવઃ સર્વસ્ય જગતઃ સન્મૂર્તમસદમૂર્તં ચામૃતં ચ યદ્દેવાનાં સ્થિતિકારણં કિં બહુના

૨.૬
અરા ઇવ રથનાભૌ પ્રાણે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ યજ્ઞઃ ક્ષત્રં બ્રહ્મ ચ

ભાષ્ય ૨.૬
અરા ઇવ રથનાભૌ શ્રદ્ધાદિ નામાન્તં સર્વં સ્થિતિકાલે પ્રાણ એવ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
તથર્ચો યજૂંષિ સામાનીતિ ત્રિવિધા મન્ત્રાઃ તત્સાધ્યશ્ચ યજ્ઞઃ ક્ષત્રં ચ સર્વસ્ય પાલયિતૃ બ્રહ્મ ચ યજ્ઞાદિકર્મકર્તૃત્વેઽધિકૃતં ચૈવૈષ પ્રાણઃ સર્વમ્

કિં ચ
૨.૭
પ્રજાપતિશ્ચરસિ ગર્ભે ત્વમેવ પ્રતિજાયસે ।
તુભ્યં પ્રાણ પ્રજાસ્ત્વિમા બલિં હરન્તિ યઃ પ્રાણૈઃ પ્રતિષ્ઠસિ

ભાષ્ય ૨.૭
યઃ પ્રજાપતિરપિ સ ત્વમેવ ગર્ભે ચરસિ, પિતુર્માતુશ્ચ પ્રતિરૂપઃ સન્પ્રતિજાયસે૑પ્રજાપતિત્વાદેવ પ્રાગેય સિદ્ધં તવ માતૃપિતૃત્વમ્ ।
સર્વદેહદેહ્યાકૃતિચ્છઙ્મનૈકઃ પ્રાણઃ સર્વાત્માસીત્યર્થઃ ।
તુભ્યં ત્વદર્થં યા ઇસા મનુષ્યાદ્યાઃ પ્રજાસ્તુ હે પ્રાણ ચક્ષુરાદિદ્વારૈર્બલિ હરન્તિ ।
યસ્ત્વં પ્રાણૈશ્ચક્ષુરાદિભિઃ સહ પ્રતિતિષ્ઠસિ સર્વશરીરેષ્વતસ્તુભ્યં બલિં હરન્તીતિ યુક્તમ્૑ભોક્તા હિ યતસ્ત્વં તવૈવાન્યત્સર્વં ભોજ્યમ્

કિં ચ
૨.૮
દેવાનામસિ વહ્નિતમઃ પિતૄણાં પ્રથમા સ્વધા ।
ઋષીણાં ચરિતં સત્યમથર્વાઙ્ગિરસામસિ

ભાષ્ય ૨.૮
દેવાનામિન્દ્રાદીનામસિ ભવસિ ત્વં વહ્નિતમો હવિષાં પ્રાપયિતૃતમઃ ।
પિતૃણાં નાન્દીમુખે શ્રાદ્ધે યા પિતૃભ્યો દીયતે સ્વધાન્નં સા દેવપ્રધાનમપેક્ષ્ય પ્રથમા ભવતિ ।
તસ્યા અપિ પિતૃભ્યઃ પ્રાપયિતા ત્વમેવેત્યર્થઃ કિં ચર્ષીણાં ચક્ષુરાદીનાં પ્રાણાનામઙ્ગિરસામઙ્ગિરસભૂતાનામથર્વણાં તેષામેવ"પ્રાણો વાથર્વા"ઇતિ શ્રુતેઃ, ચરિતં ચેષ્ટિતં સત્યમવિતથં દેહધારણાદ્યુપકારલક્ષણં ત્વમેવાસિ

૨.૯
ઇન્દ્રસ્ત્વં પ્રાણ તેજસા રુદ્રોઽસિ સંહરઞ્જગત્ ।
સ્થિતૌ ચ પરિ સમન્તાદ્રક્ષિતા પાલયિતા પરિરક્ષિતા ।
ત્વમેવ જગતઃ સૌમ્યેન રૂપેણ ।
ત્વમન્તરિક્ષેઽજસ્રં ચરસિ ઉદયાસ્તમયાભ્યાં સૂર્યસ્ત્વમેવ ચ સર્વેષાં જ્યોતિષાં પતિઃ

ભાષ્ય ૨.૯
ઇન્દ્રઃ પરમેશ્વરસ્ત્વં હે પ્રાણ તેજસા વીર્યેણ રુદ્રોઽસિ સંહરજ્જગત્ ।
સ્થિતૌ ચ પરિ સમન્તાદ્રક્ષિતા પાલયિતા પરિરક્ષિતા ત્વમેવ જગતઃ સૌમ્યેન રૂપેણ ।
ત્વમન્તરિક્ષેઽજસ્રં ચરસિ ઉદયાસ્તમયાભ્યાં સૂર્યસ્ત્વમેવ ચ સર્વેષાં જ્યોતિષાં પતિઃ

૨.૧૦
યદા ત્વમભિવર્ષસ્યથેમાઃ પ્રાણ તે પ્રજાઃ ।
આનન્દરૂપાસ્તિષ્ઠન્તિ કામાયાન્નં ભવિષ્યતીતિ

ભાષ્ય ૨.૧૦
યદા પર્જન્યો ભૂત્વાભિવર્ષસિ ત્વમથ તદાન્નં પ્રાપ્યેમાઃ પ્રજાઃ પ્રાણતે પ્રાણચેષ્ટાં કુર્વન્તીત્યર્થઃ ।
અથવા પ્રાણ તે તવેમાઃ પ્રજાઃ સ્વાત્મભૂતાસ્ત્વદન્નસંવર્ધિતાસ્ત્વદભિવર્ષણદર્શનમાત્રેણ ચાનન્દરૂપાઃ સુખં પ્રાપ્તા ઇવ સત્યઃ તિષ્ઠન્તિ કામાયેચ્છાતોઽન્ન ભવિષ્યતીત્યેવમભિપ્રાયઃ

કિં ચ
૨.૧૧
વ્રાત્યસ્ત્વં પ્રાણૈકઋષિરત્તા વિશ્વસ્ય સત્પતિઃ ।
વયમાદ્યસ્ય દાતારઃ પિતા ત્વં માતરિશ્વ નઃ

ભાષ્ય ૨.૧૧
પ્રથમજત્વાદન્યસ્ય સંસ્કર્તુઃ અભાવાદસંસ્કૃતો વ્રાત્યસ્ત્વં સ્વભાવત એવ શુદ્ધ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
હે પ્રાણૈકર્ષિસ્ત્વમાથર્વણાનાં પ્રસિદ્ધ એકર્ષિનામાગ્રિઃ સન્નત્તા સર્વહવિષામ્ ।
ત્વમેવ વિશ્વસ્ય સર્વસ્ય સતો વિદ્યમાનસ્ય પતિઃ સત્પતિઃ ।
સાધુર્વા પતિઃ સત્પતિઃ ।
વયં પુનરાદ્યસ્ય તવાદનીયસ્ય હવિષો દાતારઃ ।
ત્વં પિતા માતરિશ્વ હે માતરિશ્વન્નોઽસ્માકમ્ ।
અથ વા માતરિશ્વનો વાયોસ્ત્વમ્ ।
અતશ્ચ સર્વસ્યૈવ જગતઃ પિતૃત્વં સિદ્ધમ્

કિં બહુના
૨.૧૨
યા તે તનૂર્વાચિ પ્રતિષ્ઠિતા યા શ્રોત્રં યા ચ ચક્ષુષિ ।
યા ચ મનસિ સંતતા શિવાં તાં કુરુ મોત્ક્રમીઃ

ભાષ્ય ૨.૧૨
યા તે ત્વદીયા સનૂર્વાચિ પ્રતિષ્ઠિતા વક્તૃત્વેન વદનચેષ્ટાં કુર્વતી, યા શ્રોત્રે યા ચ ચક્ષુષિ યા ચ મનસિ સઙ્કલ્પાદિવ્યાપારેણ સન્તતા સમનુગતા તનૂસ્તાં શિવાં શાન્તાં કુરુ મોત્ક્રમીરુત્ક્રમણેન અશિવાં મા કાર્ષીરિત્યર્થઃ

કિં બહુના
૨.૧૩
પ્રાણસ્યેદં વશે સર્વં ત્રિદિવે યત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
માતેવ પુત્રાન્ રક્ષસ્વ શ્રીશ્ચ પ્રજ્ઞાં ચ વિધેહિ ન ઇતિ

ભાષ્ય ૨.૧૩
અસ્મિંલ્લોકે પ્રાણસ્યૈવ વશે સર્વમિદં યત્કિઞ્ચિદુપભોગજાતં ત્રિદિવે તૃતીયસ્યાં દિવિ ચ યત્પ્રતિષ્ઠિતં દેવાદ્યુપભોગજાતં તસ્યાપિ પ્રાણ એવેશિતા રક્ષિતા ।
અતો માતેવ પુત્રાનસ્માન્ રક્ષસ્વ પાલયસ્વ ।
ત્વન્નિમિત્તા હિ બ્રાહ્મ્યઃ ક્ષાત્રિયાશ્ચ શ્રિયસ્તાસ્ત્વં શ્રીશ્ચ શ્રિયશ્ચ પ્રજ્ઞાં ચ ત્વત્સ્થિતિનિમિત્તાં વિધેહિ નો વિધસ્વ ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યેવં સર્વાત્મતયા વાગાદિભિઃ પ્રાણૈઃ સ્તુત્યા ગમિતમહિમા પ્રાણઃ પ્રજાપતિરત્તેત્યવધૃતમ્

ઇતિ દ્વિતીયઃ પ્રશ્નઃ
તૃતીય પ્રશ્નઃ
૩.૧
અથ હૈનં કૌસલ્યશ્ચાશ્વલાયનઃ પપ્રચ્છ ।
ભગવન્ કુત એષ પ્રાણો જાયતે ।
કથમાયાત્યસ્મિન્ શરીરે ।
આત્માનં વા પ્રવિભજ્ય કથં પ્રાતિષ્ઠતે ।
કેનોત્ક્રમતે ।
કથં બાહ્યમભિધત્તે ।
કથમધ્યાત્મમિતિ

ભાષ્ય ૩.૧
અથ હૈનં કૌસલ્યશ્ચાશ્વલાયનઃ પપ્રચ્છ ।
પ્રાણો હ્યેવં પ્રાણૈર્નિર્ધારિતતત્ત્વૈરુપલબ્ધમહિમાપિ સંહતત્વાત્સ્યાદસ્યઃ કાર્યત્વમતઃ પૃચ્છામિ ભગવન્કૃતઃ કસ્માત્કારણાદેષ આયાત્યસ્મિઞ્શરીરે ।
કિંનિમિત્તકમસ્ય શરીરગ્રહણમિત્યર્થઃ ।
પ્રવિષ્ટશ્ચ શરીર આત્માનં વા પ્રવિભજ્ય પ્રવિભાગં કૃત્વા કથં કેન પ્રકારેણ પ્રાતિષ્ઠતે પ્રતિતિષ્ઠતિ કેન વા વૃત્તિવિશેષેણાસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામત ઉત્ક્રામતિ ।
કથં બાહ્યમધિભૂતમધિદૈવતં ચાભિધત્તે ધારયતિ કથમધ્યાત્મમિતિ, ધારયતીતિ શેષઃ

એવં પૃષ્ટઃ
૩.૨
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
અતિપ્રશ્નાન્ પૃચ્છસિ ।
બ્રહ્મિષ્ઠોઽસીતિ ।
તસ્માત્તેઽહં બ્રવીમિ

ભાષ્ય ૩.૨
તસ્મૈ સ હોવાચાચાર્યઃ, પ્રાણ એવ તાવદ્દુર્વિજ્ઞેયત્વાદ્વિષમપ્રશ્નાર્હસ્તસ્યાપિ જન્માદિ ત્વં પૃચ્છસ્યતોઽતિપ્રશ્નાન્પૃચ્છસિ ।
બ્રહ્મિષ્ઠોઽસીત્યતિશયેન ત્વં બ્રહ્મવિદતસ્તુષ્ટોઽહં તસ્માત્તે તુભ્યં બ્રવીમિ યત્પૃષ્ટં શ્રુણુ

૩.૩
આત્મન એષ પ્રાણો જાયતે ।
યથૈષા પુરુષે છાયૈતસ્મિન્નેતદાતતમ્ ।
મનોકૃતેનાયાત્યસ્મિઞ્શરીરે

ભાષ્ય ૩.૩
આત્મનઃ પરસ્માત્પુરુષાદક્ષરાત્સત્યાદેષ ઉક્તઃ પ્રાણો જાયતે ।
કથમિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ ।
યથા લોક એષા પુરુષે શિરઃ પાણ્યાદિલક્ષણે નિમિત્તે છાયા નૈમિત્તિકી જાયતે તદ્વદેતસ્મિન્બ્રહ્મણ્યેતત્પ્રાણાખ્યં છાયાસ્થાનીયમનૃતરૂપં તત્ત્વં સત્યે પુરુષ આતતં સમર્પિતમિત્યેતત્ ।
છાયેવ દેહે મનોકૃતેન મનઃ સઙ્કલ્પેચ્છાદિનિષ્પન્નકર્મનિમિત્તેનેત્યેતત્ વક્ષ્યતિ હિ"પુણ્યેન પુણ્યમ્"(પ્ર.ઉ.૩ । ૭) ઇત્યાદિઃ૑તદેવ"સક્તાઃ સહ કર્મણા"(બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૬) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ આયાતિ આગચ્છત્યસ્મિઞ્શરીરે

૩.૪
યથા સમ્રાડેવાધિકૃતાન્ વિનિયુઙ્ક્તે ।
એતાન્ ગ્રામાનેતાન્ ગ્રામાનધિતિષ્ઠસ્વેતિ ।
એવમેવૈષ પ્રાણ ઇતરાન્ પ્રાણાન્ પૃથક્પૃથગેવ સંનિધત્તે

ભાષ્ય ૩.૪
યથા યેન પ્રકારેણ લોકે રાજા સમ્રાડેવ ગ્રામાદિષ્વધિકૃતાન્વિનિયુઙ્ક્તે ।
કથમ્?એતાન્ગ્રામાનેતાન્ગ્રામાનધિતિષ્ઠસ્વ ઇતિ ।
એવમેવ યથા દૃષ્ટાન્તઃ એષ મુખ્યઃ પ્રાણઃ ઇતરાન્પ્રાણાન્ ચક્ષુરાદીનાત્મભેદાંશ્ચ પૃથક્પૃથગેવ યથાસ્થાનં સંનિધત્તે વિનિયુઙ્ક્તે

તત્ર વિભાગઃ
૩.૫
પાયૂપસ્થેઽપાનમ્ ।
ચક્ષુઃશ્રોત્રે મુખનાસિકાભ્યાં પ્રાણઃ સ્વયં પ્રતિષ્ઠતે ।
મધ્યે તુ સમાનઃ ।
એષ હ્યેતદ્ધુતમન્નં સમં નયતિ ।
તસ્માદેતાઃ સપ્તાર્ચિષો ભવન્તિ

ભાષ્ય ૩.૫
પાયૂપસ્થે પાયુશ્ચોપસ્થશ્ચ પાયૂપસ્થં તસ્મિન્, અપાનમાત્મભેદં મૂત્રપુરીષાદ્યપનયનં કુર્વસ્તિષ્ઠતિ સંનિધત્તે ।
તથા ચક્ષુઃશ્રોત્રે ચક્ષુશ્ચ શ્રોત્રં ચ ચક્ષુઃશ્રોત્રં તસ્મિંશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રે, મુખનાસિકાભ્યાં ચ મુખં ચ નાસિકા ચ તાભ્યાં મુખનાસિકાભ્યાં ચ નિર્ગચ્છન્પ્રાણઃ સ્વયં સમ્રાટ્સ્થાનીયઃ પ્રતિષ્ઠતે પ્રતિતિષ્ઠતિ મધ્યે તુ પ્રાણાપાનયોઃ સ્થાનયોર્નાભ્યાં સમાનેઽશિતં પીતં ચ સમં નયતીતિ સમાનઃ ।
એષ હિ યસ્માદ્યદેતદ્ધૃતં ભુક્તં પીતં ચાત્માગ્રે પ્રક્ષિપ્તમન્નં સમં નયતિ તસ્માદશિતપીતેન્ધનાદગ્રેરૌદર્યાદ્ધૃદયદેશં પ્રાપ્તાદેતાઃ સપ્તસંખ્યાકા અર્ચિષો દીપ્તયો નિર્ગચ્છન્ત્યો ભવન્તિ શીર્ષણ્યઃ ।
પ્રાણદ્વારા દર્શનશ્રવણાદિલક્ષણરૂપાદિવિષયપ્રકાશ ઇત્યભિપ્રાયઃ

૩.૬
હૃદિ હ્યેષ આત્મા ।
અત્રૈતદેકશતં નાડીનામ્ ।
તાસાં શતં શતમેકૈકસ્યાઃ ।
દ્વાસપ્તતિર્દ્વાસપ્તતિઃ પ્રતિશાખાનાડીસહસ્રાણિ ભવન્તિ ।
આસુ વ્યાનશ્ચરતિ

ભાષ્ય ૩.૬
ઇતિ હ્યેષ પુણ્ડરીકાકારમાંસપિણ્ડપરિચ્છિન્ને હૃદયાકાશ એષ આત્માત્મના સંયુક્તો લિઙ્ગાત્મા ।
અત્રાસ્મિન્હૃદય એતદેકશતમેકોત્તરશતં સંખ્યયા પ્રધાનનાડીનાં ભવતીતિ ।
તાસાં શતં શતમેકૈકસ્યાઃ પ્રધાનનાડ્યા ભેદાઃ ।
પુનરપિ દ્વાસપ્તતિર્દ્વાસપ્તતિર્દ્વે દ્વે સહસ્રે અધિકે સપ્તતિશ્ચ સહસ્રાણિ સહસ્રાણાં દ્વાસપ્તતિઃ પ્રતિશાખાનાડીસહસ્રાણિ ।
પ્રતિપ્રતિનાડીશતં સંખ્યયા પ્રધાનનાડીનાં સહસ્રાણિ ભવન્તિ ।
આસુ નાડીષુ વ્યાનો વાયુઃ ચરતિ વ્યાનો વ્યાપનાત્ ।
આદિત્યાદિવ રશ્મયો હૃદયાત્સર્વગામિનીભિર્નાડીભિઃ સર્વદેહં સંવ્યાપ્ય વ્યાનો વર્તતે ।
સન્ધિસ્કન્ધમર્મદેશેષુ વિશેષેણ પ્રાણાપાનવૃત્ત્યોશ્ચ મધ્ય ઉદ્ભૂતવૃત્તિર્વીર્યવત્કર્મકર્તા ભવતિ

૩.૭
અથૈકયોર્ધ્વ ઉદાનઃ પુણ્યેન પુણ્યં લોકં નયતિ ।
પાપેન પાપમ્ ।
ઉભાભ્યામેવ મનુષ્યલોકમ્

ભાષ્ય ૩.૭
અથ યા તુ તત્રૈકશતાનાં નાડીનાં મધ્ય ઊર્ધ્વગા સુષુમ્નાખ્યા નાડી તથૈકયોર્ધ્વઃ સન્નુદાનો વાયુરાપાદતલમસ્તકવૃત્તિઃ સઞ્ચરન્પુણ્યેન કર્મણા શાસ્ત્રવિહિતેન પુણ્યં લોકં દેવાદિસ્થાનલક્ષણં નયતિ પ્રાપયતિ પાપેન તદ્વિપરીતેન પાપં નરકં તિર્યગ્યોન્યાદિલક્ષણમ્ ।
ઉભાભ્યાં સમપ્રધાનાભ્યાં પુણ્યપાપાભ્યામેવ મનુષ્યલોકં નયતીત્યનુવર્તતે

૩.૮
આદિત્યો હ વૈ બાહ્યઃ પ્રાણ ઉદયતિ ।
એષ હ્યેનં ચાક્ષુષં પ્રાણમનુગૃહ્ણાનઃ ।
પૃથિવ્યાં યા દેવતા સૈષા પુરુષસ્યાપાનમવષ્ટભ્ય ।
અન્તરા યદાકાશઃ સ સમાનઃ ।
વાયુર્વ્યાનઃ

ભાષ્ય ૩.૮
આદિત્યો હ વૈ પ્રસિદ્ધો હ્યધિદૈવતં બાહ્યઃ પ્રાણઃ સ એષ ઉદયત્યુદ્ગચ્છતિ ।
એષ હ્યૈનમાધ્યાત્મિકં ચક્ષુષિ ભવં ચાક્ષુષં પ્રાણં પ્રકાશેનાનુગૃહ્ણાનો રૂપોપલબ્ધૌ ચક્ષુષ આલોકં કુર્વન્નિત્યર્થઃ ।
તથા પૃથિવ્યામભિમાનિની યા દેવતા પ્રસિદ્ધા સૈષા પુત્રસ્ય અપાનમપાનવૃત્તિમવષ્ટભ્યાકૃષ્ય વશીકૃત્યાધ એવાપકર્ષણેનાનુગ્રહં કુર્વતી વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
અન્યથા હિ શરીરં ગુરુત્વાત્પતેત્સાવકાશે વોદ્ગચ્છેત્ ।
યદેતદન્તરા મધ્યે દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ય આકાશસ્તત્સ્થો વાયુઃ આકાશ ઉચ્યતે૑મઞ્ચશ્થવત્ ।
સ સમાનઃ સમાનમનુગૃહ્ણાનો વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
સમાનસ્યાન્તરાકાશશ્થત્વસામાન્યાત્ ।
સામાન્યેન ચ યો બાહ્યો વાયુઃ સ વ્યાપ્તિસામાન્યાદ્વ્યાનો વ્યાનમનુગૃહ્ણાનો વર્તત ઇત્યભિપ્રાયઃ

૩.૯
તેજો હ વા ઉદાનઃ ।
તસ્માદુપશાન્તતેજાઃ ।
પુનર્ભવમિન્દ્રિયૈર્મનસિ સંપદ્યમાનૈઃ

ભાષ્ય ૩.૯
યદ્વાહ્યં હ વૈ પ્રસિદ્ધં સામાન્યં તેજસ્તચ્છરીર ઉદાન ઉદાનં વાયુમનુગૃહ્ણાતિ સ્વેન પ્રકાશેનેત્યભિપ્રાયઃ ।
યસ્માત્તેજઃ સ્વભાવો બાહ્યતેજોઽનુગૃહીત ઉત્ક્રાન્તિકર્તા તસ્માદ્યદા લૌકિકઃ પુરુષ ઉપશાન્તતેજા ભવતિ૑ઉપશાન્તં સ્વાભાવિકં તેજો યસ્ય સઃ, તદા તં ક્ષીણાયુષં મુમૂર્ષુ વિદ્યાત્ ।
સ પુનર્ભવં શરીરાન્તરં પ્રતિપદ્યતે ।
કથમ્?સહેન્દ્રિયૈર્મનસિ સમ્પદ્યમાનૈઃ પ્રવિશદ્ભિર્વાગાદિભિઃ

૩.૧૦
યચ્ચિત્તસ્તેનૈષ પ્રાણમાયાતિ ।
પ્રાણસ્તેજસા યુક્તઃ સહાત્મના યથા સંકલ્પિતં લોકં નયતિ

ભાષ્ય ૩.૧૦
યચ્ચિત્તો ભવતિ તેનૈવ ચિત્તેન સંકલ્પેનેન્દ્રિયૈઃ સહ પ્રાણં મુખ્યપ્રાણવૃત્તિમાયાતિ ।
મરણકાલે ક્ષીણેન્દ્રિયવૃત્તિઃ સન્મુખ્યયા પ્રાણવૃત્ત્યૈવાવતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ ।
તદાભિવદન્તિ જ્ઞાતય ઉછ્વસિતિ જીવતીતિ ।
સ ચ પ્રાણસ્તેજસોદાનવૃત્ત્યા યુક્તઃ સન્સહાત્મના સ્વામિના ભોક્તા સ એવમુદાનવૃત્ત્યૈવ યુક્તઃ પ્રાણસ્તં ભોક્તારં પુણ્યપાપકર્મવશાદ્યથાસંકલ્પિતં યથાભિપ્રેતં લોકં નયતિ પ્રાપયતિ

૩.૧૧
ય એવં વિદ્વાન્ પ્રાણં વેદ ।
ન હાસ્ય પ્રજા હીયતેઽમૃતો ભવતિ ।
તદેષ શ્લોકઃ

ભાષ્ય ૩.૧૧
યઃ કશ્ચિદેવં વિદ્વાન્યથોક્તવિશેષણૈર્વિશિષ્ટમુત્પત્ત્યાદિભિઃ પ્રાણં વેદ જાનાતિ તસ્યેદં ફલમૈહિકમામુષ્મિકં ચોચ્યતે ।
ન હાસ્ય નૈવાસ્ય વિદુષઃ પ્રજા પુત્રપૌત્રાદિલક્ષણા હીયતે છિદ્યતે ।
પતિતે ચ શરીરે પ્રાણસાયુજ્યતયામૃતોઽમરણધર્મા ભવતિ ।
તદેતસ્મિન્નર્થે સંક્ષેપાભિધાયક એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ

૩.૧૨
ઉત્પત્તિમાયાતિં સ્થાનં વિભુત્વં ચૈવ પઞ્ચધા ।
અધ્યાત્મં ચૈવ પ્રાણસ્ય વિજ્ઞાયામૃતમશ્નુતે વિજ્ઞાયામૃતમશ્નુત ઇતિ

ભાષ્ય ૩.૧૨
ઉત્પત્તિં પરમાત્મનઃ પ્રાણસ્યાયતિમાગમનં મનોકૃતેનાસ્મિન્ શરીરે સ્થાનં સ્થિતિં ચ પાયૂપસ્થાદિસ્થાનેષુ વિભુત્વં ચ સ્વામ્યમેવ સમ્રાડિવ પ્રાણવૃત્તિભેદાનાં પઞ્ચધા સ્થાપનં બાહ્યમાદિત્યાદિરૂપેણ અધ્યાત્મં ચૈવ ચક્ષુરાદ્યાકારેણ અવસ્થાનં વિજ્ઞાયૈવં પ્રાણમમૃતમશ્નુત ઇતિ વિજ્ઞાયામૃતમશ્નુત ઇતિ દ્વિર્વચનં પ્રશ્નાર્થપરિસમાપ્ત્યર્થમ્

ઇતિ તૃતીયઃ પ્રશ્નઃ
ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ
૪.૧
અથ હૈનં સૌર્યાયણી ગાર્ગ્યઃ પપ્રચ્છ ।
ભગવન્નેતસ્મિન્ પુરુષે કાનિ સ્વપન્તિ ।
કાન્યસ્મિઞ્જાગ્રતિ ।
કતર એષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ પશ્યતિ ।
કસ્યૈતત્સુખં ભવતિ ।
કસ્મિન્નુ સર્વે સંપ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીતિ

ભાષ્ય ૪.૧
અથ હૈનં સૌર્યાયણી ગાર્ગ્યઃ પપ્રચ્છ ।
પ્રશ્નત્રયેણાપરવિદ્યાગોચરં સર્વં પરિસમાપ્ય સંસારં વ્યાકૃતવિષયં સાધ્યસાધનલક્ષણમનિત્યમ્૑થેદાનીમસાધ્યસાધનલક્ષણમપ્રાણમમનોગોચરમતીન્દ્રિયવિષયં શિવં શાન્તમવિકૃતમક્ષરં સત્યં પરવિદ્યાગમ્યં પુરુષાખ્યં સબાહ્યાભ્યન્તરમજં વક્તવ્યમિત્યુત્તરં પ્રશ્નત્રયમારભ્યતે ।
તત્ર સુદીપ્તાદિવાગ્રેર્યસ્માત્પરાદક્ષરાત્સર્વે ભાવા વિસ્ફુલિઙ્ગા ઇવ જાયન્તે તત્ર ચૈવાપિયન્તિ ઇત્યુક્તં દ્વિતીયે મુણ્ડકે૑કે તે સર્વે ભાવા અક્ષરાદ્વિભજ્યન્તે?કથં વા વિભક્તાઃ સન્તસ્તત્રૈવ અપિયન્તિ?કિં લક્ષણં વા તદક્ષરમિતિ?એતદ્વિવક્ષયાધુના પ્રશ્નાનુદ્ભાવયતિ
ભગવન્નેતસ્મિન્પુરુષો શિરઃ પાણ્યાદિમતિ કાનિ કરણાનિ સ્વપન્તિ સ્વાપં કુર્વન્તિ સ્વવ્યાપારાદુપરમન્તે?કાનિ ચાસ્મિન્ જાગ્રતિ જાગરણમનિદ્રાવસ્થાં સ્વવ્યાપારં કુર્વન્તિ કતરઃ કાર્યકરણ લક્ષણયોરેષ દેવઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતિ?સ્વપ્નો નામ જાગ્રદ્દર્શનાન્નિવૃત્તસ્ય જાગ્રદ્વદન્તઃશરીરે યદ્દર્શનમ્ ।
તત્કિં કાર્યલક્ષણેન દેવેન નિર્વર્ત્યન્તે કિં વા કરણલક્ષણેન કેનચિદિત્યભિપ્રાયઃ ।
ઉપરતે ચ જાગ્રત્સ્વપ્નવ્યાપારે યત્પ્રસન્નં નિરાયાસલક્ષણમનાબાધં સુખં કસ્યૈતદ્ભવતિ ।
તસ્મિન્કાલે જાગ્રત્સ્વપ્નવ્યાપારાદુપરતાઃ સન્તઃ કસ્મિન્નુ સર્વે સમ્યગેકીભૂતાઃ સંપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
મધુનિ રસવત્સમુદ્રપ્રવિષ્ટનદ્યાદિવચ્ચ વિવેકાનર્હાઃ પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ સંગતાઃ સંપ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીત્યર્થઃ ।
નનુ ન્યસ્તદાત્રાદિકરણાત્સ્વવ્યાપારાદુપરતાનિ પૃથક્પૃથગેવ સ્વાત્મન્યવતિષ્ઠન્ત ઇત્યેતદ્યુક્તમ્ ।
કુતઃ પ્રાપ્તિઃ સુષુપ્તપુરુષાણાં કરણાનાં કસ્મિંશ્ચિદેકીભાવગમનાશઙ્કાયાઃ પ્રષ્ટુઃ ।
યુક્તૈવ ત્વાશઙ્કા ।
યતઃ સંહતાનિ કરણાનિ સ્વાભ્યર્થાનિ પરતન્ત્રાણિ ચ જાગ્રદ્વિષયે તસ્માત્સ્વાપેઽપિ સંહતાનાં પારતન્ત્ર્યેણૈવ કસ્મિંશ્ચિત્સંતિર્ન્યાય્યેતિ તસ્માદાશઙ્કાનુરૂપ એવ પ્રશ્નોઽયમ્ ।
અત્ર તુ કાર્યકરણસંઘાતો યસ્મિંશ્ચ પ્રલીનઃ સુષુપ્તપ્રલયકાલયોસ્તદ્વિશેષં બુભુત્સોઃ સ કો નુ સ્યાદિતિ કસ્મિન્સર્વે સંપ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીતિ

૪.૨
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
યથા ગાર્ગ્ય મરીચયોઽર્કસ્યાસ્તં ગચ્છતઃ સર્વા એતસ્મિંસ્તેજોમણ્ડલ એકીભવન્તિ ।
તાઃ પુનઃ પુનરુદયતઃ પ્રચરન્તિ ।
એવં હ વૈ તત્સર્વં પરે દેવે મનસ્યેકીભવતિ ।
તેન તર્હ્યેષ પુરુષો ન શૃણોતિ ।
ન પશ્યતિ ।
ન જિઘ્રતિ ।
ન રસયતે ।
ન સ્પૃશતે ।
નાભિવદતે ।
નાદત્તે ।
નાનન્દયતે ।
ન વિસૃજતે ।
નેયાયતે ।
સ્વપતીત્યાચક્ષતે

ભાષ્ય ૪.૨
તસ્મૈ સ હોવાચાચાર્યઃ શૃણુ હે ગાર્ગ્ય યત્ત્વયા પૃષ્ટમ્ ।
યથા મરીચયો રશ્મયોર્ઽકસ્ય આદિત્યસ્યાસ્તમદર્શનં ગચ્છતઃ સર્વા અશેષત એતસ્મિંસ્તેજોમણ્ડલે તેજોરાશિરૂપ એકીભવન્તિ વિવેકાનર્હત્વમવિશેષતાં ગચ્છન્તિ મરીચયસ્તસ્યૈવાર્કસ્ય તાઃ પુનઃ પુનરુદયત ઉદ્ગચ્છતઃ પ્રચરન્તિ વિકીર્યન્તે ।
યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ, એવં હ વૈ તત્સર્વં વિષયેન્દ્રિયાદિજાતં પરે પ્રકૃષ્ટે દેવે દ્યોતનવતિ મનસિ ચક્ષુરાદિદેવાનાં મનસ્તન્ત્રત્વાત્પરો દેવો મનઃ તસ્મિન્સ્વપ્નકાલ એકીભવતિ ।
મણ્ડલે મરીચિવદવિશેષતાં ગચ્છતિ ।
જિજાગરિષોશ્ચ રશ્મિમવન્મણ્ડલાન્મનસ એવ પ્રચરન્તિ સ્વવ્યાપારાય પ્રતિષ્ઠન્તે ।
યસ્માત્સ્વપ્નકાલે શ્રોત્રાદીનિ શબ્દાદ્યુપલબ્ધિકરણાનિ મનસિ એકીભૂતાનીવ કરણવ્યાપારાદુપરતાનિ તેન તસ્માત્તર્હિ તસ્મિન્ સ્વાપકાલ એષ દેવદત્તાદિલક્ષણઃ પુરુષો ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ન જિઘ્રતિ ન રસયતે ન સ્પૃશતે નાભિવદતે નાદત્તે નાનન્દયતે ન વિસૃજતે નેયાયતે સ્વપિતીયાચક્ષતે લૌકિકાઃ

૪.૩
પ્રાણાગ્નય એવૈતસ્મિન્ પુરે જાગ્રતિ ।
ગાર્હપત્યો હ વા એષોઽપાનઃ ।
વ્યાનોઽન્વાહાર્યપચનઃ ।
યદ્ગાર્હપત્યાત્પ્રણીયતે પ્રણયનાત્ ।
આહવનીયઃ પ્રાણઃ

ભાષ્ય ૪.૩
સુપ્તત્સુ શ્રોત્રાદિષુ કરણેષુ એતસ્મિન્પુરે નવદ્વારે દેહે પ્રાણાગ્નયઃ પ્રાણા એવ પઞ્ચ વાયવોઽગ્નય ઇવાગ્નયો જાગ્રતિ ।
અગ્નિસામાન્યં હિ આહ ગાર્હપત્યો હ વા એષોઽપાનઃ ।
કથમિત્યાહ યસ્માદ્ગાર્હપત્યાદગ્નેરગ્નિહોત્રકાલ ઇતરોઽગ્નિઃ આહવનીયઃ પ્રણીયતે પ્રણયનાત્પ્રણીયતેઽસ્માદિતિ પ્રણયનો ગાર્હપત્યોઽગ્નિઃ ।
તથા સુપ્તસ્યાપાનવૃત્તેઃ પ્રણીયત ઇવ પ્રાણો મુખનાસિકાભ્યાં સંચરત્યત આહવનીયસ્થાનીયઃ પ્રાણઃ ।
વ્યાનસ્તુ હૃદયાદ્દક્ષિણસુષિરદ્વારેણ નિર્ગમાદ્દક્ષિણદિક્સમ્બન્ધાદન્વાહાર્યપચનો દક્ષિણાગ્નિઃ

અત્ર ચ હોતાગ્નિહોત્રસ્ય
૪.૪
યદુચ્છ્વાસનિઃશ્વાસાવેતાવાહુતી સમં નયતીતિ સ સમાનઃ ।
મનો હ વાવન યજમાનઃ ।
ઇષ્ટફલમેવોદાનઃ ।
સ એનં યજમાનમહરહર્બ્રહ્મ ગમયતિ

ભાષ્ય ૪.૪
યદ્યસ્માદુચ્છ્વાસનિઃશ્વાસૌ અગ્નિહોત્રાહુતી ઇવ નિત્યં દ્વિત્વસામાન્યાદેવ ત્વેતાવાહુતી સમં સામ્યેન શરીરસ્થિતિભાવાય નયતિ યો વાયુરગ્નિસ્થાનીયોઽપિ હોતા ચાહુત્યોર્નેતૃત્વાત્ ।
કોઽસૌ સ સમાનઃ ।
અતશ્ચ વિદુષઃ સ્વાપોઽપ્યગ્નિહોત્રહવનમેવ ।
તસ્માદ્વિદ્વાન્નાકર્મીત્યેવં મન્તવ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
સર્વદા સર્વાણિ ભૂતાનિ વિચિન્વન્ત્યપિ સ્વપત ઇતિ હિ વાજસનેયકે ।
અત્ર હિ જાગ્રસુ પ્રાણાગ્નિષુ ઉપસંહૃત્ય બાહ્યકરણાનિ વિષયાંશ્ચ અગ્નિહોત્રફલમિવ સ્વર્ગ બ્રહ્મ જિગમિષુર્મનો હ વાવ યજમાનો જાગર્તિ યજમાનવત્કાર્યકરણેષુ પ્રાધાન્યેન સંવ્યવહારાત્સ્વર્ગમિવ બ્રહ્મ પ્રતિ પ્રસ્થિતત્વાદ્યજમાનો મનઃ કલ્પ્યતે ।
ઇષ્ટફલં યાગફલમેવોદાનો વાયુઃ ।
ઉદાનનિમિત્તત્વાદિષ્ટફલપ્રાપ્તેઃ ।
કથમ્?સ ઉદાનો મન આખ્યં યજમાનં સ્વપ્નવૃત્તિરૂપાદપિ પ્રચ્યાવ્યાહરહઃ સુષુપ્તિકાલે સ્વર્ગમિવ બ્રહ્માક્ષરં ગમયતિ ।
અતો યાગફલસ્થાનીય ઉદાનઃ

એવં વિદુષઃ શ્રોત્રાદ્યુપરમકાલાદારભ્ય યાવત્સુપ્તોત્થિતો ભવતિ તાવત્સર્વયાગફલાનુભવ એવ નાવિદુષામિવાનર્થાયેતિ વિદ્વત્તા સ્તૂયતે ।
ન હિ વિદુષ એવ શ્રોત્રાદીનિ સ્વપન્તે પ્રાણાગ્નયો વા જાગ્રતિ જાગ્રત્સ્વપ્નયોર્મનઃ સ્વાતન્ત્ર્યમનુભવદહરહઃ સુષુપ્તં વા પ્રતિપદ્યતે ।
સમાનં હિ સર્વપ્રાણિનાં પર્યાયેણ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિગમનમતો વિદ્વત્તાસ્તુતિરેવ ઇયમુપપદ્યતે ।
યત્પૃષ્ટં કતર એષ દેવઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતીતિ તદાહ
૪.૫
અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્ને મહિમાનમનુભવતિ ।
યદ્દૃષ્ટં ઇષ્ટમનુપશ્યતિ ।
શ્રુતં શ્રુતમેવાર્થમનુશૃણોતિ ।
દેશદિગન્તરૈશ્ચ પ્રત્યનુભૂતં પુનઃ પુનઃ પ્રત્યનુભવતિ ।
દૃષ્ટં ચાદૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચાશ્રુતં ચાનુભૂતં ચાનનુભૂતં ચ સચ્ચાસચ્ચ સર્વં પશ્યતિ ।
સર્વઃ પશ્યતિ

ભાષ્ય ૪.૫
અત્રોપરતેષુ શ્રોત્રાદિષુ દેહરક્ષાયૈ જાગ્રત્સુ પ્રાણાદિવાયુષુ પ્રાક્સુષુપ્તિપ્રતિપત્તેઃ એતસ્મિનન્તરાલ એષ દેવોર્ઽકરશ્મિવત્સ્વાત્મનિ સંહૃતશ્રોત્રાદિકરણઃ સ્વપ્ને મહિમાનં વિભૂતિં વિષયવિષયિલક્ષણમનેકાત્મભાવગમનમનુભવતિ પ્રતિપદ્યતે ।
નનુ મહિમાનુભવને કરણં મનોઽનુભવિતુસ્તત્કથં સ્વાતન્ત્ર્યેણાનુભવતિ ઇત્યુચ્યતે સ્વતન્ત્રો હિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ ।
નૈષ દોષઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સ્વાતન્ત્ર્ય મન ઉપાધિકૃતત્વાન્ન હિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પરમાર્થતઃ સ્વતઃ સ્વપિતિ જાગર્તિ વા ।
મન ઉપાધિકૃતમેવ તસ્ય જાગરણં સ્વપ્નશ્ચેત્યુક્તં વાજસનેયકે"સ હિ સ્વપ્નો ભૂત્વા ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ" (બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૭) ઇત્યાદિ ।
તસ્માન્મનસો વિભૂત્યનુભવે સ્વાતન્ત્ર્યવચનં ન્યાય્યમેવ ।
મન ઉપાધિસહિતત્વે સ્વપ્નકાલે ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સ્વયં જ્યોતિષ્ટ્વં બાધ્યેતેતિ કેચિત્તન્ન, શ્રુત્યર્થાપરિજ્ઞાનકૃતા ભ્રાન્તિઃ તેષામ્ ।
યસ્માત્સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વાદિવ્યવહારોઽપ્યામોક્ષાન્તઃ સર્વોઽવિદ્યાવિષય એવ મન આદ્યુપાધિજનિતઃ ।
"યત્ર વા અન્યદિવ સ્યાત્તત્રાન્યોઽન્યત્પશ્યેત્" (બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૩૨) "માત્રાસંસર્ગસ્ત્વસ્ય ભવતિ" "યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્" (બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૧૪) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અતો મન્દબ્રહ્મવિદામેવેયમાશઙ્કા ન તુ એકાત્મવિદામ્ ।
નન્વેવં સતિ"અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ" (બૃ.ઉ.૩ । ૩ । ૧૪) ઇતિ વિશેષણમનર્થકં ભવતિ ।
અત્રોચ્યતે અત્યલ્પમિદમુચ્યતે"ય એષઽન્તર્હૃદય આકાશસ્તસ્મિઞ્શેતે" (બૃ.ઉ.૨ । ૧ । ૧૭) ઇત્યન્તર્હૃદયપરિચ્છેદે સુતરાં સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં બાધ્યેત ।
સત્યમેવમયં દોષો યદ્યપિ સ્યાત્સ્વપ્ને કેવલયા સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વેનાર્ધં તાવદપનીતં ભારસ્યેતિ ચેત્ ।
ન૑તત્રાપિ"પુરીતતિ શેતે"(બૃ.ઉ.૨ । ૧ । ૧૯) ઇતિ શ્રુતેઃ પુરીતન્નાડીસમ્બન્ધાદત્રાપિ પુરુષસ્ય સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વેનાર્ધભારાપનયાભિપ્રાયો મૃષૈવ ।
કથં તર્હિ"અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૧૪) ઇતિ ।
અન્યશાખાત્વાદનપેક્ષા સા શ્રુતિરિતિ ચેત્ ।
ન અથૈકત્વસ્યેષ્ટત્વાદેકો હ્યાત્મા સર્વવેદાન્તાનામર્થો વિજિજ્ઞાપયિષિતો બુભુત્સિતશ્ચ ।
તસ્માદ્યુક્તા સ્વપ્ન આત્મનઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વોપપત્તિર્વક્તુમ્ ।
શ્રુતેર્યથાર્થતત્ત્વપ્રકાશકત્વાત્ ।
એવં તર્હિ શૃણુ શ્રુત્યર્થં હિત્વા સર્વમભિમાનં ન ત્વભિમાનેન વર્ષશતેનાપિ શ્રુત્યર્થો જ્ઞાતું શક્યતે સર્વૈઃ પણ્ડિતમ્મન્યૈઃ ।
યથા હૃદયાકાશે પુરીતતિ નાડીષુ ચ સ્વપતસ્તત્સંબન્ધાભાવાત્તતો વિવિચ્ય દર્શયિતું શક્યત ઇત્યાત્મનઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં ન બાધ્યતે ।
એવં મનસ્યવિદ્યાકામકર્મનિમિત્તોદ્ભૂતવાસનાવતિ કર્મનિમિત્તા વાસનાવિદ્યયાન્યદ્વસ્ત્વન્તરમિવ પશ્યતઃ સર્વકાર્યકરણેભ્યઃ પ્રવિવિક્તસ્ય દ્રષ્ટુર્વાસનાભ્યો દૃશ્યરૂપાભ્યોઽન્યત્વેન સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં સુદર્પિતેનાપિ તાર્કિકેણ ન વારયિતું શક્યતે ।
તસ્માત્સાધૂક્તં મનસિ પ્રલીનેષુ કરણેષુ અપ્રલીને ચ મનસિ મનોમયઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતીતિ ।
કથં મહિમાનમનુભવતીત્યુચ્યતે યન્મિત્રં પુત્રાદપિ વા પૂર્વં દૃષ્ટં તદ્વાસનાવાસિતઃ પુત્રમિત્રાદિવાસનાસમુદ્ભૂતં પુત્રં મિત્રમિવ વા વિદ્યયા પશ્યતીત્યેવં મન્યતે ।
તથા શ્રુતમર્થં તદ્વાસનયાનુશૃણોતીવ ।
દેશદિગન્તરૈશ્ચ દેશાન્તરૈર્દિગન્તરૈશ્ચ પ્રત્યનુભૂતં પુનઃ પુનસ્તત્પ્રત્યનુભવતીવાવિદ્યયા તથા દૃષ્ટં ચાસ્મિઞ્જન્મન્યદૃષ્ટં ચ જન્માન્તરદૃષ્ટમિત્યર્થઃ, અત્યન્તાદૃષ્ટે વાસનાનુપપત્તેઃ, એવં શ્રુતં ચાશ્રુતં ચાનુભૂતં ચાસ્મિઞ્જન્મનિ કેવલેન મનસા અનનુભૂતં ચ મનસૈવ જન્માન્તરેઽનુભૂતમિત્યર્થઃ ।
સચ્ચ પરમાર્થોદકાદિ, અસચ્ચ મરીચ્યુદકાદિ ।
કિં બહુનોક્તં સર્વં પશ્યતિ સર્વઃ પશ્યતિ સર્વમનોવાસનોપાધિઃ સન્નેવં સર્વકરણાત્મા મનોદેવઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતિ

૪.૬
સ યદા તેજસાભિભૂતો ભવતિ ।
અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ન પશ્યતિ ।
અથ તદૈતસ્મિઞ્શરીર એતત્સુખં ભવતિ

ભાષ્ય ૪.૬
સ યદા મનોરૂપો દેવો યસ્મિન્કાલે સૌરેણ પિત્તાખ્યેન તેજસા નાડીશયેન સર્વતોભિઽભૂતો ભવતિ તિરસ્કૃતવાસનાદ્વારો ભવતિ તથા સહ કરણૈઃ મનસો રશ્મયો હૃદ્યુપસંહૃતા ભવન્તિ ।
યદા મનો દાર્વગ્નિવદવિશેષવિજ્ઞાનરૂપેણ કૃસ્નં શરીરં વ્યાપ્યવત્ષ્ટતે તદા સુષુપ્તો ભવતિ ।
અત્રૈતસ્મિન્કાલ એષ મન આખ્યો દેવઃ સ્વપ્નાન્ન પશ્યતિ દર્શનદ્વારસ્ય તેજસા ।
અથ તદૈતસ્મિઞ્શરીર એતત્સુખં ભવતિ યદ્વિજ્ઞાનં નિરાબાધમવિશેષેણ શરીરવ્યાપકં પ્રસન્નં ભવતીત્યર્થઃ

એતસ્મિન્કાલેઽવિદ્યાકામકર્મનિબન્ધનાનિ કાર્યકરણાનિ શાન્તાનિ ભવન્તિ ।
તેષુ શાન્તેષુ આત્મસ્વરૂપમુપાધિભિરન્યથા વિભાવ્યમાનમદ્વયમેકં શિવં શાન્તં ભવતીત્યેતામેવાવસ્થાં પૃથિવ્યાદ્યવિદ્યાકૃતમાત્રાનુપ્રવેશેન દર્શયિતું દૃષ્ટાન્તમાહ
૪.૭
સ યથા સોમ્ય વયાંસિ વાસોવૃક્ષં સંપ્રતિષ્ઠન્તે ।
એવં હ વૈ તત્સર્વં પર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે

ભાષ્ય ૪.૭
સ દૃષ્ટાન્તો યથા યેન પ્રકારેણ સોમ્ય પ્રિયદર્શન વયાંસિ પક્ષિણો વાસાર્થં વૃક્ષં વાસોવૃક્ષં પ્રતિ સંપ્રતિષ્ઠન્તે ગચ્છન્તિ ।
એવં યથા દૃષ્ટાન્તો હ વૈ તદ્વક્ષ્યમાણં સર્વં પર આત્મન્યક્ષરે સંપ્રતિષ્ઠતે

કિં તત્સર્વમ્
૪.૮
પૃથિવી ચ પૃથિવીમાત્રા ચ ।
આપશ્ચાપોમાત્રા ચ ।
તેજશ્ચ તેજોમાત્રા ચ ।
વાયુશ્ચ વાયુમાત્રા ચ ।
આકાશશ્ચાકાશમાત્રા ચ ।
ચક્ષુશ્ચ દ્રષ્ટવ્યં ચ ।
શ્રોત્રં ચ શ્રોતવ્યં ચ ।
ઘ્રાણં ચ ઘ્રાતવ્યં ચ ।
રસશ્ચ રસયિતવ્યં ચ ।
ત્વક્ચ સ્પર્શયિતવ્યં ચ ।
વાક્ચ વક્તવ્યં ચ ।
હસ્તૌ ચાદાતવ્યં ચ ।
ઉપસ્થશ્ચાનન્દયિતવ્યં ચ ।
પાયુશ્ચ વિસર્જયિતવ્યં ચ ।
પાદૌ ચ ગન્તવ્યં ચ ।
મનશ્ચ મન્તવ્યં ચ ।
બુદ્ધિશ્ચ બોદ્ધવ્યં ચ ।
અહઙ્કારશ્ચાહઙ્કર્તવ્યં ચ ।
ચિત્તં ચ ચેતયિતવ્યં ચ ।
તેજશ્ચ વિદ્યોતયિતવ્યં ચ ।
પ્રાણશ્ચ વિધારયિતવ્યં ચ

ભાષ્ય ૪.૮
પૃથિવી ચ સ્થૂલા પઞ્ચગુણા તત્કારણા ચ પૃથિવીમાત્રા ચ ગન્ધતન્માત્રા, તથાપશ્ચાપોમાત્રા ચ, તેજશ્ચ તેજોમાત્રા ચ, વાયુશ્ચ વાયુમાત્રા ચ, આકાશશ્ચાકાશમાત્રા ચ, સ્થૂલાનિ ચ સૂક્ષ્માણિ ચ ભૂતાનીત્યર્થઃ, તથા ચક્ષુશ્ચેન્દ્રિયં રૂપં ચ દ્રષ્ટવ્યં ચ, શ્રૌત્રં ચ શ્રોતવ્યં ચ, ઘ્રાણં ચ ઘ્રાતવ્યં ચ, રસશ્ચ રસયિતવ્યં ચ, ત્વક્ચ સ્પર્શયિતવ્યં ચ, વાક્ચ વક્તવ્યં ચ, હસ્તૌ ચાદાતવ્યં ચ, ઉપસ્થશ્ચાનન્દયિતવ્યં ચ, પાયુશ્ચ વિસર્જયિતવ્યં ચ, પાદૌ ચ ગન્તવ્યં ચ, બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ કર્મેન્દ્રિયાણિ તથા ચોક્તાનિ, મનશ્ચ પૂર્વોક્તં, મન્તવ્યં ચ તદ્વિષયઃ, બુદ્ધિશ્ચ નિશ્ચયાત્મિકા,
બોદ્ધવ્યં ચ તદ્વિષયઃ, અહઙ્કારશ્ચાભિમાનલક્ષણમન્તઃકરણમહઙ્કર્તવ્યં ચ તદ્વિષયઃ, ચિત્તં ચ ચેતનાવદન્તઃકરણમ્, ચેતયિતવ્યં ચ તદ્વિષયઃ, તેજશ્ચ ત્વગિન્દ્રિયવ્યતિરેકેણ પ્રકાશવિશિષ્ટા યા ત્વક્તયા નિર્ભાસ્યો વિષયો વિદ્યોતયિતવ્યમ્, પ્રાણશ્ચ સૂત્રં યદાચક્ષતે તેન વિધારયિતવ્યં સંગ્રથનીયં સર્વં હિ કાર્યકરણજાતં પારાર્થ્યેન સંહતં નામરૂપાત્મકમેતાવદેવ

અથઃ પરં યદાત્મરૂપં જલસૂર્યકાદિવદ્ભોક્તૃત્વકર્તૃત્વેન ઇહ અનુપ્રવિષ્ટમ્
૪.૯
એષ હિ દ્રષ્ટા સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ ।
સ પરેઽક્ષર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે

ભાષ્ય ૪.૯
એષ હિ દ્રષ્ટા સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાયતેઽનેનેતિ કરણભૂતં બુદ્ધ્યાદીદં તુ વિજાનાતીતિ વિજ્ઞાનં કર્તૃકારરૂપં તદાત્મા તત્સ્વભાવો વિજ્ઞાતૃસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષઃ કાર્યકરણસંઘાતોક્તોપાધિપૂર્ણત્વાત્પુરુષઃ ।
સ ચ જલસૂર્યકાદિપ્રતિબિમ્બસ્ય સૂર્યાદિપ્રવેશવજ્જગદાધારશેષે પરેઽક્ષિ આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે

તદેકત્વવિદઃ ફલમાહ
૪.૧૦
પરમેવાક્ષરં પ્રતિપદ્યતે ।
સ યો હ વૈ તદચ્છાયમશરીરમલોહિતં શુભ્રમક્ષરં વેદયતે યસ્તુ સોમ્ય ।
સ સર્વઃ સર્વો ભવતિ ।
તદેષ શ્લોકઃ

ભાષ્ય ૪.૧૦
પરમેવાક્ષરં વક્ષ્યમાણવિશેષં પ્રતિપદ્યત ઇત્યેતદુચ્યતે ।
સ યો હ વૈ તત્સર્વૈષણાવિનિર્મુક્તોઽચ્છાયં તમોવર્જિતમ્, અશરીરં નામરૂપસર્વોપાધિશરીરવર્જિતમ્, અલોહિતં લોહિતાદિસર્વગુણવર્જિતમ્, યત એવમતઃ શુભ્રં શુદ્ધમ્, સર્વવિશેષણરહિતત્વાદક્ષરમ્, સત્યં પુરુષાખ્યમ્, અપ્રાણમમનોગોચરમ્, શિવં શાન્તં સબાહ્યાભ્યન્તરમજં વેદયતે વિજાનાતિ યસ્તુ સર્વત્યાગી સોમ્ય સ સર્વજ્ઞો ન તેન વિદિતં કિઞ્ચિત્સમ્ભવતિ ।
પૂર્વમવિદ્યયા સર્વજ્ઞ આસીત્પુનર્વિદ્યયાવિદ્યાપનયે સર્વો ભવતિ તદા ।
તત્તસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ ઉક્તાર્થસંગ્રાહકઃ

૪.૧૧
વિજ્ઞાનાત્મા સહ દેવૈશ્ચ સર્વૈઃ પ્રાણા ભૂતાનિ સંપ્રતિષ્ઠન્તિ યત્ર ।
તદક્ષરં વેદયતે યસ્તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞઃ સર્વમેવાવિવેશેતિ

ભાષ્ય ૪.૧૧
વિજ્ઞાનાત્મા સહ દેવૈશ્ચાગ્ન્યાદિભિઃ પ્રાણશ્ચક્ષુરાદયો ભૂતાનિ પૃથિવ્યાદીનિ સંપ્રતિષ્ઠન્તિ પ્રવિશન્તિ યત્ર યસ્મિન્નક્ષરે તદક્ષરં વેદયતે યસ્તુ સોમ્ય પ્રિયદર્શન સ સર્વજ્ઞઃ સર્વમેવ આવિવેશાવિશતીત્યર્થઃ

ઇતિ ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ
પઞ્ચમઃ પ્રશ્નઃ
૫.૧
અથ હૈનં શૈબ્યઃ સત્યકામઃ પપ્રચ્છ ।
સ યો હ વૈ તદ્ભગવન્મનુષ્યેષુ પ્રાયણાન્તમોંકારમભિધ્યાયીત ।
કતમં વાવ સ તેન લોકં જયતીતિ

ભાષ્ય ૫.૧
અથ હૈનં શૈબ્યઃ સત્યકામઃ પપ્રચ્છ અથેદાનીં પરાપરબ્રહ્મપ્રાપ્તિસાધનત્વેનોઙ્કારસ્યોપાસનવિધિત્સયા પ્રશ્ન આરભ્યતે
સ યઃ કશ્ચિદ્વૈ ભગવન્મનુષ્યેષુ મનુષ્યાણાં મધ્યે તદદ્ભુતમિવ પ્રાયણાન્તં મરણાન્તમ્, યાવજ્જીવમિત્યેતત્, ઓઙ્કારમભિધ્યાયીતાભિમુખ્યેન ચિન્તયેત્, બાહ્યવિષયેભ્ય ઉપસંહૃતકરણઃ સમાહિતચિત્તો ભક્ત્યાવેશિતબ્રહ્મભાવ ઓઙ્કારે, આત્મપ્રત્યયસન્તાનાવિચ્છેદો ભિન્નજાતીયપ્રત્યયાન્તરાખિલીકૃતો નિર્વાતસ્થદીપશિખાસમોઽભિધ્યાનાશબ્દાર્થઃ ।
સત્યબ્રહ્મચર્યાહિંસાપરિગ્રહત્યાગસંન્યાસશૌચસન્તોષામાયાવિત્વાદ્યનેકયમનિયમાનુગૃહીતઃ સ એવં યાવજ્જીવવ્રતધારણઃ કતમં વાવ, અનેકે હિ જ્ઞાનકર્મભિર્જેતવ્યા લોકાસ્તિષ્ઠન્તિ તેષુ તેનોઙ્કારાભિધ્યાનેન કતમં સ લોકં જયતિ

૫.૨
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
એતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોંકારઃ ।
તસ્માદ્વિદ્વાનેતેનૈવાયતનેનૈકતરમન્વેતિ

ભાષ્ય ૫.૨
ઇતિ પૃષ્ટવતે તસ્મૈ સ હોવાચ પિપ્પલાદઃ એતસ્મૈ સત્યકામ ।
એતદ્બ્રહ્મ વૈ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ પરં સત્યમક્ષરં પુરુષાખ્યમપરં ચ પ્રાણાખ્યં પ્રથમજં યત્તદોઙ્કાર એવોઙ્કારાત્મકમોઙ્કારપ્રતીકત્વાત્ ।
પરં હિ બ્રહ્મ શબ્દાદ્યુપલક્ષણાનર્હં સર્વધર્મવિશેષવર્જિતમતો ન શક્યમતીન્દ્રિયગોચરત્વાત્કેવલેન મનસાવગાહિતુમ્ ।
ઓઙ્કારે તુ વિષ્ણ્વાદિપ્રતિમાસ્થાનીયે ભક્ત્યાવેશિતબ્રહ્મભાવે ધ્યાયિનાં તત્પ્રસીદતિ ઇત્યેતદવગમ્યતે શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાત્તથાપરં ચ બ્રહ્મ ।
તસ્માત્પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોઙ્કાર ઇત્યુપચર્યતે ।
તસ્માદેવં વિદ્વાનેતેનૈવાત્મપ્રાપ્તિસાધનેનૈવોઙ્કારાભિધ્યાનેન એકતરં પરમપરં વાન્વેતિ બ્રહ્માનુગચ્છતિ નેદિષ્ટં હ્યાલમ્બનમોઙ્કારો બ્રહ્મણઃ

૫.૩
સ યદ્યેકમાત્રમભિધ્યાયીત ।
સ તેનૈવ સંવેદિતસ્તૂર્ણમેવ જગત્યામભિસમ્પદ્યતે ।
તમૃચો મનુષ્યલોકમુપનયન્તે ।
સ તત્ર તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા સમ્પન્નો મહિમાનમનુભવતિ

ભાષ્ય ૫.૩
સ યદ્યપ્યોઙ્કારસ્ય સકલમાત્રાવિભાગજ્ઞો ન ભવતિ તથાપિ ઓઙ્કારાભિધ્યાનપ્રભાવાદ્વિશિષ્ટમેવ ગતિં ગચ્છતિ૑એતદેકદેશજ્ઞાનવૈગુણ્યતયોઙ્કારશરણઃ કર્મજ્ઞાનોભયભ્રષ્ટો ન દુર્ગતિં ગચ્છતિ ।
કિં તર્હિ?યદ્યપ્યેવમોઙ્કારમેવૈકમાત્રાવિભાગજ્ઞ એવ કેવલોઽભિધ્યાયીતૈકમાત્રં સદા ધ્યાયીત સ તેનૈવૈકમાત્ર વિશિષ્ટોઙ્કારાભિધ્યાનેનૈવ સંવેદિતઃ સમ્બોધિતસ્તૂર્ણં ક્ષિપ્રમેવ જગત્યાં પૃથિવ્યામભિસમ્પદ્યતે ।
કિં મનુષ્યલોકમ્ ।
અનેકાનિ હિ જન્માનિ જગત્યાં સમ્ભવન્તિ ।
તત્ર તં સાધકં જગત્યાં મનુષ્યલોકમેવર્ચ ઉપનયન્ત ઉપનિગમયન્તિ ।
તેન સ તત્ર મનુષ્યજન્મનિ દ્વિજાગ્ર્યઃ સંસ્તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા ચ સંપન્નો મહિમાનં વિભૂતિમનુભવતિ ન વીતશ્રદ્ધો યથેષ્ટચેષ્ટો ભવતિ યોગભ્રષ્ટઃ કદાચિદપિ ન દુર્ગતિં ગચ્છતિ

૫.૪
અથ યદિ દ્વિમાત્રેણ મનસિ સંપદ્યતે ।
સોઽન્તરીક્ષં યજુર્ભિરુન્નીયતે સોમલોકમ્ ।
સ સોમલોકે વિભૂતિમનુભૂય પુનરાવર્તતે

ભાષ્ય ૫.૪
અથ પુનર્યદિ દ્વિમાત્રવિભાગજ્ઞો દ્વિમાત્રેણ વિશિષ્ટમોઙાકારમભિધ્યાયીત સ્વપ્નાત્મકે મનસિ મનનીયે યજુર્મયે સોમદૈવત્યે સંપદ્યત એકાગ્રતયાત્ભાવં ગચ્છતિ સ એવં સમ્પન્નો મૃતોઽન્તરીક્ષમન્તરિક્ષાધારં દ્વિતીયમાત્રારૂપં દ્વિતીયમાત્રરૂપૈરેવયજુર્ભિરુન્નીયતે સોમલોકં સૌમ્યં જન્મ પ્રાપયન્તિ તં યજૂંષીત્યર્થઃ સ તત્ર વિભૃતિમનુભૂય સોમલોકે મનુષ્યલોકં પ્રતિ પુનરાવર્તતે

૫.૫
યઃ પુનરેતં ત્રિમાત્રેણોમિત્યેતેનૈવાક્ષરેણ પરં પુરુષમભિધ્યાયીત ।
સ તેજસિ સૂર્યે સંપન્નઃ ।
યથા પાદોદરસ્ત્વચા વિનિર્મુચ્યતે ।
એવં હ વૈ સ પાપ્મના વિનિર્મુક્તઃ સ સામભિરુન્નીયતે બ્રહ્મલોકમ્ ।
સ એતસ્માજ્જીવધનાત્પરાપરં પુરિશયં પુરુષમીક્ષતે તદેતૌ શ્લોકૌ ભવતઃ

ભાષ્ય ૫.૫
યઃ પુનરેતમોઙ્કારં ત્રિમાત્રેણ ત્રિમાત્રાવિષયવિજ્ઞાનવિશિષ્ટેન ઓમિત્યેતેનૈવાક્ષરેણ પરં સૂર્યાન્તર્ગતં પુરુષં પ્રતીકેનાભિધ્યાયીત તેનાભિધ્યાનેન, પ્રતીકત્વેન હ્યાલમ્બનત્વં પ્રકૃતમોઙ્કારસ્ય પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મેત્યભેદશ્રુતેરોઙ્કારમિતિ ચ દ્વિતીયાનેકશઃ શ્રુતા બાધ્યેતાન્યથા ।
યદ્યપિ તૃતીયાભિધ્યાનત્વેન કરણત્વમુપપદ્યતે તથાપિ પ્રકૃતાનુરોધાત્ત્રિમાત્રં પરં પુરુષમિતિ દ્વિતીયૈવ પરિણેયા"ત્યજેદેકં કુલસ્યાર્થે"(મહા.ઉ.૩૭ । ૧૭) ઇતિ ન્યાયેન ।
સ તૃતીયમાત્રારૂપસ્તેજસિ સૂર્યે સંપન્ને ભવતિ ધ્યાયમાનો મૃતોઽપિ સૂર્યાત્સોમલોકાદિવન્ન પુનરાવર્તતે કિન્તુ સૂર્યે સંપન્નમાત્ર એવ ।
યથા પાદોદરઃ સર્પસ્ત્વચા વિનિર્મુચ્યતે જીર્ણત્વગ્વિનિર્મુક્તઃ સ પુનર્નવો ભવતિ ।
એવં હ વા એષ યથા દૃષ્ટાન્તઃ સ પાપ્મના સર્પત્વક્સ્થાનીયેનાશુદ્ધિરૂપેણ વિનિર્મુક્તઃ સામભિસ્તૃતીયમાત્રારૂપૈરૂર્ધ્વમુન્નીયતે બ્રહ્મલોકં હિરણ્યગર્ભસ્ય બ્રહ્મણો લોકં સત્યાખ્યમ્ ।
સ હિરણ્યગર્ભઃ સર્વેષાં સંસારિણાં જીવાનામાત્મભૂતઃ ।
સ હ્યન્તરાત્મા લિઙ્ગરૂપેણ સર્વભૂતાનામ્, તસ્મિન્હિ લિઙ્ગાત્મનિ સંહતાઃ સર્વે જીવાઃ ।
તસ્માત્મ જીવઘનઃ ।
સ વિદ્વાંસ્ત્રિમાત્રોઙ્કારાભિજ્ઞ એતસ્માજ્જીવઘનાદ્ધિરણ્યગર્ભાત્પરાત્પરં પરમાત્માખ્યં પુરુષમીક્ષતે પુરિશયં સર્વશરીરાનુપ્રવિષ્ટં પશ્યતિ ધ્યાયમાનઃ ।
તદેતસ્મિન્યથેક્તાર્થપ્રકાશકૌ મન્ત્રૌ ભવતઃ

૫.૬
તિસ્રો માત્રા મૃત્યુમત્યઃ પ્રયુક્તા અન્યોન્યસક્તા અનવિપ્રયુક્તાઃ ।
ક્રિયાસુ બાહ્યાભ્યન્તરમધ્યમાસુ સમ્યક્પ્રયુક્તાસુ ન કમ્પતે જ્ઞઃ

ભાષ્ય ૫.૬
તિસ્રસ્ત્રિસંખ્યકા અકારોકારમકારાખ્યા ઓઙ્કારસ્ય માત્રા મૃત્યુમત્યો મૃત્યુર્યાસાં વિદ્યતે તા મૃત્યુમત્યો મૃત્યુગોચરાદનતિક્રાન્તામૃત્યુગોચરા એવેત્યર્થઃ ।
તા આત્મનો ધ્યાનક્રિયાસુ પ્રયુક્તાઃ, કિં ચાન્યોન્યસક્તા ઇતરેતરસંબદ્ધાઃ, અનવિપ્રયુક્તા વિશેષેણૈકૈકવિષય એવ પ્રયુક્તા વિપ્રયુક્તાઃ, ન તથા વિપ્રયુક્તા નાવિપ્રયુક્તા અનવિપ્રયુક્તાઃ ।
કિં તર્હિ, વિશેષેણૈકસ્મિન્ધ્યાનકાલે તિસૃષુ ક્રિયાસુ બાહ્યાભ્યન્તરમધ્યમાસુ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તસ્થાનપુરુષાભિધ્યાનલક્ષણાસુ યોગક્રિયાસુ સમ્યક્પ્રયુક્તાસુ સમ્યગ્ધ્યાનકાલે પ્રયોજિતાસુ ન કમ્પતે ન ચલતિ યો યોગી યથોક્તવિભાગજ્ઞ ઓઙ્કારસ્યેત્યર્થઃ, ન તસ્યૈવંવિદશ્ચલનમુપપદ્યતે ।
યસ્માજ્જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તપુરુષાઃ સહ સ્થાનૈર્માત્રાત્રયરૂપેણ ઓઙ્કારાત્મરુપેણ દૃષ્ટાઃ ।
સ હ્યેવં વિદ્વાન્સર્વાત્મભૂત ઓઙ્કારમયઃ કુતો વા ચલેત્કસ્મિન્વા

સર્વાર્થસંગ્રહાર્થો દ્વિતીયો મન્ત્રઃ
૫.૭
ઋગ્ભિરેતં યજુર્ભિરન્તરિક્ષં સામભિર્યત્તત્કવયો વેદયન્તે ।
તમોંકારેણૈવાયતનેનાન્વેતિ વિદ્વાન્ યત્તચ્છાન્તમજરમમૃતમભયં પરં ચેતિ

ભાષ્ય ૫.૭
ઋગ્ભિરેતં લોકં મનુષ્યોપલક્ષિતમ્ ।
યજુર્ભિરન્તરિક્ષં સોમાધિષ્ઠિતમ્ ।
સામભિર્યત્તદ્બ્રહ્મલોકમિતિ તૃતીયં કવયો મેધાવિનો વિદ્યાવન્ત એવ નાવિદ્વાંસો વેદયન્તે ।
તં ત્રિવિધં લોકમોઙ્કારેણ સાધનેનાપરબ્રહ્મલક્ષણમન્વેત્યનુગચ્છતિ વિદ્વાન્ ।
તેનૈવોઙ્કારેણ યત્તત્પરં બ્રહ્માક્ષરં સત્યં પુરુષાખ્યં શાન્તં વિમુક્તં જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપાત્યાદિ વિશેષસર્વપ્રપઞ્ચવિવર્જિતમત એવ અજરં જરાવર્જિતમમૃતં મૃત્યુવર્જિતમત એવ યસ્માજ્જરાવિક્રિયારહિતમતોઽભયમ્, યસ્માદેવાભયં તસ્માત્પરં નિરતિશયમ્, તદપ્યોઙ્કારેણાયતનેન ગમનસાધનેનાન્વેતીત્યર્થઃ ।
ઇતિશબ્દો વાક્યપરિસમાપ્ત્યર્થઃ

ઇતિ પઞ્ચમઃ પ્રશ્નઃ
ષષ્ઠઃ પ્રશ્નઃ
૬.૧
અથ હૈનં સુકેશા ભારદ્વાજઃ પપ્રચ્છ ।
ભગવન્ હિરણ્યનાભઃ કૌસલ્યો રાજપુત્રો મામુપેત્યૈતં પ્રશ્નમપૃચ્છત ।
ષોડશકલં ભારદ્વાજ પુરુષં વેત્થ ।
તમહં કુમારમબ્રુવં નાહમિમં વેદ ।
યદ્યહમિમમવેદિષં કથં તે નાવક્ષ્યમિતિ ।
સમૂલો વા એષ પરિશુષ્યતિ યોઽનૃતમભિવદતિ ।
તસ્માન્નાર્હામ્યનૃતં વક્તુમ્ ।
સ તૂષ્ણીં રથમારુહ્ય પ્રવવ્રાજ ।
તં ત્વા પૃચ્છામિ કાસૌ પુરુષ ઇતિ

ભાષ્ય ૬.૧
અથ હૈનં સુકેશા ભારદ્વાજઃ પપ્રચ્છ ।
સમસ્તં જગત્કાર્યકારણલક્ષણં સહ વિજ્ઞાનાત્મના પરસ્મિન્નક્ષરે સુષુપ્તિકાલે સમ્પ્રતિષ્ઠત ઇત્યુક્તમ્ ।
સામર્થ્યાત્પ્રલયેઽપિ તસ્મિન્નેવાક્ષરે સમ્પ્રતિષ્ઠતે જગત્તત એવોત્પદ્યત ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
ન હ્યકારણે કાર્યસ્ય સમ્પ્રતિષ્ઠાનમુપપદ્યતે ।
ઉક્તં ચ આત્મન એષ પ્રાણો જાયતેઽઇતિ ।
જગતશ્ચ યન્મૂલં તત્પરિજ્ઞાનાત્પરં શ્રેય ઇતિ સર્વોપનિષદાં નિશ્ચિતોર્ઽથઃ ।
અનન્તરં ચોક્તંઽસ સર્વજ્ઞઃ સર્વો ભવતિઽઇતિ વક્તવ્યં ચ ક્વ તર્હિ તદક્ષરં સત્યં પુરુષાખ્યં વિજ્ઞેયમિતિ તદર્થોયં પ્રશ્ન આરભ્યતે ।
વૃત્તાન્વાખ્યાનં ચ વિજ્ઞાનસ્ય દુર્લભત્વખ્યાપનેન તલ્લબ્ધ્યર્થં મુમુક્ષણાં યત્નવિશેષોપાદાનાર્થમ્ ।
હે ભગવન્ હિરણ્યનાભો નામતઃ કોસલાયાં ભવઃ કૌસલ્યો રાજપુત્રો જાતિતઃ ક્ષત્રિયો મામુપેત્યોપગમ્યૈતમુચ્યમાનં પ્રશ્નમપૃચ્છત ।
ષોડશકલં ષોડશસંખ્યાકાઃ કલા અવયવા ઇવ આત્મન્યવિદ્યાધ્યારોપિતરૂપા યસ્મિન્ પુરુષે સોઽયં ષોડશકલસ્તં ષોડશકલં હે ભારદ્વાજ પુરુષં વેત્થ વિજાનાસિ ।
તમહં રાજપુત્રં કુમારં પૃષ્ટવન્તમબ્રુવમુક્તવાનસ્મિ નાહમિમં વેદ યં ત્વં પૃચ્છસીતિ ।
એવમુક્તવત્યપિ મય્યજ્ઞાનમસંભાવયન્તં તમજ્ઞાને કારણમવાદિષમ્ ।
યદિ કથઞ્ચિદહમિમં ત્વયા પૃષ્ટં પુરુષમવેદિષં વિદિતવાનસ્મિ કથમત્યન્તશિષ્યગુણવતેઽર્થિને તે તુભ્યં નાવક્ષ્યં નોક્તવાનસ્મિ ન બ્રૂયામિત્યર્થઃ ।
ભૂયોઽપ્યપ્રત્યયમિવાલક્ષ્ય પ્રત્યાયયિતુમબ્રવમ્ ।
સમૂલઃ સહ મૂલેન વા એષોઽન્યથા સન્તમાત્માનમન્યથા કુર્વન્નનૃતમયથાભૂતાર્થમભિવદતિ યઃ સ પરિશુષ્યતિ શોષમુપૈતીહલોકપરલોકાભ્યાં વિચ્છિદ્યતે વિનશ્યતિ ।
યત એવં જાને તસ્માન્નાર્હાભ્યહમનૃતં વક્તું મૂઢવત્ ।
સ રાજપુત્ર એવં પ્રત્યાયિત તૂષ્ણીં વ્રીડિતો રથમારુહ્ય પ્રવવ્રાજ પ્રગતવાન્ યથાગતમેવ ।
અતો ન્યાયત ઉપસન્નાય યોગ્યાય જાનતા વિદ્યા વક્તવ્યૈવાનૃતં ચ ન વક્તવ્યં સર્વાસ્વપ્યવસ્થાસુ ઇત્યેતત્સિદ્ધં ભવતિ ।
તં પુરુષં ત્વા ત્વાં પૃચ્છામિ મમ હૃદિ વિજ્ઞેયત્વેન શલ્યમિવ સ્થિતં ક્વાસૌ વર્તતે વિજ્ઞેયઃ પુરુષ ઇતિ

૬.૨
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
ઇહૈવાન્તઃ શરીરે સોમ્ય સ પુરુષો યસ્મિન્નેતાઃ ષોડશ કલાઃ પ્રભવન્તીતિ

ભાષ્ય ૬.૨
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
ઇહૈવાન્તઃશરીરે હૃદયપુણ્ડરીકાકાશમધ્યે હે સોમ્ય સ પુરુષો ન દેશાન્તરે વિજ્ઞેયો યસ્મિન્નેતા ઉચ્યમાનાઃ ષોડશ કલાઃ પ્રાણાદ્યાઃ પ્રભવન્તિ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ ષોડશકલાભિઃ ઉપાધિભૂતાભિઃ સકલ ઇવ નિષ્કલઃ પુરુષો લક્ષ્યતેઽવિદ્યયેતિ તદુપાધિકલાધ્યારોપાપનયેન વિદ્યયા સ પુરુષઃ કેવલો દર્શયિતવ્ય ઇતિ કલાનાં તત્પ્રભવત્વમુચ્યતે ।
પ્રાણાદીનામત્યન્તનિર્વિશેષે હ્યદ્વયે શુદ્ધે તત્ત્વે ન શક્યોઽધ્યારોપમન્તરેણ પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદનાદિવ્યવહારઃ કર્તુમિતિ કલાનાં પ્રભવસ્થિત્યપ્યયા આરોપ્યન્તે અવિદ્યાવિષયાઃ ।
ચૈતન્યાવ્યતિરેકેણૈવ હિ કલા જાયમાનાઃ તિષ્ઠન્ત્યઃ પ્રલીયમાનાશ્ચ સર્વદા લક્ષ્યન્તે ।
અત એવ ભ્રાન્તાઃ કેચિદગ્નિસંયોગાદ્ઘૃતમિવ ઘટાદ્યાકારેણ ચૈતન્યમેવ પ્રતિક્ષણં જાયતે નશ્યતીતિ ।
તન્નિરોધે શૂન્યમિવ સર્વમિત્યપરે ।
ઘટાદિવિષયં ચૈતન્યં ચેતયિતુર્નિત્યસ્યાત્મનોઽનિત્યં જાયતે વિનશ્યતીત્યપરે ।
ચૈતન્યં ભૂતધર્મ ઇતિ લૌકયતિકાઃ ।
અનપાયોપજનધર્મકચૈતન્યમાત્મા એવ નામરૂપાદ્યુપાધિધર્મૈઃ પ્રત્યવભાસતે "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ"(તૈ.ઉ.૨ । ૧ । ૧) "પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ"(ઐ.ઉ.૫ । ૩) "વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ"(બૃ.ઉ.૩ । ૯ । ૨૮) "વિજ્ઞાનઘન એવ"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૧૨) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
સ્વરૂપવ્યભિચારિષુ પદાર્થેષુ ચૈતન્યસ્યાવ્યભિચારાદ્યથા યથા યો યઃ પદાર્થો વિજ્ઞાયતે તથા તથા જ્ઞાયમાનત્વાદેવ તસ્ય તસ્ય ચૈતન્યસ્યાવ્યભિચારિત્વમ્ ।
વસ્તુતત્ત્વં ભવતિ કિઞ્ચિત્ન જ્ઞાયત ઇતિ ચાનુપપન્નં રૂપં ચ દૃશ્યતે ન ચાસ્તિ ચક્ષુરિતિ યથા ।
વ્યભિચરતિ તુ જ્ઞેયં ન જ્ઞાનં વ્યભિચરતિ કદાચિદપિ જ્ઞેયમ્, જ્ઞેયાભાવેઽપિ જ્ઞેયાન્તરે ભાવાજ્જ્ઞાનસ્ય ।
ન હિ જ્ઞાનેઽસતિ જ્ઞેયં નામ ભવતિ કસ્યચિત્સુષુપ્તેઽદર્શનાત્ ।
જ્ઞાનસ્યાપિ સુષુપ્તેઽભાવાજ્જ્ઞેયવજ્જ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્ ।
ન જ્ઞેયાવભાસકસ્ય જ્ઞાનસ્યાલોકવજ્જ્ઞેયાભિવ્યઞ્જકત્વાત્સ્વવ્યઙ્ગ્યાભાવ આલોકાભાવાનુપપત્તિવત્સુષુપ્તે વિજ્ઞાનભાવાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યન્ધકારે ચક્ષુષા રૂપાનુપલબ્ધૌ ચક્ષુષોઽભાવઃ શક્યઃ કલ્પયિતું વૈનાશિકેન ।
વૈનાશિકો જ્ઞેયાભાવે જ્ઞાનાભાવં કલ્પયત્યેવેતિ ચેત્ ।
યેન તદભાવં કલ્પયેત્તસ્યાભાવઃ કેન કલ્પ્યત ઇતિ વક્તવ્યં વૈનાશિકેન, તદભાવસ્યાપિ જ્ઞેયત્વાજ્જ્ઞાનાભાવે તદનુપપત્તેઃ ।
જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયાવ્યતિરિક્તત્વાજ્જ્ઞેયાભાવે જ્ઞાનાભાવ ઇતિ ચેત્ ।
ન અભાવસ્યાપિ જ્ઞેયત્વાભ્યુપગમાદભાવોઽપિ જ્ઞેયોભ્યુપગમ્યતે વૈનાશિકૈર્નિત્યશ્ચ તદવ્યતિરિક્તં ચેજ્જ્ઞાનં નિત્યં કલ્પિતં સ્યાત્તદભાવસ્ય ચ જ્ઞાનાત્મકત્વાદભાવત્વં વાઙ્માત્રમેવ ન પરમાર્થતોઽભાવત્વમનિત્યત્વં ચ જ્ઞાનસ્ય ।
ન ચ નિત્યસ્ય જ્ઞાનસ્યાભાવનામમાત્રાધ્યારોપે કિઞ્ચિન્નશ્છિન્નમ્ ।
અથાભાવો જ્ઞેયોઽપિ સન્ જ્ઞાનવ્યતિરિક્ત ઇતિ ચેત્ ।
ન તર્હિ જ્ઞેયાભાવે જ્ઞાનાભાવઃ ।
જ્ઞેયં જ્ઞાનવ્યતિરિક્તં ન તુ જ્ઞાનં જ્ઞેયવ્યતિરિક્તમિતિ ચેત્ ।
ન શબ્દમાત્રત્વાદ્વિશેષાનુપપત્તેઃ ।
જ્ઞેયજ્ઞાનયોરેકત્વં ચેદભ્યુપગમ્યતે જ્ઞેયં જ્ઞાનવ્યતિરિક્તં જ્ઞાનં જ્ઞેયવ્યતિરિક્તં નેતિ તુ શબ્દમાત્રમેતદ્વહ્નિરગ્નિવ્યતિરિક્તઃ અગ્નિર્ન વહ્નિવ્યતિરિક્ત ઇતિ યદ્વદભ્યુપગમ્યતે ।
જ્ઞેયવ્યતિરેકે તુ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયાભાવે જ્ઞાનાભાવાનુપપત્તિઃ સિદ્ધા ।
જ્ઞેયાભાવેઽદર્શનાદભાવો જ્ઞાનસ્યેતિ ચેત્ ।
ન, સુષુપ્તે જ્ઞપ્ત્યભ્યુપગમાત્ ।
વૈનાશિકૈરભ્યુપગમ્યતે હિ સુષુપ્તેઽપિ જ્ઞાનાસ્તિત્વમ્ ।
તત્રાપિ જ્ઞેયત્વમભ્યુપગમ્યતે જ્ઞાનસ્ય સ્વેનૈવેતિ ચેત્ ।
ન, ભેદસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
સિદ્ધં હ્યભાવવિજ્ઞેયવિષયસ્ય જ્ઞાનસ્ય અભાવજ્ઞેયવ્યતિરેકાજ્જ્ઞેયજ્ઞાનયોઃ અન્યત્વમ્ ।
ન હિ તત્સિદ્ધં મૃતમિવોજ્જીવયિતું પુનરન્યથા કર્તું શક્યતે વૈનાશિકશતૈરપિ ।
જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયત્વમેવેતિ તદપ્યન્યેન તદપ્યન્યેનેતિ ત્વત્પક્ષેઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
ન, તદ્વિભાગોપપત્તેઃ સર્વસ્થ ।
યદા હિ સર્વં જ્ઞેયં કસ્યચિત્તદા તદ્વ્યતિરિક્તં જ્ઞાનં જ્ઞાનમેવેતિ દ્વિતીયો વિભાગ એવાભ્યુપગમ્યતેઽવૈનાશિકેર્ન તૃતીયસ્તદ્વિષય ઇત્યનવસ્થાનુપપત્તિઃ ।
જ્ઞાનસ્ય સ્વેનૈવાવિજ્ઞેયત્વે સર્વજ્ઞત્વહાનિરિતિ ચેત્ ।
સોઽપિ દોષસ્તસ્યૈવાસ્તુ કિં તન્નિબર્હણેનાસ્માકમ્ ।
અનવસ્થાદોષશ્ચ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અવશ્યં ચ વૈનાશિકાનાં જ્ઞાનં જ્ઞેયમ્ ।
સ્વાત્મના ચાવિજ્ઞેયત્વેનાનવસ્થાનિવાર્યા.
સમાન એવાયં દોષ ઇતિ ચેત્ ।
ન, જ્ઞાનસ્યૈકત્વોપપત્તેઃ ।
સર્વદેશકાલપુરુષાદ્યવસ્થમેકમેવ જ્ઞાનં નામરૂપાદ્યનેકોપાધિભેદાત્સવિત્રાદિજલાદિપ્રતિબિમ્બવદનેકધાવભાસત ઇતિ નાસૌ દોષઃ ।
તથા ચેહેદમુચ્યતે ।
નનુ શ્રુતેરિહૈવાન્તઃશરીરે પરિચ્છિન્નઃ કુણ્ડબદરવત્પુરુષ ઇતિ ।
ન, પ્રાણાદિકલાકારણત્વાત્ ।
ન હિ શરીરમાત્રપરિચ્છિન્નસ્ય પ્રાણશ્રદ્ધાદીનાં કલાનાં કારણત્વં પ્રતિપત્તું શક્નુયાત્ ।
કલાકાર્યત્વાચ્ચ શરીરસ્ય ।
ન હિ પુરુષકાર્યાણાં કલાનાં કાર્યં સચ્છરીરં કારણકારણં સ્વસ્ય પુરુષં કુણ્ડબદરમિવાભ્યન્તરીકુર્યાત્ ।
બીજવૃક્ષાદિવત્સ્યાદિતિ ચેત્ ।
યથા બીજકાર્યં વૃક્ષસ્તત્કાર્યં ચ ફલં સ્વકારણકારણં બીજમભ્યન્તરીકરોત્યામ્રાદિ તદ્વત્પુરુષમભ્યન્તરીકુર્યાચ્છરીરં સ્વકારણકારણમપીતિ ચેત્ ।
ન, અન્યત્વાત્સાવયવત્વાચ્ચ ।
દૃષ્ટાન્તે કારણબીજાત્વૃક્ષફલસંવૃતાન્યન્યાન્યેવ બીજાનિ દાર્ષ્ટાન્તિકે તુ સ્વકારણકારણભૂતઃ સ એવ પુરુષઃ શરીરેઽભ્યન્તરીકૃતઃ શ્રૂયતે ।
બીજવૃક્ષાદીનાં સાવયવત્વાચ્ચ સ્યાદાધારાધેયત્વં નિરવયવશ્ચ પુરુષઃ સાવયવાશ્ચ કલાઃ શરીરં ચ ।
એતેનાકાશસ્યાપિ શરીરાધારત્વમનુપપન્નં કિમુતાકાશકારણસ્ય પુરુસ્ય તસ્માદસમાનો દૃષ્ટાન્તઃ ।
કિં દૃષ્ટાન્તેન વચનાત્સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન, વચનસ્યાકારકત્વાત્ ।
ન હિ વચનં વસ્તુનોઽન્યથાકરણે વ્યાપ્રિયતે ।
કિં તર્હિ?યથાભૂતાર્થાવદ્યોતને ।
તસ્માદન્તઃશરીર ઇત્યેતદ્વચનમણ્ડસ્યાન્તર્વ્યોમેતિવચ્ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઉપલબ્ધિનિમિત્તત્વાચ્ચ, દર્શનશ્રવણમનનવિજ્ઞાનાદિલિઙ્ગૈઃ અન્તઃ શરીરે પરિચ્છિન્ન ઇવ હ્યુપલભ્યતે પુરુષ ઉપલભ્યતે ચાત ઉચ્યતેઽન્તઃ શરીરે સોમ્ય સ પુરુષ ઇતિ ।
ન પુનરાકાશકારણઃ સન્કુણ્ડબદરવચ્છરીરપરિચ્છિન્ન ઇતિ મનસાપીચ્છતિ વક્તું મૂઢોઽપિ કિમુત પ્રમાણભૂતા શ્રુતિઃ

યસ્મિન્નેતાઃ ષોડશ કલાઃ પ્રભવન્તીત્યુક્તં પુરુષવિશેષણાર્થં કલાનાં પ્રભવઃ સ ચાન્યાર્થેઽપિ શ્રુતઃ કેન ક્રમેણ સ્યાદિત્યત ઇદમુચ્યતે ચેતનપૂર્વિકા ચ સૃષ્ટિરિત્યેવમર્થં ચ ।
૬.૩
સ ઈક્ષાં ચક્રે ।
કસ્મિન્નહમુત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તો ભવિષ્યામિ કસ્મિન્ વા પ્રતિષ્ઠિતે પ્રતિષ્ઠાસ્યામીતિ

ભાષ્ય ૬.૩
સ પુરુષઃ ષોડશકલઃ પૃષ્ટો યો ભારદ્વાજેન ઈક્ષાન્તક્ર ઈક્ષ્યં દર્શનં ચક્રે કૃતવાનિત્યર્થઃ સૃષ્ટિફલક્રમાદિવિષયમ્ ।
કથમ્?ઇત્યુચ્યતે કસ્મિનકર્તૃવિશેષે દેહાદુત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તે ભવિષ્યામિ
અહમેવં કસ્મિન્વા શરીરે પ્રતિષ્ઠિતે અહં પ્રતિષ્ઠાસ્યામિ પ્રતિષ્ઠિતસ્યામિત્યર્થઃ ।
૬.૪
સ પ્રાણમસૃજત ।
પ્રાણાચ્છદ્વાં ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવીન્દ્રિયં મનોઽન્નમન્નાદ્વીર્યં તપો મન્ત્રાઃ કર્મ લોકા લોકેષુ નામ ચ

ભાષ્ય ૬.૪
નન્વાત્માકર્તા પ્રધાનં કર્તૃ, અતઃ પુરુષાર્થપ્રયોજનમુરરીકૃત્ય પ્રધાનં પ્રવર્તતે મહદાદ્યાકારેણ ।
તત્રેદમનુપપન્નં પુરુષસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ ઈક્ષાપૂર્વકં કર્તૃત્વવચમ્, સત્ત્વાદિગુણસામ્યે પ્રધાને પ્રમાણોપપન્ને સૃષ્ટિકર્તરિ સતીશ્ચરેચ્છાનુવર્તિષુ વા પરમાણુષુ સત્સ્વાત્મનોઽપ્યેકત્વેન કર્તૃત્વે સાધનાભાવાદાત્મન આત્મન્યનર્થકર્તૃત્વાનુપપત્તેશ્ચ ।
ન હિ ચેતનાવાન્બુદ્ધિપૂર્વકાર્યાત્મનોઽનર્થ કુર્યાત્ ।
તસ્માત્પુરુષાર્થેન પ્રયોજનેન ઈક્ષાપૂર્વકમિવ નિયતક્રમેણ પ્રવર્તમાનેઽચેતને પ્રધાને ચેતનવદુપચારેઽયં સ ઈક્ષાઞ્ચક્રે ઇત્યાદિઃ ।
યથા રાજ્ઞઃ સર્વાર્થકારિણિ ભૃત્યે રાજેતિ તદ્વત્ ।
ન, આત્મનો ભોક્તૃત્વવત્કર્તૃત્વોપપત્તેઃ ।
યથા સાંખ્યસ્ય ચિન્માત્રસ્યાપારણામિનોઽપ્યાત્મનો ભોક્તૃત્વં તદ્વદ્વેદવાદિનામીક્ષાદિપૂર્વકં જગત્કર્તૃત્વમુપપન્નં શ્રુતિપ્રામાણ્યાત્ ।
તત્ત્વાન્તરપરિણામ આત્મનોઽનિત્યત્વાશુદ્ધત્વાનેકત્વનિમિત્તો ન ચિન્માત્રસ્વરૂપવિક્રિયા ।
અતઃ પુરુષસ્ય સ્વાત્મન્યેવ ભોક્તૃત્વં ચિન્માત્રસ્વરૂપવિક્રિયા ન દોષાય ભવતાં પુનર્વેદવાદિનાં સૃષ્ટિકર્તૃત્વે તત્ત્વાન્તરપરિણામ એવેત્યાત્મનોઽનિત્યત્વાદિસર્વદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
ન, એકસ્યાપ્યાત્મનોઽવિદ્યાયાં વિષયનામરૂપોપાધ્યનુપાધિકૃતવિશેષોભ્યુપગમાદવિદ્યાકૃતનામરૂપોપાધિકૃતો હિ વિશેષોઽભ્યુપગમ્યત આત્મનો બન્ધમોક્ષાદિશાસ્ત્રકૃતસંવ્યવહારાય પરમાર્થતોઽનુપાધિકૃતં ચ તત્ત્વમેકમેવાદ્વિતીયમુપાદેયં સર્વતાકિઙ્કબુદ્ધ્યનવગાહ્યમભયં શિવમિષ્યતે ન તત્ર કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં વા ક્રિયાકારકફલં ચ સ્યાદદ્વૈતત્વાત્સર્વભાવાનામ્.
સાંખ્યાસ્ત્વવિદ્યાધ્યારોપિતમેવ પુરુષે કર્તૃત્વં ક્રિયાકારકં ફલં ચેતિ કલ્પયિત્વાગમબાહ્યત્વાત્પુનસ્તતસ્ત્રસ્યન્તઃ પરમાર્થત એવ ભોક્તૃત્વં પુરુષસ્યેચ્છન્તિ તત્ત્વાન્તરં ચ પ્રધાનં પુરુષાત્પરમાર્થવસ્તુભૂતમેવ કલ્પયન્તોઽન્યતાર્કિકકૃતબુદ્ધિવિષયાઃ સન્તો વિહન્યન્તે ।
તથેતરે તાર્કિકાઃ સાંખ્યૈઃ ।
ઇત્યેવં પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થકલ્પનાતામિષાર્થિન ઇવ પ્રાણિનોઽન્યોન્યવિરુદ્ધમાનાર્થદર્શિત્વાત્પરમાર્થતત્ત્વાદ્દૂરમેવાપકૃષ્યન્તે ।
અતસ્તન્મતમનાદૃત્ય વેદાન્તાર્થતત્ત્વમેકત્વદર્શનં પ્રતિ આદરવન્તો મુમુક્ષવઃ સ્યુરિતિ તાર્કિકમતદોષપ્રદર્શનં કિઞ્ચિદુચ્યત અસ્માભિર્ન તુ તાર્કિકવત્તાત્પર્યેણ ।
તદૈતદત્રોક્તમ્
ઽવિવદત્સ્વેવ નિક્ષિપ્ય વિરોધોદ્ભવકારણમ્ ।
તૈઃ સંરક્ષિતસદ્બુદ્ધિઃ સુખં નિર્વાતિ વેદવિત્ટ ॥
ઇતિ ।
કિં ચ ભોક્તૃત્વકર્તૃત્વયોર્વિક્રિયયોર્વિશેષાનુપપત્તિઃ ।
કા નામાસૌ કર્તૃત્વાજ્જાત્યન્તરભૂતા ભોક્તૃત્વવિશિષ્ટા વિક્રિયા યતો ભોક્તૈવ પુરુષઃ કલ્પ્યતે ન કર્તા પ્રધાનં તુ કર્ત્રેવ ન ભોક્ત્રિતિ ।
નનૂક્તં પુરુષશ્ચિન્માત્ર એવ સ ચ સ્વાત્મસ્થો વિક્રિયતે ભુઞ્જાનો ન તત્ત્વાન્તરપરિણામેન પ્રધાનં તુ તત્ત્વાન્તરપરિણામેન પ્રધાનં તુ તત્ત્વાન્તરપરિણામેન વિક્રિયતેઽતોઽનેકમશુદ્ધમચેતનં ચેત્યાદિધર્મવત્તદ્વિપરીતઃ પુરુષઃ ।
નાસૌ વિશેષો વાઙ્માત્રત્વાત્ ।
પ્રાગ્ભોગોત્પત્તેઃ કેવલચિન્માત્રસ્ય પુરુષસ્ય ભોક્તૃત્વં નામ વિશેષો ભોગોત્પત્તિકાલે ચેજ્જાયતે નિવૃત્તે ચ ભોગે પુનસ્તદ્વિશેષાદપેતશ્ચિન્માત્ર એવ ભવતીતિ ચેન્મહદાદ્યાકારેણ ચ પરિણમ્ય પ્રધાનં તતોઽપેત્ય પુનઃ પ્રધાનં તતોઽપેત્ય પુનઃ પ્રધાનં સ્વરૂપેણાવતિષ્ઠત ઇત્યસ્યાં કલ્પનાયાં ન કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ વાઙ્માત્રેણ પ્રધાનપુરુષયોર્વિશિષ્ટવિક્રિયા કલ્પ્યતે ।
અથ ભોગકાલેઽપિ ચિન્માત્ર એવ પ્રાગ્વત્પુરુષ ઇતિ ચેત્ ।
ન તર્હિ પરમાર્થતો ભોગઃ પુરુષસ્ય ।
ભોગકાલે ચિન્માત્રસ્ય વિક્રિયા પરમાર્થૈવ તેન ભોગઃ પુરુષસ્યેતિ ચેત્ ।
ન, પ્રધાનસ્યાપિ ભોગકાલે વિક્રિયાવત્ત્વાદ્ભોક્તૃત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ચિન્માત્રસ્યૈવ વિક્રિયા ભોક્તૃત્વમિતિ ચેદૌષ્ણ્યાદ્યસાધારણધર્મવતામગ્ન્યાદીનામભોક્તૃત્વે હેત્વનુપપત્તિઃ ।
પ્રધાનપુરુષસ્યોર્દ્વયોર્યુગપદ્ભોક્તૃત્વમિતિ ચેત્ ।
ન, પ્રધાનસ્ય પરાર્થ્યાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ ભોક્તૃર્ત્રોર્દ્વયોરિતરેતરગુણપ્રધાનભાવ ઉપપદ્યતે પ્રકાશયોરિવેતરેતરપ્રકાશને ।
ભોગધર્મવતિ સત્ત્વાઙ્ગિનિ ચેતસિ પુરુષસ્ય ચૈતન્યપ્રતિબિમ્બોદયોઽવિક્રિયસ્ય પુરુષસ્ય ભોક્તૃત્વમિતિ ચેત્ ।
ન, પુરુષસ્ય વિશેષાભાવે ભોક્તૃત્વકલ્પનાનર્થક્યાત્ ।
ભોગરૂપશ્ચેદનર્થઃ પુરુષસ્ય નાસ્તિ સદા નિર્વિશેષત્વાત્પુરુષસ્ય કસ્ય અપનયાર્થં મોક્ષસાધનં શાસ્ત્રં પ્રણીયતે ।
અવિદ્યાધ્યારોપિતાનર્થાપનયનાય શાસ્ત્રપ્રણયનમિતિ ચેત્પરમાર્થતઃ પુરુષો ભોક્તૈવ ન કર્તા પ્રધાનં કર્ત્રેવ ન ભોક્તૃપરમાર્થસદ્વસ્ત્વન્તરં પુરુષાચ્ચેતીયં કલ્પનાગમબાહ્યાવ્યર્થા નિર્હેતુકા ચેતિ નાદર્તવ્યા મુમુક્ષુભિઃ ।
એકત્વેઽપિ શાસ્ત્રપ્રણાયનાદ્યાનર્થક્યમિતિ ચેત્ ।
ન અભાવાત્ ।
સત્સુ હિ શાસ્ત્રપ્રણેત્રાદિષુ તત્ફલાર્થિષુ ચ શાસ્ત્રસ્ય પ્રણયનમનર્થકં સાર્થકં વેતિ વિકલ્પના સ્યાત્ ।
ન હ્યાત્મૈકત્વે શાસ્ત્રપ્રણેત્રાદયસ્તતો ભિન્નાઃ સન્તિ તદભાવ એવં વિકલ્ફનૈવાનુપપન્ના ।
અભ્યુપગત આત્મૈકત્વે પ્રમાણાર્થશ્ચાભ્યુપગતો ભવતા યદાત્મૈકત્વમભ્યુપગચ્છતા, તદભ્યુપગમે ચ વિકલ્પાનુપપત્તિમાહ શાસ્ત્રમ્"યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૧૪) ઇત્યાદિ ।
શાસ્ત્રપ્રણયનાદ્યુપપત્તિં ચાહાન્યત્ર પરમાર્થવસ્તુસ્વરૂપાદવિદ્યાવિષયે ।
"યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૧૪) ઇત્યાદિ વિસ્તરતો વાજસનેયકે ।
અત્ર ચ વિભક્તે વિદ્યાવિદ્યે પરાપરે ઇત્યાદાવેવ શાસ્ત્રસ્ય ।
અતો ન તાર્કિકવાદભટપ્રવેશો વેદાન્તરાજપ્રમાણબાહુગુપ્ત ઇહાત્મૈકત્વવિષય ઇતિ ।
એતેનાવિદ્યાકૃતનામરૂપાદ્યુપાધિકૃતાનેકશક્તિસાધનશ્રુતભેદવત્ત્વાદ્બ્રાહ્મણઃ સૃષ્ટ્યાદિકર્તૃત્વે સાધનાદ્યભાવો દોષઃ પ્રત્યુક્તો વેદિતવ્યઃ પરૈરુક્ત આત્માનર્થકર્તૃત્વાદિદોષશ્ચ ।
યસ્તુ દૃષ્ટાન્તો રાજ્ઞઃ સર્વાર્થકારિણિ કર્તર્યુપચારાદ્રાજા કર્તેતિ સોઽત્રાનુભપપન્નઃ"સ ઈક્ષાઞ્ચક્રે"ઇતિ શ્રુતેર્મુખ્યાર્થબાધનાત્પ્રમાણભૂતાયાઃ ।
તત્ર હિ ગૌણી કલ્પના શબ્દસ્ય યત્ર મુખ્યાર્થો ન સમ્ભવતિ ।
ઇહ ત્વચેતનસ્ય મુક્તબદ્ધપુરુષવિશેષાપેક્ષયા કર્તૃકર્મદેશકાલનિમિત્તાપેક્ષયા ચ બન્ધમોક્ષાદિફલાર્થા નિયતા પુરુષં પ્રતિ પ્રવૃત્તિર્નોપપદ્યતે ।
યથોક્તસર્વજ્ઞેશ્વરકર્તૃત્વપક્ષે તૂપપન્ના ઈશ્વરેણેવ સર્વાધિકારિ પ્રાણઃ પુરુષેણ સૃજ્યતે ।
કથં સ પુરુષ ઉક્તપ્રકારેણેક્ષિત્વા સર્વપ્રાણં હિરણ્યગર્ભાખ્યં સર્વપ્રાણિકરણાધારમાત્માનમસૃજત સૃષ્ટવાન્ ।
અતઃ પ્રાણાચ્છ્રદ્ધાં સર્વપ્રાણિનાં શુભકર્મપ્રવૃત્તિહેતુભૂતામ્ ।
તતઃ કર્મફલોપભોગસાધનાધિષ્ઠાનાનિ કારણભૂતાનિ મહાભૂતાન્યસૃજત ।
સ્વં શબ્દગુણમ્, વાયું સ્વેન સ્પર્શેન કારણગુણેન ચ વિશિષ્ટં ત્રિગુણં શબ્દસ્પર્શાભ્યામ્ ।
તથાપો રસેન ગુણેન સાધારણેન પૂર્વગુણાનુપ્રવેશેન ચ ચતુર્ગુણાઃ ।
તથા ગન્ધગુણેન પૂર્વગુણાનુપ્રવેશેન ચ ચતુર્ગુણાઃ ।
તથા ગન્ધગુણેન પૂર્વગુણાનુપ્રવેશેન ચ પઞ્ચગુણા પૃથિવી ।
તથા તૈરેવ ભૂતૈરારબ્ધમિન્દ્રિયં દ્વિપ્રકારં બુદ્ધ્યર્થં કર્માર્થં ચ દશસંખ્યાકં તસ્ય ચેશ્વરમન્તઃસ્થં સંશયસઙ્કલ્પલક્ષણં મનઃ ।
એવં પ્રાણિનાં કાર્યં કરણં ત સૃષ્ટ્વા તત્સ્થિત્યર્થં વ્રીહિયવાદિલક્ષણમન્નમ્ ।
તતશ્ચાન્નાદદ્યમાનાદ્વીર્યં સામર્થ્યં બલં સર્વકર્મપ્રવૃત્તિસાધનમ્ ।
તદ્વીર્યવતાં ચ પ્રાણિનાં તપો વિશુદ્ધિસાધનં સઙ્કીર્યમાણાનામ્ ।
મન્ત્રસ્તપોવિશુદ્ધાન્તર્બહિઃકરણેભ્યઃ કર્મસાધનભૂતાઋગ્યજુઃ સામાથર્વાઙ્ગિરસઃ તતઃ ।
કર્માગ્નિહોત્રાદિલક્ષણમ્ ।
તપો લોકાઃ કર્મણાં ફલમ્ ।

તેષુ ચ સૃષ્ટાનાં પ્રાણિનાં નામ ચ દેવદત્તો યજ્ઞદત્ત ઇત્યાદિ ।
એવમેતાઃ કલાઃ પ્રાણિનામવિદ્યાદિદોષબીજાપેક્ષયા સૃષ્ટાઃ તૈમિરિકદૃષ્ટિસૃષ્ટા ઇવ દ્વિચન્દ્રમશકમક્ષિકાદ્યાઃ સ્વપ્નદૃક્સૃષ્ટા ઇવ ચ સર્વપદાર્થઃ પુનસ્તસ્મિન્નેવ પુરુષે પ્રલીયન્તે હિત્વા નામરૂપાદિ વિભાગમ્

૬.૫
કથમ્
સ યથેમા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રાયણાઃ સમુદ્રં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તિ ।
ભિદ્યેતે તાસાં નામરૂપે ।
સમુદ્ર ઇત્યેવં પ્રોચ્યતે ।
એવમેવાસ્ય પરિદ્રષ્ટુરિમાઃ ષોડશ કલાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તિ ।
ભિદ્યેતે ચાસાં નામરૂપે ।
પુરુષ ઇત્યેવં પ્રોચ્યતે ।
સ એષોઽકલોઽમૃતો ભવતિ તદેષ શ્લોકઃ

ભાષ્ય ૬.૫
સ દૃષ્ટાન્તો યથા લોક ઇમા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સ્રવન્ત્યઃ સમુદ્રાયણાઃ સમુદ્રોઽયનં ગતિઃ આત્મભોવો યાસાં તાઃ સમુદ્રાયણાઃ સમુદ્રં પ્રાપ્યોપગમ્યાસ્તં નામરૂપતિરસ્કારં ગચ્છન્તિ ।
તાસાં ચાસ્તં ગતાનાં ભિદ્યેતે વિનશ્યતો નામરૂપે ગઙ્ગાયમુનેત્યાદિલક્ષણે ।
તદભેદે સમુદ્ર ઇત્યેવં પ્રોચ્યતે તદ્વસ્તૂદકલક્ષણમ્ ।
એવં યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ, ઉક્તલક્ષણસ્ય પ્રકૃતસ્યાસ્ય પુરુષસ્ય પરિદ્રષ્ટુઃ પરિસમન્તાદ્દ્રષ્ટુર્દર્શનસ્ય કર્તુઃ સ્વરૂપભૂતસ્ય યથાર્કઃ સ્વાત્મપ્રકાશસ્ય કર્તા સર્વતઃ તદ્વદિમાઃ ષોડશ કલાઃ પ્રાણાદ્યા ઉક્તાઃ કલાઃ પુરુષાયણા નદીનામિવ સમુદ્રઃ પુરુષોઽયનમાત્મભાવગમનં યાસાં કલાનાં તાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય પુરુષાત્મભાવમુપગમ્ય તથૈવાસ્તં ગચ્છન્તિ ।
ભિદ્યેતે ચાસાં નામરૂપે કલાનાં પ્રાણાદ્યાખ્યા રૂપં ચ યથાસ્વમ્ ।
ભેદે ચ નામરૂપયોર્યદનષ્ટં તત્ત્વં પુરુષ ઇત્યેવં પ્રોચ્યતે બ્રહ્મવિદ્ભિઃ ।
ય એવં વિદ્વાન્ગુરુણા પ્રદર્શિતકલાપ્રલયમાર્ગઃ સ એષ વિદ્યયા પ્રવિલાપિતાસ્વવિદ્યાકામકર્મજનિતાસુ પ્રાણાદિકલાસ્વકલઃ અવિદ્યાકૃતકલાનિમિત્તો હિ મૃત્યુઃ તદપગમેઽકલત્વાદેવામૃતો ભવતિ તદેતસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકઃ

૬.૬
અરા ઇવ રથનાભૌ કલા યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તં વેદ્યં પુરુષં વેદ યથા મા વો મૃત્યુઃ પરિવ્યથા ઇતિ

ભાષ્ય ૬.૬
અરા રથચક્રપરિવારા ઇવ રથનાભૌ રથચક્રસ્ય નાભૌ યથા પ્રવેશિતાસ્તદાશ્રયા ભવન્તિ યથા તથેત્યર્થઃ, કલાઃ પ્રાણાદ્યા યસ્મિન્પુરુષે પ્રતિષ્ઠિતા ઉત્પત્તિસ્થિતિલયકાલેષુ તં પુરુષં કલાનામાત્મભૂતં વેદ્યં વેદનીયં પૂર્ણત્વાત્પુરુષં પુરિ શયનાદ્વા વેદ જાનીયાત્, યથા હે શિષ્યા મા વો યુષ્માન્મૃત્યુઃ પરિવ્યથા મા પરિવ્યથયતુ ।
ન ચેદ્વિજ્ઞાયેત પુરુષો મૃત્યુનિમિત્તાં વ્યથામાપન્ના દુઃખિન એવ યૂયં સ્થ ।
અતસ્તન્મા ભુદ્યુષ્માકમિત્યભિપ્રાયઃ

૬.૭
તાન્ હોવાચ ।
એતાવદેવાહમેતત્પરં બ્રહ્મ વેદ ।
નાતઃ પરમસ્તીતિ

ભાષ્ય ૬.૭
તાનેવમનુશિષ્ય શિષ્યાંસ્તાન્ હોવાચ પિપ્પલાદઃ કિલૈતાવદેવ વેદ્યં પરં બ્રહ્મ વેદ વિજાનામ્યહમેતત્ ।
નાતોઽસ્માત્પરમસ્તિપ્રકૃષ્ટતરં વેદિતવ્યમિત્યેવમુક્તવાઞ્શિષ્યાણામવિદિતશેષાસ્તિત્વાશઙ્કાનિવૃત્તયે કૃતાર્થબુદ્ધિજનનાર્થં ચ

૬.૮
તે તમર્ચયન્તસ્ત્વં હિ નઃ પિતા યોઽસ્માકમવિદ્યાયાઃ પરં પારં તારયસીતિ નમઃ ।
પરમઋષિભ્યો નમઃ પરમઋષિભ્યઃ

ભાષ્ય ૬.૮
તતસ્તે શિષ્યા ગુરુણાનુશિષ્ટાસ્તં ગુરું કૃતાર્થાઃ સન્તો વિદ્યાનિષ્ક્રયમપશ્યન્તઃ કિં કૃતવન્ત ઇત્યુચ્યતે અર્ચયન્તઃ પૂજયન્તઃ પાદયોઃ પુષ્પાઞ્જલિપ્રકિરણેન પ્રણિપાતેન ચ શિરસા ।
કિમૂચિરિત્યાહ ત્વં હિ નોઽસ્માકં પિતા બ્રહ્મશરીરસ્ય વિદ્યયા જનયિતૃત્વાન્નિત્યસ્યાજરામરસ્યાભયસ્ય યસ્ત્વમેવ અસ્માકવિદ્યાયા વિપરીતજ્ઞાનાત્જન્મજરામરણરોગદુઃખાદિગ્રાહાદપારાદવિદ્યામહોદધેર્વિદ્યાપ્લવેન પરમપુનરાવૃત્તિલક્ષણં મોક્ષાખ્યં મહોદધેરિવ પારં તારયસ્યસ્માનિત્યતઃ પિતૃત્વં તવાસ્માન્ પ્રત્યપપન્નમિતરસ્માત્ ।
ઇતરોઽપિ હિ પિતા શરીરમાત્રં જનયતિ ।
તથાપિ સ પ્રપૂજ્યતમો લોકે કિમુ વક્તવ્યમાત્યન્તિકાભયદાતુરિત્યભિપ્રાયઃ ।
નમઃ પરમ ઋષિભ્યો બ્રહ્મવિદ્યાસમ્પ્રદાયકર્તૃભ્યો નમઃ પરમઋષિભ્ય ઇતિ દ્વિર્વચનમાદરાર્થમ્

ઇતિ ષષ્ઠઃ પ્રશ્નઃ ।
ઇતિ પ્રશ્નોપનિષત્સમાપ્તા ॥