પ્રાણાગ્નિહોત્રોપનિષત્ · અધ્યાય 1

પ્રાણાગ્નિહોત્રોપનિષત્
શરીરયજ્ઞસંશુદ્ધચિત્તસંજાતબોધતઃ ।
મુનયો યત્પદં યાન્તિ તદ્રામપદમાશ્રયે ॥
ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં
કરવાવહૈ ॥ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ ॥
અથાતઃ સર્વોપનિષત્સારં સંસારજ્ઞાનાતીત
મન્ત્રસૂક્તં શારીરયજ્ઞં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । યસ્મિન્નેવ
પુરુષઃ શરીરે વિનાપ્યગ્નિહોત્રેણ વિનાપિ સાંખ્યયોગેન
સંસારવિમુક્તિર્ભવતીતિ । સ્વેન વિધિનાન્નં ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય
યા ઓષધીઃ સોમરાજ્ઞીરિતિ તિસૃભિરન્નપત ઇતિ દ્વાભ્યા
મનુમન્ત્રયતે । યા ઓષધયઃ સોમરાજ્ઞીર્બહ્વીઃ શતવિચક્ષણાઃ ।
બૃહસ્પતિપ્રસૂતાસ્તા નો મુઞ્ચત્વંહસઃ

યાઃ ફલિનીર્યા અફલા અપુષ્પા યાશ્ચ પુષ્પિણીઃ ।
બૃહસ્પતિપ્રસૂતાસ્તા નો મુઞ્ચત્વંહસઃ

જીવલા નઘારિષાં માતે બધ્નામોષધિમ્ ।
યાતયાયુ રુપાહરાદપ રક્ષાંસિ ચાતયાત્

અન્નપતેઽન્નસ્ય નો વેહ્યનમીવસ્ય શુષ્મિણઃ ।
પ્રપ્રદાતારં તારિષ ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે

યદન્નમગ્નિર્બહુધા વિરાદ્ધિ
રુદ્રૈઃ પ્રજગ્ધં યદિ વા પિશાચૈઃ ।
સર્વં તદીશાનો અભયં કૃણોતુ
શિવમીશાનાય સ્વાહા

અન્તશ્ચરસિ ભૂતેષુ ગુહાયાં વિશ્વતોમુખઃ ।
ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં બ્રહ્મા ત્વં રુદ્રસ્તવં વિષ્ણુસ્ત્વં વષટ્કાર
આપો જ્યોતી રસોઽમૃતં બ્રહ્મ ભૂર્ભુવઃ સુવરોંનમઃ ।
આપઃ પુનન્તુ પૃથિવીં પૃથિવી પૂતા પુનાતુ મામ્ ।
પુનન્તુ બ્રહ્મણસ્પતિર્બ્રહ્મપૂતા પુનાતુ મામ્ ।
યદુચ્છિષ્ટમભોજ્યં યદ્વા દુશ્ચરિતં મમ ।
સર્વં પુનન્તુ મામાપોઽસતાં ચ પ્રતિગ્રહં સ્વાહા ।
અમૃતમસ્ય મૃતોપસ્તરણમસ્યમૃતં પ્રાણે જુહોમ્યમાશિષ્યાન્તોઽસિ ।
પ્રાણાય સ્વાહા । અપાનાય સ્વાહા । વ્યાનાય સ્વાહા । ઉદાનાય સ્વાહા ।
સમાનાય સ્વાહા । ઇતિ કનિષ્ઠિકાઙ્ગુલ્યાઙ્ગુષ્ઠેન ચ પ્રાણે જુહોતિ ।
અનામિકયાપાને । મધ્યમયા વ્યાને । સર્વાભિરુદાને । પ્રદેશિન્યા સમાને ।
તૂષ્ણીમેકામેકઋષૌ જુહોતિ । દ્વે આહવનીયે ।
એકાં દક્ષિણાગ્નૌ । એકાં ગાર્હપત્યે । એકાં સર્વપ્રાયશ્ચિત્તીયે ॥
અથાપિધાનમસ્યમૃતત્વાયોપસ્પૃશ્ય પુનરાદાય પુનરુપસ્પૃશેત્ ।
સ તે પ્રાણા વાઽઽપો ગૃહીત્વા હૃદયમન્વાલભ્ય જપેત્ ।
પ્રાણો અગ્નિઃ પરમાત્મા પઞ્ચવાયુભિરાવૃતઃ ।
અભયં સર્વભૂતેભ્યો ન મે ભીતિઃ કદાચન

ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ

વિશ્વોઽસિ વૈશ્વાનરો વિશ્વરૂપં ત્વયા ધાર્યતે
જાયમાનમ્ । વિશ્વં ત્વાહુતથઃ સર્વા યત્ર
બ્રહ્માઽમૃતોઽસિ । મહાનવોઽયં પુરુષો
યોઽઙ્ગુષ્ઠાગ્રે પ્રતિષ્ઠિતઃ । તમદ્ભિઃ પરિષિઞ્ચામિ
સોઽસ્યાન્તે અમૃતાય ચ । અનાવિત્યેષ બાહ્યાત્મા
ધ્યાયેતાગ્નિહોત્રં જોહોમીતિ । સર્વેષામેવ સૂનુર્ભવતિ ।
અસ્ય યજ્ઞપરિવૃતા આહુતીર્હોમયતિ । સ્વશરીરે યજ્ઞં
પરિવર્તયામીતિ । ચત્વારોઽગ્નયસ્તે કિંભાગધેયાઃ ।
તત્રસૂર્યોઽગ્નિર્નામ સૂર્યમણ્ડલાકૃતિઃ સહસ્રરશ્મિ
પરિવૃત એકઋષિર્ભૂત્વા મૂર્ધનિ તિષ્ઠતિ । યસ્માદુક્તો
દર્શનાગ્નિર્નામ ચતુરાકૃતિરાહવનીયો ભૂત્વા મુખે તિષ્ઠતિ ।
શારીરોગ્નિર્નામ જરાપ્રણુદા હવિરવસ્કન્દતિ । અર્ધચન્દ્રાકૃતિ
ર્દક્ષિણાગ્નિર્ભૂત્વા હૃદયે તિષ્ઠતિ તત્ર કોષ્ઠાગ્નિરિતિ ।
કોષ્ઠાગ્નિર્નામાશિતપીતલીઢખાદિતાનિ સમ્યગ્વ્યષ્ટ્યાં
શ્રપયિત્વા ગાર્હપત્યો ભૂત્વા નાભ્યાં તિષ્ઠતિ ।
પ્રાયશ્ચિત્તયસ્ત્વધસ્તાત્તિર્યક્ તિસ્રો હિમાંશુપ્રભાભિઃ
પ્રજનનકર્મા ॥
ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ

અસ્ય શરીરયજ્ઞસ્ય યૂપરશનાશોભિતસ્ય
કો યજમાનઃ । કા પત્ની । કે ઋત્વિજઃ । કે સદસ્યાઃ ।
કાનિ યજ્ઞપાત્રાણિ । કાનિ હવીંષિ । કા વેદિઃ ।
કોત્તરવેદિઃ । કો દ્રોણકલશઃ । કો રથઃ । કઃ પશુઃ ।
કોઽધ્વર્યુઃ । કો હોતા । કો બ્રાહ્મણાચ્છંસી ।
કઃ પ્રતિપ્રસ્થાતા । કઃ પ્રસ્તોતા । કો મૈત્રાવરુણઃ ।
ક ઉદ્ગાતા । કા ધારાપોતા । કે દર્ભાઃ । કઃ સ્રુવઃ ।
કાજ્યસ્થાલી । કાવાઘારૌ । કાવાજ્યભાગૌ । કેઽત્ર
યાજાઃ । કે અનુયાજાઃ । કેડા । કઃ સૂક્તવાકઃ ।
કઃ શંયોર્વાકઃ । કા હિંસા । કે પત્નીસંયાજાઃ ।
કો યૂપઃ । કા રશના । કા ઇષ્ટયઃ । કા દક્ષિણા ।
કિમવભૃતમિતિ ॥
ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ

અસ્ય શારીરયજ્ઞસ્ય યૂપરશનાશોભિતસ્યાત્મા યજમાનઃ ।
બુદ્ધિઃ પત્ની । વેદા મહર્ત્વિજઃ । અહઙ્કારોઽધ્વર્યુઃ । ચિત્તં
હોતા । પ્રાણો બ્રાહ્મણચ્છંસી । અપાનઃ પ્રતિપ્રસ્થાતા ।
વ્યાનઃ પ્રસ્તોતા । ઉદાન ઉદ્ગાતા । સમાનો મૈત્રવરુણઃ ।
શરીરં વેદિઃ । નાસિકોત્તરવેદિઃ । મૂર્ધા દ્રોણકલશઃ ।
પાદો રથઃ । દક્ષિણહસ્તઃ સ્રુવઃ । સવ્યહસ્ત આજ્યસ્થાલી ।
શ્રોત્રે આઘારૌ । ચક્ષુષી આજ્યભાગૌ । ગ્રીવા ધારાપોતા ।
તન્માત્રાણિ સદસ્યાઃ । મહાભૂતાનિ પ્રયાજાઃ । ભૂતાનિ
ગુણા અનુયાજાઃ । જિહ્વેડા । દન્તોષ્ઠૌ સૂક્તવાકઃ । તાલુઃ
શંયોર્વાકઃ । સ્મૃતિર્દયા ક્ષાન્તિરહિંસા પત્નીસંયાજાઃ ।
ઓઙ્કારો યૂપઃ । આશા રશના । મનો રથઃ । કામઃ પશુઃ ।
કેશા દર્ભાઃ । બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ યજ્ઞપાત્રાણિ । કર્મેન્દ્રિયાણિ
હવીંષિ । અહિંસા ઇષ્ટયઃ । ત્યાગો દક્ષિણા । અવભૃતં
મરણાત્ । સર્વા હ્યસ્મિન્દેવતાઃ શરીરેઽધિસમાહિતાઃ ।
વારાણસ્યાં મૃતો વાપિ ઇદં વા બ્રહ્મ યઃ પઠેત્ । એકેન
જન્મના જન્તુર્મોક્ષં ચ પ્રાપ્નુયાદિતિ મોક્ષં ચ
પ્રાપ્નુયાદિત્યુપનિષત્

ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
ઇતિ પ્રાણાગ્નિહોત્રોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય