prāṇāgnihotropaniṣat · Chapter 1

prāṇāgnihotropaniṣat
śarīrayajñasaṃśuddhacittasaṃjātabodhataḥ /
munayo yatpadaṃ yānti tadrāmapadamāśraye //
ॐ saha nāvavatu // saha nau bhunaktu // saha vīryaṃ
karavāvahai // tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ //
athātaḥ sarvopaniṣatsāraṃ saṃsārajñānātīta
mantrasūktaṃ śārīrayajñaṃ vyākhyāsyāmaḥ / yasminneva
puruṣaḥ śarīre vināpyagnihotreṇa vināpi sāṃkhyayogena
saṃsāravimuktirbhavatīti / svena vidhinānnaṃ bhūmau nikṣipya
yā oṣadhīḥ somarājñīriti tisṛbhirannapata iti dvābhyā
manumantrayate / yā oṣadhayaḥ somarājñīrbahvīḥ śatavicakṣaṇāḥ /
bṛhaspatiprasūtāstā no muñcatvaṃhasaḥ

yāḥ phalinīryā aphalā apuṣpā yāśca puṣpiṇīḥ /
bṛhaspatiprasūtāstā no muñcatvaṃhasaḥ

jīvalā naghāriṣāṃ māte badhnāmoṣadhim /
yātayāyu rupāharādapa rakṣāṃsi cātayāt

annapate'nnasya no vehyanamīvasya śuṣmiṇaḥ /
prapradātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade

yadannamagnirbahudhā virāddhi
rudraiḥ prajagdhaṃ yadi vā piśācaiḥ /
sarvaṃ tadīśāno abhayaṃ kṛṇotu
śivamīśānāya svāhā

antaścarasi bhūteṣu guhāyāṃ viśvatomukhaḥ /
tvaṃ yajñastvaṃ brahmā tvaṃ rudrastavaṃ viṣṇustvaṃ vaṣaṭkāra
āpo jyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ suvaroṃnamaḥ /
āpaḥ punantu pṛthivīṃ pṛthivī pūtā punātu mām /
punantu brahmaṇaspatirbrahmapūtā punātu mām /
yaducchiṣṭamabhojyaṃ yadvā duścaritaṃ mama /
sarvaṃ punantu māmāpo'satāṃ ca pratigrahaṃ svāhā /
amṛtamasya mṛtopastaraṇamasyamṛtaṃ prāṇe juhomyamāśiṣyānto'si /
prāṇāya svāhā / apānāya svāhā / vyānāya svāhā / udānāya svāhā /
samānāya svāhā / iti kaniṣṭhikāṅgulyāṅguṣṭhena ca prāṇe juhoti /
anāmikayāpāne / madhyamayā vyāne / sarvābhirudāne / pradeśinyā samāne /
tūṣṇīmekāmekaṛṣau juhoti / dve āhavanīye /
ekāṃ dakṣiṇāgnau / ekāṃ gārhapatye / ekāṃ sarvaprāyaścittīye //
athāpidhānamasyamṛtatvāyopaspṛśya punarādāya punarupaspṛśet /
sa te prāṇā vā''po gṛhītvā hṛdayamanvālabhya japet /
prāṇo agniḥ paramātmā pañcavāyubhirāvṛtaḥ /
abhayaṃ sarvabhūtebhyo na me bhītiḥ kadācana

iti prathamaḥ khaṇḍaḥ

viśvo'si vaiśvānaro viśvarūpaṃ tvayā dhāryate
jāyamānam / viśvaṃ tvāhutathaḥ sarvā yatra
brahmā'mṛto'si / mahānavo'yaṃ puruṣo
yo'ṅguṣṭhāgre pratiṣṭhitaḥ / tamadbhiḥ pariṣiñcāmi
so'syānte amṛtāya ca / anāvityeṣa bāhyātmā
dhyāyetāgnihotraṃ johomīti / sarveṣāmeva sūnurbhavati /
asya yajñaparivṛtā āhutīrhomayati / svaśarīre yajñaṃ
parivartayāmīti / catvāro'gnayaste kiṃbhāgadheyāḥ /
tatrasūryo'gnirnāma sūryamaṇḍalākṛtiḥ sahasraraśmi
parivṛta ekaṛṣirbhūtvā mūrdhani tiṣṭhati / yasmādukto
darśanāgnirnāma caturākṛtirāhavanīyo bhūtvā mukhe tiṣṭhati /
śārīrognirnāma jarāpraṇudā haviravaskandati / ardhacandrākṛti
rdakṣiṇāgnirbhūtvā hṛdaye tiṣṭhati tatra koṣṭhāgniriti /
koṣṭhāgnirnāmāśitapītalīḍhakhāditāni samyagvyaṣṭyāṃ
śrapayitvā gārhapatyo bhūtvā nābhyāṃ tiṣṭhati /
prāyaścittayastvadhastāttiryak tisro himāṃśuprabhābhiḥ
prajananakarmā //
iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ

asya śarīrayajñasya yūparaśanāśobhitasya
ko yajamānaḥ / kā patnī / ke ṛtvijaḥ / ke sadasyāḥ /
kāni yajñapātrāṇi / kāni havīṃṣi / kā vediḥ /
kottaravediḥ / ko droṇakalaśaḥ / ko rathaḥ / kaḥ paśuḥ /
ko'dhvaryuḥ / ko hotā / ko brāhmaṇācchaṃsī /
kaḥ pratiprasthātā / kaḥ prastotā / ko maitrāvaruṇaḥ /
ka udgātā / kā dhārāpotā / ke darbhāḥ / kaḥ sruvaḥ /
kājyasthālī / kāvāghārau / kāvājyabhāgau / ke'tra
yājāḥ / ke anuyājāḥ / keḍā / kaḥ sūktavākaḥ /
kaḥ śaṃyorvākaḥ / kā hiṃsā / ke patnīsaṃyājāḥ /
ko yūpaḥ / kā raśanā / kā iṣṭayaḥ / kā dakṣiṇā /
kimavabhṛtamiti //
iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ

asya śārīrayajñasya yūparaśanāśobhitasyātmā yajamānaḥ /
buddhiḥ patnī / vedā mahartvijaḥ / ahaṅkāro'dhvaryuḥ / cittaṃ
hotā / prāṇo brāhmaṇacchaṃsī / apānaḥ pratiprasthātā /
vyānaḥ prastotā / udāna udgātā / samāno maitravaruṇaḥ /
śarīraṃ vediḥ / nāsikottaravediḥ / mūrdhā droṇakalaśaḥ /
pādo rathaḥ / dakṣiṇahastaḥ sruvaḥ / savyahasta ājyasthālī /
śrotre āghārau / cakṣuṣī ājyabhāgau / grīvā dhārāpotā /
tanmātrāṇi sadasyāḥ / mahābhūtāni prayājāḥ / bhūtāni
guṇā anuyājāḥ / jihveḍā / dantoṣṭhau sūktavākaḥ / tāluḥ
śaṃyorvākaḥ / smṛtirdayā kṣāntirahiṃsā patnīsaṃyājāḥ /
oṅkāro yūpaḥ / āśā raśanā / mano rathaḥ / kāmaḥ paśuḥ /
keśā darbhāḥ / buddhīndriyāṇi yajñapātrāṇi / karmendriyāṇi
havīṃṣi / ahiṃsā iṣṭayaḥ / tyāgo dakṣiṇā / avabhṛtaṃ
maraṇāt / sarvā hyasmindevatāḥ śarīre'dhisamāhitāḥ /
vārāṇasyāṃ mṛto vāpi idaṃ vā brahma yaḥ paṭhet / ekena
janmanā janturmokṣaṃ ca prāpnuyāditi mokṣaṃ ca
prāpnuyādityupaniṣat

ॐ saha nāvavatu // saha nau bhunaktu // saha vīryaṃ karavāvahai //
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ tatsat //
iti prāṇāgnihotropaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya