parātriṃśikā · Chapter 1
----
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC
Catalog number: M
Uniform title: parātriśikāvivṛtī
Main title: parātriśikāvivaraṇa
Secondary title: parātriṃśikāvivṛtī
Author : abhinavagupta
Editor : śāstrī m r
Description:
Photographed from volume 18 of the Kashmir Series of Texts and Studies.
Notes:
Publisher : Research Department Jammu and Kashmir State
Publication year :
Publication city : Srinagar
Publication country : India
----
oṃ tatsatsvaprakāśānandavapuṣe śivāya namaḥ /
atha
śrīparātriṃśikāgranthaḥ /
śrīmadabhinavaguptācāryakṛtatattvavivekākhyavyākhyopetaḥ /
vimalakalāśrayābhinavasṛṣṭimahā jananī
bharitatanuśca pañcamukhaguptarucirjanakaḥ /
tadubhayayāmalasphuritabhāvavisargamayaṃ
hṛdayamanuttarāmṛtakulaṃ mama saṃsphuratāt [abhinavasṛṣṭau -
śuddhādhvarūpāyāṃ mahaḥ - pāripūrṇyalakṣaṇaṃ tejo yasyāṃ sā
vimalakalāśrayā - paravimarśasārā jananī śaktiḥ tathā pañcamukheti
pañcaśaktipūritābhilāṣaḥ ākāṅkṣaṇīyavirahāt bharitatanuḥ -
pūrṇasvabhāvo janakaḥ śivaḥ tadubhayeti - tatsāmarasyātmanaḥ saṃghaṭṭāt
sphuritabhāvaḥ ullasitasatāko yo bahirullilasipāsvabhāvo visargaḥ sa prakṛtiḥ yatra
tādṛśam anuttarāmṛtakulaṃ svātantryarūpaṃ mama hṛdayaṃ saṃsphuratāt iti -
sarvatrātra hyahaṃ - śabdo bodhamātraikagocaraḥ /
iti mīmāṃsāvākyena mameti bodhasya hṛdayaṃ sattādāyi svātantryalakṣaṇaṃ
jagadānandādiśabdavācyaṃ pāramārthikaṃ vastu saṃsphuratāt - samyak
vikasatāt svātantryarahito hi bodho'bodha eva tena yat bodhasya abodhalakṣaṇaṃ
svātantryarāhityaṃ tat apāsya bodhatayā sphuratāt ityarthaḥ / atha ca
abhinavaguptasya bimalābhidhānā jananī narasiṃhagupto janaka iti prasiddhiḥ /
asya pañcasya vyākhyāvistarastu tantrālokaviveke'sti tat eva draṣṭavyam /]
p. २)
yasyāmantarviśvametadvibhāti
bāhyābhāsaṃ bhāsamānaṃ viṃsṛṣṭau /
kṣobhe kṣīṇe'nuttarāyāṃ sthitau tāṃ
vande devīṃ svātmasaṃvittimekām [yasyāmantariti pratibimbalakṣaṇopetatvāt
atiriktatve'pi anatiriktatayā ityarthaḥ / bāhyābhāsamiti idantābhāsaṃ viśvaṃ
vibhāti / kṣobha iti idantābhāsalakṣaṇe kṣīṇe sati svātmasaṃvittiṃ svasminneva
ātmanaiva saṃvittiḥ prakāśo yasyāḥ tām - iti anuttarāsvarūpakathanam / vande
samāviśāmi /]
naraśaktiśivātmakaṃ trikaṃ
hṛdaye yā vinidhāya bhāsayet [antaḥ sthitameva bahiḥ prakaṭayedityarthaḥ /] /
praṇamāmi parāmanuttarāṃ
nijabhāsāṃ [svīyaśaktīnām] pratibhācamatkṛtim
jayatyanarghamahimā vipāśitapaśuvrajaḥ /
śrīmānādyaguruḥ śaṃbhuḥ śrīkaṇṭhaḥ parameśvaraḥ
p. ३)
śrīmadabhinavaguptācāryakṛtavyākhyopetā /
nijaśiṣyavibodhāya [anyaśāstranairapekṣyaṃ vibodho yathā syāttadardham]
prabuddhasmaraṇāya [anyaśāstreṇa ye prabuddhāsteṣāṃ smaraṇāya /] ca /
mayābhinavaguptena śramo'yaṃ [bhramaḥ - śāstralakṣaṇaḥ /] kriyate manāk
śrīdevī uvāca
anuttaraṃ kathaṃ deva
sadyaḥ kaulikasiddhidam /
yena vijñātamātreṇa
khecarīsamatāṃ vrajet
parameśvaraḥ pañcavidhakṛtyamayaḥ satatam [satataṃ - sṛṣṭyādinirbhāse'pi]
anugrahamayayā parārūpayā śaktyā ākrānto vastuto'nugrahaikātmaiva nahi
śaktiḥ śivāt bhedamāmarśayet / sa ca śaktiḥ lokānugrahavimarśamayī
prathamataḥ parāmarśamayayā paśyantyā āsūtra -
p. ४)
yiṣya[bahiranudbhinnā ityarthaḥ /]māṇānantaśaktiśatāvibhinnā prathamataraṃ
paramahāmantramayayām adeśakālakalitāyāṃ saṃvidi niruḍhā tāvat
paśyantyudbhaviṣyaduktipratyuktyavibhāgenaiva vartate / saiva ca
sakalapramātṛsaṃvidadvayamayī satatameva [satatameveti
paśyantyādyāvirbhāve'pi /] vartamānarūpā tatastu paśyantī yadyat [yadyat -
iṣyamāṇādi vastujātam /] abhīpsitaṃ tattadeva
samucitakāraṇaniyamaprabodhitaṃ [kāraṇam - icchādi /] bodhasūtramātreṇa
vimṛśati yathā [paśyantī hi sarvasya sāmānyabhūriti kathaṃ tatrecchādikramaṃ
iti āśaṅkā tatra sphuṭapratītyai dṛṣṭāntamāha yathā iti /]
anekabhāvābhāvajñānasaṃskārasaṃskṛtāyā mecakadhiyaḥ [nīladhiyaḥ /]
smṛttibījaprabodhakaucityāt [sadṛśādṛṣṭacintādyekatamasya smṛtibodhakasya
sattvāt /] kiṃcideva smṛtirvimṛśati nahi prathamajñānakāle bhedotra
[paśyantyām iṣyamāṇādinā bhedasyāprathanāt /]
p. ५)
asphurat yatra vācyavācakaviśeṣayoḥ abhedaḥ madhyamā punaḥ tayoreva
vācyavācakayoḥ bhedamādarśya sāmānādhikaraṇyena [tādātmyena /]
vimarśavyāpārā vaikharī tu tadubhayabhedasphuṭatāmayayeva - iti tāvat
vyavasthāyāṃ svasaṃvitsiddhāyāṃ [tatra sphuṭabhedasya svānubhavasiddhatvāt
na pramāṇagamyametaditi bhāvaḥ /] yaiva parāvāgbhūmiḥ saiva
māyīyaśabdaśaktiparamārthasvabhāvāsāṃketikākṛtakapāramārthika-
saṃskārasārā vakṣyamāṇanayena mantravīryabhūtāṃśacoditā taduttaraṃ
paśyantyādidaśāsvapi vastuto vyavasthitā tayā vinā paśyantyādiṣu
aprakāśatāpattyā jaḍatāprasaṅgāt / tatra [tatreti prathamatarabhuvi / idam ityādi
krameṇa nirikalpa savikalpa deśa kālānāṃ svarūpanirdeśaḥ /] ca idam evam atra
idānīm - ityādibhedakalanā na kācit tata eva ca
paramahāmantravīryavisṛṣṭirūpāyā [paśyantyā ityarthaḥ /] ārabhya
vaikharīprasṛtabhāvabhedasprakāśaparyantaṃ yat iyaṃ [iyaṃ parā vāgbhūmiḥ
/] svacamatkṛtimayī -
p. ६)
svātmanyeva prakāśanamaye viśramya sphurati tadevaṃ
sphuritamavicchannatāparamārtham aham iti / tadetat agre sphuṭibhaviṣyati /
tanmadhya eva tu paśyantyāṃ yatra bhedāṃśasyāsūtraṇaṃ yatra ca
madhyamāyāṃ bhedāvabhāsaḥ tatra ubhayatra jñānakriyāśaktimaye rūpe
sadāśiveśvarasāre [śakti śaktimatorabhedopacārāt jñānaśaktimān
sadāśivaḥ udriktakriyāśaktirīśvara iti /] saiva aham iti camatkṛtiḥ
antaḥkṛtānantaviśvedantācamatkṛtipūrṇavṛttiḥ tat paśyantīmadhyamātmikā
svātmānameva [anudbhinnodbhinnedantālakṣaṇaṃ svaṃ rūpamityarthaḥ /]
vastutaḥ parasaṃvidātmakaṃ vimṛśati paraiva ca saṃvit devī ityucyate / iyatā
paśyantyādisṛṣṭikrameṇa bāhyanīlādiparyantena svavimarśānandātmanā
krīḍanena [svecchayā harṣānusārī spandaḥ krīḍā tātparyeṇātra
sarvamayasarvottīrṇasvarūpakathanamevābhiprāyaḥ /]
p. ७)
sarvottīrṇatvena sarvotkarṣāvasthiteḥ bhagavato bhairavasya tathā [tathā -
sarvotkarṣeṇa /] sthātumicchayā vijigīṣātmanā
iyadanantajñānasmṛtisaṃśayaniścayādivyavahārakaraṇena sarvatra ca
bhāsamāne nīlādau tannīlādyātmabhāsanarūpeṇa dyotanena sarvaireva
tadīyaprakāśāveśaiḥ tatpravaṇaiḥ stūyamānatayā [yaduktam
stutyākhyaṃ nāsti vastvanyadvyāpakātparameśvarāt /
sarvottīrṇādirūpeṇa śivo'hamiti hi stutiḥ //
iti /] yathecchaṃ ca deśakālāvacchedena sarvātmatāgamanena [na cātra
deśakālāvacchedena sarvātmatāgamanena iti viruddhaṃ śaṅkyaṃ yato yo hi
vyāpakaḥ so'vaśyaṃ sarvadikṣu sarvakāleṣu vartate na tu
dikkālādyanavacchedena sarvātmatā / uktaṃ hi śrīsomānandapādaiḥ
dikkālādilakṣaṇena vyāpakatvaṃ vihanyate /
avaśyaṃ vyāpako yo hi sarvadikṣu sa vartate //
iti /
dikkālādyanavacchinnānantacinmātramūrtaye /
svānubhūtyekamānāya namaḥ śāntāya tejase //
iti tatrabhavadbhartṛharipādairyatsarvātmatāyā lakṣaṇaṃ kṛtaṃ tadetadanena
nirākṛtam /] ata eva mukhyato
p. ८)
bhairavanāthasyaiva devatvamiṣyate tacchaktereva bhagavatyā devīrūpatā /
yaduktam - divu krīḍāvijigīṣāvyavahāradyutistutigatiṣu / tathā ca evaṃ
vidhamukhyapāramaiśvaryamayadevatvāṃśāṃśikānugrahāt
viṣṇuviriñcyādiṣu [yathā hi anyatrācāryābhinavaguptapādairnirṇītam -
evaṃ tāttveśvare varge līne sṛṣṭau punaḥ pare /
tatsādhakāḥ śiveṣṭā vā tatsthānamadhiśerate //
brāhmī nāma parasyaiva śaktistāṃ yatra pātayan /
sa brahmā viṣṇurudrādyā vaiṣṇavyāderataḥ kramāt //
iti /] devatāvyavahāraḥ / evaṃ bhagavatī paśyantī madhyamā ca svātmānameva
yadā vimṛśati ahameva parāvāgdevatāmayī evamavocam iti tadā tena rūpeṇa
ullasanmāyārambhatayā [iyaṃ dvayī hi idantābhāsalakṣaṇā ato
māyārambhaṇam ityarthaḥ /] svātmāpekṣatayā tanmāyīyabhedānusārāt
tāmeva parābhuvaṃ svātmamayīṃ
p. ९)
bhūtatvena [sāmānya bhūtakālatvena /] abhimanvānā
bhedāvabhāsaprāṇanāntarbahiṣkaraṇapathavyativartinītvāt parokṣatayā
[akṣebhyo yat paraṃ tat parokṣam iti parokṣalakṣaṇam /]
sūryādisaṃcārāyattadinavibhāgakṛtādyatanānavacchedāt [brahmaloko hi
merūrdhvavartī sūryastu adhovartī iti kathaṃ tatrādyatanatvavyavahāraḥ
sūryādisaṃcāreṇa paricchidyate ityarthaḥ /] brahmaṇo'nekakalpasaṃmitamahaḥ
tato'pi viṣṇuprabhṛteḥ [tadūrdhvavartitvāt /] antaśca prāṇacārādau [bāhyadine
saśataṣaṭkaikaviṃśasahasraprāṇacārāstatraiva ṣaṣṭyabdodaya iti svayamūhyam
/] prāṇīyaśatasahasrāṃśe'pi aharvyavahāraḥ iti avasthitaṃ kālpanikaṃ ca
adyatanatvam akālpanike saṃvidvapuṣi katham? iti nyāyāt
bhūtānadyatanaparokṣārthaparipūraṇāt parokṣottamapuruṣakrameṇa vimṛśet
ahameva sā parāvāgdevīrūpaiva sarvavācyavācakāvibhaktatayā evamuvāca iti
tātparyam /
p. १०)
svapto'haṃ kila vilalāpa iti hi evameva upapattiḥ / tathāhi - tām atītāmavasthāṃ
na smarati prāgavedyatvāt idānīṃ puruṣāntarakathitamāhātmyāt
ativilāpagānādikriyājanitagadgadikādidehavikriyāveśena vā tadavasthāṃ
camatkārāt pratipadyate nahi apratipattimātrameva etat mattaḥ supto vā ahaṃ kila
vilalāpa iti madasvapnamūrcchādiṣu hi vedyaviśeṣānavagamāt parokṣatvaṃ
parāvasthāyāṃ tu vedyaviśeṣasya abhāva eva iti kevalamatra
vedakatādātmyapratipattyā turyarūpatvāt madādiṣu tu mohāveśaprādhānyāt -
iti iyān viśeṣaḥ parokṣatā tu samānaiva / evaṃ sarva eva pramātā
guruśiṣyādipade anyatra vā vyavahāre sthitaḥ sarvakālameva yatkiṃcit
kurvāṇaḥ enāmeva saṃvidamanupraviśya sarvavyavahārabhājanaṃ bhavati ataḥ
tāmeva vastuto vimṛśati devī uvāca iti yāvaduktaṃ syāt ahameva satataṃ
sarvamabhedena
p. ११)
vimṛśāmi parābhūmau anyathā paśyantīmadhyamābhūmigaṃ sphuṭamidaṃ
prathanaṃ na syāt tāvadeva uktaṃ bhavati devī uvāca iti / evameva purastāt
bhairava uvāca iti mantavyam / tatrāpi hi svaparaśaktyavibhāgamayo
bhairavātmaiva ahamuvāca - ityarthaḥ / kevalaṃ śaktipradhānatayā
sṛṣṭisvabhāvākhyāmarśe aham iti ucito devī parāmarśaḥ
śaktimatpradhānatayā saṃhārāveśavimarśe maha-a iti
bhairavarūpacamatkāraḥ / sphuṭayiṣyate ca etat / etacca [pūrvoktaṃ sarvaṃ
saṃgṛhya āha etacceti /] paśyantīmadhyamābhuvi jñānaśaktimayayāmeva
parasyā icchāśaktimayayāḥ saṃvido vimarśanaṃ tadeva ca
sarvārambhaparyantaśāstraprayojanam ata eva jñānaśaktāveva
sadāśivamayayāṃ pūrvottarapadavākyakramollāsāt
vāstavaparamahāmantravīryavimarśa eva dakāra-ekāra-vakāra-yakāra-ukāra-
vakāra-ākāra-akāra-bhakāra-aikāra-
p. १२)
repha-akāra-vakāra-akārādipadavākyayojanā / uktaṃ ca svacchandatantre -
guruśiṣyapade sthitvā svayaṃ devaḥ sadāśivaḥ /
pūrvottarapadairvākyaistantraṃ [guruśiṣyapade iti śivaśaktilakṣaṇe / tantramiti
vimarśalakṣaṇaṃ śāstram /] samavatārayat //
iti / evaṃ ca anugrahaśaktiḥ satataṃ sarvapramātṛṣu anastamitaiva [saṃvidameva
anupraviśya vyavahārabhājanaṃ bhavati ityukteḥ /] iti saiṣa
ṣaḍardhasāraśāstraikaprāṇaḥ para eva saṃbandhaḥ [yaduktam -
śivasya paripūrṇasya parasyāmitatejasaḥ /
tacchaktiścaiva sādākhyā svecchākartṛtvagocaraḥ //
sattvaṃ tena ca saṃprāptaṃ saṃbandhaṃ prathamaṃ viduḥ /
avāntarācca yogena sādākhyāt kramaśaḥ punaḥ //
prāpto'nanteśadevena dvitīyastena kīrtitaḥ /
tṛtīyastu punardevi śrīkaṇṭhe nandinā saha //
dvābhyāṃ devāttu sa tvevaṃ tena divyaḥ prakīrtitaḥ /
ṛṣīṇāṃ ca samāsena nandinā pratipāditam //
caturthastad bhagavatā divyādivyaḥ prakīrtitaḥ /
vyākhyānakramayogena vidyāpīṭhaprapūjane //
śiṣyācāryasvarūpeṇa pañcamastvitaretaraḥ /
iti pañcaprakāro'yaṃ saṃbandhaḥ parikīrtitaḥ //
iti / atra ca ekātmyasyaiva bhedagandhasyāpi vigalanāt
sarvasarvātmatālakṣaṇapūrṇatvāt para eva saṃbandha iti /] /
atra anuttare saṃbandhāntarāṇāṃ
p. १३)
mahadantarāla-divyādivyādīnāmuktopadeśena paraikamayatvāt / taduktaṃ
trikahṛdaye
nityaṃ visargaparamaḥ svaśaktau parameśvaraḥ /
anugrahātmā sraṣṭā ca saṃhartā [visargaparama iti tadekalagnaḥ ahamiti
sraṣṭṛrūpaḥ tadvaiparītyena saṃhartṛrūpaḥ /] cāniyantritaḥ //
iti / evam amunā krameṇa sadoditatā evaṃ paramārthamayatvāt parameśvarasya
cittattvasya yadeva avibhāgena antarvastu sphuritaṃ tadeva paśyantībhuvi varṇa
pada vākyavibibhājayiṣayā parāmṛṣṭaṃ madhyamāpade ca bhedena sthitaṃ
vastupūrvakaṃ saṃpannaṃ yāvat vaikharyantam anuttaraṃ katham ityādi
bhinnamāyīya-varṇa-pada-vākyaracanāntam / etadeva tadanupalakṣyaṃ
bhairavavaktraṃ sṛṣṭiparāmarśātmakam
anuttarāhaṃbhāvasārākārākārarūpaśiva-
p. १४)
śaktisaṃghaṭṭasamāpattikṣobhātmakaṃ trikaśāstraprasarabījaṃ dhrūvapadaṃ
maulikaṃ sarvajīvatāṃ jīvanaikarūpam ata eva vyavacchedābhāvāt
sthānanirdeśādyayogāt [nanu ca itthaṃ hi paratantranītiḥ - yat ādau kaścit
bhakto'nugrāhyajanāvedanapūrvakaṃ devī bhairavayoḥ sthānanirdeśaṃ karoti
yathā svacchandādau kailāsaśikharāsīnamityādi ihāpi tat ata kvacitameva iti kiṃ
na kṛtam? ata evāha vyavacchedābhāvādityādi / na ca etat sthānādikathanaṃ
sthūlapakṣe eva yujyate nāntārūpatāyām iti mantavyam / kailāsetyādāvapi
sūkṣmārthasyaiva kathanīyatvāt tathāhi - ke mūrdhanye bramabile elā sphurantī
śaktiḥ tasyām āsaḥ āsanam uparisthitiḥ yasya vyāpinīsamanātmanaḥ
śikharasya sarvādhvoparivartinaḥ padasya tat kailāsaśikharaṃ tatra āsīnaṃ
taduttīrṇaṃ prakāśatattvamiti //] sthānādipūrvakatvaṃ nopapannam / vastu ca
praśnataduttararūpaṃ satatoditameva prathamamavibhāgamayam tena etāvadeva
atra tātparyam - svātmā sarvabhāvasvabhāvaḥ svayaṃ prakāśamānaḥ
svātmānameva svātmā-
p. १५)
vibhinnena praśnapratrivacanāt (nena) praṣṭṛprativaktṛsvātmamayena ahantayā
camatkurvan vimṛśati - iti ahameva evaṃ vicitracamatkārecchuḥ tathā jānanneva
tathaiva bhavāmi - iti yāvat tāvadeva devī uvāca anuttaraṃ katham ityārabhya
bhairava uvāca śṛṇu devi iti madhyato yāvat ityetad rudrayāmalam iti / yadvā
sarvāṇi pañcasrotaḥ prabhṛtīni śāstrāṇi yāvat laukiko'yaṃ vyavahāraḥ sa
eṣa uktaḥ paraḥ saṃbandhaḥ /
gopyamupadeśasāraṃ sadyo bhairavapadāvahaṃ satatam /
abhinavaguptena mayā vyākhyātaṃ praśnasarvasvam //
śiṣyahitaparatayā tu idameva saṃgṛhya abhidadhmaḥ /
sarveṣu vyavahāreṣu jñeyaṃ kāryaṃ ca yadbhavet /
tatparasyāṃ turyabhuvi gatabhedaṃ vijṛmbhate //
bhedāsūtraṇarūpāyāṃ paśyantyāṃ kramabhūjuṣi /
antaḥsphuṭakramāyoge madhyāyāṃ tadvibhedabhāk //
p. १५)
madhyā paśyantyatha parāmadhyāsyābhedato bhṛśam
parokṣamiva tatkālaṃ vimṛśenmattasuptavat //
jāhaṇakuṇahajahiṃ śihapahila-u-uśi-asabvo
vi-ali-aro-ovi-amba-ijāṇibva ukā
abva-īṇajo-antihi majji-abhedasphurantu
kāmeṇa āsarise-iṇa-o-ava
isocci-āreccabhereṇamatu-ujimaṇi
avatthabahi-aṇusaṃdhe-ikhanena //
evameva itadanuttaratvaṃ nirvakṣyati - iti / taduktaṃ śrīsomānandapādaiḥ -
pañcavidhakṛtyatatparabhagavadbhairavabhaṭṭārakasya
prathamaśāktaspandasamanantaram /
ityādi nijavivṛttau / tadgranthinirdalanātha [arthasya sphuṭānuktiḥ granthiḥ tasya
nirdalanaṃ vivekaḥ /] eva ayamasmākaṃ tacchāsanapavitritānāṃ yatnaḥ / uktaḥ
saṃbandhaḥ / abhidheyaṃ trīśikā iti tisṛṇāṃ śaktīnām icchā-jñāna-
kriyāṇāṃ -
p. १७)
sṛṣṭyādyudyogādināmāntaranirvācyānām
[sṛṣṭisthitisaṃhāratirodhānānugrahāḥ sṛṣṭyādayaḥ tathā udyogādayaḥ
udayāvabhāsacarvaṇakālagrāsasvarūpaviśrāntayaḥ
ityādināmāntarairnirvaktumahāṃṇām iti /] īśikā īśvarī īśanā ca
īśitavyāvyatirekeṇaiva [karmāṃśānupraveśayogāt tadamyatirekitvam /]
bhāvinī iti etacchaktibhedatrayottīrṇātacchaktyavibhāgamayī saṃvidbhagavatī
bhaṭṭārikā parā abhidheyam tadyogādeva ca idamabhidhānaṃ trīśikākhyam /
triṃśakā ityapi guravaḥ paṭhanti akṣaravādasāmyāt ca niruktamāhuḥ - tisraḥ
śaktīḥ kāyati - iti triṃśakā na tu triṃśacślokayogāt triṃśikāḥ etāvato'pi
[etāvata iti saśatasahasradvayasaṃkhyākasya ityarthaḥ /] triṃśakārthatvāt /
tathāhi śrītantrasāre -
triṃśakārthastvayā proktaḥ sārdhakoṭipravistaraḥ /
iti / abhidhānābhidheyayośca para eva saṃbandhaḥ tādātmyāt - iti uktaprāyam /
prayojanaṃ ca sarvapramātṝṇāṃ -
p. १८)
vibhoḥ paraśaktipātānugrahavaśotpannaitāvadanuttarajñānabhājana-
bhāvānām itthaṃ nijasvarūpahṛdayaṅgamībhāvena
nijāmodabharakrīḍābhāsitabhedasya nikhilabandhābhimatatattvavrātasya
svātmacamatkārapūrṇāhantātādātmya
bhairavasvarūpābhedasamāveśātmikā jīvata eva muktiḥ /
prāṇadehādibhūmāveva hi antarbahiṣkaraṇaviṣayāyāṃ preraṇākhyāyām
udyogabalajīvanādirūpāyāṃ rūḍhasya bandhābhimatebhyo muktiḥ iti gīyate /
truṭite'pi hi māyīye saṃskāramātre keyaṃ muktivācoyuktiḥ kimapekṣayā vā?
iti taduktaṃ śrīspande -
iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat /
sa paśyan satataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ //
iti / sphuṭībhaviṣyati ca etat avidūra eva /
jahi jahi dhāva-i jaṃkuṇa tahi tahi bi-abi-akā-u /
acchamta upari-uṇabi-apāya ihala-iphalasivaṇā-o //
p. १९)
tadanena svasaṃvedanena prayojanameva atra sakalapumarthaparyavasānam - iti
prayojanaprayojanānavakāśaḥ [yaduktaṃ stotre -
phalaṃ kriyāṇāmathavā vidhīnāṃ
paryantatastvanmayataiva deva /
phalepsavo ye punaratra teṣāṃ
mūḍhā sthitiḥ syādanavasyayaiva //] /
uktānyeva saṃbandhābhidheyaprayojanāni /
atha granthārtho vyākhyāyate / anuttaram iti na vidyate uttaramadhikaṃ yataḥ yathā
hi tattvāntarāṇi ṣaṭtriṃśat anāśritaśivaparyantāni
parabhairavabodhānupraveśāsāditatathābhāvasiddhīni saṃvidamadhikayanti
naivaṃ parā paripūrṇā parabhairavasaṃvit [svavyatiriktamanyat kimapi na
adhikayati /] tasyāḥ sadā svayamanargalānapekṣaprathācamatkārasāratvāt /
tathā na vidyate uttaraṃ praśnaprativacorūpaṃ yatra yata eva hi
mahāsaṃvitsindhoḥ ullasadanantapratibhāparyantadhāmna -
p. २०)
ullāsyapraśnapratibhānādipātraṃ bhavati śiṣyaḥ tadeva vastutaḥ tattvaṃ
satatoditam - iti kimiva ācāryīyamuttaramanyat syāt / uttaraṇam uttaro
bhedavādābhimato'pavargaḥ sa hi vastuto niyatiprāṇatāṃ nātikrāmati / tathāhi
prathamaṃ śarīrāt prāṇabhūmāvanupraviśya tato'pi buddhibhuvamadhiśayaya
tato'pi spandanākhyāṃ jīvanarūpatāmadhyāsya tato'pi
sarvavedyaprakṣayātmaśūnyapadamadhiṣṭhāya tato'pi
sakalamalatānavatāratamyātiśayadhārāprāptau śivatvavyaktyā aṇurapavṛjyate
āropavyarthatvāt - iti / īdṛśa eva nābhihṛtkaṇṭhatālubrāhmabhairavabi -
p. २१)
lādyadhiṣṭhānakramaprāpta ūrdhvataraṇakrama [tathā sṛṣṭikrameṇa tantrāloke-
saṃvinmātraṃ hi yacchuddhaṃ prakāśaparamārthakam /
tanmeyamātmanaḥ projbhaya viviktaṃ bhāsate nabhaḥ //
sa eva svātmā meye'smin bhedite svīkriyonmukhaḥ /
patan samucchalattvena prāṇaspandādisaṃjñitaḥ //
tenāhuḥ kila saṃvit prāk prāṇe pariṇatā tathā /
antaḥkaraṇatattvasya vāyurādhāratāṃ gataḥ //
iyaṃ sā prāṇanāśaktirāntarodyogadohadā /
spandaḥ sphuratā viśrāntirjīvo hṛt pratibhā matā //
sā prāṇavṛttiḥ prāṇādyai rūpaiḥ pañcabhirātmasāt /
dehaṃ yat kurute saṃvitpūrṇastenaiva jāyate //
iti / ithaṃ yathāprasṛti layabhāvanayā ūrdhvakramaṇam //]
uttaraḥ tathā uttaranti ata iti uttaro bandhaḥ uttaraṇamuttaro mokṣaḥ tat evaṃ vidhā
uttarā yatra na santiḥ uttaraṃ ca śabdanaṃ tat sarvathā īdṛśaṃ [īdṛśamiti
pratyakṣatayā vyavacchedaḥ tādṛśamiti parokṣatayā vyavacchedaḥ iti /] tādṛśam
iti vyavacchedaṃ kuryāt tat yatra na bhavati avyavacchinnam idam anuttaram / idam
ityapi hi vyavacchinnottaravyavacchedaprāṇameva - iti vyavacchedakatvāt
vikalpātmaiva -
p. २२)
ata eva tāvadanuttare rūpe pravivikṣuḥ māyīyaḥ pramātā tāvat kalpita eva
viśeṣātmani tatra tu avikalpitaṃ yat avinābhāvi tadvinā kalpitarūpāsphuraṇāt
tadeva vastuto'nuttaram / tatra hi bhavanādeḥ anupapattireva vastutaḥ - iti
bhāvanākaraṇojjhitatvamuktaṃ [yathā śrīsomānandapādaiḥ -
bhāvanākaraṇābhyāṃ kiṃ śivasya satatoditeḥ /
sakṛjjñāte suvarṇe kiṃ bhāvanākaraṇādinā //
sarvadā mātṛpitrāditulyadārḍhyena satyatā /
ekavāraṃ pramāṇena śāstrādvā guruvākyataḥ //
jñāte śivatve sarvasthe pratipattyā dṛḍhātmanā /
karaṇena nāsti kṛtyaṃ kvāpi bhāvanayāpi vā //
iti //] natu anupayuktita eva tat īdṛśamanuttaraṃ vyavahāravṛttiṣvapi evameva - iti /
taduktaṃ mayaiva stotre -
vitata iva nabhasyavicchidaiva
pratanu patanna vibhāvyate jalaughaḥ /
p. २३)
upavanataruveśmanīghrabhāgā -
dyupadhivaśena tu lakṣyate sphuṭaṃ saḥ //
* * * * * * * * * * * * * * *
* * * * * * * * * * * * * * * /
* tadvat parabhairavo'tisaukṣmyād
anubhavagocarameti naiva jātu //
atha deśākṛtikālasanniveśa-
sthitisaṃspanditakārakatvayogāḥ /
janayantyanubhāvinīṃ citiṃ te
jhaṭiti nyakkṛtabharavīyabodhāḥ //
ityādi / tathā ca vakṣyate uttarasyāpyanuttaram iti / vyākhyāyate ca etat / evameva
narātmanaḥ śāktamuttaraṃ tato'pi śāmbhavaṃ tathā teṣvapi
bhūtatattvātmamantreśvaraśaktyādibhedena svātmanyeva uttarottaratvaṃ
bhūtādiṣvapi pṛthivyādirūpatayā jāgrata uttaraṃ svapnaḥ tataḥ suptaṃ
tatasturyaṃ tato'pi tadatītaṃ jāgradādiṣvapi svātmanyeva ca turādibhedatayā
uttarottaratvam / tadetat śrī -
p. २४)
pūrvapañcikāyāṃ mayaiva vistarato nirṇītam iha anupayogāt granthagauravāt ca
na vitatya uktam / tat īdṛśamauttarādharyadvaitasaṃmohādhāyi uttaratvaṃ tathā
viprarājanyavaiśyaśūdrāntyajātivibhāgamayam ūnādhikatvaṃ yatra na syāt
bhāvaprādhānyamuttaraśabdasya / uttarāḥ paśyantyādyāḥ śaktayaḥ
aghorādyāḥ parādyāḥ [parasūkṣmasthūlarūpatayā paśyantī madhyamā
vaikaharīti vyavasthitāḥ ete na ca krameṇa icchājñānakriyārūpāḥ śaktayaḥ /
adhiṣṭhātṛlakṣaṇā aghora ghorā ghora ghorāśca śaktayaḥ / parādisvarūpaṃ
yathā anyatra - yayā idaṃ śivādidharaṇyantam avikalpasaṃvinmātratayā bibharti
ca paśyati ca bhāsayati ca parameśavaraḥ sā asya parāśaktiḥ / yayā
darpaṇahastyādivat bhedābhedābhyāṃ sā parāparā yayā parasparaviviktatayā
bhedena sā aparā / etat tritayaṃ yayā ātmani kroḍīkāreṇa anusaṃdhānātmanā
grasate sāpi paraiva kālakarṣiṇīśabdāntaranirdiṣṭā iti /anyatra - yayā idaṃ ś]
tā yatra na syuḥ nuda preraṇe ityasya nodanaṃ nut tayā taraṇaṃ dīkṣākrameṇa
taraḥ śiṣyacaitanye guruḥ caitanyaṃ -
p. २५)
preryate [ātmano grahaṇaṃ kuryāddīkṣākāle gururdhiyā / iti nītyā aprabuddhe
śiṣyacaitanye svakīyaṃ prabuddhaṃ caitanyaṃ preryate iti /] tena
haṃsaprāṇādiśūnyaviṣuvatprabhṛtisthānabhedaparipāṭyā sakale niṣkale'pi
vā pūrṇāhutiyojanikādisthityā [yojaniketi yathoktaṃ tantrasāre tattvaśuddhi -
śivayojanārūpā dīkṣā iti /] mokṣadāṃ dīkṣāṃ vidhatte tat atra caitanyasya
svaprakāśasya vyāpino deśakālākāraviśeṣāviśeṣitasya kathaṅkāram [atra
krameṇa hetupūrvaḥ saṃbandhaḥ kāryo yathā - yata ākārāviśeṣitaḥ kathaṃ
sakale niṣkale vā iti yato vyāpī kathaṃ yojanaṃ yato deśakālāviśeṣitaḥ kathaṃ
mokṣadāṃ dīkṣāṃ vidhatta iti yataśca svaprakāśaḥ svatantraśca kathaṃ
vidhānaṃ tatra saṃbhavet / tatra bhogamokṣaprāptyarthaṃ sakalaniṣkalayogaḥ
kevalaṃ mokṣaprāptyarthaṃ niṣkala eveti dīkṣākramaḥ /] imā viḍambanāḥ? /
tat evaṃvidho nudā preraṇena taraḥ taraṇaṃ yatra na bhavati tat anuttaram / yat
vakṣyate -
evaṃ yo vetti tattvena tasya nirvāṇagāminī /
dīkṣā bhavati * * * * * * * * * * * //
iti / aniti śvasiti iti kvipi an aṇuḥ ātmā dehapuryaṣṭakādiḥ tathā ananaṃ jīvanam
-
p. २६)
an dehādyantargataiva bhinnabhinnaśaktyādyahantāśūnyaprāyā jīvanākhyā
vṛttiḥ yaḥ śūnyapramātā [yannāma hi idaṃ
mātṛmānameyatrayātmaviśvābhedena avabhāsamānaṃ prakāśatattvam
icchādiśaktyaviśeṣitaṃ tadeva svasvātantryāt svātmani
svāvibhāgenāvasthitaṃ viśvātmameyamavavibhāsayiṣayā ātmanaḥ
pṛthakkṛtya sarvasmāt uttīrṇo'ham ityāmarśanena sakalabhāvaśūnyatvāt
nirāvaraṇarūpatayā nyapramātā ityāgameṣu āmnātaḥ / śūnyatvaṃ cātra
sakalabhāvakṣayāt na tu saṃvido'pi tathātve ca sarvamanelamūkaṃ syāt / uktaṃ
ca anyatra -
sarvālambanadharmaiśca sarvatattvairaśeṣataḥ /
sarvakleśāśayaiḥ śūnyaṃ na śūnyaṃ paramārthataḥ //
iti /] iti abhihitaḥ tasyaiva uttaratvaṃ sarvataḥ paramārthatayā ādhikyaṃ yatra -
bhairavaikamayatvāt jaḍājaḍabharite jagati jaḍaiḥ jīvadekamagnaiḥ sthīyate
[atrāyaṃ bhāvaḥ ghaṭo mama sphuratīti ko'rthaḥ madīyaṃ sphuraṇaṃ
spandanamāviṣṭo madrūpatāmāpanna eva cinmayatvāt / uktaṃ ca
śrīmadutpaladevaprabhupādaiḥ -
evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī /
jaḍāḥ * * * * * * * * * * * * * * //
iti / ye'pi anye jaḍebhyo jīvanta iti prasiddhāḥ teṣāmapi
śarīraprāṇapuryaṣṭakaśūnyākārāstāvat jaḍā eveti teṣāmapi kimucyate
evaṃ ca sati ghaṭaśarīraprāṇapuryaṣṭaka sukha tadabhāvarūpaṃ sat yallagnaṃ
bhāti tadeva jīvarūpabhūtaṃ satyam / tathā īśvarapratyabhijñāyām -
tathāhi jaḍabhūtānāṃ pratiṣṭhā jīvadāśrayā /
iti] -
p. २७)
jīvatāṃ ca jīvanaṃ nāma prāguktaṃ jñānakriyā rūpamekaṃ
pārameśvaryaṃ sarveṣāṃ paratrāpi hi svavat dehādireva [ajīvanta iti jīvanta iti
ca āpāta evābhāti na tu saṃvidrūpe ityarthaḥ /] pṛthaktayā bhāti / yat punaḥ
prāṇamaṃ tat abhedenaiva svaprakāśam etadeva ca paramārthaḥ / yaduktaṃ
śrīmadutpaladevapādaiḥ -
jñānaṃ kriyā ca bhūtānāṃ jīvatāṃ jīvanaṃ matam /
iti / tathā ca jīvanaṃ jñānakriye eva iti / a iti ca yā iyam
amāyīyāśrautanaisargikamahāprakāśaviśrāntanistaraṅgacidudadhi-
svātmacamatkārarūpā
śāktollāsamayaviśvāmarśanarūpaparipūrṇāhaṃbhāvaprathamaparyavasāno-
bhayabhūmigā [śāktollāsamayī prathamabhūmiḥ - ahamiti viśvāmarśamayī
pūrṇāhaṃbhāvabhūmiḥ paryavasānabhūmirityarthaḥ /] kalā tasyā eva
vakṣyamāṇanayena yā iyaṃ nūt visargāntatā tasyā eva taraḥ plavanaṃ
sarvopari-
p. २९)
vṛttitvaṃ yatra / avidyamānā deśakālagamanāgamanādidvaitasāpekṣā nut
preraṇā kramātmakakriyāmayī yatra tat anut ākāśādi lokaprasiddhayā tato'pi
sātiśayamanuttaram tasyāpi [anuttarasyātiśayamevāha tasyāpītyādinā /] hi
ākāśādeḥ saṃyogighaṭādicitropādhivaśāt samavāyiśabdādiyogāt ca
syādapi īdṛśī sakramā kriyā / saṃvittattve tu
sarvato'navacchinnapūrṇasvātantryaiśvaryasāre
vicchinnacamatkāramayaviśrāntyā
svīkṛtaśaṅkyamānopādhibhāvasakaledantāspadabhāvapūgaparipūritāha-
mātmani nirābhāse sadābhāsamāne svīkārābhāsīkṛtānābhāse
idantābhāsatadanābhāsasāradeśakālāpekṣakramābhāvāt akramaiva
svātmavimarśasaṃrambhamayī matsyodarīmatādiprasiddhā vimarśābhidhā -
p. २९)
kriyā iti tadeva anuttaram atiśayamātre tamapo vidhiḥ dvivacanavibhajyopapade atra
tarap / tatra ayaṃ śuklo'yaṃ śuklaḥ ayamanayoḥ atiśayena śuklaḥ iti
vākye'yamarthaḥ - anayoḥ śuklayoḥ madhyāt atiśayena ayaṃ śuklaḥ
śuklataraḥ eṣāṃ tu śuklānāmayamatiśayena śuklaḥ iti kā'yamadhiko'rthaḥ
tathāhi - ayaṃ prāsādaḥ śuklaḥ ayaṃ paṭaḥ śuklaḥ ayaṃ haṃsaśca śuklaḥ
eṣāṃ sātiśayaḥ śuklatamaḥ iti tatra prāsādo'pi śuklaḥ paṭo'pi śuklaḥ iti
kimiva adhikamuktaṃ syāt tamapi pratyaye evaṃvidhavākyakaraṇamayuktameva na
ca tarapaḥ tamap adhikamatiṃśayamabhidadhyāt evaṃ tāvat tu syāt avivakṣite
pratiyogiviśeṣe tamapprayogaḥ pratiyogiviśeṣāpekṣāyāṃ tu tarap
pratiyogyapekṣaiva -
p. ३०)
dvivacanavibhajyopapadārthaḥ eka eva hi pratiyogī bhavet anayoḥ ayaṃ
śuklo'tiśayena iti na tṛtīyaḥ pratīyate nirdhāraṇārthena prathamasyaiva
pratiyogitvāvagateḥ / na ca dviprabhṛtyapekṣā bhavati ekasya yugapat ekaikāpekṣā
matā - iti tasya krameṇa nādhiko'rthaḥ kaścit / tāratamyam iti tu prayogaḥ
kramāti'saye'vyutpanna eva rūḍhaḥ na tu tarap tamappratyayārthānugamāt
tāryaṃ tāmyam ityādyapi hi syāt / tadalam akāṇḍe śrutalavakauśalaprathanena /
iha tu uttarakramikapratiyogyapekṣāyāṃ anuttamam ityapi prayoge ayameva arthaḥ /
tathāhi āgamāntare -
adyāpi yanna viditaṃ siddhānāṃ bodhaśālinām /
na cāpyaviditaṃ kasya kimapyekamanuttamam [adyāpīti
samyakprakāśasamāpattau siddhānāmiti
paraśaktipātavaśonmipitaguruśāstrasaṃpradāyānām ata eva bodhaśālināṃ
svātantryākhyabodhamūlavimarśaśālināṃ yanna viditaṃ svayameva
tathādhāradheyobhayasvarūpatvāt vedyatayā na jñātam tathā kasyāpi
sāmānyajanasya na ca aviditaṃ tena vinā kasyāpi siddhyanupapatteḥ jñātameva
jñānārham ata eva āpāte virodhirūpatvāt kimapīti sarvotkṛṣṭamityarthaḥ /] //
p. ३१)
iti / evaṃ svātantryasārākalitakriyāśaktiśarīramanuttaram /
taduktamutpaladevapādaiḥ -
sakramatvaṃ ca laukikyāḥ [laukikyā iti hastotkṣepaṇāpakṣepaṇādirūpāyāḥ /
kālaśaktita iti ābhāsavicchedanapradarśanasāmarthyarūpāt pārameśvarāt
śaktiviśeṣāt / śāśvatyā iti atyaktaprācyasvabhāvāyāḥ / prābhavyā iti
prabhvavyatirekiṇyāḥ / atrāyaṃ tātparyārthaḥ -
laukīkajñānavyavahāramūlajñātṛjñeyaprakāśane sāmarthyaṃ
jñānaśaktirdevasya tatraiva saṃyojanādisvatantratātmā vimarśaśaktireva kriyā
sā tu vedyacchāyācchuraṇam acchrasvādavacchedakam abhyupayatī kramavatī
bhāti vastuto'kramatvepi iti kālānavacchedāt tāvat akramatvaṃ sthitameva iti
kimatrocyate unmiṣite'pi vedyagrāme māyāpramātṛpadamadhyāsīno'pi
bhagavān yāvadeva bāhyābhyantararūpavedyakulaṃ svātmani -
prakāśasyātmaviśrānti * * * * * * /
iti
idamityasya vicchinna * * * * * * /
ityādinayena viśramayati grasate tāvat tanniṣṭho'vabhāsanakramo'pi grasta eveti
ahamiti yā saṃyojanādicitritasamastabhāvaprakāśopasaṃhāraparyantadaśā
viśeṣavimarśalakṣaṇā kriyā sā niṣkramaiveti //] kriyāyāḥ kālaśaktitaḥ /
ghaṭate na tu śāśvatyāḥ prābhavyāḥ syātprabhoriva //
iti / tat vyākhyātamidamanuttaraṃ ṣoḍaśadhā / yaduktaṃ sāraśāstre -
anuttaraṃ tad hṛdayaṃ hṛdaye granthirūpatā /
granthiṃ ṣoḍaśadhā jñātvā kuryātkarma yathāsukham //
p. ३२)
iti / tathā -
hṛdaye yaḥ sthito granthiḥ * * * * * * * * /
ityādi / tat īdṛk anuttaraṃ kena prakāreṇa kimuttararūpaparityāgena uta svit
anyathā? - iti [sāmānyavicchedako viśeṣaḥ prakāraḥ / uttararūpeti
viśvottīrṇasvarūpeṇa anyatheti viśvamayasvarūpeṇa svīkārāt] / kaśca ayaṃ
prakāraḥ - yadanuttaraṃ sarvamidaṃ [jñānajñeyabhedena dvidhaiva jagat /] hi
jñānajñeyajātaṃ sarvata eva anyonyaṃ bhedamayaṃ virodhamupalabhate tataśca
idam auttarādharyaṃ bhavedeva - iti kasmiṃśca prakāre mokṣe eva kiṃ vā
bandhābhimate'pi ? [kiṃ muktāveva īdṛśamanuttarasvarūpamupalabhyate kiṃ
vā bandhābhimate saṃsāre'pi iti apiśabdasyāyaṃ bhāvaḥ yat saṃsāro'sti na
tattvataḥ iti prokta nītyā vastuto'saṃbhavī saṃsāro
mohanīśaktivaśādbandhatayābhimato'pi iti /] - iti thamupratyayasya
vibhaktiviśeṣārthāniyamena prakāramātre vidhānāt prakāramātraviṣaya eva
ayaṃ praśnaḥ / deva iti vyākhyātam / kulaṃ
sthūlasūkṣmaparaprāṇendriyabhūtādi - samūhātmatayā
kāryakāraṇabhāvāt ca / yathoktam -
p. ३३)
saṃhatyakāritvāt ( )
iti / tathā kulaṃ bodhasyaiva āśyānarūpatayā [śivātmā khalu prakāśaḥ
śaktisadāśivādiparipāṭhyanusāreṇa bhūtapañcakaparyantaḥ styānībhavati
veditṛsvabhāvanyagbhāvāt vedyatotkarṣātmakaṃ kāṭhinyaṃ styānībhavanaṃ
tathā ca sati tadeva svātmani bandhatayābhimanyate paśujana iti /
āśyānatāyāmapi na svasvarūpaṃ kadācit parityajati himamiva jalatvamityāha
nahītyādīnā / uktaṃ ca mahārthamañjaryām -
styānasya kriyāvaśādikṣurasasyeva śivaprakāśasya /
guḍapiṇḍā iva pañcāpi bhūtāni madhuratāṃ na muñcanti //
iti /] yathāvasthānāt bodhasvātantryādeva ca asya bandhābhimānāt / uktaṃ hi
kula saṃstyāne bandhuṣu ca (dhā० bhvā० pa०) iti / nahi
prakāśaikātmakabodhaikarūpatvāt [bodhaikarūpatvāditi
viśuddhacinmayapramātraikātmyamanujjhatāmeva bhāvānāṃ prakāśa
upapadyate tena jñānaśaktimūlatvāt smaraṇavikalpādīnāmapi itthameva
mantavyam / uktaṃ ceśvarapratyabhijñāyām -
vartamānāvabhāsānāṃ bhāvānāmavabhāsanam /
antaḥsthitavatāmeva ghaṭate bahirātmanā //
iti /] ṛte -
p. ३४)
kimapi eṣāmaprakāśamānaṃ [aprakāśamānamiti nīlāderarthajātasya
nīlādirūpataiva yadi prakāśamānatā na punararthaśarīrottīrṇā
prakāśamānatā tarhi yathā jñānānutpāde sarvān prati tannīlameva bhaṇyate
na kaṃcidvā prati vastuto vā svātmanyeva tannīlaṃ parasya
paraniṣṭhatānupapatteḥ svātmanyapi vā na nīlaṃ nāpi anīlaṃ
prakāśānugraheṇa vinā vyavasthānāyogāt tathā aprakāśamānatāpi iti
aprakāśamānatāprasaṅgoparatiḥ /] vapurupapadyate tatra kule bhavā kaulikī
siddhiḥ - tathātvadārḍhyaṃ parivṛttya ānandarūpaṃ
hṛdayasvabhāvaparasaṃvidātmakaśivavimarśatādātmyaṃ [hṛdayasvabhāveti
spandasvabhāvaḥ /] tāṃ siddhiṃ dadāti anuttarasvarūpatādātmye hi kulaṃ
tathā bhavati / yathoktam -
vyatireketarābhyāṃ [svasattāyāmanyābhāvaḥ anyābhāve svasya bhāva iti
vyatirekānvayau /] hi niścayo'nyanijātmanoḥ /
vyavasthitiḥ pratiṣṭhātha siddhirnirvṛttirucyate //
iti / sadya iti śabdaḥ samāne ahani ityarthavṛttiḥ uktanayena [kālpanikaṃ ca
adyatanatvam akālpanike saṃvidvapuṣi kathaṃ syāt ityukto nayaḥ /]
ahno'navasthitatvāt samānekṣaṇe -
p. ३५)
ityatra arthe vartate / samānatvaṃ ca kṣaṇasya na sādṛśyam apitu
tattvaparyavasāyayeva evameva sadyaḥśabdāt pratītiḥ / atastasminneva kṣaṇe iti
vartamānakṣaṇasya sāvadhāraṇatvena bhūtabhaviṣyatkṣaṇāntaranirāse
tadubhayāpekṣakalanāprāṇāṃ vartamānasyāpi kālatāṃ nirasyeta yato
yāvadidaṃ parameśvarasya bhairavabhānoḥ raśmicakrātmakaṃ
nijabhāsāsphāramayaṃ kulamuktam tat ca etat
antarmukhaparabhairavasaṃvittādātmyalakṣaṇaṃ nirodhameti tadā tadeva
paramānandāmṛtāsvādamayamadeśakālakalitam anuttaraṃ dhruvaṃ
visargarūpaṃ satatoditaṃ / taduktaṃ śrīvādyatantre -
saṃrudhya [etadeva atra saṃrodhanaṃ yat nīlāderarthajātasya āśyānasya
dehaprāṇādipramātṛtābhimānena vidyatotkarṣāt tannimajanāt tasyāpi
prakāśaikamagnatvamuktanayena /] raśmicakraṃ svaṃ pītvāmṛtamanuttamam /
kālobhayāparicchinnaṃ vartamāne sukhī bhavet //
p. ३६)
iti / vistāritaśca vistarato'nyatra mayaiva kālobhayāparicchedaḥ / tathā kulāt
prāṇadehādeḥ āgatā siddhiḥ bhedaprāṇānāṃ nīlasukhādīnā niścayarūpā
tāṃ dadāti iti - śarīrādayo [yadetat saṃkṣepeṇoktaṃ tadeva vivṛṇvan āha
śarīrādayo hītyādi / ayamatra bhāvaḥ - yadāhuranye
dharmādharmasambandhādeva sarvo vyavahāraḥ tenaiva icchāguṇena karaṇāni
acetanānyapi svasvakāryeṣu pravartante na punastadadhiṣṭhānāditi śaṅkā /
jhagitīti na tu icchādivyavadhānenetibhāvaḥ /] hi jhagiti
anuttaradhruvavisargavīryāveśena akālakalitena
prāṇādimadhyamasopānāroheṇaiva bhāvānāṃ tathātvaniścayarūpāṃ
siddhiṃ vidadhate / yathoktam -
api tvātmabalasparśāt puruṣastatsamo bhavet
[parapramāturananyāpekṣasvātantryalakṣaṇāt īśvarasamo bhavatīti /] /
(spa० u० १-८)
iti / tathā -
* * * * * * * karaṇānīva dehinām / (spa० u० २-१०)
iti / tathā kule śivaśaktyātmani saṃnihite'pi siddhiruktanayena jīvanmuktatāmayī
samabhi -
p. ३७)
laṣitāṇimādiprasavapadaṃ
[aṇimā mahimā caiva laghimā garimā tathā /
prāptiḥ prākāmyamīśitvaṃ vaśitvaṃ cāṣṭasiddhayaḥ //
iti hi siddhayo'trābhedasārā eva mantavyā iti / tathāhi citsvarūpa eva
sarvāntarbhāvakṣamatvādaṇimā vyāpakatvānmahimā
bhedamayagauravābhāvāt laghimā viśrāntisthānatvāt prāptiḥ
viśvavaicitryagrahaṇāt prākāmyam akhaṇḍitatvādīśitvaṃ
sarvaṃsahatvādvaśitvaṃ yatrakāmāvasāyitvaṃ ca iti yatra siddhayaḥ satyataḥ
paripūrṇatayā vidyante iti //] tāṃ sadyaḥ anākalitameva
bhāvanākaraṇādirahitatvenaiva dadāti / yaduktaṃ śrīsomānandapādaiḥ /
bhāvanākaraṇābhyāṃ kiṃ śivasya satatoditeḥ [bhāvanākaraṇābhāve
satatoditatvameva hetuḥ tattadrūpābhāsepi tadeva hetuḥ] /
iti / tathā -
ekavāraṃ [ekavāramiti yathā tantrāloke
gurorvākyādyuktipracayaracanonmārjanavaśāt
samāśvāsācchāstraṃ prati samuditādvāpi kathitāt /
vilīne śaṅkābhre hṛdayagaganodbhāsimahasaḥ
prabhoḥ sūryasyeva spṛśata caraṇān dhvāntaśayinaḥ //
iti / pramāṇeneti svayamūhitena /] pramāṇena śāstrādvā guruvākyataḥ /
p. ३८)
jñāte śivatve sarvasthe pratipattyā dṛḍhātmanā //
karaṇena nāsti kṛtyaṃ kvāpi bhāvanayāpi vā /
iti / kule [kule śivaśaktisaṃghaṭṭātmani yā visisṛṣṭā saiva antaḥsthitavatī
bahiraunmukhyarūpā visargalakṣaṇā śaktiḥ /] jātā siddhiḥ śākta-
hādirūpaprasaraṇāt ārabhya bahirbhāvapaṭalavikāsaparyantaṃ
bhedāvabhāsanā tāṃ dadāti tadeva hi anuttaraṃ mahāprakāśātma antaḥ
kṛtabodhamayaviśvabhāvaprasaram anuttaratvādeva
niratiśayasvātantryaiśvaryacamatkārabharāt bhedaṃ vikāsayati / nahi
aprakāśarūpaṃ bhāvavikāsaprakāśe kāraṇaṃ bhavet prakāśātmakaṃ cet
nūnaṃ tat parameśvarabhairavabhaṭṭārakarūpameva - iti kimapareṇa [atrāyaṃ
māyāprakṛtiparamāṇvādiḥ yadi prakāśarūpaṃ tarhi kṛtaṃ taduktyā yadi ca
na tathāpi alabdhasattākaṃ svātmani kathaṃ paratra kāraṇatā miyāditi /]
vāgjālena / tathā yena anuttareṇa viśeṣeṇa jñātā mātrā mānena
pramātmanā trāṇaṃ pālanaṃ patitvaṃ yāsāṃ
pramātṛpramāṇaprameyapramitirūpāṇāṃ tā mātrā vijñātā yena tat
vijñātamātraṃ /
p. ३९)
tathā viśeṣeṇa pratipattidārḍhyabandhena yat jñātaṃ tat vibhātameva na punaḥ
bhāvanīyaṃ sakṛdvibhātātmatvāt / tathā jñātamātraṃ jñātameva
jñeyaikarūpatvāt na tu kadācit jñātṛrūpaṃ ghaṭādi tathā jñātā
jñeyarūpā bhedamayī iyaṃ māyā tadubhayaṃ vigataṃ yatra tat
vijñātamātraṃ ghaṭādayo yatra jñātrekarūpatvena svaprakāśātmānaḥ yatra
ca māyā na prabhavati tena vijñātamātreṇa / khe brahmaṇi abhedarūpe sthitvā
carati - viṣayamavagamayati tathā hānādānādiceṣṭāṃ vidhatte svarūpe ca āste
iti khecarī antarbahiṣkaraṇatadarthasukhādinīlādirūpā tathāhi
vedyavedakabhāvānullāsipade śūnye saṃvinmātradṛgullāse
saṃvedyagatāntaraikyarūpadiśyamānabhedollāse sphuṭabhedodreke ca krameṇa
vyomacarī-gocarī-dikcarī-bhūcarībhūtā yāḥ śaktayaḥ -
p. ४०)
tā vastuta uktanayena svabhāvacarakhecarīrūpaśaktyavibhaktā eva - ityekaiva sā
[sā hi parameśvarasya svarūpādabhinnā śaktirekaiva tāttvikī idamiti
parāmarśabhedamātrajanmanā nānārūpavibhaktabhāvabhedena
avabhāsamānā satī bahutvenāpi vyapadeśamarhatīti / śaktiśabdena ca
vyaktivyapadeśaḥ parameśvarācchaktimate / bhedābhāvapratipādanameva
prayojanamiti /] pārameśvarī śaktiḥ / yaduktam -
śaktayo'sya jagat kṛtsnaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ /
iti / tataḥ strīliṅgena nirdeśaḥ nahi ātmano manasaḥ indriyāṇāṃ bāhyānāṃ
ca bhedaviṣayasya vyavasthāpanaṃ vyavasthā ca yujyate -
abhisaṃdhānādyayogāt aprakāśatvāt ca saiva khecarī kāmakrodhādirūpatayā
vaiṣamyena lakṣyate tasyāḥ samatā sarvatraiva paripūrṇabhaisvasvabhāvāt
aṇumātramapi avikalānuttarasvarūpāparijñānameva cittavṛttīnāṃ vaiṣamyaṃ
sa eva ca saṃsāraḥ [saṃsāro gamanāgamanādirūpaḥ / tadeva draḍhayati
apūrṇeti / apūrṇābhimananaṃ dvividham ekaḥ prakāśasya
svātantrapahānirūpaḥ dvitīyaḥ svātantrayā bodharūpaḥ tatraikatvena
vyapadeśaḥ svasvarūpāpahānerekatvāt /] -
p. ४१)
apūrṇābhimānena svātmani aṇutvāpādanāt āṇavamalasya
tadapūrṇarūpaparipūrṇākāṅkṣāyāṃ [* * * * * * * * abhilāpo mantro'tra tu /
iti nītyā /] bhedadarśanāt māyākhyasya
[bhinnavedyaprathātraiva māyākhyaṃ janmabhogadam /
kartaryabodhe kārmaṃ tu māyāśaktyaiva tattrayam // iti] malasya
tacchubhāśubhavāsanāgraheṇa kārmamalasya ca ullāsāt [iyatparyantam
aṇumātramapi ityādyeva upodbalitam sūkṣmekṣikāvadhāryametat]
svarūpāparijñānamayatadvaiṣamyanivṛttau [tasyānuttarasya vaiṣamyanivṛttau
trilakṣaṇasya malasyābhāvāt /] malābhāvāt krodhamohādivṛttayo hi
paripūrṇabhagavadbhairavabhaṭṭārakasaṃvidātmikā eva / yaduktaṃ
śrīsomānandapādaiḥ -
* * * * * * * utsaratprakṛtiḥ śivaḥ /
iti / tathā -
sukhe [kramāt sattvarajastamoguṇakārye /] duḥkhe vimohe ca sthito'haṃ paramaḥ
śivaḥ /
iti /
p. ४२)
duḥkhe'pi pravikāsena sthairyārthe dhṛtisaṃgamāt /
ityādi / krodhādivṛttayo hi ciccamatkāratādātmyāt anyathā
tatsvarūpalābhasyaiva ayogācca parameśvaryaḥ karaṇadevatā eva
bhagavatyastāstāḥ krīḍā vitanvatyaḥ śivārkasya dīdhitirūpāḥ tathā tā eva
[ābhyantarakrodhādivṛttaya eva /]
tattatparasparasāṃkaryalabdhāsaṃkhyeyarūpāḥ tattaduccāṭana-
māraṇa-śāntyādirūpeṣu karmasu parikalpitatattatsamucitasaumyaraudraprakārāḥ
kṛtyādibhedāt [vāmā saṃsāravamanāt ityādiḥ kṛtyābhedaḥ svayamevohyaḥ /]
devatātvena [parivāreti śaktayaḥ / yathoktam -
bahirmukhasya mantrasya vṛttayo yāḥ prakīrtitāḥ /
tā evāntarmukhasyāsya śaktayaḥ parikīritāḥ //
iti /] upāsyā uktāḥ matādiśāstreṣu
bhagavadbhairavabhaṭṭārakaparivārabhūtāśca / yathoktam -
p. ४३)
uccāṭane kākavaktrā * * * * * * * * /
ityādi upakramya -
tā eva devadevasya raśmayaḥ kādidhārikāḥ //
ityādi / tathātvena tu aparijñātasvarūpāḥ ciccamatkāraṃ vikalpe'pi
nirvikalpaikasāraṃ tena tena vicitravarṇākṣarapuñjātmanā ghoratarātmanā
vikalparūpeṇa devatātmanā śaṅkātaṅkānupraveśena tirodadhatyaḥ
sāṃsārikapāśyapaśubhāvadāyinyaḥ / yathoktam -
pīṭheśvaryo mahāghorā mohayanti muhurmuhuḥ /
iti / tathā -
viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn /
ityādi / tathā -
śabdarāśisamutthastha [akārādiḥ kṣakārāntaḥ śabdarāśiḥ / śaktivargasya -
kādivargasya kalābhiḥ - kakārādyakṣaraiḥ /] śaktivargasya bhogyatām /
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ //
p. ४४)
iti / jñātasvarūpāḥ tā eva uktayuktyā jīvanmuktatāpradāyinyaḥ / tathā uktam -
yadā tvekatra [ekatreti sāmānyaspande / tasyeti kādivargasya / cakreti ādihāntasya /
] saṃrūḍhastadā tasya layodbhavau /
niyacchan bhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet //
iti / svarūpaparijñānaṃ ca etāvadeva - yat etāsu vṛttiṣu [vṛttiṣu - krodhādiṣu /]
udayasamayanirvikalpaikarūpāsu [yathoktam -
yadā samagrajñānāgrajñātṛsparśadaśāsvapi /
sthitaiva lakṣayate sā ca tadviśrāntyā tathā phale //
iti /] vikalpo'pi udayamāno varṇarāśisamārabdhatattadvicitraśabdārūṣitatve'pi
na tādṛśena varṇapuñjātmanā śakticakreṇa yujyate yat tasya
prāktananirvikalpaikavyavahāramayasya vikalpātmano mātuḥ svarūpaṃ
khaṇḍayet /
p. ४५)
na ca vikalpā anubhavāt vikalpāntarādvā bhinnāḥ api tu sa eva ekaḥ
svātantryabheditabhāvoparāgalabdhabhedabhūtādyabhidhavijñānacakraprabhuḥ
tadevaṃ khecarīsāmyameva mokṣaḥ tat ca anuttarasvarūpapaparijñānameva
[anuttareti ayamatrābhiprāyaḥ - na cātra etanmantamyaṃ yadi svarūpameva
mokṣaḥ tadalaṃ khecaryā khecarī hi śaktidaśā āmnāyeṣūktā
anuttarasvarūpaṃ sarvādhvoparivartīti yato'tra anuttarasvarūpaparijñānaṃ
mokṣaḥ tacca khecaryaiva sūkṣmatamavimarśarūpayā siddhyatīti /] satatoditaṃ
parameśvaryāḥ śivātmani saṃghaṭṭasamāpattyā ubhayavimarśānandarūḍhi /
śivo hi paravāṅmayamahāmantravīryavisṛṣṭimayaḥ parameśvarīvisṛṣṭyā
tadvīryaghanatātmakaprasūnanirbharayā [tasya anuttararūpasya prakāśasya
vīryaṃ parisphuraṇaṃ bāhyavīryaṃ ca tena ghanātmakaṃ tattādātmyena
vartamānaṃ ca tat prasūnaṃ viśvalakṣaṇamidantāsphuraṇaṃ bāhyaprasiddhaṃ
ca tena nirbharayā saṃkulayā sṛṣṭyā tādṛkkriyārūpayā /] sṛṣṭyā yujyate /
tathā hi sarveṣāmantarbahiṣkaraṇānāṃ -
p. ४६)
yat yat anupraviśatiṃ tattat madhyanāḍīḥ bhuvi [sarvāntaratamatvena
vartamānatvāt madhyamiti
yattatra nahi viśrāntaṃ tatrabhaḥ kusumāyate /
iti vacanenana caitanmantavyaṃ nabhaḥkusumaṃ vyatiriktameveti tadapi
prakāśaikatvātra tathā iti /] sarvāṅgānuprāṇanasārāyāṃ prāṇātmanā
cetanarūpeṇa āste yat oja iti kathyate tadevasarvāṅgeṣu anuprāṇakatayā
tadavibhaktavīryarūpatvena tato'pi punarapi nayanaśravaṇādīndriyadvāreṇa
vṛṃhakarūpaṃ rūpaśabdādi anupraviśat vṛṃhakatvādeva tat
vīryakṣobharūpakāmānalaprabodhakaṃ bhavati [ayamatrabhāvaḥ -
pramāṇaprameyayoryat śabdādyātma śrotrādirūpaṃ ca kalājālaṃ tasya
grāhyagrāhakābhāvātmaparasparasaṃghaṭṭāt yat melanaṃ tataḥ -
śucirnāmāgnirudbhūtaḥ saṃghaṭṭātsomasūryayoḥ
iti - nītyā madhyadhāmānupraveśāt visargānanda unmiṣati tadanukalpatayā yat
anya ānanda upacaryate yena tadapi parasaṃvidanupraveśe kāraṇatāmetītyarthaḥ /]
/ yathoktam -
ālāpādgātrasaṃsparśāt * * * * * * * * //
ityādi / ekenaiva ca rūpādyanyatamena udriktaprāktanabalopavṛṃhitasya
sarvaviṣayakaraṇīyoktakṣobhakaraṇasamarthatvaṃ sarvasya sarvasya
sarvasarvātmakatvāt -
p. ४७)
smaraṇavikalpādināpi sarvamayamanogatānantaśabdādivṛṃhaṇavaśāt jāyata
eva kṣobhaḥ paripuṣṭasarvamayamahāvīryameva puṣṭisṛṣṭikāri na tu apūrṇa
nāpi kṣīṇaṃ samucitaśaiśavavārddhakayoriva vīryavikṣobhe ca vīryasya
svamayatvena abhinnasyāpi adeśakālakalitaspandamayamahāvimarśarūpameva
paripūrṇabhairavasaṃvidātmakaṃ [atrāyaṃ bhāvaḥ -
saṃkocatāratamyena pāśava jñānamīritam /
vikāsatāratamyena patijñānaṃ tu bādhakam //
iti siddhāntarītiḥ / tatra -
iṣṭena śivaliṅgena viśvaṃ saṃtarpitaṃ bhavet /
iti / kulādidarśane punarasau liṅgapūjā niṣiddhā tatra liṅgapūjāyāṃ
sarvādhvamayatāṃ te bhāvanayāhuḥ pārameśvaraṃ liṅgaṃ hi
garbhīkṛtanikhilādhvaprapañcam iti / anye punardeha eva sarvādhvamaya iti tatraiva
sākṣātkāraḥ sulabhaḥ iti kimanupapattinā bāhyena liṅgādinā phalam /
yadāhuḥ -
hṛdayaguhāgehagataṃ sarvajñaṃ sarvagaṃ parityajya /
praṇamati mitamatiraśivaṃ śivāśayāśmādimaślāghyam //
iti / iha punaḥ paramādvayadarśane trikamate tadvidhinā tannipedhena vā na kiṃcit
prayojanaṃ yaccātra kuladarśanaṃ kṛtaṃ tadabhijñopadarśanaphalameva tathā
pūrvapakṣatoddyotanārthaṃ kulāt parataraṃ trikam ityukteśca / yaduktaṃ
bhaṭṭanāyakenāpi anenaivāśayena -
napuṃsakamidaṃ nātha parabrahma phaletkiyat /
tatpauruṣaniyoktrī cenna syāt tvacchaktisundarī //
iti /] svātantryamānandaśaktimayaṃ -
p. ४८)
sukhaprasavabhṛḥ nayanayorapi hi rūpaṃ
tadvīryakṣobhātmakamahāvisargaviśleṣaṇayuktyā [atrāyaṃ bhāvaḥ -
pūrvakoṭāvullilāsayipādyātmabhirvyāpārairanupahite nistaraṅgajaladhiprakhye
anuttarātmani visarge parasmin prakāśe prathamamūllāsanalīlāt eva
vyatiriktavimṛśyābhāvāt citparāmarśaḥ sphuret yena asya sarvatraiva
svātantryamudiyāt tataḥ svasvātantryamāhātmyādeva anuttaraprakāśātmā
parameśvaraḥ svasvarūpaṃ gopayati pramāṇādidaśāroheṇa / tatretthaṃ kramaḥ
nīlasukhādirūpeṇa bahirbhāvanaṃ sṛṣṭiḥ tathā kaṃcitkālaṃ carvaṇaṃ sthitiḥ
svātmasātkāreṇa saṃhāraḥ tadanu jñāto'yamarthaḥ iti saṃtoṣābhimānāt
layaḥ tato'pi bahīrūpatāṃvilāpanena svātmanyeva viśramaṇamanugrahaḥ /
uktaṃ ca -
paro visargaviśleṣastanmayaṃ viśvamucyate /
iti /] eva sukhadāyi bhavati / śravaṇayośca madhuragītādi / anyatrāpi indriye anyat
kevalaṃ paripūrṇasṛṣṭitāṃ na aśnute svātmanyeva ucchalanāt tathā ca
tadvīryānupavṛṃhitānām
avidyamānatathāvidhavīryavikṣobhātmakamadanānandānāṃ pāṣāṇānāmiva
ramaṇīyatarataruṇīrūpamapi nitambinīvadanaghūrṇamānakākalīkalagītamapi
p. ४९)
na pūrṇānandaparyavasāyi yathā yathā ca na vṛṃhakaṃ bhavati tathā tathā
parimitacamatkāraparyavasānaṃ sarvato hi acamatkāre jaḍataiva
adhikacamatkārāveśa eva vīryakṣobhātmā sahṛdayatā ucyate yasyaiva
etadbhogāsaṅgābhyāsaniveśitānantavṛṃhakavīryavṛṃhitaṃ hṛdayaṃ tasyaiva
sātiśayacamatkriyā duḥkhepi eṣa eva camatkāraḥ antarvyavasthitaṃ hi yattat
dayitasutasukhādi vīryātmakaṃ tadeva bhāvanāsadṛśadṛgākrandādibodhena
kṣobhātmakaṃ vikāsamāpannaṃ punarna bhaviṣyati iti
nairapekṣyavaśasaviśeṣacamatkriyātma duḥkhasatattvam / taduktam -
duḥkhe'pi pravikāsena * * * * * * * * /
iti / yadā sakalendriyanāḍībhūtamarudādiparipūraṇe tu
mahāmadhyamasauṣumnapadānupraveśe nijaśaktikṣobhatādātmyaṃ pratipadyate
tadā sarvatodvaitagalane -
p. ५०)
paripūrṇasvaśaktibharavimarśāhantāmayacamatkārānupraveśe -
paripūrṇasṛṣṭyānandarūparudrayāmalayogānupraveśena
tanmahāmantravīryavisargaviśleṣaṇātmanā
dhruvapadātmakanistaraṅgākulabhairavabhāvābhivyaktiḥ / tathāhi
tanmadhyanāḍīrūpasya ubhayaliṅgātmano'pi
tadvīryotsāhabalalabdhāvaṣṭambhasya kampakāle
sakalavīryakṣobhojjigamiṣātmakam antaḥsparśasukhaṃ svasaṃvitsākṣikameva /
na ca etatkalpitaśarīraniṣṭhatayaiva kevalaṃ tadabhijñānopadeśadvāreṇa
iyatimahāmantravīryavisargaviśleṣaṇāvāptadhruvapade
parabrahmamayaśivaśaktisaṃghaṭṭānandasvātantryasṛṣṭiparābhaṭṭārikā-
rūpe'nupraveśaḥ / tadvakṣyate -
tataḥ sṛṣṭiṃ yajet * * * * * * * * * * /
ityādi / tathā -
p. ५१)
yathā nyagrodhabījasthaḥ * * * * * * * * /
ityādi / tathā -
* * * * * * * * ityetadrudrayāmalam //
ityādi / anyatrāpi uktam -
lehanāmanthanākoṭaiḥ strīsukhasya bharātsmṛteḥ /
śaktyabhāve'pi [bāhyaśaktyabhāvepi śāktasvarūpāveśe smaraṇapuraḥsaraṃ
bhāvanātiśayāt tanmayībhāvaḥ iti bhāvaḥ /] deveśi bhavedānandasaṃplavaḥ //
iti / bharāt smaryamāṇo hi saṃsparśaḥ tatsparśakṣetre ca
madhyamākṛtimaparātmakaśaktinālikāpratibimbitaḥ
tanmukhyaśāktasparśābhāvepi tadantarvṛttiśāktasparśātmakavīrya-
kṣobhakārī bhavati ityabhiprāyeṇa / tathā
śaktisaṃgamasaṃkṣobhaśaktyāveśāvasānakam /
yatsukhaṃ brahmatattvasya tatsukhaṃ [strīsaṅgānandāvirbhūtasamāveśānte yat
sukhaṃ tvaktastrīpuruṣādiparyālocanaṃ svātmamātraniṣṭhaṃ tat
svākyamātmana eva saṃbandhi nānyata āghātaṃ bhāvayet strīsaṅgamastu
vyaktikāraṇamevetyarthaḥ] svākyamucyate //
iti /
* * * * * * * snehātkaulikamādiśet /
iti ca / mahāvīreṇa bhagavatā vyāsenāpi -
p. ५२)
mama [mama - parabrahmasvarūpasya mahat - sthūlaṃ yato vedyatayā
parāmṛśyamānaṃ garbhaṃ - saṃvillakṣaṇasvavīryasaṃkrāntim tataḥ -
idantayā parāmṛsyamānāt svabhāvāt / idamatra tātparyam -
parabrahmasvarūpaṃ parāmṛśat prakṛtilakṣaṇa tattvamavabhāsayāmi
tasyedantāyāmapi citprakāśānupraveśaṃ vinā prakāśamānatvābhāvāt
brahmasvarūpatvaṃ vyavacchinnavedyasvarūpatvāt tu sthūlam iti
sakalajagadbhāvabhedakahetubhūtedantātmakaṃ mahabrahma mama
jagatsisṛkṣyāsikasya yonisthānīyam iti /] yonirmahadbrahma tasmin garbhaṃ
dadhāmyaham /
saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata //
ityapi gītam / somānandapādairapi nijavivṛttau -
bhagavatyā ratasthāyā praśna iti paraikamayatve'pi
tanmayamahadantarālābhiprāyeṇa
iti /
tadalam amunā trikaśāstrarahasyopadeśakathātiprastāvena / taditam anuttaraṃ
kaulikasiddhidaṃ yena jñātamātreṇa khecarīsāmyam uktanayena
etadguhyaṃ mahāguhyaṃ
kathaya sva mama prabhoḥ /
p. ५३)
guhyam aprakaṭatvāt yato guhāyāṃ māyāyāṃ svarūpāparijñānamayayāṃ
satyāṃ sthitamapi [sthitamityatra ayamāśayaḥ - sarvathā hi prakāśasvarūpa
ātmā tāvat prakāśata eva na kenāpi aṃśena na prakāśate iti aprakaṭamiti
sarvathā hṛdayagamībhāvamaprāptamityarthaḥ /] aprakaṭam / atha ca mahat
aguhyaṃ sarvasya evaṃ vidhacamatkāramayatvāt /
mātṛmānameyamayabhedāvibhāgaśālinī bhagavatī śuddhavidyaiva
trikoṇāmāyāyāmatiśayapratiphalitabhedāvagrahā
[cikīrṣālakṣaṇaparāmarśarūpā parameśaśaktirmāyā tataśca vastuto vidyaiva
yā hi jananabhūḥ sā kathamavidyā yat punarasyā avidyātvaṃ tat
srakṣyamāṇajaḍavastvapakṣeyā iyameva sāṃkhyanaye prakṛtirityuktā yat
pañcastavyām -
yāmāmananti munayaḥ prakṛtiṃ purāṇīṃ
vidyeti yāṃ śrutirahasyavido gṛṇanti /
tāmardhapallavitaśaṃkararūpamudrāṃ
devīmananyaśaraṇaḥ śaraṇaṃ prapadye //
iti / devī ca māyā yato hi iyamahantācchāditonmimiṣvidantāsvarūpā
sphuṭamidamahamiti pratītirūpā ata eva ca anyatra mantravīryatvamasyā uktam /
etaddaśāmadhiśayāno hi mantraḥ svocitaphaladānasāmarthyabhāk bhavatīti /
uktaṃ cānyatra
na puṃsi na pare tattve śaktau mantraṃ niyojayet /
puṃstattve jaḍatāmeti paratattve tu niṣphalaḥ //
iti / tathā śrītantrāloke ca
yoginīhṛdayaṃ liṅgamidamānandalakṣaṇam /
bījaṃ yonisamāpattyā sūte kāmapi saṃvidam //
iti /] bhavati -
p. ५४)
iti māyāpi jagajjananabhūḥ vidyaiva vastutaḥ tat uktena nayena sā
evaṃbhūtatvena aparijñāyamānatvāt
abhedamāhātmyatirohitatatpramātrādikoṇatrayatvāt mahāguhā iti ucyate saiva ca
vastutaḥ pūjādhāma triśūlaṃ trikārthe / taduktam -
sā trikoṇā mahāvidyā trikā sarvarasāspadam /
visargapadamevaiṣa [etaddhāmasamāpattyā
svātantryākhyakaulikaśakterānandadhārā prasaratītyāha visargapadamiti /
visargapadatā tasyāḥ tantrāloke vivṛtā yathā -
visargatā ca saivāsyā yadānandodayakramāt /
spaṣṭībhūtakriyāśaktiparyantā procchalatsthitiḥ //
iti kramocchalattayā bahirucchalitamapi sat viśvaṃ navanavaṃ bhāti uktaṃ
cānyatra -
etalliṅgasamāpattivisargānandadhārayā /
siktaṃ sadeva tadviśvaṃ śaśvadmavanavāyate //
iti / saṃhārakramo'tra bhāvanayaiva labhyate iti / sarvaraseti
bhogamokṣarūpamityarthaḥ / bhedābhāvenaiva sṛṣṭeratra mahattvamityarthaḥ /]
tasmāt saṃpūjayettrikam //
iti / tathā -
udetyekaḥ samālokaḥ pramāṇārthapramātṛgaḥ /
p. ५५)
iti / tataśca īdṛśyāṃ mahāguhāyāṃ śuddhavidyāhṛdayamayayāṃ
mahāsṛṣṭirūpāyāṃ jagajjanmabhūmau svacamatkārarūpeṇa bhavati yat maha-a
iti yat etat guhyam etena hi yat idamavicchinnabhairavabhāsā vimarśarūpaṃ
svātantryaṃ bhāvebhyaḥ svarūpapratyupasaṃhārakrameṇa
ātmavimarśaviśrāntirūpatvaṃ prakāśasya hi
svābhāvikākṛtrimaparavāṅmantravīryacamatkārātma ahamiti [pūrṇāhantāyā
lakṣaṇaṃ yathā virūpākṣapañcāśikāyām -
pratyavamarśātmāsau citiḥ svarasavāhinī parā vāgyā /
ādyantapratyāhṛtavarṇagaṇā satyahantā sā //
iti /] / yathoktam -
prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ /
iti / tadeva guhyam atirahasyaṃ tathāhi - sṛṣṭikrameṇa yathā
avikṛtānuttaradhruvarūpaviśrānto bhairavabhaṭṭārakaḥ
sakalakalājālajīvanabhūtaḥ sarvasya ādisiddho'kalātmakaḥ sa eva -
p. ५६)
prasarātmanā [prasarātmaneti spandarūpayā svātmocchalattayetyarthaḥ /
yaduktam -
tayoryadyāmalaṃ rūpaṃ sa saṃghaṭṭa iti smṛtaḥ /
ānandaśaktiḥ saivoktā yato viśvaṃ visṛjyate //
iti ānandaśaktireva paravisarga ityucyate / yathoktam -
asyāntarvisisṛkṣāsau yā proktā kaulikī parā /
saiva kṣobhavaśādeti visargātmakatāṃ dhruvam //
iti / tatretthaṃ kramaḥ -
* * * * * * * visargarahitā tu sā /
śaktikuṇḍalikā caiva prāṇakuṇḍalikā tathā //
visargaprāntadeśe tu parā kuṇḍalinīti ca /
śivavyometi paramaṃ brahmātmasthānamucyate //
visargamātraṃ nāthasya sṛṣṭisaṃhāravibhramāḥ /
iti /] rūpeṇa visargarūpatāmaśnuvāno visargasyaiva kuṇḍalinyātmaka-
ha-śaktimayatvāt punarapi tacchāktaprasarābhedavedakarūpabindvātmanā
nararūpeṇa prasarati / tathā [tathā punarapīti yathā
pūrvaṃ visṛjya sakalaṃ kartavyaṃ śūnyatānale /
cittaviśrāntisaṃjño'yamāṇavastadanantaram //
dṛṣṭaśrutāditadvastupronmukhatvaṃ svasaṃvidi /
cittasaṃbodhanāmoktaḥ śāktollāsabharātmakaḥ //
tatronmukhatvatadvastusaṃghaṭṭādvastuno hṛdi /
rūḍheḥ pūrṇatayāveśānmitacittalayācchive //
prāgvadbhavidhyadaunmukhyasaṃbhāvya mitatālayāt /
cittapralayanāmāsau visargaḥ śāṃbhavaḥ paraḥ //
iti] punarapi tanmūlatri -
p. ५७)
sphuṭayiṣyate ca etat avidūra eva / maheparamānandarūpe pūrvokte yadidam
uktanayena a iti rūpaṃ tadeva guhyam etadeva ca mahāguhyaṃ - jagajjananadhāma
tathā ubhayasamāpattyā ānandena aguhyaṃ sarvacamatkāramayaṃ sva !
ātmanneva he prabho evaṃvidhavaicitryakāritayā prabhavanaśīla āmantraṇametat
tacca āmantryasya āmantrakaṃ prati tādātmyamābhimukhyaṃ prātipadikārthāt
adhikārthadāyi [āmantraṇe ca iti sūtre prātipadikārthātirikte āmantraṇe
prathamnā iti vṛttikāraḥ /] / yathoktam /
saṃbodhanādhikaḥ prātipadikārthaḥ /
iti / nirṇītaṃ ca etat mayaiva śrīpūrvapañcikāyām / etat kathaya -
parāvāgrūpatayā avibhaktaṃ sthitamapi paśyantībhuvi
vākyaprabandhakramāsūtraṇena yojaya / yathoktaṃ prāk -
p. ५८)
guruśiṣyapade sthitvā * * * * * * * * /
ityādi / parābhaṭṭārikāyāśca paśyantyāditādātmyaṃ nirṇītaṃ prāgeva /
tathā mama ityasya pratyagātmasaṃbandhitvasya idaṃbhāvasya yat guhyaṃ maha-a
ityuktam ahamiti / tathā hi mama [mamedaṃ bhāsate iti idaṃpadasya svātmani
asatkalpatvāt saṃhārakrameṇa madīyaṃ sphuraṇaṃ spandanarūpatāmāviṣṭam
ityanena ahaṃparāmarśaikasāra eva vyapadeśyaḥ na tu atra kaścit sṛṣṭikramo
nāpi saṃhārakrama ityavadhāryaṃ svayameva sūkṣmadarśibhiḥ /] idaṃ bhāsate
iti yat bhāsanaṃ tasya vimarśaḥ punarapi ahaṃbhāvaikasāraḥ sa punaḥ
ahaṃbhāvo bhāvapratyupasaṃharaṇamukhena iti maha-a ityetadrūpa eva
yathoktaṃ prāk / yaduktam -
idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā /
yā svasvarūpe viśrāntirvimarśaḥ so'hamityayam //
iti / anyatrāpi -
ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī /
pareśaśaktirātmeva bhāsate na tvidantayā // (ī० pra० a० १ ā० ५ ślo० २०)
p. ५९)
iti / taduktaṃ śrīsomānandapādaiḥ nijavivṛttau /
abījaṃ śuddhaśivarūpam
ityādi / tadeva asmābhiḥ vipañcitamiti / tathā svamama - suṣṭhu avidyamānaṃ
mama iti yasya ahantābharaikarūpatvāt viśvaṃ na kiṃcit yasya
vyatiriktanirdeśaprāṇaṣaṣṭyarthayogī bhavati / śāstrāntaradīkṣitānāṃ
vijñānākalānāṃ pralayakevalināṃ ca yadyapi mameti vyatiriktaṃ nāsti tathāpi
yat bhedayogyatāvasānā syādeva prabodhasamaye tadvikāsāt
ahaṃbhāvarūḍhiḥ tadapākṛtyai suṣṭhuśabdārthe suḥ / yaduktaṃ mayaiva stotre
-
yanna kiṃcana mameti dīnatāṃ
pāpnuvanti jaḍajantavo'niśam /
tanna [tanneti teṣāṃ niṣedharūpam ata āha sarvamasmīti /] kiṃcana mamāsmi
sarvami-
tyuddhurāṃ dhūramupeyivānaham //
p. ६०)
iti / śobhanena dvaitakalaṅkāṅkanākāluṣyaleśaśṛnyena amena
paramārthopadeśādvayātmanā jñānena mānam avabodho yasya
svaprakāśaikarūpatvāt / amatīti amā a iti mā yatra avidyamānaṃ mā mānaṃ
niṣedhaśca yatra nityoditatvāt saṃhāraśca yatra nāsti sā bhagavatī amā iti
ucyate / mā śobhanā satatoditā yatra māyāṃ pramāṇaprameyavyavahṛtau sā
tādṛśī mā yasya iti bahubrīhyantaro bahubrīhiḥ / parameśvaro hi
pramāṇādivyavahāre'pi paraśaktimaya eva sarvathā advaitarūpatvāt tasya
āmantraṇamātmana eva // १-१/
idameva sārdhaślokanirūpitānantapraśnatātparyasaṃgraheṇa etaduktaṃ bhavati
iti nirṇetuṃ nirūpyate
p. ६१)
hṛdayasthā tu yā śaktiḥ
kaulikī kulanāyikā /
tāṃ me kathaya deveśa
yena tṛptiṃ labhāmyaham
sarvasya nīlasukhādeḥ [nīleti bāhyāntaragrāhyasya deheti grāhakasya ubhayoḥ
pratiṣṭhāsthānaṃ saṃvidityarthaḥ /] dehaprāṇabuddhyādeśca paraṃ
pratiṣṭhāsthānaṃ saṃvidātma hṛt tasyaiva nijasvātantryakalpitabhedā ayā -
vicitrāṇi ghaṭādijñānāni tatsthā iyaṃ sphuraṇamayī śaktiḥ kulasya nāyikā
śarīraprāṇasukhādeḥ sphurattādāyinī brāhmyādidevatācakrasya vīryabhūtā
nikhilākṣanāḍīcakrasya madhya madhyamarūpā
jananasthānakarṇikāliṅgātmā asti / tatraiva ca kule bhavā kularūpā kaulikī
yadvā kule bhavamakulātma -
p. ६२)
kaulaṃ tat yasyāmantaḥ tādātmyena asti sā kaulikī kulaṃ hi
akulaprakāśarūḍhameva tathā bhavati / yaduktam
api svātmabalasparśāt / (spa० १ ni० ८ kā० u०)
iti / tathā
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ /
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām // (spa० २ ni० १० kā० )
iti / devānāṃ brahmaviṣṇurudrādīnām īśasya āmantraṇaṃ / tanme kathaya
ityapi paṭhanti śrīsomānandapādāḥ vyācakṣate ca tat tasmāt iti / yadvā tat
kathaya yena tṛptiṃ paramānandamayīṃ labhe
paramādvayanirvṛtisvātantryarasābhavāmi iti samanvayaḥ / brajāmi ityapi
pāṭhaḥ / ahamityanena sarvapramātṛjīvanarūpameva satataṃ parāmṛśyate tat ca
evamabhihitasvarūpopadeśena pratyabhijñāya nijamīśvararūpaṃ
paripūrṇabhāvātmikāṃ tṛptiṃ vindati iti prāk prakaṭitameva /
p. ६३)
taduktaṃ somānandapādaiḥ svavivṛtau -
hṛdi ayo gamanaṃ jñānam
ityādi /
iti śivarasaṃ pātuṃ yeṣāṃ pipāsati mānasaṃ
satatamaśivadhvaṃse sattāṃ śivena niveśitām /
hṛdayagaganagranthiṃ teṣāṃ vidārayituṃ haṭhād
abhinava imāṃ praśnavyākhyāṃ vyadhāttrikatattvagām //
tadatra praśnasarvasve -
śrībhairava uvāca -
vyākhyātaṃ prāgeva etat kiṃ punaruktatāpādanena bhairavo bharaṇātmako
[bharaṇaṃ viśvasya dhāraṇaṃ svātmani tathā svātmabhittilagnatvena poṣaṇaṃ
ca yato'nenaiva anyatroktaṃ viśvaṃ bibharti dhāraṇapoṣaṇayogena iti / tathā tena
cāsya dhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ca iti viśvamayatvenāsya sarvatra sphuraṇāt viśvaṃ
saṃvitprakāśalagnaṃ caitanyavyaktisthānamityācāryābhinavaguptapādā
anyatra / tathā svasminneva svātmanaiva vimarśātmakaśceti /]
mahāmantraravātmakaśca kevalamatra śaktimatprādhānyaṃ [prasare
paśyantyādirūpatayā śaktiprādhānyaṃ saṃhāre punaḥ śaktisaṃkocena
śaktimatprādhānyaṃ subodhameveti /] saṃhārarūpeṇa maha-a ityevaṃ rūpam
ityuktaṃ prāk sphuṭībhaviṣyati ca agrata eva /
p. ६४)
tat iyān atra tātparyārthaḥ /
parā [pareti anuttarasvarūpā nirākāṅkṣā pūrṇetyarthaḥ / svarūpasattayā
prasarantī abhyupagamarūpatvādicchāśaktiḥ sāpi parānuttararūpaivetyarthaḥ
tatraiva hetumāha bhairavasyāvibhedinī iti / tatretthaṃ kramaḥ - aunmukhye icchā
sā paraiva jñānaśaktyaunmukhye paśyantī sthitau tasyāḥ kriyāśaktyaunmukhye
madhyamā sthitau vaikharīti /] bhagavatī saṃvitprasarantī svarūpataḥ /
parecchāśaktirityuktā bhairavasyāvibhedinī //
tasyāḥ prasaradharmatvajñānaśaktyādirūpatā /
parāparāparārūpapaśyantyādivapurbhṛtiḥ [ādinā
madhyamāvaikharīgrahaṇam /] //
tadevaṃ prasarākārasvarūpaparimarśanam /
praśna ityucyate devī tanmayapraśnakāriṇī //
tasya [praśnasatattvamuktvā parasparaṃ praśnottarasatattvamāha tasyetyādi /]
prasararūpasya parāmarśanameva yat /
tadeva paramaṃ proktaṃ tanpraśnottararūpakam //
tadevāparasaṃvitterārabhyāntastarāṃ [vyastatayottarasvarūpamāha
tadevāparetyādi /] punaḥ /
parasaṃviddhanānandasaṃhārakaraṇaṃ muhuḥ //
p. ६५)
antarbhāvitaniḥśeṣaprasaraṃ bhairavaṃ vapuḥ /
prativaktṛsvarūpeṇa sarvadaiva vijṛmbhate //
etau prasarasaṃhārāvakālakalitau yataḥ /
tadekarūpamevedaṃ tattvaṃ praśnottarātmakam //
tadevaṃ parasaṃbandhamanuttaratayānvitam /
ṣaḍardhasārasarvasvaṃ guravaḥ [gurava iti śrīśaṃbhunāthādayaḥ /] prāṅ
nyarūpayan //
paphila-u phura-i phuraṇa
avi āriṇā ho-iparāvara
avaraviha-iṇa
devi visarima i-ū u /
sāsacci-a parisari
se-isa-ū-a-ude-u
viloma-i bhairava ū-a-u
uttaru ehu aṇutula /
śṛṇu devi mahābhāge
uttarasyāpyanuttaram
kauliko'yaṃ vidhirdevi
mama hṛdvyomnyavasthitaḥ /
kathayāmi sureśāni
sadyaḥ kaulikasiddhidam
p. ६६)
devi iti prāgvat / mahān bhāgo yasyāḥ yā bhajyamānā
uktavakṣyamāṇopadeśānuśīlanena sevyamānā
pārameśvaryākhyamahābaladā bhavati iti / mahat - paramamahadrūpatayā
prasiddho'nāśritaśivarūpaḥ sa yasyāḥ bhāgaḥ aṃśaḥ pārameśvarī hi
śaktiḥ anantaṣaṭtriṃśadāditattvagarbhiṇī [ayamatrābhiprāyaḥ yaduktam -
sadāśivaḥ svakālānte bindvardhendunirodhikāḥ /
ākramya nāde līyeta gṛhītvā sacarācaram //
nādo nādāntavṛttyā tu bhītvā brahmabilaṃ haṭhāt /
śaktitattve layaṃ yāti gṛhītvā sacarācaram //
śaktiḥ svakālavilaye vyāpinyāṃ līyate punaḥ /
tatastena krameṇaiva līyate sāpyanāśrite //
so'pi yāti layaṃ sāmyasaṃjñe sāmanase pade /
sā śaktiḥ sāmyasaṃjñā syānnityākalpā kalātmikā //
yattatsāmanasaṃ rūpaṃ tatsāmyaṃ brahma viśvagam /
iti /] / mahān - buddhyādiḥ tattvaviśeṣobhāgo vibhāgakalāpekṣi rūpaṃ yasyāḥ
pārameśvarī hi saṃvidekaghanaśaktiḥ
svasvātantryopakalpitabhinnajñeyakāryapratiṣṭhāpadatve buddhirityucyate /
p. ६७)
yaduktaṃ śrīsomānandapādaiḥ -
* * * * * * * aparasthito [atra kaiścidvityaṃ vikalpitaṃ - nirvimarśaḥ śruddhaḥ
prakāśa iti savimarśatve hi savikalpatvamāpatet tathāhi jānātīti jñānaṃ bodho
buddhivṛttiḥ kathaṃ vṛttimatīṃ buddhiṃ vinā syāt ito buddhiḥ prakṛteḥ prajātā
jaḍā na ca tathā tasya śivatattvasya saṃbandha iti tathā coktaṃ
pūrvapakṣavyavasthāyāṃ śrīmatsomānandapādaiḥ
buddhiṃ vinā kathaṃ bodhaḥ sā buddhiḥ prakṛteḥ prajā /
na ca tasya tayā yoga iti cet * * * * * //
iti / atrāmyairityamuttaro dattaḥ - aparāvasthāyāmavayātyullasiteṣu bhinneṣu
bhāveṣu buddhirucyate abhede tu cinmaye bodho'sya sahaja iti / atrāyaṃ
punastātparyārthaḥ - puryaṣṭakapramātṝṇāṃ buddhiḥ
pūrṇapramātṛtāyāmabodhyarūpaṃ bodhamātrāmiti jñānakāle'pi
śivasattāstīti darśitam /]
sā buddhiryatpunaḥ sūkṣmaṃ sarvadikkamavasthitam /
jñānaṃ bodhamayaṃ tasya śivasya sahajaṃ [prākṛtabuddhyullāse'pi
tatsadbhāvāt tadvinā tadabhāvāt /] sadā //
iti / bhāgo bhedaḥ sa yatra asti rūpe iti matvarthīyākārapratyayāntena
bhāgaśabdena vibhaktaṃ rūpamucyate / vibhakte ca vapuṣi
paricchedo'nyonyavyavacchedenaiva bhavati iti prasādātmakaviṣayaniścayo
buddhāvupajāyamāno'pararamyāramyādiviśvavartino [apara iti bhinnaḥ /]
bhāvān aspṛśanneva pratyuta tān vyavacchindan upajāyate iti /
p. ६८)
sukhavṛttibuddheḥ dharmaiśvaryādirūpatvāt sattvātmako guṇaniḥṣyandaḥ iti
gīyate / yadi tu tatrāpi antastamām anupraviśyate tat taddvāreṇaiva tanmūlavartini
paramānandadhāmni bhavedeva satatamudayaḥ ata eva mahasya
sarvato'khaṇḍitaparipūrṇanirargalanirapekṣasvātantryajagadānandamayasya ā -
īṣat bhāgāḥ [iha khalu aśūnyaṃ śūnyam ityuktyā kevalānaścaye
bhāvabhedākaluṣite saṃvidātmani sattvaguṇavṛttau viśrāntimāsādya
svātmānameva kevalatayā sākṣātkurvan nijānandaviśrāntastiṣṭhet / १ / tataḥ
prāksaṃvitprāṇe pariṇatā iti nītyā pramāṇātmanaḥ prāṇasya
hṛdayāddvādaśāntaṃ recakakrameṇa udaye kathaṃcidbahiraunmukhyāt
pramātṛsaṃmatāt nijādānandānniṣkrānto nirānandadaśāsthastiṣṭhet
tato'pi apānātmani pramaye punarudayati prareṇa prameyeṇa kṛtamānandaṃ
vibhāvayet yatastatra prameyodayadaśāyāmapi parānandastiṣṭhet / ३ / tato'pi
hṛdaye kṣaṇaṃ viśramya
nīlasukhādipratibhāsamānameyānāmanyonyamelanātmanā saṃghaṭṭena
brahmānandaniṣṭhastiṣṭhet / ४ / tato'pi mānameyaughagrāsatatparaḥ
saṃghaṭṭanaparāyaṇaḥ pramātṛsaṃmatamānandaṃ vibhāvayet -
svātmamātraviśrāntirūpatayā vimṛśet mahānandamayastiṣṭhet / ५ / tato'pi
etatsarvānusaṃghātṛrūpatvātmaprakāśarūpe jagadānande tiṣṭhet
yaduktaṃ tantrāloke jagadānanda svarūpam
yatra ko'pi vyavacchedo nāsti yadviśvataḥ sphuret /
yadanāhṛtasaṃvitti paramāmṛtavṛṃhitam //
yatrāsti bhāvanādīnāṃ na mukhyā kāpi saṃgatiḥ /
tadetajjagadānandamasmabhyaṃ śaṃbhurucivān //] sukhalakṣaṇāṃ -
p. ६९)
aṃśā yataḥ yat yat kila sukhaṃ tat mahānandanirvṛtiparamadhāmni visargaśaktau
anupraveśāt tathā'cetyamānatayā kiyadrūpatāṃ prāptam / taduktaṃ
bhaṭṭanārāyaṇena -
trailokye'pyatra [bhavābhavātibhavarūpe] yo yāvānānandaḥ kaścidīkṣyate /
sa binduryasya taṃ vande devamānandasāgaram // (६१ ślo०)
iti prāṅnayena yaduktaṃ maha-a iti rūpaṃ tadeva bhajanīyaṃ yasyāḥ
parameśvarasya hi svacamatkāravṛṃhitaṃ yat aham iti tadeva śāktaṃ vapuḥ
tadeva ca parābhaṭṭārikārūpamiti ucyate ata eva saiva ca parameśvarī sarvaṃ
śṛṇoti - śravaṇākhyayā sattayā tiṣṭhantī
śravaṇasaṃpuṭasphuṭakramikasvaspandamayavarṇarāśiniṣṭhamaikātmyāpādan
arūpasaṃkalanānusaṃdhānākhyaṃ svātantryaṃ tena hi vinā
kalakalalīnaśabdaviśeṣaṃ śṛṇvannapi - na śṛṇomi iti vyavaharati pramātā /
p. ७०)
kalakalamātraviṣayameva tu saṃkalanamiti tatraiva śrutamiti vyavahāraḥ /
vastutastu sa kalakaladhvaniḥ śrotrākāśe anupraviśan na varṇān anupraveśayan
tathā bhavet tadvarṇātiriktasya kalakalasyaiva bhāvāt
[tasmādekaḥ kramavirahitaḥ kalpitāsatyabhāgo
vākyasphoṭo janayati matiṃ tādṛśi svābhidheye /
varṇāste te prakṛtilayavaḥ kalpanaikapratiṣṭhā-
stasminnarthe vidadhati dhiyaṃ netyalaṃ tatkathābhiḥ //
iti sphoṭavādo vaiyākaraṇairupagataḥ /] tadvarṇaviśeṣavivakṣāyāṃ ca
kalakalasya ca kāraṇābhāvādeva anutpattiḥ syāt -
tadvivakṣotpannasphuṭavarṇamayaśabdakāryatvepi
sajātīyaśabdotpattyanupapatteḥ / sarvathā ta eva varṇāḥ tena sphuṭarūpeṇa
saṃkalanāmagacchantaḥ kalakalaśabdavācyāḥ tatsaṃkalanāvadhānodyuktasya
bhavedeva kiyanmātrasphuṭopalambha iti saṃkalanameva atra upayogi /
p. ७१)
saṃkalanaṃ ca bhagavatī saiva parā parameśvarī karoti / yaduktam -
tadākramya balaṃ mantrā (spa० २-१०)
ityādi / vastuto hi śṛṇoti paśyati vakti gṛhṇāti ityādi bhagavatyā eva rūpam /
yathoktam -
yena rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaśabdau ca maithunam /
etenaiva vijānāti kimatra pariśiṣyate // (kaṭha० u० २-३)
iti vedānte parameśvareṇa / na tu śravaṇaṃ nāma
sphuṭakalakalātmakatāragadgadādirūpavarṇākarṇanameva / tathāhi -
śrīparameśvara eva śrīsvacchandaśāstre japavibhāganirṇayāvasara evameva
nirūpitavān -
ātmanā śruyate yastu sa upāṃśuriti smṛtaḥ /
atra hi madhyamāpade ātmaiva saṃśṛṇute nāparaḥ
p. ७२)
ityuktam sthānādiprayatnasphuṭatāyāṃ dantauṣṭha puṭādisaṃyogavibhāgena
atinibhṛtamapi śabdoccare nikaṭataravartiparaśravaṇamapi syāditi
saśabdatāpattireva /
paraiḥ saṃśrūyate yastu saśabdo'sau prakīrtitaḥ /
ityuktam yataḥ na cātra nikaṭādiviśeṣaḥ kaścit iti /
parapramātṛdarśanamātragocarajihvoṣṭhapuṭādisaṃyoge tu yadyapi ātmana eva
śravaṇaṃ syāt na parasya tathāpi madhyamāpadameva etat saṃpadyate - varṇasya
bahirātmalābhābhāvāt / vāyavabhighātāt hi sphuṭavarṇaniṣpanna eva na ca tatra
vāyavabhighāto bāhyatāpattiparyantaḥ syāt / oṣṭhādicalanamapi na tatra
varṇāṃśe'nupraviśet api tu svātmaniṣṭhameva tātkālikaṃ tatsyāt
tātkālikeṅgitanimiṣita -
p. ७२)
karavyāpārādisthānīye sphuṭasthānakaraṇaprayatnayoge tu varṇaniṣpattāvapi
yadi nāma dhvanīnāṃ tāratamyena tāramandrādivibhāge
dūrādūrādiśravaṇaṃ syāt sarvathā paraiḥ śrūyate - iti vaikharīpadameva etat
ityalaṃ prasaktānuprasaktyā / saiva [śravaṇalakṣaṇā /] parameśvarī
āmantraṇayogena sphuṭaṃ śaktirūpatayoktā nara-śakti-śivātmakaṃ [sphuṭaṃ
śaktirūpatayā uktā ityeva savicāraṃ sphuṭayati - naraśaktītyādinā tatra
bhedapradhāno naraḥ bhedābhedapradhānā śaktiḥ kevalamabhedapradhānaḥ
śiva iti / yaduktaṃ
vibhāgābhāsane cāsya tridhā vapurudāhṛtam /
iti / icchā-jñāna-kriyāsvarūpamatra subodhaṃ sṛṣṭikrameṇa /] hi idaṃ sarvaṃ
trikarūpameva tatra yat kevalaṃ svātmani avasthitaṃ tat kevalaṃ jaḍarūpayogi -
p. ७४)
mukhyatayā [mukhyatayesyasyāyamabhiprāyaḥ - yajjaḍaṃ svātmani
alabdhasattākameva paramārthataḥ prakāśalagnameva idānīṃ tāvattāṭasthyena
bhāsamānatayā mukhyato jaḍamityarthaḥ /] narātmakaṃ ghaṭaḥ tiṣṭhati [ghaṭa
iti savikalpakaṃ jñānam idamiti nirvikalpamityanayorviśeṣaḥ /] itivat eṣa eva
prathamapuruṣaviṣayaḥ śeṣaḥ / yat punaridamityapi bhāsamānaṃ [idamityasya
vicchinnavimarśasya kṛtārthatā /
yā svasvarūpe viśrāntirvimarśaḥ so'hamityayam //
iti / tathā
ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī /
pareśaśaktirātmeva bhāsate na tvidantayā //
iti / tatrāyaṃ vivekaḥ - ye punarnāmarūpe te bhedahetubhūtatayā narātmake
yatpunaridamityadhyavasāyaśaktiḥ sā abhedatayā śaktisvarūpā yata ātmeva
iyamabhinnā ahantācchāditatvāt /] yadāmantryamāṇatayā
āmantrakāhaṃbhāvasamācchāditatadbhinnedaṃbhāvaṃ
yuṣmacchabdavyapadeśyaṃ tacchāktaṃ rūpaṃ tvaṃ tiṣṭhasi ityatra hi eṣa eva
yuṣmacchabdārthaḥ āmantraṇatattvaṃ ca / tathāhi yathā ahaṃ tiṣṭhāmi tathaiva
ayamapi iti tasyāpi
asmadrūpāvacchinnāhaṃbhāvacamatkārasvātantryamavicchinnāhaṃ
camatkāreṇaiva -
p. ७५)
aṃbhimanvāna āmantrayate yathārthena madhyamapuruṣeṇa vyapadiśati seyaṃ hi
bhagavatī parāparā sarvathā
punaravicchinnacamatkāranirapekṣasvātantryāhaṃvimarśe ahaṃ tiṣṭhāmi [tathā
ca virūpākṣapañcāśikāyāṃ
prathamo madhyama uttama iti puruṣā bhedinastrayo'pi miśraḥ /
mattastu mahāpuruṣātpratyavamarśātmano na bahiḥ //
yuṣmaccheṣāpohavadahamiti yadbhāti bhinnamiva rūpam /
tadidaṃ bhāgavibhedo na tvahamekosmi yannityam //
iti /] iti parābhaṭṭārikodayaḥ yatra uttamatvaṃ puruṣasya yaduktam -
yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ /
ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ //
iti / atra kṣarākṣararūpāt ubhayato'pi hi uttamatvam asmi ityasmadarthena uktam
nahi [nanu ahaṃ tiṣṭhāmītyatra śarīrādyahantaiva sphuṭaṃ pratīyate
tatkathamatra parābhaṭṭārikodayaḥ ? ityata āha - nahītyādi ayaṃ punaratra
bhāvaḥ - svatantraprakāśaghanāvinaśvaravastutattvaṃ hi paramārthaḥ tadeva
svasvātantryāt gṛhīta dehādyahaṃbhāvo'pi ahamityucyate
tatprācyasvarūpānapahāratoddayotanām / dehādestu pratyakṣameva
vicchinnatāparamārthatvam iti kathaṃ tatra asmīti vyapadeśaḥ /] atra -
p. ७६)
sarvatra ahamiti parimitaṃ śarīrādi apadiśyate tasya pratyakṣeṇaiva
tādrūpyavirodhāt / tadevamīdṛśaṃ svayaṃprathātmakaṃ
[svayaṃprakāśātmakaṃ na tu nararūpaśaktirūpabhedabhedābhedatayā
prakāśādhīnamityarthaḥ /] śivātmakaṃ rūpam ata eva bodhasyāsya
svasaṃvitprathātmakasya kiṃcinna ūnaṃ nāpyadhikaṃ [bhedābhedarūpam /] -
tasyāprakāśarūpasya cinmaye ananupraveśāt [prakāśarūpasya punaḥ
citsvarūpe'nupraveśādityarthasiddham /] tadapekṣayā ca mādhyasthyamapi na
kiṃcit -
ityupacayāpacayamadhyasthānīyedantānirdeśyābhāvalabdhapratiṣṭhāne
[upacayaḥ prakāśe apacayaḥ ghaṭe mādhyasthyaṃ yuṣmadi iti /] na prabhavanti
tadbodhāvicchedarūpāsmadarthāḥ vicchedito'pi yuṣmadartha evameveti ata eva
aliṅge yuṣmadasmadī gīte / dehagatasaṃkhyādyupacāreṇa parāparādi
śaktigarbhīkārāt saṃkhyāyogastu upapadyate -
p. ७७)
tathāhi - svasvātantryopakalpitabhedāvabhāsasya anantaśarīrādyekatayaiva
vimṛśet āvāṃ yuvāṃ vayaṃ yūyaṃ iti ca upacayādyāstu dehagatā
upacaritumapi na śakyāḥ - cidrūpasya ūnādhikatānupapatteḥ sarvaṃ hi
sarvātmakamiti narātmāno jaḍā api tyaktatatpūrvarūpāḥ
śākta-śaivarūpabhājo bhavanti - śṛṇuta grāvāṇaḥ meruḥ śikhariṇāmahaṃ
bhavāmi ahaṃ caitro bravīmi ityapi pratīteḥ / śāktamapi yuṣmadartharūpamapi
narātmakatāṃ bhajata eva - śāktarūpamujjhittvā tvaṃ gatabhayadhairyaśaktiriti
anāmantraṇayogenāpi pratipatteḥ / bhavānityanena pādā gurava
ityādipratyayaviśeṣaiścāparāvasthocitanarātmakaprathamapuruṣaviṣayatayāpi -
p. ७८)
pratītisadbhāvāt tyaktaśāktarūpasyāpi ca ahaṃrūpaśivātmakatvamapi syāt /
vyasye dayite śarīracittattvameva ahaṃ bhavāmi iti pratyayāt śivasvarūpamapi ca
ujjhitacidrupamiva naraśaktyātmakaṃ vapurāviśatyeva / ko'ham eṣo'ham aho
ahaṃ dhik mām aho mahyam ityādau hi ahamiti guṇīkṛtyāvicchinnaṃ
svātantryaṃ mukhyatayā tu vicchinnaiva idantā pratīyate yatra bhagavatyā
aparāyā udayaḥ he aham ityādau parāparaśāktaspandasparśa eva śivasya kiṃ tu
pūrvaṃ pūrvamavyabhicaritamuttaratra tena nararūpaṃ sphuṭayaiva pratipattyā
śākta-śāṃbhavadhuramāroḍhuṃ śaknuyādeva na punarvaiparītyena
ārohaṇaṃ sphuṭapratītimayam atyaktanijanijarūpatayā
p. ७९)
tryātmakatvāt eka dvi bahurūpabhāgitvameti pratyekametat trikam / uktaṃ hi
ekaṃ vastu dvidhā bhūtaṃ dvidhā bhūtamanekadhā /
iti ekātmakatve hi apratiyogitvāt śivatāpratiyogisaṃbhave śāktatvam
anekatāyāṃ bheda eva narātmabhāva ekasyaiva ghaṭaḥ ghaṭau ghaṭāḥ
ghaṭapaṭapāṣāṇā ityapi hi tiṣṭhati tiṣṭhataḥ tiṣṭhanti iti ca ekenaiva
kriyāśaktisphuritameva etat yathoktaṃ -
anekamekadhā kṛtvā ko na mucyeta bandhanāt /
iti / ata eva nara-śakti-śivātmanāṃ yugapadekatra parāmarśe
uttarottarasvarūpānupraveśa eva - tasyaiva vastutaḥ tatparamārtharūpatvāt sa ca
tvaṃ ca tiṣṭhathaḥ sa ca tvaṃ ca ahaṃ ca tiṣṭhāmaḥ iti pratītikrama -
p. ८०)
eva akṛtakasaṃskārasāraḥ śābdikairlakṣaṇairanugamyate tathā ca
nijabhāṣāpadeṣvapi saṃskārasya yatra nāmāpi na avaśiṣyate
bauddhāndradraviḍādiṣu tatrāpi ayameva vācanikaḥ kramaḥ vacanakramaśca
hārdīmeva pratītiṃ mūlato'nusaran tatpratītirasarūpatayā pratīterapi
evaṃrūpatvamavagamayet yathoktaṃ mayaiva
* * na hṛdayaṃgamagāminī gīḥ /
iti / tat sarvathā akṛtakā evaṃpratītiḥ yathoktam -
na tairvinā bhavecchabdo nārtho nāpi citergatiḥ /
iti / śrīmālinītantre'pi /
evaṃ sarvāṇusaṃghātamadhiṣṭhāya yathā sthitā /
tathā te kathitā śaṃbhoḥ śaktirekaiva śāṃkarī //
iti / śrītantrasamuccaye'pi -
nara śakti-śivāveśi viśvametatsadā sthitam /
vyavahāre kramīṇāṃ ca sarvajñānāṃ ca sarvaśaḥ //
p. ८१)
iti / tadeva naraśaktiśivātmakaṃ sphuṭapratipattisaṃpradāyopadeśena darśitaṃ
naraḥ śaktiḥ śiva iti tu sarvaṃsahaḥ pratipattikramaḥ
parameśvarecchāsvātantryasṛṣṭaḥ ityalaṃ
paraśaktipātapavitritabahuśrutasahṛdayasopadeśakatipayajanahṛdayahāriṇyā
[sahṛdayā iti rasikaśrotāraḥ / katipayeti tathā coktam -
pūjakāḥ śataśaḥ santi bhaktāḥ santi sahasraśaḥ /
prasādapātramāśvastā dvitrāḥ santi na pañcapāḥ /
iti /] prasaktānuprasaktyā / tat vyākhyātaṃ śṛṇu devi iti / uttarasyāpi iti yaduktaṃ
- kathamanuttaramiti tatra prativacanam - uttarasyāpi saṃnihitasya yat anuttaraṃ
prāguktakrameṇa hi uttaramapi anuttaratādātmyenaiva bhavet nānyathā ata eva
uttaramapi anāhṛtya anādare ṣaṣṭhī uttaraṃ rūpaṃ hi
anāhṛtatadbhāvamanutararūpameva [anādṛtottarabhāvam /] bhedo hi
ayamuttararūpo nitarāmeva abheda-
p. ८२)
bhuvamadhiśayaya [adhiśayaya - āśritya / tathā - bhedarūpatayā /] tathā bhavet /
yathoktaṃ
paravyavasthāpi [paravyavasthā - bhedaniyamaḥ / pare - bhinnapadārthe /] pare
yāvannātmīkṛtaḥ paraḥ /
tāvanna śakyate kartuṃ yato'buddhaḥ paraḥ paraḥ //
iti / tathā uttarasyāpi [uttarasyāpīti vakṣyamāṇasya / anuttaram - uttīrṇam /]
granthabhāgasya anuttaraṃ tenāpi uttarītuṃ na śakyate / paśyantyā [paśyantyā
apīti vimarśasatattvaṃ hi prakāśatattvaṃ sa eva vimarśa prathamaprasararūpaḥ /
yaduktam
avibhāgā tu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā /
svarūpajyotirevāntaḥ sūkṣmā vāgavapāyinī //
iti / saiva cārthapratipādanecchārūpavivakṣāsvarūpe manasi vijñānarūpe
vartate yā madhyameti kathyate iyaṃ ca nityaṃ prāṇāpānāntare
sarvasādhāraṇaiketi / yaduktam -
āste vijñānarūpatve sa śabdo'tra vivakṣayā /
madhyamā kathyate saiva bindunādamarutkramāt //
iti / punarapi ca saiva vaktranāḍyāṃ prāptā
kaṇṭhādisthānavibhaktakakārādivarṇāsādhāraṇā vaikharītyucyate saiva
grantharūpeti ityatastakhyaitatprasararūpatvāt kathaṃ tena nirṇetuṃ śakyate /
uktaṃ ca -
sthāneṣu vivṛte vāyau kṛtavarṇaparigrahā /
vaikharī vāk prayoktṝṇāṃ prāṇavṛttinibandhanā //
iti] -
p. ८३)
api parābhaṭṭārikāyāḥ prathamaprasaratvāt uttarasyāpi ca madīyasya
etadevānuttaraṃ paramārthaḥ uttarasya triśūlapreraṇādimayasya [yathālokena
dīpasya kiraṇairbhāskarasya vā /
jñāyate digvibhāgādi tadvacchaktyā śivaḥ priye //
iti / triśūlena lolībhūtaśaktitritayena yaḥ uttaraḥ samāveśastasya ! yathoktaṃ
lolībhūtamataḥ śaktigritayaṃ tattriśūlakam /
yasminnāśu samāveśādbhavedyogī nirañjanaḥ //
iti /] yat anuttaraṃ viśrāntisthānaṃ kiṃ tat ? ityāha - yataḥ syāt ayaṃ kauliko
vidhiḥ - kaulikaḥ kulākulātmā prāk vyākhyāto vidhīyamānatvāt vidhiḥ
mahāsṛṣṭirūpo [mahāsṛṣṭirūpaḥ - śuddhavidyārūpaḥ /]
garbhīkṛtānantasṛṣṭyādikoṭiśato yasmātprasṛta etadeva tadanuttaraṃ yaduktam -
p. ८४)
* * * yataḥ [yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ /
yaśca sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ //
tatra yata ekasmāt kartuḥ sarvamidaṃ kāryajātaṃ prabhavatīti yataḥ sarvam
ityekasya tattvasya sarvakartṛtvaṃ pratipāditaṃ tathā yasmin sarvam iti
sarvajñatvam idamatyantabhinnābhāsamayaṃ bhāvajātaṃ
saṃvedyamānatāmātranibandhanatattatsvātmanā sat
sukhādisarvāvasthānugataikasaṃveditṛtvamātrasvabhāve prakāśātmani yasmin
sthitaṃ nānātvamevedamitthaṃ yadvaśāt sphuratītyarthaḥ yaḥsarvam ityanena
svecchāmātravyatiriktopādānarūpavastvantaranirapekṣatvamasyoktam sarvataśca
ya ityanena sarvasmin vedye vastuni ya evaikaḥ parisphurati tena nāsya
svarūpavikriyetyarthaḥ yaśca sarvamayo nityam iti kāryānārambhe'pi
sarvātmakatvapratipādanam ityamatra tātparyārthaḥ - sarvamekaḥ sarvajñaḥ
sarvakartā nirupādānaḥ nirupādhirnityaṃ sarvātmakatvenāvabhāsate iti
śrīmadrājānakarāmakaṇṭhaṭīkāyām /] sarvaṃ * * * * * * * *
iti / tathāhi idaṃ viśvaṃ
ciccittaprāṇadehasukhaduḥkhendriyabhūtaghaṭādimayamekasyāṃ [cit iti
śūnyapramātā /] vā parasyāṃ parameśvaryāṃ bhairavasaṃvidi [nanu ca
sarvamidaṃ prakāśarūpamevānyathā jagato'ndhatāprasaṅgastatkimiti uktaṃ
saṃvidi abhedenaiva bodhātmakena rūpeṇeti ayamatra bhāvaḥ - yadyapi
prakāśasattāṃ vinā na kiñcit prakāśate iti satyaṃ tathāpi parasparaṃ te
vicchinnā eva anuttarasvarūpe tu parasparavicchedo nāsti iti anuttaratvamasya/]
avibhāgenaiva bodhātmakena rūpeṇa āste yadyapi bodhātmakaṃ -
p. ८५)
rūpaṃ nāstameti jātucidapi tadastamaye aprakāśamānatāpatteḥ tathāpi
parasparābhāvātmako'vacchedaḥ tatra nāsti viśvātmāna
[ātmaiva sarvabhāveṣu sphurannirvṛtacidvibhuḥ /
aniruddhecchāprasaraḥ prasaraddṛkkriyaḥ śivaḥ //
sa yadāste cidāhlādamātrānubhavatallayaḥ /
tadicchā tāvatī tāvattāvajjñānaṃ kriyā hi sā //
susūkṣmaśaktitritayasāmarasyena vartate /
cidrūpāhlādaparamo nirvibhāgaḥ parastadā //
iti śivadṛṣṭau /] eva bhāvāḥ tatra ca yadi eṣāmavasthitiḥ na syāt tat
prathamānusaṃdhānādikameva akṣapreraṇopayogyapi na bhavet iti
samucitānuditedantākamahaṃparāmarśamātrābhinnameva bhāvajātaṃ
vigatabhedakalanaṃ tiṣṭhati na tatra kaścit avacchedaḥ tathā yadi atra spaṣṭaḥ
sannayaṃ vidhiḥ kaulikaḥ sthito -
p. ८६)
viśrāntiṃ prāptaḥ sarvamidaṃ hi ṣaṭtriṃśadātma tataḥ
sāmānyaspandasaṃvidātmanaḥ śaktimataḥ paraśaktipradhānāt śivāt
svaśaktyā sṛṣṭamapi sat tatraiva bhairavaviśeṣaspandātmani śaktipradhāne
svasvarūpe viśrāmyet tadeva svasvabhāvaniṣṭhitatvaṃ bhāvānāṃ / yaduktaṃ
yasminsarvaṃ * * * * * * * * * *
iti / tadetat śivaśaktyātmaiva sāmānyaviśeṣarūpamekātmakamapi
parameśvareṇaiva upadeśopāya praveśāya pṛthak kṛtya nirūpyamāṇaṃ
vastutaḥ punarekameva svatantracinmayamahamityaiśvaryaśaktisāramanuttaram /
yatra kīdṛśe svasvarūpe'vasthitaḥ mama hṛdvyomni mameti yat etat hṛdayaṃ
sarvabhāvānāṃ sthānaṃ pratiṣṭhādhāma nīlādīnāṃ hi antataḥ
krimiparyantaṃ cidaṃśāniviṣṭānāṃ na kiṃcit nīlādi rūpamiti pramātureva
p. ८७)
yat mameti avicchinnacamatkārāṃśopārohitvaṃ mama nīlaṃ bhātam iti tadeva
nīlādirūpatvamiti tasya mametyasya nīlādyanantasarvabhāvahṛdayasya yat vyoma
yatra tat mamakārātmakaṃ viśvaṃ vītaṃ [viśeṣeṇa itaṃ gataṃ vītam /] samyak
dhṛtam ata eva tyaktabhinnanijarūpatayā śūnyarūpaṃ vyoma yatra tathā
mametyasya bhinnābhinnarūpaparāparasaṃvidātmano yat hṛdayaṃ
paryantapratiṣṭhādhāma ahamiti tasyāpi vyoma saṃhārarūpakalanena ma ha a iti
narātmakaṃ līnaṃ bindvātmaśaktau ma-iti kuṇḍalinī-ha-kalārūpāyāṃ
praviśya paripūrṇanirargalacamatkāre sarvāvicchinne a-ityanupraviṣṭaṃ
tathābhavati etadeva mama hṛdvyoma evaṃ yata idaṃ -
p. ८८)
prasṛtaṃ yatra ca viśrāntaṃ tadeva nityamanāvṛtasvabhāvaṃ svayaṃ
prathamānam anapahnavanīyamanuttaram / yathoktam
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam /
tasyānāvṛtarūpatvānna nirodho'sti kutracit //
iti / āvarakatvena nirodhakābhimato'pi hi tadāvaraṇādisvātantryeṇa
prakāśamāno dṛkkriyātmaka eva parameśvaraḥ yadityayaṃ nipātaḥ
sarvavibhaktyarthavṛttiḥ aparavākyīyasaṃbandhaucityāt viśeṣe sthāsnuratra
pañcamyarthe saptamyarthe ca vartate / ayaṃ hi āñjasyena [sūkṣmārthavivekaṃ
vināpi] arthaḥ - yadayaṃ [yat - yasmāt /] kaulikaḥ sṛṣṭiprasaraḥ yacca mama
hṛdvyomni avasthitaḥ tadevānuttaram / evaṃ tasyaiva
prasaraviśrāntyubhayasthānatvaṃ -
p. ८९)
nirūpya prasarakramasvarūpaṃ kriyāśaktispandavisargaṃ nirūpayati kathayāmi
ityādi tadeva hi rūpam ahaṃ
parānuttarātmaparāparādimayapaśyantyādiprasaraparipāṭyā'vicchinnaikatā-
paramārthaḥ kathayāmīti samucitavyapadeśaṃ
parābhaṭṭārikodayabhāgivaikharyantaṃ vākyaprabandhaṃ
śāstrīyalaukikādibahubhedaṃ vyaktayāmīti taduktam
* * * * * * * * sarvataśca yaḥ
iti / prathamaparyantabhuvi parābhaṭṭārikātmani tatprasarātmani ca
parāparādevatāvapuṣi anuttaradhruvapadavijṛmbhaiva tadāhurnijavivṛtau [tathaiva
śivadṛṣṭāvapi
yadā tu tasya ciddharmavibhavāmodajṛmbhayā /
ityādyuktam / śrīmadutpaladevaprabhupādairapi
sphārayasyastrilamātmanā sphuran
viśvamāmṛśasi rūpamāmṛśan /
yatsvayaṃ nijarasena ghūrṇase
tatsamullasati bhāvamaṇḍalam //
iti /] śrīsomānandapādāḥ -
p. ९०)
kathayāmi iti uccārayāmi utkalikāta iti tathāhameva sarvasya antaścidrūpeṇa
kathayāmīti tadevāsmābhiḥ yuktyupadeśasaṃskāraiḥ nirmalayaya
hṛdayaṅgamīkṛtam / svarūpaṃ cāsya parameśvarasya sadya iti - ya eva ca
parameśvaro bhairavātmākulānutaradhruvadhāmatayā - uktam tadevedaṃ sarvaṃ
sat kaulikavidhirūpaṃ nahi prakāśavimarśaśuddhabhairavasvarūpātireki kiṃcit
bhāvānāṃ sattvaṃ sattāsaṃbandhārthakriyākāritvādīnāmapi sattāhetutā
parābhimatānāmapi sattāyoge tathātvānupapatteḥ
sattvāntarārthakriyāntarayoge cānavasthāpatteḥ prathamata eva tathā
vimarśajīvitaprakāśamayatvameva sattvaṃ tat ca
svātantryavimarśasārāhaṃbhāvabharitamiti bhairavarūpameva / yadvā sati
sadrūpe yasyati yatnaṃ karoti kriyāśaktiprāṇatvāt tat sadya iti kvipi -
p. ९१)
napuṃsakanirdeśaḥ sadyaditi kecit guravaḥ paṭhanti / taduktaṃ śrīsiddhasantāne -
prakāśamānābhāsaiva yadbhūtistatsadeva hi /
iti / śrīspande'pi
* * * tadasti paramārthaḥ /
iti / śrīsomānandapādairapi -
yatsattatparamārtho hi paramārthastataḥ śivaḥ /
iti svarūpamuktam / taduktaṃ -
yaḥ sarvaṃ * * * * * * * * *
iti / asyaiva kriyāśaktiprasaraṃ nirūpayati kaulikasiddhidam iti kaulikaṃ yat
vyākhyātaṃ tasya siddhiḥ tathātvadārḍhyaṃ tat yato bhavati tatra hi
paramārthapramātari sakalaṃ kulākulādi tathā bhavati yatra pratīyamānaṃ
sarvaṃ tathātvadārḍhyaṃ bhajate / taduktaṃ
* * * * * * * parātparataraṃ trikam /
p. ९२)
iti / anyatrāpi -
vedācchaivaṃ tato vāmaṃ tato dakṣaṃ tataḥ kulam /
tato mataṃ tataścāpi trikaṃ sarvottamaṃ param //
iti / śrīniśācāre'pi
vāmamārgābhiṣikto'pi daiśikaḥ paratattvavit /
saṃskāryo bhairave so'pi kule kaule trike'pi saḥ //
iti / śrīsarvācāre'pi -
vāmamārgābhiṣikto'pi daiśikaḥ paratattvavit /
kramādbhairavatantreṣu punaḥ saṃskāramarhati //
iti / kramaśca eṣa eva yathoktam - evaṃ yat
sarvalokavedasiddhāntavāmadakṣiṇakulamatabhūmiṣu paramārthapramātṛ iti /
yathoktam
yaśca sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ /
iti / tadevānuttarametatsarvaṃ garbhīkṛtyoktaṃ nijavivṛtau somānandapādaiḥ
kiṃbahunā sarvamevānuttaramanuttaratvāt iti / ayaṃ tātparyārthaḥ -
p. ९३)
sa-ala bahusaṃve-aṇaphuritamata
ujahita hiṃci ajatto hitta-upaphura /
ija kuṭṭi usa alabhāva
saṃve-aṇara-aṇaṇihāṇui-u //
pari-āṇahu-etti-aṇuturuchattuhajasaṭhṭha-usammūḍhatuṇi-acchahatuha-attāsi-a-ū-
u-ū-usubāhiraviturahuṃbandhuṇamokkhata-u-iri-avahuvikuṇasivisagguṇimasidva-
upuṇasaṃharasijjitipaviṇaṇuviriñcarudrama-alakkhahimasaraṇirohacinta-imalakkha-
ekkavā-apari-āṇahu-attāṇa-uparamattha-aṇaṇuṇako-ivi-āsubahu-i-usa-ala-
usatthattha /
itīdṛk vyākhyānaṃ tyaktvā yat anyaiḥ vyākhyātaṃ tatpradarśanaṃ dūṣaṇam
yadyapi padavākyasaṃskāravihīnaiḥ saha brīḍāvahā goṣṭhīkṛtā bhavati
tathāpi sacetaso'nuttaramavabodhayituṃ tat ekavāraṃ tāvat likhyate - anuttaram
ityādinā sārdhenaślokena śivaviṣayaḥ [atrāyaṃ bhāvaḥ / śivaḥ viṣayo yasyeti
vigrahaḥ yataḥ
yena vijñātamātreṇa khecarīsamatāṃ vrajet //
ityuktam / tathā śaktirviṣayo yasyetyevaṃ vigraho bodhyaḥ yataḥ
tāṃ me kathaya deveśa * * * * * * * //
ityuktam iti pūrvapakṣavyākhyā tadeva sirasitumāha - atra yadītyādi tatra
anupapattimāha tannareti /] praśnaḥ / hṛdayasthā
p. ९४)
ityādinā ślokena śaktiviṣayaḥ / tathā śṛṇu devi ityatra prativacanagranthe
uttarasyāpyanuttaram iti tatrārthaḥ uttaraṃ ca śṛṇu anuttaraṃ ca iti / atra yadi eṣā
trikārthābhiprāyeṇa vyākhyā tat naraviṣayatṛtīyapraśnaprasaṅgaḥ / atha tu
yāmalābhiprāyeṇa tatrāpi na dve vastunī śivaśaktyātmake yāmalamucyate yena
[yeneti dvivastupṛthaksvabhāvatayā ityarthaḥ /] pṛthak praśnaviṣayatopapattiḥ
athaśabdārthaśca [athādyā ityatra vakṣayamāṇaḥ /] na saṃgacchate sa hi
sajātīyaniścayānantaryavṛttiḥ uttarasvarūpāvadhāraṇamantareṇa ca
anuttaraviṣayasyaikapraśnasya anupapattiḥ tathāhi [yaduktaṃ taiḥ
prativacanagranthe uttaraṃ ca śṛṇu anuttaraṃ ceti tannirdalayitumāha
uttarasvarūpeti tadeva samarthayati tathāhītyādinā /] keṣucit vṛddhapustakeṣu
p. ९५)
īdṛk ślokāntaraṃ dṛśyate
śrutaṃ deva mahājñānaṃ trikākhyaṃ parameśvara /
uttaraṃ ca tathā jñānaṃ tvatprasādāvadhāritam //
iti / tasmāt śrīsomānandapādanirūpitavyākhyānusāreṇaiva yat guravaḥ
samādikṣan tadeva sarvasya karoti śivam /
ityasaṃskṛtadurvyākhyātāmasonmūlanavrataḥ [tāmasaṃ tamopaṭalam /] /
ṣaḍardhaśāsanāpūtahṛdambujavikāsakaḥ //
saṃstyānānanta [saṃstthānaḥ śyānībhūtaḥ /] pāśaughavilāpakalasadruciḥ
[sūryapakṣe pāśaughaḥ piśācādisamūhaḥ /] /
dīpto'bhinavaguptena vyākhyābhānuḥ prakāśitaḥ //
evaṃ yato'yaṃ kauliko vidhiḥ prabhavati yatra ca pratiṣṭhāpadavīṃ bhajate
yanmayaṃ ca idaṃ kaulikaṃ tadevānuttaramityuktam / tatra kastāvat kauliko
vidhiḥ? kathaṃ ca asya prasaro'nuttarāt? kathaṃ cātraiva asya pratiṣṭhā? kathaṃ
ca anuttaraika
p. ९६)
rūpatvaṃ? [kaulikavidheriti yojyam /] yaccoktam - uttarasyāpyanuttaramiti tat sarvaṃ
yuktyāgamasvasaṃvedananiṣkarṣaṇatattvāvabodhāvāptavimarśanipuṇān
śiṣyān prati vitatya nirṇinīṣuḥ bhagavān prastauti granthāntaram
etāvaddṛḍhopadeśanirdalitabhedābhimānavikalpānalpasaṃskārāṇāṃ tu
sarvametāvataiva anuttaraṃ katham ityādisārdhaślokayugalanigamitena [nigamiteti -
itthaṃ māyāpade parapratipattyai nayaḥ
pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāni bodhahetavaḥ tatra sādhyavattayā
pakṣasādhanaṃ pratijñā saṃdigdhasādhyavān pakṣaḥ yathā - parvato'yaṃ
vahnimāniti tatraiva parapratipattyai liṅgapratipādakaṃ hetuḥ yathā -
dhūmavattvāaditi tatraiva sphuṭapratipattikāraṇamudāharaṇam yathā -
dhūmavāmyaḥ sa vahnimān iti mahānasādau vyāptidarśanāt pakṣe
sādhanopasaṃhāra upanayaḥ - tathā cāyamiti tatraiva pakṣe sādhyopasaṃhāro
nigamanamiti yathā - tasmāttatheti tatra dṛḍhaśaktipātavatāṃ nigamanenaiva
pratipattiriti kiṃ teṣāmanyena anyeṣā tarkeṇaiva pratipattiriti
vakṣyamāṇagranthāvatāraḥ /] praśnena śṛṇu devi ityādinā
sārdhaślokanirṇītena cottareṇa anuttarapadaprāptivaśāviṣṭajīva -
p. ९७)
nmuktabhāvānāṃ kṛtakṛtyatā atastāvanmātra eva
dṛḍhapratipattivitrīkṛtairviśramaṇīyam - ityudbhujāḥ phūtkurmaḥ /
tadanuttaraparabhairavapadavimaladarpaṇāntarniviṣṭakaulikapadapraviviktaye
granthāntaramavatarati ityuktam
tadyathā -
athādyāstithayaḥ sarve
svarā bindvavasānagāḥ /
tadantaḥ kālayogena
somasūryau prakīrtitau
pṛthivyādīni tattvāni
puruṣāntāni pañcasu /
kramātkādiṣu vargeṣu
makarānteṣu suvrate
vāyavagnisalilendrāṇāṃ
dhāraṇānāṃ catuṣṭayam /
tadūrdhvaṃ śādi vikhyātaṃ
purastādbrahmapañcakam
p. ९८)
amūlā tatkramājjñeyā
kṣāntā sṛṣṭirudāhṛtā /
sarveṣāmeva mantrāṇāṃ
vidyānāṃ ca yaśasvini
iyaṃ yoniḥ samākhyātā
sarvatantreṣu sarvadā /
tatrākulamanuttarameva kaulikaṃ - sṛṣṭirūpamiti nirṇīyate / atha tatsṛṣṭiriti
saṃbandhaḥ tadevānuttaraṃ padaṃ - sṛṣṭirityarthaḥ yadyapi ca sṛṣṭāvapi
prāktananayena kālāpekṣi paurvāparyaṃ na syāt tathāpi
upadeśyopadeśabhāvalakṣaṇo bhedo yāvat svātmani svātantryāt parameśvareṇa
bhāsyate tāvatpaurvāparyamapi - iti tadapekṣayā atha-śabdenānantaryam -
p. ९९)
anantaramakulameva sṛṣṭirūpamiti yāvat na tu
praśnapratijñābhyāmānantaryamatha-śabdenoktam-
ekapraghaṭṭakagatasajātīyaprameyāpekṣakramatātparyapratītipravaṇatvādasya
[asya - athaśabdasya /] anyathā tūṣṇīṃbhāvāderanantaramidam ityapi sarvatra
tatprayogāvakāśaḥ astu - ka iva atra bhavataḥ kleśaḥ? iti cet - na kaścit - ṛte
pratītyabhāvāt [pratītibādha eva kleśa ityarthaḥ tena nāpātakleśaḥ api tu
mūlakleśa eveti bhāvaḥ /] yattu śrīsomānandapādāḥ -
akāraḥ śiva ityuktasthakāraḥ śaktirucyate /
ityāgamapradarśanena atha ityetāvadevānuttaram [tathā ca sati
adhikaraṇasiddhāntanītyā yat pūrvamuktaṃ yadyapi paurvāparyaṃ na saṃbhavati
tathā tūṣṇīṃbhāvāderapi ityādi tacchaṅkaiva kācinnāstīti / ekasminkārye
siddhe kāryāntarāṇi svayameva siddhyanti yatra so'dhikaraṇasiddhāntaḥ /] iti
vyācacakṣire thakārahakārasamavyāptikatābhiprāyeṇa sarvatra prathamollāse
prasaradanantānanta -
p. १००)
vastusṛṣṭiśaktyabhedarūpatvāt
sarvabhūtasthajīvanarūpaparanādāvalambanarūpatvācca atha-śabdārthasya tat
nāsmābhiḥ vitatya vivecitam - tādṛśasya āgamasya yato na
sākṣādvayamabhijñāḥ taistu tathā-
vidhāgamasākṣātkāribhiranekayuktiśatasahiṣṇutā sūtragranthasya sūtritaiva
dhūlibhedapradarśanamapi [cūrṇikārthābhidhānam /] tenaivābhiprāyeṇa
[tenaiva - samavyāptikatābhiprāyeṇa /] tairitaśca [taiḥ - somānandapādaiḥ itaḥ
parātriṃśikālakṣaṇāt amuta iti tattadāgamāt /] amutaśca vitatam / vayaṃ tu
tacchāsanapavitritāstadgranthagranthinirdalanābhilaṣitasvātmapavitrabhāvāḥ taiḥ
nirṇīteṣu evamādiṣu artheṣu udāsīnā eva / dhūlibhedādinā ca
kalpitasāmayikalipyapekṣaṇamapi [sāmayikaḥ - sāṃketikaḥ /] -
p. १०१)
bhavedapi kasyacit [yataḥ sarvadeśeṣu viparītaiva varṇaracanā ato na sarvasya
upāyāya / kālabhedaśca ityameva bodhyaḥ /] upāyāya na tu
tatsakaladeśakālagataśiṣyaviṣayam - iti nāsmābhiḥ vitatya vipañcitam
etadanubhavayuktyanupraviṣṭānāṃ ca tadakāryakaraṃ svakalpanābhiśca sukaram
avasthitaṃ ca anyeṣāṃ ca etadupadeśānabhijñānāṃ [itthamatra vivekaḥ -
nidāghatāpataptāśmapatitānbinduvatsadā /
antaḥsparśaṃ no karoti mūḍānāmupadeśagīḥ //
tathā coktamanyena
jñeyatvamapyupagatā hṛdaye na roḍhuṃ
śaktāḥ pramūḍhamanasāmupadeśavācaḥ /
ārdratvamādadhati kiṃ nalinīdalānāṃ
śliṣṭā nirantaratayāpi nabho'mbudhārāḥ //
iti /] tadupadeśanamapi akiṃcitkaram ityalamanena prakṛtavighnavidhāyinā /
prasutamanusarāmaḥ - a ādyo yeṣāṃ svarāṇāṃ yadi vā thakāreṇa
sukhoccāraṇārthena saha ath ādyo yeṣā-
p. १०२)
miti ādya-śabdaśca atra na vyavasthāmātreṇa api sāmīpyādau api tuṃ ādau
bhava ādyaḥ tathāpi amīṣāṃ varṇānāṃ parāvāgbhūmiriyamiha nirṇīyate
yatraiva eṣāmasāmayikaṃ nityamakṛtrimaṃ saṃvinmayameva rūpaṃ
saṃvinmaye ca vapuṣi sarvasarvātmakatā satatoditaiva sā ca parameśvarī
parābhaṭṭārikā tathāvidhaniratiśayābhedabhāginyapi paśyantyādikāḥ
[mayūrāṇḍarasanyāyena parā vaṭadhānikānyāyena paśyantī
māṣaśamikānyāyena madhyamā tataḥ paraṃ vaikharī /]
parāparābhaṭṭārikādisphārarūpā antaḥ kṛtya tattadanantavaicitryagarbhamayī
nahi tatra yannāsti tat kvāpyasti iti nyāyayam parāmṛśata ca prathamāṃ
[mayūrāṇḍarasanyāyena parā vaṭadhānikānyāyena paśyantī
māṣaśamikānyāyena madhyamā tataḥ paraṃ vaikharī /] pratibhābhidhānāṃ
saṃkocakalaṅkakāluṣyaleśaśūnyāṃ bhagavatīṃ saṃvidam / tathāhi -
yatkiṃcit caramacaraṃ ca tat pāramārthikena anapāyinā rūpeṇa
vīryamātrasārātmanā
tadudbhaviṣyadīṣadasphuṭatameṣadasphuṭatareṣadasphuṭādivastuśatamṛṣṭikālop
alakṣyamāṇatattadananta -
p. १०३)
vaicitryaprathonnīyamānatathābhāvena saṃvidi
bhagavadbhairavabhaṭṭārikātmani tiṣṭhatyeva tathāvadhānātiśayarūḍhaiḥ
[atrāyaṃ bhāvaḥ / saṃvinniṣṭhā viṣayavyavasthitayaḥ iti siddhāntoktiḥ tacca na
bhinnarūpapramātmakasaṃvinmātraviśrāntyā siddhayati api tu
tattadvibhinnaniścayādirūpapramātmadvāreṇa amī bhāvā yadi caikasminneva
ahamiti svarūpe tiṣṭhanti anyathā arthānāṃ jaḍānāṃ tajjñānānāṃ
tadvikalpānāṃ tanniścayānāṃ deśakālakramiṇāṃ
svarūpamātrapratiṣṭhānāṃ na kaścit samanvayaḥ syāt / uktaṃ
ceśvarapratyabhijñāyām
tattadvibhinnasaṃvittimukhairekapramātari /
pratitiṣṭhatsu bhāveṣu jñāteyamupapadyate //
p. १०४)
tathā
deśakālakramajuṣāmarthānāṃ svasamāpinām /
sakṛdābhāsasādhyo'sāvanyathā kaḥ samanvayaḥ //
iti / tathā
itthamatyarthabhinnārthāvabhāsakhacite vibhau /
samalo vimalo vāpi vyavahāro'nubhūyate //
iti tadetaduktaṃ tathāvadhāneti / anenaivābhiprāyeṇa śivopaniṣadi
grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām /
yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ saṃbandhe sāvadhānatā //
iti /] sahasaiva sarvajñatābhūmirasaṃkucitaparamārthā akṛtrimatadrūpā
adhiśayayate eva
parānugrahapavitritairabhyāsakramaśāṇanigharṣaniṣpeṣitatadapratyayarūpa-
kampādyanantāparaparyāyavicikitsāmalaiḥ savicikitsairapi
pratibhātakiyanmātravastudattasaṃkocā [pratibhāteti ayamatra bhāvaḥ - iha
nīlaṃ gṛhṇataḥ prāṇastuṭiṣoḍaśakātmā vedyāveśaparyantamudeti tatra ādyā
tuṭiravibhāgaikarūpā dvitīyā grāhakollāsarūpā antyā tu grāhyābhinnā
tanmayī upāntyā tu sphuṭībhūtagrāhakarūpā madhyaṃ yaddvādaśakaṃ
tasyārdhaṃ nirvikalpasvabhāvaṃ vikalpācchādakaṃ tatra svarūpeṇaikā
ācchādanīye vikalpe pañcakatvamunmimipiṣā unmiṣattā sāceyaṃ
sphuṭakriyārūpatvāttuṭidvayātmikā spandanasyaikakṣaṇarūpatvābhāvāt
unmiṣitatā svakāryakartṛtvaṃ ca
ityevamācchādanīyaviṣayapāñcavidhyātsvarūpācca ṣaṭkṣaṇā nirvikalpakāḥ
tato'pi nirvikalpasya dhvaṃsamānatā dhvaṃsaḥ vikalpasya unmimiṣipā
unmiṣattā tuṭidvayātmikā unmiṣitatā ca iti ṣaṭ tuṭayaḥ svakāryakartṛtā tu
grāhakarūpatā ityuktaṃ na sā bhūyo gaṇyate iti tatra vikalpanyūnatve
tuṭinyūnatā evaṃ sthite yāvat sphuṭedantātmano bhedasya nyūnatā
tāvaddvayaṃ dvayaṃ hasati yāvat dvituṭikaḥ śivāveśaḥ tatra ādyā tuṭiḥ
sarvataḥ pūrṇā dvitīyā sarvajñānakaraṇāviṣṭā abhyasyamānā
sarvajñatvasarvakartṛtvāya kalpate - na tvādyā tadetadbhaṭṭakallaṭena tuṭipāta iti
āmnātam tuṭerādyāyāḥ pāto'pacayo'parā tuṭirdvitīyetyarthaḥ /] na tu
kṛtrimā / yadāhuḥ śrīkallaṭapādāḥ -
tuṭipāte sarvajñatvasarvakartṛtvalābhaḥ /
iti / evameṣa svaprakāśaikarūpo'pi artho yuktyā -
p. १०५)
pradarśyate - yat yat svasāmarthyodbhūtottarakālikārthakriyāyogyatādivaśa-niḥ
śeṣyamāṇasatyatāvaśāvāptāvicalasaṃvādaṃ virodhāvabhāsi
saṃmatakramikavikalpyamānanīlādiniṣṭhavikalpapūrvabhāvi
nirvikalpasaṃvidrūpaṃ
tattadvikalpanīyavairuddhābhimatanīlapītādyābhāsāvibhāgi bhavati yathā
[yathā citrajñāne na tāvaccitraṃ rūpaṃ na bhāsate - saṃvittivirodhāt jaḍasya
ca prakāśāyogaḥ tenedaṃ jñānātmakameva rūpaṃ na ca ākārabhedena
jñānabhedaḥ - citrarūpasyaikasya ākārabhedābhāvāt yathā nīlasyaiko
nīlasvabhāva ākāraḥ tathā vaicitryasyaikasya citrasvabhāva evākāraḥ
tasmiṃścātmabhūte jñānaṃ pravartamānaṃ kṛtsna eva pravartate yadi vā na
pravartata eva na tu bhāgena pravartate tasya nirbhāgatvāt ye tvamī bhāgāḥ
parasparaviviktāḥ pratibhānti na te citraṃ rūpamiti bhāvaḥ /
śikharathasya hi satyapi gṛhādivedyabhede eka eva nagarāvabhāsaḥ syāt /
mecakabodho nirvikalpakanīlādijñānaṃ tatrāpyavibhāga evetyarthaḥ /]
citrajñānaśikharasthasaṃvinmecakabodhādi yattu
tadviruddharūpanīlapītādyābhāsāvibhaktaṃ na bhavati
tattadanantasvasāmarthyodbhūtanīlapītādyā -
p. १०६)
bhāsavikalpapūrvabhāgyapi na bhavati yathā nīlaikasākṣātkāri jñānam bhavati
ca idamastamitodeṣyadubhayavikalpajñānāntarālavarti unmeṣapratibhādi
śabdāgamagītaṃ [śabdāgamaḥ - prakriyāśāstram /] nirvikalpakaṃ
sasaṃvādaviruddhābhimatanīlādivikalpapūrvabhāvi
tasmāttadanantāvabhāsāvibhāgamayameveti ubhayośca
jñānayorantarālamanapahnavanīyaṃ - jñānayorbhedādeva tacca
saṃvidātmakameva anyathā tenaiva saṃvitsaṃskārocchede [saṃskāroccheda iti
navanavābhāsāḥ pratikṣaṇamudayavyayabhāja iti vyavahārahāniḥ tataśca
kasmiṃścidarthe pūrvagṛhīte yatsaṃvedanaṃ pūrvaṃ bahirmukhamabhūt
tasyāntarmukhaṃ yat citsvarūpatvaṃ tatkālāntare'pi avasthāsru svātmagataṃ
tadviṣayaviśeṣe bahirmukhatvaṃ parāmṛśatīti smaraṇaśaktiḥ /
tathānusaṃdhānamekaviṣayabhāvopapannasmṛtitāprāptirūpam /]
smaraṇādyanusaṃdhānādyayoga iti pratibhākhyasya dharmiṇaḥ sarvavādinaḥ
prati
p. १०७)
avivāda [uktaṃ hi sūtravimarśinyāmanenaiva
vinā yena na kiṃcitsyātsamastā api dṛṣṭayaḥ /
anastamitasaṃbodhasvarūpaṃ taṃ stumaḥ śivam //
iti /] eva iti na asiddhiḥ saṃketavyutpattikālānavalambanāt ca asya avikalpatvameva
sahajāsāmayikatathāparāmarśayogo hi jaḍavilakṣaṇasaṃvidrūpanāntarīyako
[nanu ca viśuddhasaṃvedanarūpe bhagavati kathaṃ parāmarśo vikalpatulyaḥ
syāt? ityata āha - jaḍetyādi / uktaṃca -
svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā /
prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ //
iti / na ca vācyaṃ kathaṃ tathāpi tadvikalparūpaṃ na syāt iti na vikalpatulyatvaṃ
- bhedānullāsāditi / tathā coktaṃ
ahaṃpratyayamarśo yaḥ prakāśātmāpi vāgvapuḥ /
nāsau vikalpaḥ sa yukto dvayākṣepī viniścayaḥ //
iti /] na vikalpatulyatvaṃ - bhedānullāsāt bhedasāratālabdhatayā tu arthabhāvaṃ
kuryāt vikalpānāṃ ca avikalpaṃ vinā nodayaḥ - asvātantryāt asvātantryaṃ ca
p. १०८)
saṃketādismaraṇopāyatvāt saṃketādismaraṇaṃ ca tathā anubhavaṃ vinā
kutaḥ saṃvidaśca prāṅnyāyena kālādiparicchedābhāvaḥ iti ekaika sā
pārameśvarī pratibhā asmaduktimāhātmyakalpitā evaṃvidhā
aparicchinnasvabhāvāpi sarvātmaiva madhye'pi
vartamānabhūtabhaviṣyadrūpavikalpāntaraprasavabhūreva tathā [tathā ceti
itthaṃ tanmataṃ - yadi hi jñānādarthaḥ pṛthagavabhāsitātmā bhavet
jñānamantareṇāpi asāvupalabhyeta? na caivamasti tasmādabheda eva
jñānārthayoriti / yadāhuḥ
sahopalambhaniyamādabhedo nīlataddhiyoḥ /
iti / tasmājjñānameva sarvatra tathā tathā pratibhāti na tadvyatirikto nāma
kaściditi jñāna eva ca ekagnāyaṃ prameyapramāṇapramitivyavahāraḥ
samāpyate iti tasya hi viṣayākāratā prameyaṃ grāhakākāraṇatā pramāṇaṃ
svasaṃvittiśca phalamiti / yathoktaṃ
yadābhāsaṃ prameyaṃ tatpramāṇaṃ phalate punaḥ /
grāhakākārasaṃvittyostrayaṃ nātaḥ pṛthakkṛtam //
iti / tadidamanādyavidyāvāsanāvilāsaviparyāsitatattvadarśanatayā jñānameva
grāhyagrāhakasaṃvittibhedavadiva lakṣyate avidyāviratau tu svacchamevaitat
saṃpadyate na kiṃcidveti / taduktaṃ
nānyo'nubhāvo buddhyāstu tasyānānubhavaḥ paraḥ /
grāhyagrāhakavaidhūryātsvayaṃ saiva prakāśate //
iti / tathā
avibhāgo'pi buddhyātmā viparyāsitadarśanaiḥ /
grāhyagrahakasaṃvittibhedavāniva lakṣyate //
ityartharūparahitaṃ saṃvinmātraṃ kiledamiti paśyat /
parihṛtya duḥkhasantatimabhayaṃ nirvāṇamāpnoti //
iti saugatamatam /] ca vivekakuśalairālayavijñānameva
p. १०९)
mevopagataṃ sasaṃvādatvaṃ ca tadanantarabhāvināṃ vikalpānāṃ darśitameva
- iti nāsiddho hetuḥ sādhyadharmiṇi na ca ekāvabhāsivikalpasaṃvibhāgakāriṇi
[yat vedyate yena vedanena tat tato na bhidyate yathā - ātmā jñānasya vedyante
nīlādayaḥ bhede hi jñānenāsya vedyatvaṃ na syāt - tādātmyasya
niyamahetorabhāvāt anyenānyasya asaṃbaddhāsya vedyatve'tiprasaṃga iti bhede
niyamahetoḥ saṃbandhasya vyāpakasyānupalabdhyā
bhedādvipakṣādvayāvartamānaṃ vedyatvamabhedena vyāpyate iti / yaccāyaṃ
grāhyagrāhakasaṃvittināṃ pṛthagavabhāsaḥ sa ekasmiṃścandramasi
dvitvāvabhāsa iva bhramaḥ / yathoktaṃ -
bhedaścābhrāntivijñāne dṛśyetendāviva dvayaḥ /
iti /] avikalpake vipakṣe sadā vā kadācidapi vā vartate na ca tato'sya vyāvṛttiḥ
saṃdigdhā - iti na viruddho nānaikāntiko na
p. ११०)
saṃdigdhavipakṣavyāvṛttiḥ [yathā chidikriyā chedyena saṃbadhyate bhidyate ca
tathā jñānakriyāpi jñeyena saha saṃbhatsyate bhetsyate ca - iti
sahopalambhaniyamasyāpi vipakṣādvyāvṛttiḥ saṃdigdheti pūrvapakṣaḥ / atra -
jñānasvaparasaṃvedyatāmātreṇaiva
nīlataddhiyoryugapadgrahaṇaniyamasyopapatteḥ bāhyābhāvājjñānaṃ parasya
saṃvedakaṃ na bhavati ityuttarapakṣaḥ /] dṛṣṭāntadharmaṇi apicitrajñānādau
hetorevamevāsiddhatādidoṣāḥ parihṛtā bhavantyeva hetudoṣeṣu tu parihṛteṣu
dṛṣṭāntādidoṣā niravakāśā eva ityādi bahu nirṇītakalpamaparaireva iti kiṃ
tadanubhāṣaṇakleśena / siddhaṃ tāvat hyetat -
yatprātibhaṃ nikhilavaiṣayikāvabodha -
pūrvāparāntaracaraṃ nikhilātmakaṃ tat /
tasyāṃ pralīnavapuṣaḥ paraśaktibhāsi
glānirghaṭeta [ghaṭeta - viśleṣamāpnuyāt /] kimabhāvavaśopakḷptā [abhāveti -
yathāmyairuktam
abhāvaṃ bhāvayettāvadyāvattanmayatāṃ vrajet /
iti] //
p. १११)
śarīraprāṇādau paradhanasukhāsvādapaṭala -
manālokya svasminspṛśati hṛdaye glānimasamām /
praviṣṭā cedantarnikhalajagatīsūtisarasā
parā devī hanta pravilasatu pūrṇaṃ haviriva //
taduktaṃ spande
glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ /
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā //
iti /
ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ /
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet //
iti ca /
māyīyakārmamalamūlamuśanti tāvad
ajñānanāmamalamāṇavameva bhadrāḥ /
bījaṃ tadeva bhavajīrṇataroḥ parasmin
saṃvinnisātadahane dahate kṣaṇena //
yathāhuḥ -
malamajñānamicchanti saṃsārāṅkurakāraṇam /
iti / tadevoktam
tadunmeṣaviluptaṃ cet * * * * * * /
iti / evameva ca vyākhyātam ato'nyathā glāneḥ vilopakatvamasyāśca ajñānāt
saraṇam ajñānasya ca unmeṣeṇa vilopaḥ - iti kiṃ kena saṃśliṣṭam iti
nṛpanirūpaṇaprāyameva bhavet -
sa-ipari-uṇṇapamaru-uttāṇa
utahugahi-avuṇabhajji-aṇijja-i /
ajāṇi-avihaḍa-i-añjāṇa
ujampusu-accha-ipūri-akajja //
tadevaṃ bhagavatī parāvāgbhūmiḥ garbhīkṛta
svasvātantryasattodbhaviṣyatpaśyantyādiviniviṣṭaparāparābhaṭṭārikādi-
prasarāt tadgarbhīkāravaśāvivādaghaṭitasakalabhūtabhuvanabhāvādiprapañca-
prabodhaikyacamatkārasārā
parameśvarabhairavabhaṭṭārakāvirbhāvaprathitatathāvidhādbhutabhūta-
paramārthasvarūpā svātmavimala -
p. ११३)
darpaṇanirbhāsitānantasṛṣṭisthitisaṃhāraikyamayamahāsṛṣṭiśaktirādi-
kṣāntarūpā athādyā ityādinā granthena niḥśeṣaṃ bhagavatā nirṇīyate iti
sthitam / tadevaṃ [tatraiva sarvamastīti sthite /] sthite granthārtho nirṇīyate -
akārādi - visargāntaṃ śivatattvaṃ kādiṅāntaṃ dharādi-nabho'ntaṃ
bhūtapañcakaṃ cādi-ñāntaṃ gandhādi-śabdāntaṃ tanmātrapañcakaṃ
ṭādi-ṇāntaṃ pādādi-vāgantaṃ karmākṣapañcakaṃ tādi-nāntaṃ
ghrāṇādiśrotrāntaṃ buddhikaraṇapañcakaṃ pādi-māntaṃ mano'haṃkāra-
buddhi-prakṛti-puruṣākhyaṃ pañcakaṃ vāyavādiśabdavācyā yādayo
vakārāntā rāgavidyā- kalāmāyākhyāni tattvāni dhārayanti-pṛthagbhūtatayā
abhimānayanti iti dhāraṇāni dvau atra ṇicau prayojyaprayojakabhāvadvairūpyāt
tathā hi - dhriyante [dhriyante - avasthitiṃ bhajanta ityarthaḥ /] svātmani eva sarve
bhāvāḥ prakāśātmani paramaparipūrṇe pade bhairavātmani -
p. ११४)
sarvātmani yathoktaṃ śivadṛṣṭau
ātmaiva [ātmā - svasvabhāvaḥ /] sarvabhāveṣu sphurannirvṛtacidvapuḥ
[cidvapuriti ātmasātkṛtasamastavedyārthaḥ /] /
aniruddhecchāprasaraḥ prasaraddṛkkriyaḥ śivaḥ //
iti / yathoktaṃ spande
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ * * * * * * * * /
iti / evaṃ svātmanyeva prabhāsvare prakāśanena dhriyamāṇān bhāvān
dhārayati svayamaprakāśībhāvena - jaḍatāsvabhāvedaṃ [svabāvedaṃbhāveti -
yaduktaṃ pratyabhijñāyām
idaṃbhāvopapañcānāṃ vedyabhūmimupeyuṣām /
bhāvānāṃ bodhasāratvādyathāvastvavalokanāt //
iti /] bhāvāspadatāprāpaṇena prakāśayati parameśvara eva punarapi
ahaṃbhāvenaiva ācchādayati / tadiyaṃ bhagavatsadāśiveśadaśā
śuddhavidyāmayī ekena ṇicā dhvanitā tatrāpi ca yat idantāyā ahantayā
ācchādanaṃ tadācchādanīyedantopapattau
p. ११५)
upapadyate [vidyeśvarādirūpāyāmidantāyāṃ sakhyāmupapadyate nānyadheti /]
na ca śuddhaparameśvaracinmayarūpāpekṣaṃ bhinnaprathātmakamidantākhyaṃ
rūpamupapadyate - iti ācchādanīyānupapattau tadvaśena tadācchādakatāpi
ahaṃbhāvasya nopapannā iti tathāvidheśvarabodhānupapattiḥ tadanupapattau ca
na kiṃcit bhāseta - kāraṇābhāvāt ityuktamasakṛt bhāsate ca idaṃ
tadbhāsāvyatirekarahitamapi parameśvaraśaktita eva bahiḥ prathate -
kāraṇāntarāsaṃbhavāt svasaṃvidi ca saṃvida eva sarvamayatvaprathanāt /
tadevaṃ svātmarūpaṃ jagat bhedena bhāsamānaṃ prakāśātmanyeva
ahamātmani bhāsate sāmānādhikaraṇyena iti iyatā etāvat avaśyamevākṣiptaṃ
- yathā īśvara eva kasyāpi vediturbhinnān vedyān ahantayā paśyati yaścāsau
ko'pi vedayitā so'pi bhāsanāt svātmamaya eva - iti svātmani tathāvidhāḥ
śaktīradhiśete
p. ११६)
yābhirasau tadaiva bhinnavedyavedakībhāvamupāśnuvīta rāgādibhireva ca
tathāvidhatvamasyeti rāgādaya eva ādhriyamānān bhāvān uktanyāyena
dhārayantamīśvaraṃ prati prayojakatāṃ gacchanti atastasyaiva
puṃstvavyapadeśakāraṇaikabhūtā dvitīye ṇici utpanne
dhāraṇaśabdavācyāḥ ṇijutpattāvapi sarvatraiva prakṛtyarthānvayānapāyo
dhriyamāṇatayā prakāśamānasyaiva hi dhāryamāṇatā prakāśanāsaṃjñā
upapadyate yataḥ yathoktaṃ mayaiva śivadṛṣṭyālocane
preṣo'pi sa bhavedyasya śaktatā nāma vidyate /
iti / bhartṛharirapi
apravṛttasya hi praiṣe pracchāderloḍvidhīyate /
pravṛttasya yadā praiṣastadā sa viṣayo ṇicaḥ //
iti / tadevaṃ dhāraṇaśabdenāparaśāstreṣu kañcuka -
p. ११७)
nāmadheyaprasiddhānyeva tattvāni iha nirūpitāni yaduktaṃ śrītantrasāre
dhārayanti paśoḥ pāśānbhāvānsvātmamayāṃstathā /
vidyāmāyāniyatyādyāḥ śodhyāstena prayatnataḥ //
iti / yattu śrīsomānandapādaiḥ dhāraṇaśabdena aṅgāni nirūpitāni
pakṣāntarāśrayaṇena [anyārthakathanenetyarthaḥ /] tatra
parapakṣasarvadṛśyatvaprathanamātmani abhiprāyaḥ teṣāṃ hi īdṛśī śailī
[śīle bhavā śailī samādhānapūrvikā pravṛttiriti kayayaṭaḥ racanenye śailī
svamatamityanye /]
svapakṣānparapakṣāṃśca niḥśeṣeṇa na veda yaḥ /
svayaṃ sa saṃśayāmbhodhau nimajjaṃstārayetkatham //
iti / śādi-kṣāntaṃ mahāmāyā vidyeśvarasadāśivaśaktyākhyaṃ
tattvapañcakaṃ tathāhi - māyātattvasya upari vidyātattvādhaśca avaśyaṃ
tattvāntareṇa bhavitavyam - yatra vijñānākalānāṃ
[itthamatreśvarapratyabhijñoktaḥ kramaḥ -
svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā /
dvidhāṇavaṃ malamidaṃ svasvarūpāpahānitaḥ //
śuddhabodhātmakatve'pi yeṣāṃ nottamakartṛtā /
nirmitāḥ svātmano bhinnā bhartrā te kartṛtātyayāt //
ete ca vijñānakevalāḥ
śūnyādyabodharūpāstu kartāraḥ pralayākalāḥ
iti /] sthitiḥ yathoktam
p. ११८)
māyordhve śuddhavidyādhaḥ santi vijñānakevalāḥ //
iti / tathāhi mahāmāyābhāve māyāpade pralayakevalānāmavasthitiḥ vidyāpade
ca vidyeśvarādīnām - iti kimiva tat vijñānakevalāspadaṃ syāt ata eva
vidyāpadapracyutānāmapi eṣāṃ
bhedamayabhāvarāśigatabhinnavedyaprathānudayāt
māyīyābhidhānamalānullāse tatra vijñānakevalo malaikayukta iti
ajñānātmakāṇavamalāvalambitvaṃ śrīpūrvaśāstre kathitam ta eva
śuddhavidyāpadānugrahāt
p. ११९)
bodhitā mantratadīśādibhāvabhāgino [uktaṃ hi anyatra
mantratvameti saṃbodhādananteśena kalpitāt /
iti /] bhavanti iti tatraivoktaṃ
vijñānakevalānaṣṭau bodhayāmāsa pudgalān /
ityādinā
mantramaheśvareśatve saṃniyojya * * * * * * * /
ityādinā ca / keṣucittu śāstreṣu sā mahāmāyā bhedamalābhāvopacārāt
vidyātattvaśeṣatayaiva nirṇīyate kvacit punarajñānamalasadbhāvoparodhāt
māyātattvapucchatayā yathā keṣucit śāstreṣu rāgatattvaṃ puṃsyeva lagnam iti
na pṛthak parāmṛṣṭam yathā vā ihaiva śrītrikāgameṣu niyatikālau na pṛthak
nirūpitau atra mate vidyādyanāśritaśivāntaṃ brahmapañcakaṃ nirṇeṣyate ca
etat eṣāṃ ca tattvānāṃ bṛhattvaṃ bṛṃhakatvaṃ ca prāyo bhedasamuttīrṇatvāt
saṃsārasūtikartṛtvāt ca evametāni
p. १२०)
catustriṃśattattvāni prakriyātmanā sthitāni akārameva ādirūpatayā bhajante /
tatra idaṃ vicāryate - prathamataḥ śivatattvam a varge tato bhūtāni ityādi
yāvadante śaktitattvam - iti ko'yaṃ
sṛṣṭisaṃhārajñaptisthityavatārakramāṇāṃ madhyāt kramaḥ sarvatra ca
śrīmālinīvijayottarasiddhātantra-svacchandādiśāstreṣu kṣakārāt [kṣakārāt
prabhṛtīti itthamatra kramaḥ - pṛthivyāṃ kṣakāramekameva
padamantravarṇarūpaṃ avādyavyaktānteṣu tattveṣu
hādi-ṭāntāstrayoviṃśativarṇāḥ caturakṣare dve padamantre pañcākṣarāṇi
trīṇi pumādimāyānteṣu dhādi-nāntāḥ sapta varṇāḥ padamantre dve
pañcākṣaramekaṃ dvyakṣaraṃ dvitīyamiti śuddhavidyeśvarasadāśiveṣu ca ga-
kha-kā varṇāstrayaḥ padaṃ mantraṃ ca tryakṣarameva śivatattve punaḥ
svaraṣoḍaśātmakamekameva varṇapadamantratattvamiti tacca
śaktitvaprādhānyādekameva śaktirhi na śaktimato bhinnā bhavitumarhatīti
bhāvaḥ / kṣityāditattvacatustriṃśataḥ kṣakārātprabhṛti caikamekaṃ yojayitvā
pūrve vyāpakatayābhimate saśaktike ṣaṭtriṃśe tattve saṃhārakramasya
adhvaśuddhāvucitatvāt visargādārabhya ānulomyena
akāraparyantasvaraṣoḍaśakatvam / uktaṃ cānyatra
tata ekaikavarṇatvaṃ tattve tattve kṣamāditaḥ /
kṛtvā śaive pare proktaḥ ṣoḍaśārṇo visargataḥ //
iti /] prabhṛti -
p. १२१)
avargāntaṃ pārthivādīnāṃ śivāntānāṃ tattvānāṃ niveśaḥ uktaḥ -
ādyadhārikayā [dhāriketi -
mataṃ caitanmaheśasya śrīpūrve yadabhāṣata /
dhārikāpyāpinī boddhrī pavitrī cāvakāśadā //
iti /] vyāptaṃ tatraikaṃ tattvamiṣyate /
ekamekaṃ pṛthak kṣārṇaṃ padārṇamanuṣu smaret //
ityādinā tatraiva ca punarbhinnayonimālinībhaṭṭārikānusāreṇa [mālinīti /
yaduktaṃ śrīmajjayadratharājānakaiḥ
* * * * * * * bhinnayonistu mālinī /
ityasyā vyākhyānāvasare bhinnā svarairbheditā yoniḥ kādilakṣaṇā yasyāḥ /
tatra śaktivācako mālinīmantraḥ śaktimadvācakastu mātṛkāmantraḥ / tatra
mātṛkā prasiddhaiva / mālinī yathā na ṛ ṝ ḷ ḹ tha ca dha ī ṇa u ū ba ka kha ga
gha ṅa i a ba bha ya ḍa ḍha ṭha jha ña ja ra ṭa pa cha la ā sa aḥ ha ya kṣa ma śa
aṃ ta e ai o au da pha iti / trikahṛdaye'pi
nādinī tu śikhāgrasthā nakarākṣarasaṃjñitā /
iti / taduktaṃ mālinī hi bhagavatī mukhyaṃ śāktaṃ rūpaṃ
bījayonisaṃghaṭṭena samastakāmadugham anvarthaṃ caitannāma
rudraśaktimālābhiryuktā phaleṣu puṣpitā
saṃsāraśiśirasaṃhāranādabhramarī siddhimokṣadhāriṇī
dānādānaśaktiyuktā iti ralayorekatvasmṛteḥ ata eva bhraṣṭavidhirapi mantra
etannyāsātpūrṇo bhavati sāñjano'pi gāruḍavaiṣṇavādirnirañjanatāmetya
mokṣaprado bhavatīti /]
phakārādīnāmabhinnayonimātṛkāniveśāvāptatattvāntarasthitīnāmapi -
p. १२२)
phe dharātattvamuddiṣṭaṃ cādi-ñānte'nupūrvaśaḥ /
trayoviṃśatyavādīni * * * * * * * * * /
ityādinā pārthivāditattvayojanā nirūpitā / punarapi ca tatraiva
śrīvidyātrayānusāreṇa [vidyātrayeti -
yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī /
icchātvaṃ tasya sā devi sisṛkṣoḥ pratipadyate //
iti prathamocchalattātmakatvena bahirullilasipāsvabhāvā
pramātṛviśrāntidhāmabhūtā parā ityuktā tato'pi
evametadidaṃ vastu nānyatheti suniścitam /
jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate //
ityantarāsūtritecchākriyāmayī
yatra yatra militā marīcaya-
statra tatra vibhureva jṛmbhate /
ityevaṃrūpā parāparetyuktā / tato'pi
evaṃ bhūtamidaṃ vastu bhavatviti yadā punaḥ /
jātā tadaiva tadvastu kurvantyatra kriyocyate //
iti tattatpramātṛprameyādivaicitryamayī ca aparetyuktā /
yathoktamācāryābhinavaguptapādaiḥ
yayedaṃ śivādidharaṇyantamavikalpasaṃvinmātrarūpatayā bibharti ca paśyati
ca bhāsayati ca parameśvaraḥ sāsya parāśaktiḥ yayā darpaṇahastyādivat
bhedābhedābhyāṃ sā parāparā śaktiḥ yayā parasparaviviktatātmanā
bhedenaiva sā aparā śaktiḥ /
iti vidyātrayanirūpaṇaṃ pārameśvaraśāstreṣu] -
p. १२३)
niṣkale padamekārṇaṃ tryarṇaikārṇadvayaṃ dvaye /
iti parāparābhaṭṭārikānusāreṇa [śrīmanmālinīvijaye
māyāṃ tu mārgasaṃśuddhau dīkṣākarmaṇi sarvataḥ /
kriyāsvanuktamantrāsu yojayedaparāṃ budhaḥ //
vidyādisakalāntaṃ ca tadvadeva parāparām /
yojayenneśvarādūrdhvaṃ niyatyādikamaṣṭakam //
na cāpi sakalādūrdhvamaṅgapaṭkaṃ vicakṣaṇaḥ /
niṣkale parayā kāryaṃ yatkiṃcidvidhicoditam //
iti / atra sūkṣmatarabodhavatāṃ mūlārthaḥ subodha eveti na nirṇītaḥ anyeṣāṃ
tu yuktikathanamapi piṣṭapeṣaṇatulyamakiṃcitkaramityarthaḥ /] oṃkāraṃ
śivatattvam aghore ityatra śaktitattvam ityādikrameṇa pārthivāditattvanirūpaṇā
yojitā / punarapi ca tatraiva śrī-vidyātattvānusāreṇa
phakārādīnāmabhinnayonimātṛkāniveśāvāptatattvāntarasthitī -
p. १२४)
nāmapi -
phe dharātattvamuddiṣṭaṃ cādi ñānte'nupūrvaśaḥ /
trayoviṃśatyavādīni * * * * * * * * //
ityādinā tattvayojanā / śrīmadaparābhaṭṭārikābhiprāyeṇa ca -
sārdhenāṇḍadvayaṃ vyāptamekaikena pṛthagdvayam /
aparāyāḥ samākhyātā vyāptireṣā vilomataḥ [atra piṇḍārthaḥ - icchāśakti-
jñānaśakti-kriyāśaktitritayaṃ vaiparītyena boddhavyamityarthaḥ /] //
ityādinā phaṭkāre pārthivaprākṛtāṇḍadvayam huṃkāre māyīyaṃ hrīṃkāre
śāktamaṇḍaṃ ca iti tattvaniveśaḥ / śrīparābhaṭṭārikāvyāptinirūpaṇe ca -
sārṇena tritayaṃ vyāptaṃ triśūlena caturthakam /
sarvātītaṃ visargeṇa parā vyāptirudāhṛtā [etatkathane punarayamabhiprāyaḥ -
ekena vapuṣā śuddhau tatraivānyaprakāratām /
antarbhāvyācarecchuddhimanusandhānavān guruḥ //
aśaktau kramāntaro'pyastītyāha
anantarbhāvaśaktau tu sūkṣme sūkṣmaṃ viśodhitam /
taddhi śuddhaṃ bījabhāvātsūte nottarasantatim //
iti / etacca sarvaṃ trikasāre prasiddham /] //
p. १२५)
iti anyathaiva prakriyāyojanaṃ nirūpitam / punarapi
mātṛkāsadbhāvaratiśekharakuleśvarādimantrabhaṭṭārakādyabhiprāyeṇa
anyathā anyathā ca aparatantreṣvapi evameva viparyastaprāyaṃ bahu bahuśo
nirūpitam tat punariha sarvamevānyathā iti paridṛśyate - iti mahān
ayamāgamavidaḥ svakaṭakakṣobha iva sarvavināśakaḥ samudbhūtaḥ / na ca
sāṃketikamidaṃ - yena puruṣecchāvaśopakalpitena rūpeṇa ca anyathā anyathā
nirūpyamāṇamiha saṃgataṃ bhavet yathā - dākṣiṇātyāḥ cauraśabdena
odanaṃ vyapadiśanti saindhavāstu tenaiva dasyum odanaṃ tu krūraśrūtyā tayā
tu kāśmīrikā vituṣitayavagodhūmataṇḍulān iti - sāṃketikatve hi
anavasthitatvāt apāramārthikatvāt ca śodhyaśodhakabhāvādyanupayogāt
anirūpaṇīyatvameva syāt saṃketasyāpi paramārthasattaiva nahi saṃketo nāma
anyaḥ kaścit - ṛte parameśvarecchātaḥ prasiddho hi na saṃketo
bhagavadicchāprakalpitaḥ -
p. १२६)
tannāmākṣaralipyādigatāpyāyanādikarmavidhijanitatacchāntikādiphala-
saṃpatteḥ iti cet - tarhi ekenaiva saṃketena sarvavastusaṃpattau kiṃ
saṃketāntarāśrayeṇa tadāśrayaṇe vā
svaśāstritaśāstrāntarīyalaukikapārṣadadaiśikaghanakṛtapratipuruṣa-
niyatādyanantasaṃketanivesanapūrvakaṃ tadapi nirūpyameva na
tāvadbhirūpayogaḥ etāvataiva kāryasiddhiḥ - ityapi nirakṣarakukṣukuharaiḥ
ucyamānaṃ śrūyamāṇaṃ ca śobhata eva / avikalā bhagavadicchā na
vicārapadavīmadhiśete? iti cet - alaṃ
granthadhāraṇavācanavyākhyānavicāraṇādimithyāyāsena parityājya evāyaṃ
gurubhāraḥ tūṣṇīṃbhāvaśaraṇaireva stheyam
bhagavadicchaivottāraṇīyamuttārayet tadicchaiva anugrahātmā evaṃ
vicāraṇāyāṃ paryavasāyayati na
p. १२७)
khalu pādaprasārikayaiva sukhaṃ śayānaiḥ bhuñjānaiśca svayam
avimṛśadbhiḥ
svāpekṣatīvratarādiparameśvarānugrahotpannādhikādhikasūkṣmatama-
vimarśakuśaladhiṣaṇāpariśīlanaparāṅmukhaiḥ vā sthātavyamiti / tat sarvadā
vimṛśyamidaṃ vartate - iti etāvat na jahīmaḥ tat atra avadhārya sthīyatāṃ yāvat
pariharāmaḥ sarvamidaṃ kiṃcit na vastutaḥ codyajātaṃ parameśvaryāṃ
parāvāgbhuvi anuttaradurghaṭakāritātmakanirapekṣasvātantryasārāyāṃ
pāratantryāṃśaleśamātraparamāṇunāpi anuparaktāyām - iti prāyaḥ prāgeva
pratisamāhitamadaḥ tathāpi vistarataḥ parihrīyate - yat tāvaduktaṃ śivatattvaṃ
tataḥ pṛthivī ityādiko'yaṃ kramaḥ iti tanna kaścit kramaḥ - iti brūmaḥ akramaṃ
yat etat paraṃ pārameśvaraṃ vicitraṃ garbhīkṛtānantavaicitryaṃ svātantryaṃ
trikārtharūpaṃ tadeva etat tathāhi - yeyamaparā parāparā parābhaṭṭārikā
pārameśvarī bhairavīyā sattā sā sadāśivatattvānāśritaśaktitattvasyāpi
uparivṛttiḥ
p. १२८)
tadantasyāpi āsanapakṣīkṛtatvāt [divyatanusaṃjīvanārthaṃ hyayaṃ kramaḥ
yathānyatra
mahāpretaṃ nyasetpaścātprahasantamacetanam /
raktavarṇaṃ sutejaskaṃ netratrayavibhūṣitam //
tadyathā - ādhāraśaktimūle mūlaṃ kanda āsāramūlakam lambikānte
kalātattvānto daṇḍaḥ māyātmako granthiḥ catuṣkikātmā
śuddhavidyāpadmaṃ tatraiva sadāśivabhaṭṭārakaḥ sa eva mahāpretaḥ
prakarṣeṇa līnatvāt bodhātprādhānyena
vedyātmakadehakṣayāmnādāmarśātmakatvāśceti tatrābhyutthitaṃ
tanmūrdharandhrava?yanirgataṃ
nādāntavartiśaktivyāpinīsamanārūpaparātrayaṃ dviṣaṭkāntaṃ tadupari
śuddhapadmatrayamaunmanasam etasmin viśvamaye bhede āsanīkṛte
adhiṣṭhātṛtayā vyāpakabhāvena ādheyabhūtāṃ yathābhimatāṃ devatāṃ
kalpayitvā pūjayediti / atrāntaraślokāḥ
dvādaśāntamidaṃ grāgraṃ trīśūlaṃ mūlataḥ sphurat /
devīcakrāgragaṃ tyaktakramaḥ khecaratāṃ vrajet //
mūlādhārāddviṣaṭkāntavyomāgrāpūraṇātmikā /
khecarīyaṃ svasaṃcārasthitibhyāṃ svāmṛtāśanāt //
iti / ityantaryāgaḥ /] / tathāhi -
īśvaraṃ ca mahāpretaṃ prahasantamacetanam /
ityanena sadāśivāntamāsanaṃ nādāntapakṣaniviṣṭaṃ
śrīpūrvaśāstropasaṃhṛtam -
ityetatsarvamāsanam
ityuktvā
p. १२९)
tasya nābhyutthitaṃ śaktiśūlaśṛṅgatrayaṃ smaret
iti śaktiprakhyavyāpinīsamanātmakaśṛṅgatrayamuktaṃ tatrāpi
unmanasordhvakuṇḍalikāpadaparamadhāmasitakamalatrayarūpatayā nirūpitam
ityetat paramāsanaṃ - parāparyantatvāt iti tadupari ca devīnāṃ sthitiḥ iti
tadetatparaṃ paśyantyākhyaṃ jñānaśaktereva paryantadhāma
nādākhyarūpamatikramaṇīyatvenaiva sthitaṃ yathoktaṃ śivadṛṣṭau
athāsmākaṃ jñānaśaktiryā sadāśivarūpatā /
vaiyākaraṇasādhūnāṃ sā paśyantī parā sthitiḥ //
iti /
pratyagātmani hi buddhiḥ paśyantī rudradevatā /
paraṃ sadāśivajñānaśaktāveva anāśritaśivaśaktyātmani viśrāmyati
mano'haṃkārayoḥ brahmaviṣṇudevatayoḥ [īśvarapratyabhijñāyāṃ
tatraitanmātṛtāmātrasthitau rudro'dhidaivatam /
bhinnaprameyaprasare brahmaviṣṇū udāhṛtau //
iti / atra vivekecchubhistantrāloka evāvadhāryam /]
p. १३०)
vaikharīmadhyamāpade patyorīśasadāśivakriyāśaktipadameva
[īśvaratattvasyaiva sadāśive /] parā pratiṣṭhābhūḥ iti tāvat āgamasiddhaṃ
svasaṃvedanavṛṃhitaṃ ca tat paśyantyupari parābhūmiḥ bhagavatī - yatra
sarvamabhedenaiva bhāti ca [sūkṣmabuddhivivecyo'gra kramaḥ /] vimṛśyate ca /
yadyapi hi vidyāpade māyāpade'pi abhedena bhāsanā sthitāpi tatra
vimarśo'nyathā vidyāpade hi idamiti [īśvarabhaṭṭārake /]
pramātṛprameyajātamekato'hamātmani [sadāśivabhaṭṭārake /] saṃkrāmet
tadācchāditaṃ vimṛśyate - ahamidam iti tat etat samāne cidātmani adhikaraṇe
[jñānaśaktiśive /] ubhayaṃ pratibimbitamabhedenaiva avabhāsamānaṃ
sāmānādhikaraṇyamuktam ata eva īśvarāvasthāyāṃ
[jñānarūpaśivāvasthāyām /] parā-
p. १३१)
parātmikāṃ daśāṃ bhāvā bhajante yathaiva māyādhvani
[śuddhavidyārūpaṃ mahāmāyāṃ ca tyaktvā saiva - īśvarāvasthaiva /]
aparāṃ na tu saiva parāparāśaktiḥ aparāveti yat [paratvasaṃbhave kāraṇamāha
yaditi yasmādīśvaratattve parāparatvaṃ tatra darśitaṃ
tenāyātamīśvarāvasthāyāṃ paratvam /] īśvaratatvaṃ prati abhihitaṃ
[abhihitamiti - parāpararūpatvena ceti yojyam /] śrīmadutpaladevapādaiḥ
[yathoktam
atrāparatvaṃ bhāvānāmanātmatvena bhāsanāt /
paratāhantayācchādātparāparadaśā hi sā //
iti / paratvaṃ pūrṇatvamanabhyāpekṣāhamiti
aparatvamapūrṇatānyāpekṣatedamiti / tathaiva īśvarapratyabhijñāyāmapi
sāmānyādhikaraṇyaṃ ca sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ /
prakāśasya yadātmamātraviśramaṇe'nanyonmukhaḥ
svātmaprakāśatāviśrāntilakṣaṇo vimarśaḥ so'hamityucyate yastvanyonmukhaḥ
sa idamiti sa ca svaprakāśanamātre punarananyonmukhe rūpe viśrāmyati
paramārthataḥ / tatrādye vimarśe śivatattvaṃ dvitīye vidyeśvaratā madhyame tu
rūpe'hamidamiti samadhṛtatulāpuṭanyāyena yo vimarśaḥ sa sadāśivanāthe
īśvarabhaṭṭārake ca idaṃbhāvasya tu dhyāmalādhyāmalatākṛto viśeṣaḥ - ye
ete ahamiti idamiti dhiyau tayormāyāpramātari pṛthagadhikaraṇatvam ahamiti
grāhake idamiti ca grāhye tannirāsena caikasminnevādhikaraṇe yatsaṃgamanaṃ
saṃbandharūpaṃ tat satī śuddhā vidyā aśuddhavidyāto
māyāpramātṛgatāyā anyaiva / tatra yadāhamityasya yadadhikaraṇaṃ
cinmātrarūpaṃ tatraivedamaṃśamullāsayati tadasyāsphuṭatvāt sadāśivatā
ahamidamiti idamahamiti tu idamaṃśe sphuṭībhūte'dhikaraṇe
yadāhamaṃśavimarśaṃ niṣiñcati tadeśvarateti vibhāgaḥ /] tat
pradarśitāgamaviparyāsaśaṅkāyuktam -
p. १३२)
iti na mantavyam mantramaheśādiṣu [śuddhavidyāmahāmāyāyāṃ
vimarśasvarūpamāha utpaladevamahodayaḥ mantreti /] tu rūpaṃ
bodhaikaparamārthamapi aparabodhaikaparamārthāt anyadaham idaṃ punaridameva
[punariti uparivartyahantāyā bhinnamevedamaṃśaprādhānyaṃ
yasmānmahāmāyeti saṃjñā paraiḥ kṛtā yaduktaṃ tatraiva bhedadhīreveti /] iti
saṃvit vijñānākalānāṃ tu bodhaikaparamārthenāpi rūpeṇa ahaṃ nedam iti
saṃvit aprabodhāt ahamityeva tatra aprabuddham pralayakevalinām idamaham
ityaprabuddhameva atra [atra - pralayākale māyāpade - sakale ca /] māyāpade ca
tannirvikalpakatābhāsena yadyapi asti tathāvidha eva prāṇabhūto vimarśaḥ
tathāpi tadrūpavyavahārakasya
p. १३६)
tatprasādāsāditasattākasyāpi tadavyatiriktasyāpi vā paścāttanasya vimarśasya
idaṃ śarīrādi ahamahaṃ yo'sau jñātā idaṃ ghaṭādikam idaṃ yattat jñeyam
iti bhedenaiva vimarśarūpatayā vyavahāro vikalpātmaiva tatra tu tathāvidhatve
kāraṇāntarāsaṃvedanātkalpyamāne'pi ca kāraṇe punarapi
tathāvidhabodhāvinirbhāgamātraparyavasānāt tasyaiva avikalpasaṃvidātmanaḥ
tathā sāmarthyaṃ tathā sāmarthyayogādeva ca tadanantavaicitryātmakatvam - iti
aiśvaryamanapāyi siddhyet asyāṃ ca sattāyāmaiśvaryamanapetaṃ - yato
vaikharyātmani evaṃ māyīye vidye'pi vā madhyamāmaye dhāmni
bhāsanātirekyapi saṃbhāvya evaṃ vimarśaḥ / atra tu parasaṃvidi yathaiva
bhāsā tathaiva vyavahāramayo'pi vimarśaḥ tena - jala iva jalaṃ jvālāyāmiva
jvālā sarvathā abhedamayā eva bhāvā bhāsante na tu pratibimbakalpenāpi
kevalaṃ yāvat eṣāpi parameśvarī upadeśāya nirūpyatetāvat adharasattākḷptā
tathā bhavati /
p. १३४)
evaṃ ca bhāsātmakaṃ bhairavarūpaṃ svataḥ siddham anādi prathamaṃ sarvataḥ
caramaṃ ca sarvataśca vartamānamiti kimaparaṃ tatra ucyatām /
tattvabhāvavikāsātmamayamātmaikyenaiva svaprakāśaṃ prakāśayati tathaiva ca
vimṛśati anapetatathācamatkāratve'pi yacca tat tathāvimarśanaṃ tat
bhāvimāyīyānantasṛṣṭisaṃhāralakṣakoṭyarbudaparārdhasākṣātkāriṇi
bhāsane bhavet tathārūpameva bhavati tathā bhavacca tat yadi sṛṣṭau
prāthamikaṃ mādhyamikaṃ vā padaṃ bhāsanāt vimṛśet tat pūrvasya
taduttaravyabhicāraṇāśaṃkāsaṃbhāvanānapagamāt
aparipūrṇamaprathitetarabhāvarāśikhaṇḍitābhedaṃ
kathamanirvyūḍhaparabhairavamahādhāma[paripūrṇam
/]samāśritādhastanapaśyantyādiniṣṭhabhedāsūtraṇakalaṅkaṃ
tathāvidhavastvapoṣaṇavaśanāmamātrī -
p. १३५)
bhūtaparābhaṭṭārikārūpaṃ tat kimapi rūpaṃ bhavet
etādṛśadhārārohaṇābhāve ca na kiṃcit idaṃ viṃjṛmbhamāṇaṃ bhāseta
vijṛmbheta iti na vrajatu apūrṇatā mā pratiṣṭhabhāvarāśirabhedakathā
khaṇḍyatām mā nirvākṣīdbhairavāśrayatā bhedakalaṅkamudvavahatu
nāmadheyamātreṇa paratvam - iti vaktuṃ yuktam tat etadeva bhavati saṃgacchate ca
yadi prathamataraṃ sarvacarame evamābhāsā patantī tatraiva vimarśenāpi padaṃ
bandhayet sa hi caramo bhāgaḥ tathā tāvat svātmarūpaṃ bibhrat
tatsvātmarūpanāntarīyakatāsvīkṛtatadanantanijapūrvapūrvatarādibhāgāntaro
bhāsamāno vimṛśyamānaśca pūrṇa eva tatpūrvo'pi bhāgaḥ
taduttarabhāgapṛṣṭhapātivṛttapūrvaparipūrṇabhāsāsāravimarśatādātmyāt
tadūttararūpaparīpūrṇatāmajahat svayaṃ ca
svarūpanāntarīyakatāhaṭhakṛṣṭasvapūrvapūrvatarādibhāgāntarābhogo
bhāsamāno vimṛśyamānaśca tathaivākhaṇḍitaḥ - ityevaṃ
tatpūrvapūrvagatābhāsā tattaddvitrādinijanijottarabhāgabhāsāvibhāge
p. १३६)
labdhabhairavabhāvasvabhāvāvyabhicāranurodhabalasvīkṛtasvasvapūrvabhāga-
camatkāra ekaikamapi paraṃ pūrṇā bhavati yāvat
svapraṃkāśanijabhiravābhimatanikaṭataravarti rūpaṃ tadeva
svechāviśrāntidhāma vā bhairavākhyaṃ vapuḥ svayameva tadvimarśakuśalā
bhavata prasaṃkhyānaparāḥ hṛdagiri-taruprabhṛtyupādhisaṃkocena rahite
tadvatyapi vā araṇyānīpradeśe dūrādakhaṇḍitā dṛṣṭirevameva
akhaṇḍitatāmupāśnuvānā bhairavabodhānupraveśaṃ prati
saṃpradāyatāmāsādayet
nirvṛkṣagiribhittyādau deśe dṛṣṭi vinikṣipet /
ityādi anyathā bhāgaśaḥ pāte prathamabhāgāt ārabhya yadi vā niravayavameva
etat tatka iva aparasaṃvedanebhyo'pūrṇābhimatebhyo viśeṣaḥ viśeṣastu
garbhīkṛtānantavaicitryacamatkārakṛta iva apūrṇasaṃvidantarebhyaḥ
pūrṇābhimatasaṃvedanasya iti svayameva jānantu sopadeśāḥ pārameśvarāḥ /
parameśaśaktipātakiraṇāvikasite tu paśujana -
p. १३७)
hṛdayakuśeśaye na asmadīyairvacanaśatairapi ati tīkṣṇābhidheyasūcibhirapi
saṃbhedo'tha vikāso'tha vitarītuṃ śakyaḥ ghaṭe'pi evameva paripūrṇo
dṛṣṭipātaḥ tatrāpi hi avikalpā saṃvit jhagiti caramabhāge eva nipatati tatastu
kramāt vikalpasaṃvida āyāntya ā caramanikaṭabhāgāt antastarāmantastamāṃ
ca anupraviśanti iti kimanyena / tadevameva ihāpi śivatattvaṃ sadā avikalpameva
vikalpasūti svātantryasarasamanādi sarvādibhūtaṃ siddham atra tāvat na vimatiḥ
tattu paripūrṇaṃ tathā bhavati yadi sarvacaramāṃ pārthivīmeva bhuvamadhiśete
dharāsaṃvit hi tathā dharāṃ viṣayatayāpi abhedenābhāsayet vimṛśet ca yadi
tatsvarūpasarvasvāvabhāsavimarśayoḥ vyāpriyeta svarūpasatattvaṃ ca asyāḥ
paripūrṇaprasaratatsvātantryakḷptāprarūḍhābhedatatpūrvakaikarasabhedā-
vabhāsatadvaśoditasaṃkucaccitsvātantryasattāmayamāyāgrāhakatadbāhya-
cakrāvibhedātmakapradhānatadvikāradhīta -
p. १३८)
ttvatatpariṇāmātmakāhaṃkāratanmūlakāraṇapūrvakatanmātravargaprasṛta-
khādijalāntabhūtavargādharavṛttitayā avasthānaṃ dharāyāḥ sā hi
yāvadākṣepeṇaiva vartamānā tāvat svarūpasatattvaiva yāvadeva
pañcaguṇatvāt tanmātrāṇi ākṣipet tāvat tāni ākṣipyamāṇāni
nijasvarūpopakḷptaye
samākṣiptaprāktanaprātiṣṭhikamūlāntaraparamparānubandhisvakapūrvaka-
mūlānyeva nahi upādānābhimatakāraṇasvarūpānanvayaḥ kāryasattāyāṃ
syāt iti nyāyayam nimittakāraṇādīni kathaṃcit na anvīyuriti ucyetāpi kadācit
etacca prakṛtavighātakamanyatra tadabhidhānapravaṇe śāstre niṣkuṣya
niṣkuṣitamasmābhireva - iti na iha vitatam / tadevaṃ prathamaṃ tāvat dharā
tato'pi jalaṃ tathaiva svarūpasākalyena bhāsamānaṃ vimṛśyamānaṃ ca
tadbhāsā vimarśacamatkāramantraḥkṛtya
tathāvidhadharaṇitattvasaṃskārasattākaṃ pūrayedeva iti yāvat ante saiva
pūrṇasaṃvidbhagavatī śivātmaiva tat anenaiva
p. १३९)
upadeśayuktinayena pradeśamātramapi brāhmaṇaḥ sarvarūpam ekaikatrāpi ca
tattve ṣaṭtriṃśattattvamayatvaṃ śāstreṣu nirūpitam / evaṃ ca
śrīspandaśāstropadeśo
didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate /
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate //
ityayaṃ hṛdayaṃgamīkartavyaḥ carameṇa pādena tadevātra sūcitamiti kimanyat
yacca yena vinā na bhavati tat tāvat svarūpaṃ yathā śiṃśapātvaṃ vṛkṣasya
svarūpaṃ [atra śiṃśapātvaṃ vṛksādanyatra kvacit na hi vartate yathā yatra yatra
śiṃśapātvaṃ tatra tatra vṛkṣatvamiti śiṃśapātvaṃ vṛkṣatvaṃ svarūpam atra
yataḥ śiṃśapātvaṃ vṛkṣeṇa vinā na saṃbhavati iti svarūpam /
nanu ca kathamanyadanyasya svarūpaṃ bhavet niyativirodhāt? ityata āha
parameśasyātakṣyeti yattu yāvatsvarūpaṃ na bhavati iti tathāhi atra na hi yatra
yatra vṛkṣatvaṃ tatra śiṃśapātvaṃ vānīrādivṛkṣe tadabhāvāditi vṛkṣatvaṃ
śiṃśapātvasvarūpaṃ na bhavatīti /]
pārameśasvātantryatirodhitaniyativijṛmbhāyāṃ yattu yāvat svarūpaṃ na bhavati
tat
p. १४०)
tena vinā bhavatyeva yathā vṛkṣatvamṛte śiṃśapātvāpavādo na bhavanti ca
dharādīni uttarottaratattvāni jalādipūrvapūrvaṃ vinā - iti tāvatsvarūpāṇyeva
dharā hi na jalaṃ vinā bhavet - dhṛtereva kāṭhinyadarśanāt ityevaṃ krameṇa
bhūtāni tanmātrairvinā kathaṃ tānyapi indriyajṛmbhayā vinā indriyāṇyapi
tattathāvidhādhyavasāyena vinā sarvāṇi
caitadādyāvibhaktānvitasūkṣmarūpamūlakāraṇavinākṛtāni na bhavanti
mūlaprakṛtirapi bhogyā bhoktāraṃ vinā tadbhogyavibhhāgabhāgitvādeva
saṃkucitaṃ saṃkocavaśādeva ca svātmārohitakālakalādi pāśajālaṃ
saṃvidātmakaṃ cāntareṇa kathaṃ saṃvidaścākhaṇḍarūpāyāḥ kathaṃ
saṃkocakāraṇasvātantryaṃ māyāparaparyāyaṃ vinā saṃkucitatvaṃ
svātantryaṃ ca saṃkoce saṃkucitatāsāratatsaṃkocitatāratamyāpekṣi
bhavadīṣadasaṃkucitāsaṃkuciteṣadvikāsivikasvararūpaṃ virahayaya
p. १४१)
naiva bhavet sarvameva cedaṃ prathamānaṃ
svatantraparipūrṇaprathāsārabhairavaṃ vinā kiṃcideva na - iti
svasaṃvitsiddho'yaṃ tattvakramaḥ / śrutirapi [śrutīti ayamarthaḥ - pṛthvī
jalātmikāpyastīti mantavyaṃ kutaḥ? ityata āha - kāṭhinyaṃ vineti ayaṃ bhāvaḥ
- yadi pṛthivī jalātmikā na syāt tat sthitimeva jahyāditi kāṭhinyaṃ hi
jalakṛtameveti kāṭhinyaṃ parasparasaṃśleṣaḥ /] jalātmikā kāṭhinyaṃ vinā kva
- iṃtidharāpi pūrvikā salile'stu iti kathyamānam api kiṃ na chedayet pratyuta
paripūrṇasarvātmakabhairavabhaṭṭārakātmakaparāsaṃvitparipoṣaṇāyaiva syāt
sarvaścāyaṃ
parāparābhaṭṭārikādirūpapaśyantyādisattāsamayodbhaviṣyadīṣatsphuṭa-
sphuṭatarāditattvabhedānusāreṇa [ahantāyāṃ hi bhedo'sphuṭa eva idantāyāṃ
tu sphuṭataraḥ tattvabhedaḥ yaduktamīśvarapratyabhijñāyām -
atrāparatvaṃ bhāvānāmanātmatvena bhāsanāt /
paratāhantayācchādātparāparadaśā hi sā //
iti /] parābhaṭṭārikāmahasi taducitenaiva [tejasi parocitena /] vapuṣā virājate
p. १४२)
tatra hi niḥsvasyeva haste draviṇamasanna kvacidapi syāt bhaviṣyadapi [nanu ca
parāparādibhedaḥ parādaśāyāṃ kathamantarbhavet yadā hi bheda udbhavati
tadā paśyantyādivyapadeśaḥ anudbhave punaḥ kathaṃ tatra tadvyapadeśa ityata
āha bhaviṣyadapītyādi prathamamiti bhaviṣyattābhāve'pītyarthaḥ /] vastu
caramamapi prathamaprakāśe bhāsetaiva
kevalamekarasatadbhedasārasphuṭarūpāpekṣayā bhaviṣyattā tathāhi - bhaviṣyati
karkī haniṣyatyadharmaparān - ityādi yadi na prakāśitaṃ tat kathaṃ purāṇeṣu
nibaddham kvacana sarge babhūva karkī tathaiva vyadhita - iti cet kiṃ sa
evāsāvanya [asāviti bhaviṣyan /] eva vā anyaścedaprakāśo'sau
[anyaścedityasmanmataṃ - svavacanena prāpto'sītyabhiprāyaḥ /] sa eva cet
kathaṃ kālabhedaḥ akālakalitaścet kathamiva? cittvādviśvarūpatvāt - iti cet tarhi
akālakalite saṃvidātmani satataviśvaśaktyaviyukte
svātantryavaśasaṃkocavikārāvabhāsitasaṃhṛtisṛṣṭimatāvirūddhaikarūpa-
tadātmakavapuṣi para -
p. १४३)
meśvare'smajjihvāgrahṛdayānapāyinibhairavabhaṭṭārake sarvamasti -
ityasmābhirūpanyasyamānameva muktamandākṣaṃ kathaṃ nādriyate
vivṛtatarakaṇṭhameva vā svayameva na nirṇīya nirūpyate tasmāt
śivatattvamidamanādyantaṃ svayaṃ prathamānaṃ
pūrṇatātmakanirapekṣatāmātrasatattvasvātantryasāramantaḥ
kroḍīkṛtyātmataikaparamārthaṃ tattvajātaṃ parasaṃvidi satatoditatvāt
sarvāvirodhitvāt nikhilānugrāhakatvācca avasthāśabdavyapadeśāsahiṣṇau
yāvadakālakalitamāsīnaṃ bhairavarūpamavatiṣṭhate
tāvadetacchāstrasamucitenaiva mahāsṛṣṭyādirūpeṇa na tu
mitasṛṣṭyādikrameṇa - iti siddham sa eṣa eva saṃpuṭeyoge asmadgurūṇāṃ
saṃpradāyaḥ - śuddhaparasattayā sarvasyaiva ekaikatattvasya nikhilasya ca
tattvaughasya saṃpuṭīkaraṇāt vakṣyate cāpyetat paśyantīdaśāyāścārabhya
bhedāsūtraṇātmāṃśāṃśollāsaḥ iti [hetāviti śabdaḥ /] tataḥ prabhṛtyeva
śodhyaśodhakabhāva
p. १४४)
iti tāvadvyavasthānapahnavanīyā yathoktam
yatsadāśivaparyantaṃ pārthivādyaṃ [atra śodhyaśodhakabhāvatayārohakrama
ityataḥ pārthivādyaṃ sadāśivaparyantamityuktam /] ca suvrate /
tatsarvaṃ prākṛtaṃ jñeyaṃ vināśotpattisaṃyutam //
ityādi paśyantī ca parāparābhatṭārikāsatattvā paraśaktereva
svātmaśaktirdarpaṇakalpā yatra tatparābhaṭṭārikāsvarūpameva cakāsti -
pratibimbavat yacca [nanu ca parābhaṭṭārikāyāmapi bhedābhedanyāyena
pratibimbakalpanamastyeva tadapi pratibimboktyaiva kathanīyamiti kiṃ
parāparāyāmevoktirītirityata āha - yacceti tatra hi bimbapratibimbe ekameva
rūpamityāśayaḥ /] rūpaṃ sadā bimbe pratibimbe caikatāparamārthaṃ
mukhaparāmaśamātramiva na tatpratibimbitamucyate [yathoktamanenaivānyatra
idaṃ hi pratibimbasya lakṣaṇaṃ yadbhedena
bhāsitumaśaktamanyavyāmiśratvenaiva bhāti tatprabimbamiti /] -
tanmātrasatattvādeva yattu tatrānyathā tathā ca bhāti mukhākāra iva
pūrāparavāmadakṣiṇatādivi -
p. १४५)
paryayāt etadevāpi tadevāpi tadeva [tadeveti paratattvaṃ parāparaśaktāvityarthaḥ
/
svarūpānapahānena pararūpasadṛkṣatām /
pratibimbātmatāmāhuḥ khaḍgādarśatalādivat //
iti /
anyavyāmiśraṇāyogāt tadbhedāśakyabhāsanam /
pratibimbamiti prāhurdarpaṇe vadanaṃ yathā //
iti pratibimbasatattvamayatra / na deśo no rūpamityādinayo'tra boddhavyaḥ /]
pratibimbitamucyate tacca tatsamānadharmaiva bhavati na tu vijātīyam evaṃ ca
paśyantīsatattvaparāparāvimalamukurikāyāṃ
tattattathāvidhoktakramamapūrṇapṛthivyāditattvasāmagrīnirbharam
[kāryakāraṇavivekenaikaikatra ṣaṭriṃśattvamiti krameṇa /]
antastathāvidhasahajākṛtrimapāramārthikānapāyikādiparāmarśakroḍī-
kāreṇaiva vartamānamapi śrīparābhaṭṭārikāvapuḥ pratibimbamarpayat
svarūpānyathātvasahiṣṇukādiparāmarśānanyathābhāvenaiva tatparaikarūpaṃ
parāmṛśyaṃ dharaṇyambhaḥprabhṛti tathollasadbhedasūtraṇatayā
sajātīyāyāṃ vimalāyāṃ ca yāvatpratibimbayati tāvaddharāditattvānāṃ
p. १४६)
viparyāsa [svasvarūpasyeti yojyam /] evopajāyate yat parasaṃvidi śaktitattvaṃ
tadeva parāparātmani pṛthivītattvaṃ yattu dharātattvaṃ tacchaktitattvam iti
kṣakārāt prabhṛti dharādīnāṃ sthitiḥ / bhagavadbhairavabhaṭṭārakastu [nanu ca
yathā tantrabhedena kṣakārādau dvitattvavyāptirnyāyasiddhā tathā avarge'pi
vyāptamityata āha bhagavadityādi /] sadāpūrṇo'nantasvatantra eva na viparyasyate
jātucidapi [tatra hetuḥ cidrūpātirekādyabhāvādityādi /] -
cidrūpātirekādyabhāvāt iti uktaṃ bahuśaḥ / parātmani parāmarśe
parāmarśaikatattvānyeva tattvāni parāmarśaśca
kādikṣāntaśāktarūpaparamārtha iti tatra abheda eva parāparāyāṃ tu
bhedābhedātmakatā pratibimbanyāyena sā ca parāparāmarśamayī kādi-
kṣāntavarṇamālāśarīrā
yāvatsvordhvavyavasthitaparābhaṭṭārikāniviṣṭatattvapratibimbāni dhārayati
tāvat teṣvevāmāyīyāśrautakādi-kṣāntaparamārthaparāmarśeṣu
ūrdhvādharaviparyāsena tattvāni saṃpadyante ūrdhvabi -
p. १४७)
mbādharapratibimbadhāmasvabhāvamahimnā - iti tātparyam tataḥ pṛthivī
kṣakāra ityādiśodhyarūpāpekṣayā na kiṃcidviruddham tatrāpi
paradaśānapāyāt eṣa eva kādivarṇasaṃtānaḥ tatraiva ca svāṃśodrekāt
svāṃśāntarvartimadhyamāpadollāsāt
svarūpavartamānavaikharīrūpaprāvaṇyācca [prāvaṇyāditi lagnatvāt /] varṇa-
mantrapadarūpatā śodhyāṃśavṛttiḥ - ityāstām aprakṛtametat nirṇītaṃ ca
mayaiva śrīpūrvaprabhṛtipañcikāsu yadyapyuktaṃ
śrīmālinībhaṭṭārikānusāreṇa anyathā cānyathā sthitiḥ iti tadapi nirṇīya
nirūpyamāṇaṃ vimṛśantu trikopadeśaviśīrṇājñānagranthayaḥ
pārameśvarāḥ anāśritaśaktyātmakapaśyantīparamakoṭimatikramya
[anāśritasya śaktisvarūpā yāsau paśyantī saiva paramakoṭiḥ
sarvabhāvārambhāvasthā /] pārameśvaryāṃ parasaṃvidi devatāstisra iti
yaduktaṃ tat tāvanna prasmartumarhanti tatrabhavantaḥ evaṃ ca
parasaṃvidantarvartini
p. १४८)
madhyamāpade parāparābhaṭṭārikāvijṛmbhāspade sthitirvimṛśyate madhyamā
tāvatsvādhikārapade kriyāśaktyātmani aiśvare pade
sphuṭavedyapracchādakavedanarūpā vācye vācakaṃ tatrāpi vācyamadhyasyate
viśvatra vācye viśvātmani vācakamapi yadi viśvātmaiva tadevaṃ
paramparācchādanamiśrībhāvātmani nirvahet adhyāsaḥ na tvanyathā nahi
tricaturaṅgulanyūnatāmātre'pi paṭaḥ paṭāntarācchādakaḥ syāt
viśvātmakatvaṃ ca parasparasvarūpavyāmiśratayā syāt bījātmanāṃ
svarāṇāṃ vācakatvaṃ yonirūpāṇāṃ ca vyañjanānāṃ vācyatvaṃ -
krameṇa śivaśaktyātmakatvāt -
bījamatra śivaḥ śaktiryonirityabhidhīyate /
iti / tathā
bījayonyātmakādbhedāddvidhā bījaṃ svarā matāḥ /
kādibhiśca smṛtā yoniḥ * * * * * * * * * //
iti śrīpūrvaśāstranirūpaṇāt śiva eva hi pramātṛbhāvamatyajan
p. १४९)
vācakaḥ syāt prameyāṃśāvagāhinī ca śaktireva vācyā bhede'pi hi vācakaḥ
pratipādyapratipādakobhayarūpapramātṛsvarūpāvicchinna eva prathate
śivātmakasvarabījarūpā śyānataiva śāktavyañjanayonibhāvo - bījādeva
yoneḥ prasaraṇāt iti - samanantarameva nirṇeṣyāmaḥ ata eva
svarātmakabījavyāmiśrībhāvaścedyoneḥ tatsamastaphalaprasavo hanta niryatnaḥ
- ityapavargabhogāvakṛṣṭapacyāveva bhavataḥ bījavarṇo'pi svātmani
yonivarṇo'pi tathaiva - iti kiṃ kasya bhedakam - iti kathyamānaṃ
nāsmānākulayet ye vayamekāṃ tāvadanantacitratāgarbhiṇīṃ tāṃ
saṃvidātmikāṃ giraṃ saṃgirāmahe [yathoktam -
na so'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte /
anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena gamyate //
tathā
vāgrūpatā cedutkrāmedavabodhasya śāśvatī /
na prakāśaḥ prakāśeta sā hi pratyavamarśinī //
iti /] māyīye'pi vyavahārapade
p. १५०)
laukikakramikavarṇapadasphuṭatāmayī ekaparāmarśasvabhāvaiva
pratyavamarśakāriṇī prakāśarūpāvāk anyaiśca etatprayatnasādhitam iha ca
etāvadupadeśadhārādhiśayanaśālināmaprayatnata eva siddhyati iti
nāsmābhiratra vṛthā
vaiyākaraṇagurugṛhagamanapūtaśarīratāviṣkriyāmātraphale nirbandho vihitaḥ
evameva navātmapiṇḍaprabhṛtiṣvapi mālāmantreṣvapi ca
kramākramapūrvāparādibhedacodyapratividhānaṃ siddhameva evaṃ bhagavatī
mālinyeva [hrīṃ na pha hrīṃ iti śaktimantraḥ hrīṃ a-kṣa-hrīmiti
śaktimadvācakaḥ na pha koṭisamāveśabharitākhilasṛṣṭaye //
iti bahurūpagarbhe /
na śikhā ṛ ṝ ḷ ḹ ca śiromālātha mastakam /
netrāṇi cordhve'dho'nye ī ghrāṇaṃ mudre ṇu ṇū śrutī //
ba kavarga i ā vaktradantajihvāsu vāci ca /
va-bha-yāḥ kaṇṭhadakṣādiskandhayorbhujayorḍha-ḍhau //
ṭho hastayorjha ñau śākhā jra-ṭau śūlakapālake //
pa hṛt cha-lau stanau kṣīramāsa jīvo visargayuk //
tatparaḥ kathitaḥ prāṇaḥ ṣa-kṣāvudaranābhigau /
ma-śa-tāḥ kaṭiguhyoruyugmagā jānunī tathā //
e-aikārau tathā jaṅghe tatparau caraṇau da-phau //
iti nyāsaḥ / karṇayorūrdhve ṇau mudre karṇapālī saṃviveśastatra u ū iti /]
p. १५१)
mukhyapāramārthikamadhyamādhāmaśaktisatattvam ata evoktaṃ
śrīpūrvaśāstre
yatheṣṭaphalasaṃsiddhyai mantratantrānuvartinām /
nyasecchāktaśarīrārthaṃ bhinnayoniṃ tu mālinīm //
iti bhinnayonitvaṃ ca nirṇītam anyatrāpi
na puṃsi na pare tattve śaktau [śāktaṃ yathā
dehagadhvasamunmeṣe samāveśastu yaḥ sphuṭaḥ /
ahantācchāditonmeṣi bhāvīdaṃbhāvayuk sa ca //
vyaktāvyaktamidaṃ liṅgaṃ mantravīryaṃ parāparam /
naraśaktisamunmeṣi śivarūpādvibheditam //
yathoktamanyatra
puṃstattve jaḍatāmeti paratattve tu niṣphalaḥ /
śaktau mantro niyuktastu sarvakarmaphalapradaḥ //
iti / atra viśeṣo'nyatra
vyaktāt siddhiprasavo vyaktāvyaktāhūyaṃ vimokṣaśca /
avyaktādvalamādyaṃ parasya nānuttare tviyaṃ carcā //
iti /] mantraṃ niveśayet /
jaḍatvānniṣkriyatvācca na te bhogāpavargadāḥ //
iti / evaṃ ca sthite sarvasarvātmakatvāt yadeva na ṛ ṝ ḷ ḹ tha ca dha ī ṇa u ū ba
ka kha ga ityabhihitā ihatyaparasaṃvidamapekṣya krameṇa
p. १५२)
śrotraṃ nādātmakabhāvarūpaṃ yonyātmāmṛtāpyāyakāriṇi [ātmanyeva ca
viśrāntyā tatproktamamṛtātmakam / iti coktamanyatra /]
bījacatuṣkāpyāyabhūmau patitaṃ vṛṃhitatvamavāpya jhaṭiti
grahaṇātmakarasasatattvarasanāmayatvaṃ pratipadya
dharaṇyākāragandhaviśeṣībhūya tatraiva sparśakaraṇatāṃ śritvā etāvacca
śāktaṃ yaunaṃ dhāma īśānabījenādhiṣṭhāya vāgātmani karaṇaśaktau
pratiphalitaṃ tato'pi karaṇaśakterunmeṣordhvāśrayaṇabījarūpatayā
buddhirūpāṃ śāktayonimadhiśayaya pṛthivyaptejoyonisamāviṣṭaṃ
paśyantīrūpānumūrtyā tu grahaṇātmakapāṇirūpāyāṃ tatraiva bījeṣu
prasṛtya cākṣuṣyāṃ bhuvi tatsāmānyā śuddhavidyā karaṇe
tatsarvāntyakaraṇe ca ghrāṇe sthitvā īśānabījenākramya
śrotraśaktimālambyonmeṣordhvabījayogena ānandendriyayonigaṃ
sadāśiveśvaraśuddhavidyāmayaṃ bhavati iti
sarvāgramadhyāntagāmitvenāparicchinnamanantaśaktiṃ śivatattvam atroktaṃ
bhavati
p. १५३)
mālinyāmihatyāparasaṃvidanusṛtyā paśyantyātmakasattānusṛtyā ca krameṇa
vāyurmāyā ceti pa-gha sādākhye nabhaḥ kha-lā-ca-ṅa īśvaraḥ icchaiva
śaktimayī śuddhavidyā anuttara eva svatantro'haṃbhāvaḥ a śivākhyo māyā
bha śuddhavidyā rāgaḥ sparśaśca yaḥ kālaḥ pāyurahaṃkṛcca ḍa niyatiḥ hastau
manaśca ḍhakāraḥ ānandendriyaṃ buddhiśca ṭhaḥ pumāṃśca ñaḥ
dhīrūpaṃ niyatiśca jaḥ ahaṃkṛtaṃ niyatirūpaṃ ca raḥ manaḥ pādendriyaṃ
prakṛtiśca ṭaḥ śrotraṃ manohastaśca pa tvagrasaḥ kālaśca dha-la rasanā
ānandaśaktiḥ śaivī ā ghrāṇaṃ vidyātejaśca sa vāgvisargaśaktiśca aḥ karau
īśo jalaṃ ca ha pāyurmāyā vāyuśca ṣa ānandendriyaṃ sādākhyaṃ pṛthivī
ca kṣa pādau pumān śabdaśca sa śabdaḥ kalā nabhaśca śa sparśaḥ baindhavī
śivaśaktiḥ aṃ rūpaṃ nāsikā tvak ca ta rasaḥ śivaśaktiḥ sāttvī e gandhaḥ -
p. १५४)
saiva dīrghaḥ ai nabhaḥ tathaiva vāyutejasī o netre rasaśca au āpaḥ ahaṃkṛt
pāyuśca da pṛthivī pha atraiva ca yathoktam śarīraniveśaḥ - ityevaṃ
sarvasarvātmakatvaṃ nirvyūḍhaṃ bhavet parābhaṭṭārikaiva hi proktanayena
paśyantyāṃ pratibimbaṃ svakamarpayamāṇā tatsamakālameva [paśyantyāṃ
pratibimbārpaṇakāla eva /] svātmatādātmyavyavasthitamadhyamadhāmni
bhinnayonitāmaśnuvānā tattadyonibījaparasparasaṃbhedavaicitryasya
ānantyādasaṃkhyenaiva prakāreṇa
tattatkulapuruṣādibhedenāparigaṇanabhedabhāginī mālinyeva yathoktam
anantaiḥ kuladehaistu kulaśaktibhireva ca /
mālinīṃ tu yajeddevīṃ parivāritavigrahām //
ityanenaiva ca krameṇa bahirbhuvaneṣu tattveṣu śārīreṣu ca cakreṣu abhyāsaparo
yogī tattatsiddhibhāk
p. १५५)
yatraiva dehe prāṇe vā bhavati yathā [nanu ca yadyevaṃ tarhi svecchātantratvāt
sarvameva sarvasiddhipradaṃ bhavediti kiṃ niyamo nibaddha ityata āha yathetyādi /]
kāścidevauṣadhyaḥ samudbhūya kiṃcideva kāryaṃ vidadhate tathā kācideva
samudbhūya bhāvanā mantranyāsahomādigatirvā kāṃcideva siddhiṃ vitaret
atrāpi yāvanniyativyāpārānatikramāt tathāhi pratiśāstramanyathā cānyathā
ca varṇaniveśapuraḥsaraṃ
nijanijavijñānasamucitatattadvarṇabhaṭṭārakaprādhānyena
tattadvarṇaprāthamyānusārāyātaniyataparipāṭīpiṇḍitavarṇasamūharūpaḥ
prastāro nirūpitaḥ tata eva ca mantroddhāro nirūpitaḥ tāmeva mātṛkārūpāṃ
tathāvidhavīryadānopabṛṃhitamantrasphurattādāyinīṃ darśayituṃ yathā
śrīnityātantreṣu
ekārātmakamohanabījaprādhānyahetuparanādātmaniveśaprādhānyāt
[hetuparanādātmetyapi pāṭhaḥ sadbhiḥ svīkṛtaḥ uttamārthābhiprāyeṇa na tu
prastāvāpekṣayeti /] tadanusārāpatitaśrīmantrādiphāntakrameṇaiva niveśaḥ
atra kulapuruṣāṇāṃ kulaśaktīnāṃ ca eṣa eva
p. १५६)
niveśe abhiprāyaḥ na ca varṇamantrādiguptimātrameva phalaṃ tathā -
śrīvājasaneyatantre varṇān yathocitaṃ niveśyoktam
ityetanmātṛkācakraṃ divyaṃ viṣṇupadāspadam /
jñātaṃ gurumukhātsamyak paśoḥ pāśānnikṛntati //
iti / tathā śrītrikahṛdaye'pi -
cakraśūlāmbujādīnāṃ prāṇināṃ saritāṃ nṛṇām /
āyudhānāṃ ca śaktīnāmanyasyāpi ca kasyacit //
yo niveśastu varṇānāṃ tadvīryaṃ tatra mantragam /
tena guptena te guptāḥ śeṣā varṇāstu kevalāḥ //
iti / tathāhi - mantrāṇāmakṣaramātrānyathābhāve'pi teṣāmeva
[samānānāmeva /] śāstreṣvāṇavaśāktaśāmbhavādivibhāgenānyathātvam
yathā māyābījasya praṇavasya sarvasyāmṛtabījasya vaiṣṇava-śaiva-
vāmādiśāstreṣu yathā vā catuṣkalabhaṭṭārakasya kaulottarādau
śrīmaducchuṣmaśāstre ca atra ca
kulapuruṣabahubhedaprakaṭanāyāmabhiyuktānāmupāyo likhyate
p. १५७)
pūrve pareṣāmapare pare pṛṣṭhavadeva ca /
pūrvepi ca yathāpūrvaṃ mātṛkāyā vidhirmataḥ //
etenaivānusāreṇa bhinnayonisvarūpataḥ //
śāktādyasaṃkhyā devīyaṃ paraivottaramālinī //
iti /
ūrdhvādho viniviṣṭeṣu bhedasaṃkhyeṣu dhāmasu /
ekaṃ bindurathāpi prāganyeṣu prāktanāntyagām //
svapṛṣṭhagāṃ ca tāṃ saṃkhyāṃ viniveśyaikataḥ kṣipet /
asmādanyairbhavetsaṃkhyā spṛṣṭairiṣṭaiḥ punaḥ kramaḥ //
yathoktaṃ kulaśaktīnāṃ vidhirānantyavedane /
tadetena vidhinā ye kulapuruṣaśaktiyogino niradhikārībhūtāḥ yathoktam -
brahmādistambaparyante jātamātre jagatyalam //
mantrāṇāṃ koṭayastisraḥ sārdhāḥ śivaniyojitāḥ /
anugṛhyāṇusaṃghātaṃ yātāḥ padamanāmayam //
iti mantramaheśvarāḥ na tu mantrāḥ - teṣāṃ svalayāvasare
anāmayapadaparyantatābhāvaḥ tebhyo naiva mantroddhāraḥ - tasya niṣphalatvāt
tata eva
p. १५८)
abhinnayonimadhye tu nādiphāntaṃ kalau yuge /
iti tadevaṃ bhagavatī parābhaṭṭārikā padabhedaśālinī madhyamayā mukhyayā
vṛttyā bhagavanmālinīrūpaiva anantā
parigaṇanapradarśitavaiśvarūpyasvasvarūpāpīti tatrāpi ca tathaiva svātmani
sarvātmakatvenāṃśatrayodrekāt varṇa-pada-mantrātmakatvam etacca
śodhanakaraṇabhāvena iti mantavyam paśyantyaṃśollasanto hi pāśāḥ
sūkṣmā eva śodhyā bhavanti - antarlīnatva eva pāśatvāt
uditoditavijṛmbhāmayaśāktaprasare tu madhyamāpade śodhanakaraṇataiva
antarlīnapaṭamalāpasaraṇe bāhyasthūlamalasyeva tat
parābhaṭṭārikāsaṃvidantargataṃ tu vaikharīpadaṃ vimṛśyate na hi tatraiva
vaikharyā asaṃbhavaḥ tathāhi - bālā dvitrairvarṣaiḥ yadyapi
sphuṭībhūtasthānakaraṇāḥ bhavanti tathāpi eṣāṃ
māsānumāsadinānudinameva vā hi utpattiradhikādhikarūpatāmeti - iti tāvat
sthitam tatra yadi madhyamāpade tathāvidhavaikharīprasarasphuṭībhaviṣya -
p. १५९)
tsthānakaraṇāvibhāgavarṇāṃśasphuraṇaṃ na syāt tadaharjātasya bālakasya
māsajātasya saṃvatsarajātasya vā vyutpattau na viśeṣaḥ syāt madhyamaiva sā
vyutpattyā viśiṣyate? iti cet kathamiti carcyatāṃ tāvat - śṛṇvanneva
tāñśabdān paśyaṃścārthān vyutpadyate varṇāṃśca śrūyamāṇāneva
parāmṛśet śrūyante ca vaikharīmayāḥ teṣu ca asau rūpī eva jātyandhavat
tasmāt antarmadhyamāniviṣṭasthānakaraṇādimayī astyeva vaikharī muke'pi
evameva sarvātmakatvaṃ ca saṃvido bhagavatyā evoktam evaṃ ca
vaikharīpadameva madhyamādhāmalabdhavijṛmbhaṃ svāṃśe
parasparavaicitryaprathātmani sphuṭavācyavācakabhāvollāse jāte
tattvajālamantaḥ kṛtya yāvadāste tāvadaparābhaṭṭārikā
tadantarvartimadhyamāpadollāse parāparā paśyantyullāse ca svarūpato bhagavatī
devī ca iti śodhakabhāvena sthitiḥ traidhamevāvatiṣṭhate śodhako hi viśvātmā
vitatarūpo vaitatyaṃ caivameva bhavatītyuktam śodhanaṃ
p. १६०)
prati tu karaṇatvaṃ kartureva svasvātantryagṛhītasaṃkocasya
śāktamahimaviśrāntasya bhagavataḥ śodhyatā tu saṃkocaikarūpasya
saptatriṃśātikrāntatrikaikarūpabhairavabhaṭṭārakāvinirbhaktaparā-
bhaṭṭārikātulyakakṣyaparāparādevatākṣobhātmakasadāśivajñānaśakti-
visphāritapaśuśaktirūpapaśyantīdhāmaprathamāsūtritabhedātmano [ayamatra
tātparyārthaḥ
svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā /
dvidhāṇavaṃ malamidaṃ svasvarūpāpahānitaḥ //
bhinnavedyaprathāgraiva māyākhyaṃ janmabhogadam /
kartaryabodhe kārmaṃ tu māyāśaktyaiva tatrayam //
iti pāśasamūhaḥ sthūlaḥ ūrdhvamapi pāśajālaṃ sūkṣmarūpeṇāstīti
prathamāsūtritetyuktam /] narātmanaḥ pāśajālasya iti nirṇayaḥ / yathoktaṃ
śrīsomānandapādaiḥ śivadṛṣṭau
asmadrūpasamāviṣṭaḥ svātmanātmanivāraṇe /
śivaḥ karotu parayā namaḥ śaktyā tatātmane //
iti sarvakriyākalāpe evaṃrūpatāsūcakaṃ śivadṛṣṭau -
p. १६१)
tatrāpi ca uttarottaraṃ śodhyaśodhakānāmapi vigalanam
tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja /
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi tattyaja //
iti / tadiyametāvatī dhārā yacchodhakamapi śodhanamapi śodhyameva - iti
śrīṣaḍardhaśāstre evoktam ekotkarṣaḥ tisṛṇāmapi cāsāṃ yugapat
sthitirbhavatyeva vakti hyanyat vikalpayaṃśca anyat jalpatyavikalpameva anyatpaśyati
atra tu paripūrṇa eva tāvati bhagavān bhairava eva -
ityādyanubhavasaṃpradāyopadeśapariśīlanena - asyārthasya
svasaṃvinmayasyānpalāpanīyatvāt na tat yugapat api tu tathā-
saukṣmyādalakṣaṇam iti yaugapadyābhimānaḥ
śirīṣakusumapallavaśatavyatibheda iva iti cet keyaṃ khalu bhāṣā - yugapat iti
samānakālam - iti cet antarmukhe saṃvidātmani proktanayena kaḥ kālaḥ tasya
jñeyarūpaprāṇagamāgamādimayābhāsatadabhāvaprāṇatvāt
jñeyopādhigato'pi
p. १६२)
jñānamavaskandet saḥ iti cet - jñeyasya svātmani bhāsāmaye'nyathā vā
ko'sya viśeṣo jñānamukhenoktaḥ itaretarāśrayasaṃplavaḥ sato bhedāt
ityādyapi sarvamucyamānaṃ jñānamukhamevāpatet tathā ca sa eva doṣo
bahutarakusumapallavaśatavyatibhedo'pi cāneka ityucyamāne sarvatra sūkṣmaḥ -
paramāṇvantāvayavayogāt nāsti karma - ityāpatet na ca anusaṃdhānaṃ
jñānābhāvena saha syāt - anusaṃdhāyāḥ smṛtibhede tasyāśca
anubhavopajīvitve'nubhavābhāvāt / vitatya ca vicāritaṃ mayaitat
padārthapraveśanirṇayaṭīkāyām - iti kimiha vṛthāvāgjālena
prakṛtopadeśavighnaparyavasāyinā / evaṃ bhagavatyaparā śodhakabhāvena
sthitā parāparāpi ca yatra bhagavatīnāmaghorādīnāṃ śaktīnāṃ sthitiḥ -
yadyogāt vijñānākalasādhakayogino mantramaheśādirūpeṇāghorādyāḥ
saṃpannāḥ brāhmyādiśaktyanugraheṇaiva
p. १६३)
sādhakāṇavo brahmaviṣṇvādayaḥ parameśvaro hi bhairavabhaṭṭārakaḥ
samagraśaktipuñjaparipūrṇanirbharavapurnijaśaktiniveśanayā brāhmyādīn
svātantryāt karoti iti kimanyat / evaṃ śodhakasyāpi śodhyatvamityanya utkarṣaḥ -
* * * * * * * kulātparataraṃ trikam /
iti sthityā tataśca śodhyaśodhanaśodhakānāṃ sarvatraiva tryātmakatvāt
trikamanapāyi yathoktaṃ mayaiva stotre
* * * yatra trikāṇāṃ tritayaṃ samasti /
iti / na caivamanavasthā - sarvasyāsya bhagavatparasaṃvidekamayatvāt -
* * * * * * * yena tyajasi tattyaja /
ityevameva mantavyaṃ śodhanamapi antataḥ śodhako'pi vā
bhedāṃśocchalattāyāṃ pāśātmakatvāta śodhya eva śodhanaṃ ca
paramārthataḥ sarvamalaploṣacaturabhairavasaṃvidabhedi hutavaha eva
sarvasyānupraveśe paripūrṇataiva yadvakṣyati
p. १६४)
evaṃ yo vetti tattvena
ityādi / tat parasaṃvidekamayaparāparādidevatānāṃ sarvātmakatvāt
parāparāṅgasaṃbhūtā yoginyo'ṣṭau mahābalāḥ /
ityādivacanāt laukikaśāstrāntarīyādivācyavācakānantyamapi saṃgṛhītam / tat
evaṃ kṛtakariṣyamāṇādyanantasaṃketagarbhīkāreṇaiva ayaṃ
śodhyaśodhakabhāvo na cānavasthā nātiprasaṅgo nātivyāptirna
saṃketitasyāpāramārthikatā - iti sthitam evaṃ sthite prakṛtamanusarāmaḥ -
akārādyā eva kālayogena somasūryau yau tau tadantaḥ prakīrtitāviti
saṃbandhaḥ tacchabdena prāktanaślokoktamakulaṃ bhairavātma parāmṛśyate
tenākulamevāntargṛhītakalanākaṃ - kulaśakteratraiva [atretyakule /
śuddhabodhaikarūpo yo'vasthātā saiva turyatā /
iti / yathā ca vijñānamānandaṃ brahmeti vijñānākalāvasthā hi turyatā yadi
tatra kalanātmikā śaktirna syāt tadā turyātadatītayoḥ ko viśeṣaḥ syādityarthaḥ
/ tathaiva spandaśāstre
tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare /
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ //
iti / tathā
śaktyā garbhāntarvartinyā śaktigarbhaṃ paraṃ mahaḥ /
ityabhiprāyaḥ /] niveśāt kalanātmikā hi vimarśaśaktiḥ tāmanta -
p. १६५)
reṇākulamapi turyātītaṃ nāma na kiṃcit - sauṣuptapadāviṣṭatvāt
turyānantaratāyā api samānatvāt vimarśaśaktiśca parā parameśvarī
[yaduktaṃ rājanakamaṅgena stutau
ekastvaṃ trinayana dṛśyase'dhikartuṃ
jñātuṃ vā tribhuvanamīśvaraḥ prakāśaḥ /
tādātmyaṃ vivṛtavatī vimarśaśakti-
rbhede'pi prathayati tena bhedadoṣam //
iti /] bhairavabhaṭṭārakasya niratiśayasvātaṃtryātmikā
pūrṇakṛśatadubhayātmatadubhayarahitatvenāvatiṣṭhate [sarvasya svātmāntaḥ
kroḍīkṛtya vartamānatvāt pūrṇā svasvarūpavyatiriktasya bhārībhūtasya
kasyacidapi sattābhāvāt kṛśapūrṇatvaṃ vyatirikteṇopapadyate kṛśatvaṃ
cetyatastadubhayātmakatvaṃ tadubhayarāhityaṃ ca /] tatra yadyapi -
p. १६६)
na kaścidatra kramayaugapadyodayakalaṅkaḥ [kramayaugapadyodayo hi
sṛṣṭyādyadhīnaḥ sṛṣṭyādayaśca svasvabhāvavimarśaṃ eveti tātparyam /
etāvatyā iti pūrṇakṛśetyādiparimāṇāyāḥ / svātantryaṃ cāsyaitadeva -
yatsṛṣṭyādibhedābhāse'pi aitadātmyamiti tatra hetuḥ - paripūrṇa iti bhedasyāpi
prakāśānanyatvāditi bhāvaḥ /] proktopadeśanayena etāvatyāḥ
parābhaṭṭārikāsaṃvido'nantāgāmipralayodayātmakasvasvabhāvavimarśaikagh
anatvāditi
svatantraḥ paripūrṇo'yaṃ bhagavānbhairavo vibhuḥ /
tannāsti yanna vimale bhāsayetsvātmadarpaṇe //
iti nītyā kramayaugapadyāsahiṣṇusvātmarūpamadhya [na caitanmantavyaṃ -
krame hi svātantryakhaṇḍanā yaugapadyaṃ kathaṃ na syāt iti kramāpekṣatayaiva
yaugapadyamityadoṣaḥ /] eva yāvat kramākramāvabhāsaḥ tāvat
tadanusāreṇāyaṃ kramo vicāraṇīyaḥ akramasya [yadi ca kramo vicāraṇīyaḥ
tarhi akramo'pyevaṃ vicāraṇīya ityato'krametyādi /] tu tatpūrvakeṇa saṃvidyeva
bhāvātpratipādanāya [kathaṃ tarhi kramākrama ityannākramoccāraṇamityucyate
- pratipādanetyādi /] astu -
p. १६७)
sarvathaiva sakramatvāt tathā ca sarva evāyaṃ vāgrūpaḥ parāmarśaḥ kramika
eva antaḥsaṃvitmayastvakrama eva - iti sadaiveyamevaṃvidhaiva evameva vicitrā
pārameśvarī parābhaṭṭārikā tatastatkramānusāreṇa at ityādivyapadeśaḥ
evaṃ parameśvarasya svātmani icchātmikā
svātantryaśaktiranunmīlitabhāvavikāsā
tathāvidhāntarghanasaṃvitsvabhāvavimarśasāra a ityucyate / sā cāvasthānena
iccheti vyapadeśyā iṣyamāṇānudrekā tata evānuttarasattāparāmarśātmikaiva
[yaduktaṃ mahārthamañjaryām
sanniti hṛdayaprakāśo bhavanakriyāyā bhavati kartā /
saiva kriyāvimarśaḥ * * * * * * * * * * * * * //
iti /] eṣā parameśvaraḥ satataṃ svasvarūpāmarśako'kulaśaktipadātmakamapi
rūpamāmṛśan yadyapi kulaśaktīranuyātu tathāpi kulaparāmarśato'sya
syādeva viśeṣaḥ - iti bhairavaśaktimadvimarśasatteyaṃ
p. १६८)
tādṛśyeva [tādṛśyeveti parasparaunmukhyātmikā spandarūpā
svātmocchalattetyarthaḥ /
yadā tu tasya ciddharmaprabhavāmodajṛmbhayā /
vicitraracanā nānākāryasṛṣṭipravartane //
bhavatyunmukhitā cittā secchāyāḥ prathamā tuṭiḥ /
iti spandātmikā bahiraunmukhyamātrarūpiṇī
sraṣṭavyānārūpitecchāmātrarūpā vā syāt tattadīśanīyaviṣayārūpaṇayā
prakṣobhātmaprayatnarūpatāṃ śrayantī vahnīrūpatayaiśvaryaṃ bhajamānā
vetyasyā dvaidham / yaduktaṃ madhyāyāṃ sā kevalamicchāmātrarūpā
sraṣṭavyasya viprakṛṣṭā kācit punaḥ prayatnatāmāpannā sannikṛṣṭeti
tatreśānarūpatvamasyāḥ /] punaḥ prasarantī ānandaśaktiḥ ā iti prasṛtā /
paripūrṇecchā i iti / icchaiva bhāvijñānaśaktyātmakasvātantryeṇa jighṛkṣantī
īśanarūpā ī iti / unmiṣantī tu jñānaśaktiriṣyamāṇasakalabhāvonmeṣamayī u
iti / unmiṣattaiva unmimiṣatāmapi antaḥprāṇasarvasvarūponmeṣottaraikarūpairapi
antaḥkaraṇavedyadiśīyāsphuṭaprāyabhedāṃśabhāsamānabhāvarāśibhiḥ
saṃkocavaśena ūnībhūtānuttarasaṃvitsarvabhāvagarbhīkāreṇa
anaṅgadhainavīrūpaparadevatāyā
p. १६९)
ūdhorūpā ūḍhasakalabhāvarāśiḥ susphuṭā prasṛtā jñānaśaktiḥ ū iti /
tadevamete parameśvasya bhairavasya dve śaktī prathamā
svarūpaparipūraṇārūpatvāt pūrṇā cāndramasīśaktyavyatirekācca sahomayā
vartata iti somarūpā svānandaviśrāntibhāvā icchākhyā kalanā
mahāsṛṣṭivyapadeśyā yadvakṣyate tatra sṛṣṭiṃ yajediti (२८) / dvitīyā tu
tatsvarūpabhāvarāśirecanānupraveśodriktā tadrecanādeva kṛśā
bhāvamaṇḍalaprakāśanaprasāraṇavyāpārā sūryarūpā svarūpabhūtā
kulasaṃvitsaṃjihīrṣātmikā mahāsaṃhāraśaktirjñanākhyā tatrāpi ca
prasaratprāktanarūpaparyālocanāvaśāt svātmani yathākramaṃ
somasūryarūpatāyugalakabhāvena svasaṃvidātmakaṃ bhāvākhyaṃ ca
rūpamavekṣya viparyayo'pi somasūryātmakasṛṣṭisaṃhṛtikalanayoḥ na ca
atrānavasthā - jñānecchayorapi
p. १७०)
prasarāprasarāntarādirūpatvaṃ tayorapi
prasarāprasarayoricchājñānaprasarāprasarāntarādiparikalpanāprasaṅgāt iti
vācyam upasaṃharata bāhyabibhramabhramabhramaṇaṃ tāvat anupraviśata
sūkṣmāṃ vimarśapadavīm yāvaddhi ghaṭādāvapi vijñānaṃ jāyate tāvadeva
jñeyaghaṭādyaṃśakarburīkṛtasvayaṃprathaṃjñānaṃ prathata eva tatrāpi ca
tadrūpakarbūrībhāvaghaṭādiprathamasūkṣmollāso'pi saṃvedyaḥ -
ekabhāvodgamasya anyataḥ kutaścidabhāvasya prathamānatvāt saṃvida eva
svātantryaṃ bhāvojjigamiṣātmakamīśanaṃ svasaṃvitpramāṇalabdhameva
tadbhāvānucayarūpā saṃviddhanā paripūrṇā svātantryasattāpi saṃvedyā
svātmanyānandaghano bhavaṃstathā svatantraḥ syāt - ityānando'pi
nāpahnavanīyaḥ anuttaraśca śaktimānavyapadeśyaparacamatkārasāro
bhairavabhaṭṭārakaḥ sarvatra kartṛtvena bhāsata eva tatrāpi
tvanuttarānandeccheśanonmeṣaṇe na tvanimeṣāṇāṃ svarūpavimarśe
p. १७१)
teṣāṃ vicchedavicāraṇena jñānabhumimadhiśayānānāṃ tā eva bhagavatyaḥ
saṃvicchaktayaḥ samāpatantyananyā eva svayaṃ saṃvidaḥ -
parīpūrṇatvenābhedāt saṃvedyopādheścaṃ bhedakatvāt - tasya
dehasaṃvedyamātratayaiva bhāvāt ata eva śrītantrasāre
nijottamāṅgacchāyātattvam ityuktam
svapadā svaśiraśchāyāṃ yadvallaṅghitumīhate /
pādoddeśe śiro na syāttatheyaṃ vaindavī kalā [ayamarthaḥ - svaśiraśchāyā
yathottarottaragāmitvāt svapādākramaṇaṃ na sahate tathā jñānaśaktiḥ iyamapi
nottarottaragāmitvāt jñeyādyapekṣāṃ sahate / yo hi itthaṃ manyate
jñeyādisāpekṣaṃ jñānaśaktisvarūpamiti tadatra svaprakāśatvādasyāḥ
kathamīdṛśī viḍambaneti svānubhavaśūnyānāmanavasare'pi mahatī khalu
bhrāntiḥ / yaduktaṃ
bhrāntermahatī śaktirna vivektuṃ śakyate nāma /
iti jñeyādisattāyāṃ sthūladṛśvanāṃ sphuṭaṃ jñānaśakterāvirbhāvaḥ
jñeyādyabhāve'pi sūkṣmadarśināmastyeva svaprakāśatvena
jñānādiśaktyāvirbhāva iti tātparyam /] //
iti / tadevaṃ ṣaṭkaṃ pravṛttaṃ jñānaśaktyantam / kriyāśaktistu prasarantī
vicāryate - icchājñāne eva
p. १७२)
parasparasvarūpasāṃkaryavaicitryacamatkāramayapūrvāparībhūtasvarūpa-
parigrahe saṃrambhasārā kriyā [pūrvāparībhūtāvayavarūpā hi kriyā / uktaṃ
ca hariṇā
yāvatsiddhamasiddhaṃ vā sādhyatvenābhidhīyate /
āśritakramarūpatvāt sā kriyetyabhidhīyate //
iti / tathā
guṇabhūtairavayavaiḥ samūhaḥ kramajanmanām /
buddhyā prakalpito bhedaḥ kriyeti vyapadiśyate //
ityatra ca pūrvāparatvaṃ parasparasāṃkaryeṇaiveti /] tatra
yadyadanyavyāmiśritasāṃkaryamanyasaṃbandhādeti
tattadanāmarśanīyaśūnyaprāyasvarūpākramaṇapuraḥsarīkāreṇa tathā bhavati
- plavānāmiva bhekādiḥ tatrānutarānandātmakaṃ vapurna vyapasarati -
avyapadeśarūpatvāt sarvajñāneṣu [asarvajñānatvaṃ cettham
paraṃ brahma kṣudraṃ tava niyatamānandakaṇikā /
iti / tathā
paraṃ jñānaṃ kathaṃ deva
iti praśne
śaktyā garbhāntarvartinyā śaktigarbhaṃ paraṃ mahaḥ /
ityuttaraṃ dattam / gītāyāmapi
asmāt kṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ /
ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ //
iti /] sarvādhāravṛttitvena paryavasyati -
p. १७३)
paryantabhittirūpatvāt api tu kramasahiṣṇutvāt saṃrambhecchaiveśanāntā
svātmani anuttarānandapade ca prasaraṇakṣamā tataḥ saiva śūnyātmakaṃ svaṃ
vapuravagāhamānā bhāsvaraṃ rūpaṃ tejomayamiva prathamaṃ gāhate ṛ ṝ
ityatrahi i ī ityanugamo bhāsvararūpa rephaśrutyanugamaśca kathamapahnūyatām
yathāha bhagavānpuṣpadantaḥ
raśrutisāmānyādvā siddham
iti / śūnye [etadeva yoginidarśanena sphuṭayati śūnye hītyādi /] hi niścale rūpe
anupravivikṣāyāṃ bhāsvararūpasaṃvittisopānākramaṇaṃ sthitameva tato
niścalarūpānupraveśāt pārthivarūpasatattvaniścalatātmaka-
lakāra-śrutyanugame ḷ ḹ iti tathā ca paryante īśanarūpataiva
samagrabhāvātmasvarūpollaṅghanena dīrghataraṃ plutvā niścalāṃ śūnyāṃ
sattāmetiti -
p. १७४)
plutatvameti ḷvarṇasya dīrghā na santi iti nyāyāt avarṇādīnāṃ tu dīrghasyaiva
dīrghataratā plutatvaṃ tacca prāṅnītyā [ānando brahmaṇo
rūpamityādinītyetyarthaḥ /] dīrghatvameva pṛthagaparyeṣaṇīyam ityāstāṃ
tāvat etaccatuṣkaṃ śūnyarūpatānupraveśāt dagdhabījamiva ṣaṇṭharūpaṃ
bhaṇyate na tu sarvathā bījarūpatvābhāvāt
bījayonyātmakaśivaśaktyubhayātirekiṇaḥ [yadi hi bījatvaṃ na syāt eṣāṃ tadā
tṛtīyasya kasyacidvyapadeśaḥ syāt / kṣubhyati kṣobhayatyapīti bījatvaṃ
tatraiṣvapi kṣobho'styeva kṣobhaṇā tu nāstīti sarvathā bījatvābhāva ityarthaḥ /]
kasyacidapyabhāvāt śrīpūrvādiśāstreṣu [tadabhāvaśca kathamityata āha
pūrvādīti /] cānabhidhānāt laukikasukhādiṣu caivaṃvidhaiva
viśrāntirānandarūpeti tadevāmṛtabījacatuṣkamityuktam tadevamiccheśanaṃ
cānandavapuṣi anuttaraparadhāmani ca prāgbhāvini svarūpādapracyāvini
anupraviśya a ā i ī iti ca na tu viparyaye yathoktam avarṇa ivarṇe e iti anupraveśe
cānuttarapadānupraveśe
p. १७५)
syādapi kaścidviśeṣaḥ ānandapadānupraveśe hi sphuṭatā
anuttaradhāmasaṃbhede tu sūkṣmatā tadapekṣayā tathāhi bhagavān
bhujagavibhurādiśat
chandogānāṃ sātyamugrirāṇāyanīyā
ardhamekāramardhamokāraṃ cādhīyate /
iti / loke'pi prākṛtadeśabhāṣādau sphuṭa eva pracuro niveśaḥ
pārameśvareṣvapi ekāraukārayoraikāraukārāpekṣayā yat
hrasvatvamaṅgavaktrādiviniyoge dṛśyate tadevameva mantavyam - aya ekāra ava
okārābhiprāyeṇaivam - e o iti bījaṃ sthitam etadapi tathā śavalībhūtaṃ
saṃvidvapuḥ tathaiva ca tadeva rūpamanavasat a ā e iti ai evamunmeṣe'pi vācyam
- a ā u ū iti o a ā o iti au kevalamunmeṣo jñānaśaktyātmā prasaran yadyapi
śūnyatāvagāhanaṃ kuryāt tathāpi asyeśanecchātmakobhayarūpapraveśa eva
śūnyatā iccheśanayostu svaparivṛttirūpaṃ nāsti -
p. १७६)
ityuktanayenaiva sthitiḥ evamicchājñāne anuttarasvarūpānupraveśena
prāptopacaye paścāt parityajya
tathāvidhopādhiparispandasattāmabhedasattarohaṇacinmayapuruṣatattvasatattvaveda
nārūpabindumātrāvaśeṣeṇa vapuṣā tathānuttarapadalīne amiti tathāhi aukāre
eva kriyāśaktiparispandaḥ parisamāpyate iti - icchājñānayoratraivāntarbhāvāt
triśūlarūpatvamasya ṣaḍardhaśāstre nirūpitam
* * * * * * * * triśūlena caturthakam /
ityadyuddeśeṣu binduḥ [atrārtho'yam
atra prākāśamātraṃ yat sthite dhāmatraye sati /
uktaṃ bindutayā śāstre śivabindurasau mataḥ //
iti nyāyāt svabhāvāviśiṣṭamapi yadā viśvaṃ svasmāt
svasminnevaikyagamanāya visṛjati tadā śaktimadrūpaprādhānyaṃ
pūrṇatāveśalakṣaṇaṃ śāṃbhavaṃ tattvamityuktam /]
punarvedanāmātraśeṣataiva sarvasya vedanāmātrāviśeṣamapi viśvaṃ yadā
svātmanyekagamanāya visṛjati svātmanaśca sakāśāt tannirmāṇena
p. १७७)
visṛjati sa eva parameśvaraḥ prathamaṃ śaktimadrūpapradhānatayā idānīṃ tu
śāktavisargapradhānatayā aḥ iti aukāraparyante hi nirbharībhūte
kriyāśaktiprasare etāvadanupraviṣṭamanuttarapadasya bhairavabhaṭṭārakasya
svarūpasatattvasya icchā
[icchājñānakriyāśaktināmakaṃ tritayaṃ khalu /
parameśvarasvātantryasvyāpakaṃ kathitaṃ pare //
icchāśaktāvidhyamāṇaṃ viśvaṃ jātaṃ yadaiva hi /
jñānaśakrirabhivyaktikāraṇaṃ tasya brūmahe //
kriyāśaktirbāhyarūpaparisphuraṇakāraṇam /
ekameva hi svātantryamādimadhyāntabhedabhāk //
tena naiṣāṃ pṛthaṅnāma kadācidapi labhyate /
tatra sphuṭapratītyarthaṃ yathā mūla eva ullilasivetyādi /] -jñāna-
kriyātmakaśaktiparispandādimadhyāntabhāgāḥ ullilasiṣā-ullasattā-
ullasitatāsvabhāvāḥ
sūkṣmatamaprasaṃkhyānagṛhītatāvadbhūmikādhirūḍhayogijanasphuṭa-
lakṣaṇīyāḥ [prasaṃkhyānaṃ samādhiḥ /] śrīsvacchandādiprakriyāśāstreṣu
prabuddhaprasaraṇāvaraṇādirūpatvenoktāḥ [prabuddheti icchā prasaraṇeti
jñānaṃ āvaraṇeti kriyā /] ata eva śivadṛṣṭiśāstre saptamāhnike
p. १७८)
sunirbharatarāhlādabharitākārarūpiṇi /
nilīnaśaktitritaye parātmanyanubhāvanāt //
ityādi
tasyāpi śaktirmṛtpiṇḍaghaṭavadviśvarūpatām /
gatā * * * * * * * * * * * * * * //
ityantaṃ nirūpya
ekameva hi tattattvaṃ na saṃkhyāto'tiriktatā /
iti yacchivatattvameva
anantavicitrasvātantryasphārasphuraṇaśakticamatkārabharitatopāttabhairava-
bhāvaṃ nirṇītamṛ tatrāyamevoktakramaḥ saṃpradāyaprathamāhnike'pi
sa yadāste [śivaikyākhyātirūpabhrāntimayasaṃsārāvasthā yāvannonmiṣati
tāvadapi tāvadastyevoktarūpaśivatā tathā ca śaktipañcakamapi
tadānīmekarūpamapi vyavahārāpekṣayā kāryavaśādastyeva tathāhi
parāparāvasthāyāṃ yo'hamiti sahajapratyavamarśātmā prakāśaḥ sa eva
parānapekṣatvādānandarūpo nirvṛtacinmayaḥ sthita eva taduktaṃ cidāhlādeti
pūrṇacidānandamātre'nubhavaḥ prakāśanaṃ na tu bāhye tata eva tatraiva layo
yasya sa tathā anena nirvṛtacitkathitā icchājñānakriyāstu
bhinnaviṣayādyapekṣayā sphuṭībhavanti parāvasthāyāṃ punaḥ
pūrṇo'hamityeva prakāśate - tāvatprakāśatvāt tadeva jñānaṃ
saṃrambharūpatvāt saiva kriyā tatsvabhāvena tadabhyupagamādicchāpi
sthitaivetyāha tadicchā tāvatīti tāvacca svarūpaṃ kriyeti yojyam /
bhinnaviṣayādyabhāve'pi abhyupagamaprakāśasaṃrambhāṇāṃ sarvadā
prakāśamayatvenāvicalanāt icchādivyavahārayogyataivetyuktaṃ susūkṣmeti
susūkṣmatvameṣitavyādyavibhāgena vibhāgāparikalpanāt ata eva
śaktisāmarasyaṃ pūrṇacinmātraprakāśatātmatvāt cidrūpāhlādaparatvaṃ
coktamiti
cidabhedākhyātivaicitryabhinnaghaṭadevadattātmakavedyavedakāvabhāsanaṃ
nāmarūpaṃ pūrvāparībhūtāvayavā kriyetyarthaḥ /]
cidāhlādamātrānubhavatallayaḥ /
tadicchā tāvatī tāvajjñānaṃ tāvatkriyā hi sā //
p. १७९)
susūkṣmaśaktitritayasāmarasyena vartate /
cidrūpāhlādaparamo nirvibhāgaḥ paraḥ sadā //
iti / tathā ghaṭam
ghaṭādigrahakāle'pi ghaṭaṃ jānāti yāvasā /
jānāti jñānamatraiva [atraiveti kriyāyāṃ /] niricchorvedanakṣatiḥ //
aunmukhyābhāvatastasya [icchāpūrvabhāga aunmukhyam /] nivṛttirnirvṛtiṃ vinā
[vineti - saṃvinniṣṭhatvādviṣayavyavasthitīnāmiti /] /
dveṣye pravartate naiva na ca vetti vinā citim //
iti / tathā
p. १८०)
yata icchati tajjñātuṃ kartuṃ vā secchayā kriyā /
tasyāḥ pūrvāparau bhāgau kalpanīyau purā hi yā //
tatkarmanirvṛtiprāptiraunmukhyaṃ tadvikāsitā /
na caunmukhyaprasaṅgena [atra sphuṭīkaraṇārthaṃ nidarśanena
śivadṛṣṭāvaunmukhyaṃ sādhitam / yathā
gacchato nistaraṅgasya jalasyātitaraṅgitām /
ārambhe dṛṣṭimāpātya tadaunmukhyaṃ hi gamyate //
vrajato muṣṭitāṃ pāṇeḥ pūrvaḥ kampastadekṣyate /
bodhasya svātmaniṣṭhasya racanāṃ prati nirvṛtiḥ //
tadāsthā pravikāso yastadaunmukhyaṃ pracakṣate /
kiṃciducchūnatā saiva mahadbhiḥ kaiścidiṣyate //
tasyecchā kāryatāṃ yātā yayā secchaḥ prajāyate /
aunmukhyasya ya ābhogaḥ sthūlaḥ secchā vyavasthitā //
iti /] śivaḥ sthūlatvabhāk kvacit /
ityādi etadāgamasarvasvaprāṇatayaiva yuktiyuktatayā hṛdayaṃgamīkṛtaṃ sa eṣa
[sa eṣeti śaktivisargayukto viśvaṃ nirmiṇotīti yathoktam
asyāntarvisisṛkṣāsau yā proktā kaulikī parā /
saiva kṣobhavaśādeti visargātmakatāṃ dhruvam //
iti / tathā
kalā saptadaśī tasmādamṛtākārarūpiṇī /
parāparasvasvarūpabindugatyā visarpitā //
prakāśaḥ sarvavastūnāṃ visargarahitā tu sā /
śaktikuṇḍalikā caiva prāṇakuṇḍalikā tathā /
visargaprāntadeśe tu parā kuṇḍalinīti ca //
iti /] parameśvaro visṛjati
p. १८१)
viśvaṃ tacca dharādiśaktyantaṃ kādi-kṣāntarūpam - iti etāvatī
visargaśaktiḥ ṣoḍaśī kalā iti gīyate
puruṣe ṣoḍaśakale tāmāhuramṛtāṃ [ṣoḍaśānāmapi
kalānāmāpyāyakāritvāt nityoditatvena cānantamitatvādamṛtāmiti /] kalām /
ityeṣā hi na sāṃkhyeyā nāpi vaidāntikī dṛk api tu śaivyeva [śaivyeveti
svātmanaḥ svātmani svātmakṣepe vaisargikī sthitiḥ /
iti /] visargaśaktireva ca pārameśvarī paramānandabhūmibījam [yaduktaṃ
siddhayogīśvare mate
sānna kuṇḍalinī bījaṃ prāṇabhūtā cidātmikā /
tajjaṃ dhruvecchonmeṣākhyaṃ trikaṃ varṇāstataḥ punaḥ //
iti /] evaṃ hi akārādirūpaṃ
p. १८२)
ghanatāpattyā yonirūpatāṃ gṛhītvā svarūpāpracyutaṃ tadeva svasvarūpaṃ
eva yonirūpe saṃkrāmadvisargapadamityucyate yathoktam
sa visargo mahādevi yatra viśrāntimṛcchati /
guruvaktraṃ tadevoktaṃ śakticakraṃ taducyate //
ityādi akārasyaiva ghanatā kavargaḥ kaṇṭhyatvāt [yaduktam
aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā /
jihvāmūlaṃ ca dantāśca nāsikauṣṭhau ca tālu ca //
iti / tadyathā akuhavisargāḥ kaṇṭhyāḥ / icuyaśāstālavyāḥ / ṛṭuradhā
mūrdhanyāḥ / ḷtulasā dantyāḥ / upūpadhmānīyā oṣṭhyāḥ /
ñamanaṇaṅānāsikyāḥ / edaitau kaṇṭhatālabyau / odautau kaṇṭhauṣṭhyau /
jihvāmūlīyameva jihvāmūlyam / anusāro nāsikyaḥ iti /] ikārasya cavargaḥ -
tālavyatvāt ukārasya pavargaḥ - auṣṭhyatvāt ṛkārasya ṭavargo - mūrdhanyatvāt
ḷkārasya tavargo - dantyatvāt yaśau cavargasyāntaḥ raśau ṭavargasya lasau
tavargasya vakāro'pi tapavargayoḥ
p. १८३)
ghanatā abodhasyāmūrtasyāpi [abodhatvaṃ svātantryarāhityena yaduktam
māyoparimahāmāyā tatra ca vijñānakevalināṃ sthitiḥ te ca niruktyā
vijñānaṃ bodhātmakaṃ kevalaṃ svātantryavirahitaṃ rūpaṃ yathā ca
pratyabhijñāyām
śuddhabodhātmakatve'pi yeṣāṃ nottamakartṛtā /
nirmitā svātmano bhinnā bhatrā te kartṛtātyayāt //
iti /] cinmātrasyāpi kriyāśaktirūpataiva sā coktanītyā
śaktiṣaṭkakrameṇaivopajāyate - tena pañca prasṛtāḥ ṣaḍguṇitāḥ triṃśat
ṣadbhiḥ saha ṣaṭtriṃśat bhavantīti tadevaṃ śivabījameva svātantryāt
ghanībhūtatayā kvacidvapuṣi śāktarūpe kusumatayā tiṣṭhat yonirityabhidhīyate
tadeva hi puṣpaṃ pūrvoktanayena grāhyagrahaṇagrāhakakoṇatrayamayaṃ
vastutaḥ prasūtipadaṃ bījasaṃmiśratayaiva bhavati - tadaiva puṣparūpatvāt
anyadā [anyadeti idaṃprathāyām /] tu yogyatayaiva tathāvyapadeśaḥ [tatheti
yonitayā /] tathā ca tat kusumameva trikoṇatayā yonirūpaṃ
p. १८४)
tatsphuṭībhūtavibhaktagrāhyādirūpasomasūryāgnisṛṣṭisthitisaṃhṛti
iḍāpiṅgalāsuṣumnādharmādharmaśavalādikoṇatritayā pārameśvarī bhairavī
bhaṭṭārikā mudrā tadrūpayonyādhāratayā yoniriti nirdiṣṭā tathā ca
śrīkubjikāmate khaṇḍacakravicāre amumevārthaṃ
pradhānatayādhikṛtyādiṣṭam
māyoparimahāmāyā trikoṇānandarūpiṇī /
ityādi ata eva tathāvidhabījakusumaikaghanabhāvaśivaśaktisaṃghaṭṭaḥ svayaṃ
svātmanaiva pūjya ityupadiṣṭam śrītrikatantrasāre
śivaśaktisamāpattyā śivaśaktighanātmakaḥ /
śivaśaktisamāpattitrikaṃ saṃpūjayetparam //
iti / evaṃ ca ghanībhāvo'pi vaikharīrūpe yadyapi sphuṭībhavati tathāpi
sarvasarvātmani parāvāgvapuṣi mukhyatayāvatiṣṭhate tatra paraṃ
kaṇṭhoṣṭhasthānakaraṇānyapi sarvasarvātmakameva iti viśeṣaḥ tathāhi antarapi
saṃjalpet paśyediti sphuṭa
p. १८५)
evānubhavaḥ [na hi dṛṣṭe nāmānupapattirityarthaḥ /] bhedaśca sthānādikṛta eva
- śrūtyekaprāṇatvāt varṇānāṃ kiṃ bahunā bālo'pi vyutpādyamāno'ntaḥ
tathārūpatayā [tatheti saṃjalparūpatayā /] vimṛśati bhāvajātaṃ viparyayeṇa
[mithyājñānaṃ viparyayaḥ ekasmin dharmiṇi viruddhanānāvamarśaḥ
saṃśayaḥ /] saṃśayenāpi vā vimṛśatyavacchedaṃ tāvatsaṃvedayata eva sa ca
vāgvimarśakṛta eva ata eva saṃvāravivārālpaprāṇamahāprā [sa eva prāṇo
nāma vāyurūrdhvamākrāman mūrdhni pratihato nivṛtto yadā koṣṭhamabhihanti
koṣṭhe'bhihanyamāne manāk galabilasya saṃvṛtatvāt saṃvāro varṇadharma
upajāyate vivṛtatvādvivāraḥ saṃvṛto galabile nādaḥ avyaktaśca nādaḥ
vivṛtaśvāse uparivartī tau śvāsanādāvanupradānamityācakṣate -
varṇaniṣpatteranu paścāt pradīyate iti anupradānam / anye tu bruvate
anupradānamanusvāno ghaṇṭāninādavat yathā
ghaṇṭāninādo'nusvānamanubhavati tathā tatra sthānābhighātaje dhvanau
nādo'nupradīyate tadā nādadhvanisaṃsargāt ghoṣo jāyate yadā
śvāso'nupradīyate tadā śvāsadhvanisaṃsargādaghoṣaḥ / mahati vāyau
mahāprāṇaḥ / alpe vāyau tvalpaprāṇaḥ / siddhāntakaumudyāṃ varṇānāṃ
bāhyatvaṃ sādhitaṃ yathā - bāhyaprayatnā aṣṭau iti mahābhāṣye tadyathā -
vivāraḥ saṃvāraḥ śvāso nādo ghoṣo'ghoṣo'lpaprāṇo mahāprāṇa iti / tatra
vibhāgo yathā - kha pha cha ṭha tha ca ṭa ta ka pa śa pa sā vivārāḥ śvāsā
aghoṣāśca / ha ya va ra la ña ma ṅa ṇa na jha bha gha da dha ja ba ga ḍa dāḥ
saṃvārā nādā ghoṣāśca / vargāṇāṃ prathamatṛtīyapañcamā yaralavāśca
alpaprāṇāḥ vargāṇāṃ dvitīyacaturthau 'sa ṣa sa hāśca mahāprāṇā ityarthaḥ
/] -
p. १८६)
ṇatāśvāsanādānupradānādiyogo'pi ca antastathā samucitasvabhāvaḥ syādeva
anyathā sasthāneṣu bhedāyogāt antarhitakaraṇaśaktayo'pi syureva -
śṛṇomyaśrauṣaṃ paśyāmyadrākṣaṃ saṃkalpayāmi samakalpayamityāderapi
saṃkalpasyānyathāvaicitryāyogāt tadanayā yuktyā [anubhavānusārī tarko
yuktiḥ /] nibhālitayāntaradhikamadhikamanupraviśya pariśīlayatāṃ saṃvidaṃ
yatra sarvasarvātmakabodhaikaghanakaṇṭhauṣṭhādidhāmni
tathāvidhabodhaikaghanavimarśātmakasvātantryasāramahāmantrarūpa-
varṇabhaṭṭārakaniveśaḥ [yaduktaṃ virūpākṣapañcāśikāyām
pratyavamarśātmāsau citiḥ parāvāksvarasavāhinī yā /
ādyantapratyāhṛtavarṇagaṇā satyahantā sā //
iti / tatheśvarapratyabhijñāyām
ahaṃpratyavamarśo yaḥ prakāśātmāpi vāgvapuḥ /
nāsau vikalpaḥ * * * * * * * * * * * //
ityuktam / atra vyāptiḥ bodhaikaghanatābhūmiḥ sthānakaraṇavarṇābhāvamayī
bodhaikarūpatvāt nirvikalpāvasthāvat yā hi sthānakaraṇavarṇamayī na sā
bodhaikaghanāpi yathā vikalpabhūḥ asti ceyaṃ bodhaikaghanā tasmāt
sthānakaraṇavarṇamayī na bhavatīti pañcāvayavāstarke'bhyupagatāḥ -
sāhacaryaniyamo vyāptiḥ sādhyavattayā pakṣavacanaṃ pratijñā
liṅgapratipādakatvaṃ hetutaṃ sphuṭapratītyai dṛṣṭāntakathanamudāharaṇam
pakṣe sādhanopasaṃhāro nigamanaṃ pakṣe sādhyopasaṃhāra upanaya iti /]
bodhaikaghanatānirviśeṣatāyām
p. १८७)
idaṃ sthānam idaṃ karaṇam ayaṃ varṇa iti kathaṃkāraṃ vibhāgaḥ? iti cet -
yadevaṃ svātantryaṃ tathāvidhe svātmani ghaṭo'yaṃ sukhamidaṃ
jñānamidaṃ jñātāham ityavabhāsayati [atra sūkṣmabuddhivevecyo'yaṃ
bhāvaḥ / tatra praśnottare ittham -
nanvanuttaratānandau svātmanā bhedavarjitau /
kathametāvatīmetāṃ vaicitrīṃ svātmani śritau //
śṛṇu tāvadayaṃ saṃvinnātho'parimitātmakaḥ /
anantaśaktivaicitryalayodayakaleśvaraḥ //
asthāsyadekarūpeṇa vapuṣā cenmaheśvaraḥ /
maheśvaratvaṃ saṃvittvaṃ tadatyakṣyad ghaṭādivat //
paricchinnaprakāśatvaṃ jaḍasya kila lakṣaṇam /
jaḍādvilakṣaṇo bodho yato na parimīyate //
iti / jñāteti
jñeyādyupāyasaṃghātanirapekṣaiva saṃvidaḥ /
sthitirmātāhamasmīti jñātā śāstrārthavidyayā //
iti /]
p. १८८)
tasyaivaṃvidhacitratararūpāvabhāsena ko vā kiyān vā prayāsaḥ ata eva sarve
pāṣāṇatarutiryaṅmanuṣyadeva rudrakevalimantra tadīśatanmaheśādikā ekaiva
parābhaṭṭārikābhūmiḥ sarvasarvātmanaiva parameśvararūpeṇāste iti
tadvicitrasthānādisārvātmyanirviśiṣṭasphuṭāsphuṭavyaktāvyaktādirūpa-śabd
aśarīrā mantravīryam iti gīyate tathāhi vīṇāvipañcīkacchapikāmurujādiṣu sa
eva svano'nyato'nyato deśādapyudbhavannekasthāna iti kathyate evaṃ
tāramadhyamandreṣvapi [yaduktaṃ varṇaśikṣāyām
sa prāṇa utthito nābheruraḥkaṇṭhaśirodhṛtaḥ /
mṛdumadhyottamairyāti mandrādidhvaninādatām //
mandramadhyamatārairhi dhvanibhiḥ savanatraye /
śaṃsanti śāstre gāyatraṃ traiṣṭubhaṃ jāgataṃ kramāt //
iti /] tatsthāyisvaraikātmye'pi [yathā tāramadhyamandrādibhede'pi svara eka eva
sthāyirūpaḥ /] vācyam ata eva [sarvasya sarvātmakatvāt /] ca sa eva varṇaḥ
p. १८९)
kvacitprāṇini sthānāntarasamullāsyapi bhavati yathā dhvāṃkṣeṣu
kakāraṭakārarephā uccarantaḥ sarva evodarapāyukaṇṭhatālunirvartyā
upalabhyante avyaktatve'pi [nanu ca te hi kakārādyā avyaktatvānna
kaṇṭhādisthānoccāryakāditulyā ityata āhāvyaktatve'pīti] ta eva tāvantaḥ
śabdatvāt śabdasya ca mātṛkātirekiṇo'bhāvāt mātṛkātirekyapi avyaktaḥ
śabdo'nupayogānna saṃgṛhītaḥ ityapyayuktam [atha copayoge sati sarvaṃ
susthaṃ mātṛkayā ca sarvathopayoga ityuktyā dhvāṃkṣādiṣu hi kakārādyā
vijātīyāḥ santo'pi anupayogānnoktā iti mātṛkātirekī
śabdo'vaśyamabhyupagantavya iti kathaṃ ta eveti kathanamityata āha
ityapyayuktamiti /] avyaktavarṇarūpasyāpi [daṇḍāpūpanyāyo'tra bodhyaḥ /]
maurujasāmudrādidhvanitasya hlādaparitāpakāritvamapi astyeva - iti
ko'nyo'bhimata upayogaḥ pārameśvare'pi avyaktadhvanermukhyatayaiva
prāyaśo mantratvaṃ nirūpitam - ardhacandrādīnāmeva
mantravyāptisāratvenābhidhānāt tatra ca
p. १९०)
nirodhinīmanuprāptaḥ śabdaḥ śubhaśubhāyate /
ityādyuktam - ghaṇṭākāṃsyādidhvanīnāṃ śrotraghaṭṭanādīnāṃ ca
nādopadeśe nirūpaṇāt
hayo heṣati yadvacca dānta udravatīva ca /
siṃho garjati yadvacca uṣṭraḥ sītkurute yathā //
tathodīrya paśoḥ prāṇānākarṣanti balādhikāḥ /
mahāmantraprayogo'yamasādhyākṛṣṭikarmaṇi //
ityuktaṃ guhyayoginītantre tatropāyamātrametat / vastutastu āntara evāsau
nādātmā mantra iti tu kathyamānaṃ bhavadbhirapi asmābhirapi
vyaktavarṇamālādimantreṣvapi na na saṃcārayituṃ śakyate tasmāt avyakto
varṇātmaiva śabdo yathā vidūragato'pi ghaṭo ghaṭa eva iti sthitaṃ sa [sa ceti
varṇātmā śabdaḥ] ca prāṇabhīryādibhedena sthānāntaramapi anusaran sa
evetyapi sthitam ata evedānīṃ sarvabhūtarutajñānaṃ yaccheṣamuninā
bhagavatopadiṣṭaṃ taddhṛdayaṃgamībhūtam anyathā śabdārthapratyayānāṃ
ya itaretarādhyāso
p. १९१)
yacca dhyānadhāraṇāsamādhisaṃyamena [tantrayamekatra saṃyama iti
saṃyamalakṣaṇam /] tatpravibhāgaparyantaparalābhaḥ sa
kathamasphuṭavarṇarūpatvātirekivihagādikūjitajñānāya paryavasyet yadā tu ta
eva varṇā varṇānāmeva paramārthato'rthatādātmyalakṣaṇaṃ vācakatvaṃ
tadā yuktyā ta eva vihagādirutajñānaṃ bhīryādiśabdā api hi arthavanta eva -
jayājayasūcakatayopadeśāt vihagādirutavat tadabhiprāyeṇaiva
śikṣāsūtrakarasūtrāṇi havisarjanīyāvurasyāvekeṣāṃ [yaduktam
hakāraṃ pañcamairyuktamantaḥsthābhiśca saṃyutam /
urasyaṃ taṃ vijānīyāt kaṇṭhyamāhurasaṃyutam //
ityādi / tathā
kaṇṭhoktahavisargāṇāṃ svairbhāgaiḥ sthānamiṣyate /
havisargāpuraḥsthau hi kaṇṭhādhobhāgajau matau //
iti /] radanamūlamekeṣām ityādīni vācakībhavanti na tu aparathā kathaṃ cidapi
ata eva kiṃcidvaicitryamālambyānyatvam anyatvaṃ cāśaṅkamānaiḥ
visarjanīyājjihvā -
p. १९२)
mūlīyopadhmānīyau anunāsikebhyaḥ pañcayamān [ṅuṃ ñuṃ ṇuṃ nuṃ
mumityevaṃrūpān /] ḍakāraḍhakārayaralavakṣakārebhyaḥ tāneva
laghuprayatnatarān [yasyoccāraṇe jihvāgropāgramadhyamūlānāṃ śaithilyaṃ
jāyate sa laghu prayatnataraḥ iti /] bhedenābhimanya catuḥṣaṣṭirvarṇā uktāḥ
anyatvaṃ [yaduktaṃ sāmbapañcāśikāyāṃ
yā sā mitrāvaruṇasadanāduccarantī triṣaṣṭiṃ
varṇānatra prakaṭakaraṇaiḥ prāṇasaṅgaprasūtān /
tāṃ paśyantīṃ prathamamuditāṃ madhyamāṃ buddhisaṃsthāṃ
vācaṃ vaktre karaṇaviśadāṃ vaikharīṃ ca prapadye //
iti /] cātra svaravyañjanayoriva ṛvarṇa-raśabdayoḥ śrītrikaratnakule'pi uktam -
aṣṭāṣṭakavibhedena mātṛkā yā nirūpitā /
tadeva kulacakraṃ tu tena vyāptamidaṃ jagat //
iti mātṛkājñānabhede vistarato nirūpitametat [taduktam
icchā kāmo viṣaṃ jñānaṃ kriyā devī nirañjanam /
etatrayasamāveśaḥ śivo bhairava ucyate //
kāmasya pūrṇatā tattvaṃ saṃghaṭe pravibhāṣyate /
viṣasya cāmṛtaṃ tattvaṃ chādyatve'ṇoścyute sati //
iti amṛtamiti vikāsadaśāmayamityarthaḥ /]
p. १९३)
iha tu tatprakriyānabhiniveśaḥ - pūrṇataikasāratvāt tadevaṃ
sarvatrāyamīdṛśaḥ saṃvidanupraveśakramaḥ padārthaḥ saṃkalpyamānaḥ
sākṣāt kriyamāṇo vā
māyīyāsāṃketikasvarūpabhūtaśuddhavimarśātmaparavāṅmantramahā-
mahasi tāvat pratiṣṭhāṃ bhajate yatra sarvavādibhiravikalpā daśā gīyate tataśca
paramantramahāpṛthivyādau
śuddhavyāmiśrādipāramārthikabījapiṇḍarūpakādivarṇātmakameva anyathā
merubadarajalajvalanabhāvābhāvaghaṭasukhanirvikalpajñānāni - ityekameva
sarvaṃ syāt vikalpo'pi tatpramādotthaḥ tāmeva saraṇimanusaret na tu pratyuta
tatsvarūpaṃ bhindyāt tathā ca yadeva tadasāṃketikaṃ mantravapuḥ tadeva
anyonyavicitrarūpaṃ paśyadbhiḥ sarvajñaiḥ saṃketopāyamupāsyatayā
upadiśyate [ yathā - īśvara uvāca
kathayāmi varārohe yanmayā japyate sadā /
akārādikṣakārāntā mātṛkā varṇarūpiṇī //
caturdaśasvaropetā bindutrayavibhūṣitā /
kalāmaṇḍalamāsthāya śaktirūpaṃ maheśvari //
kakārādikṣakārāntā varṇāstu śaktirūpiṇaḥ /
vyañjanatvātsadānandoccāraṇaṃ sahate yataḥ //
uccāre svarasaṃbhinnāstato devi na saṃśayaḥ /
pañcāśadvarṇabhedena śabdākhyaṃ vastu suvrate //
akāraḥ prathamaṃ devi kṣakāro'ntyastataḥ param /
akṣamāleti vikhyātā mātṛkāvarṇarūpiṇī //
śabdabrahmasvarūpeyaṃ śabdātītaṃ tu japyate /
śabdātītaṃ paraṃ dhāma gaṇanārahitaṃ sadā //
ātmasvarūpaṃ jānīhi īśastu parameśvaraḥ /
iti /] -
p. १९४)
tatraiva cāsāṃketike vāṅmahasi tathā khalu māyīyāḥ saṃketāḥ patanti yathā
ta evāmāyīyāsaṃketitamantratādātmyaṃ pratipadyante tathā
svarūpapratipattireva hi teṣāṃ vācakatābhāvo nānyaḥ kaścit [anyathā hi
vācyebhyaḥ ko vācakasya viśeṣa iti tātparyam] atra
sphuṭamabhijñānamabhyāsavaśāt asāṃketikatāmāpanne
ciratarapūrvavṛttagośabdaparāmarśaḥ tathaiva saṃketakāle goparāmarśo'pi
anyāmāyīyāsāṃketikaparāmarśadhāmanyeva nipatati
p. १९५)
yāvat bālasyāpi janmāntarānusaraṇe'pi citsvabhāvasyādau sthitaivāsāṃketikī
sattā - anyathānavasthānāt evameva khalu saṃketagrahaṇopapattiḥ nānyathā
itīśvarapratyabhijñāṭīkāyāmapi śrīmadutpaladevapādairnirṇītam atra
cānupraveśayuktiḥ
paśyatyanyacchṛṇotyanyatkarotyanyacca jalpati /
cintayatyanyadā bhuṅkte tatra sāṃketikī sthitiḥ //
iti bhaṭṭārakaśrīśrīkaṇṭhāpādāḥ
mano'pyanyatra nikṣiptaṃ vakṣuranyatra pātitam
ityādyapyavocan tadapyasāṃketikamantravapuḥ [taditi sāṃketikamapi saṃketasya
hi pāramārthikatayā'saṃketikamevotpattisthānam iti /]
svabījamanudhāvadanuttarapadaparyavasāyi bhavati tadapyanuttarapadaṃ
sattathāvidhānantasamudāyavaicitryasaṃrambhasāraṃ visargadṛṣṭyā
prasaradeva visargasyaiva hakalāparyantatayā prasarāt tasyā api hakārā-
p. १९६)
khyaśaktikuṇḍalinyāḥ [yathoktaṃ devīstutau śrīpañcastavyāṃ prathame stave
yā mātrā trapusīlatātanulasattantūtthitispardhinī /
vāgbīje prathame sthitā tava sadā tāṃ manmahe te vayam /
śaktiḥ kuṇḍalinīti viśvajananavyāpārabaddhodyamā
jñātvetthaṃ na punaḥ spṛśanti jananīgarbhe'rbhakatvaṃ narāḥ //
iti / ayamatra bhāvaḥ - mātretyanusvānarūpā kuṇḍalinyapi
visatantvābhādhyeyeti tathaiva cānavadhānatāyāṃ viśvajananeti
śaktipātānuviddhena tu jñātasvarūpā mokṣadetyāha jñātvetthamiti tathā
mātrā sūkṣmatamānuttararūpā kaulikīśaktiyogāt prasarantī hakārākhyeti
atha vā tāmadhiṣṭhāya śaktiḥ kuṇḍalinī viśvajananavyāpārabaddhodyameti
manmahe /] svarūpābhedātmakabindusvarūpadhāraṇā - anuttarapada eva
saṃkramāt svarūpa eva viśrāmyati ekākṣarasaṃvit [ekā cāsāvakṣarā cāsau
saṃvidityekākṣarasaṃvit karmadhāraya iti puṃvadbhāvaḥ kiletyavipratipattau
vyaktipratiṣedhe jātyanugama iti nyāyena deśakālakalanāpi tanmayayeveti ekā
sarvavyāptrītyarthaḥ /] kila svarūpata eva
deśakālakalanopādānādinairapekṣyeṇaiva prāguktapūrṇatattvatānayena
[yaduktaṃ pūrṇatattveti pūrṇatvaṃ hi etadeva - yaddeśakālādiyogitvam /
yaduktaṃ
na tairjñātaṃ tatsvarūpaṃ ye tvevaṃ manvate budhāḥ /
deśakālādyavachedarahitaṃ paramaṃ padam /
iti / tathā ca hariṇā
dikkālādyanavacchinnānantacinmātramūrtaye /
svānubhūtyekamānāya namaḥ śāntāya tejase //
iti / visargabhūmāviti śāṃbhavavisarge /] jhagiti visargabhūmau dhāvati
p. १९७)
visargabhūmiśleṣa eva
ānandeccheśanonmeṣatatprasṛtitadvaicitryakriyāśaktimayānām ākārādīnāṃ
sthitiḥ sa [sa eveti - śaktivisargaḥ /] eva visargaḥ svasattānāntarīyakatayaiva
tathaivātibharitayā sattayā prasaran drāgityeva hakalāmayaḥ [yaduktam
visarga evamutkṛṣṭa āśyānatvamupāgataḥ /
haṃsaḥ prāṇo vyañjanaṃ ca sparśaśca paribhāṣyate //
iti /] saṃpadyate hakalāmayatāsaṃpattireva vastutaḥ
kādisattānantatattvajālasthitiḥ hakalaiva ca punarapi
bindāvanupraviśantyanuttarapada eva paryavasyati - ityekaivādvayaparipūrṇarūpā
saṃvedanasattābhaṭṭārikeyaṃ parā bhagavatī parameśvarī na tvatra
kramādiyogaḥ kaścit [yaduktaṃ tantrāloke
pākādistu kriyā kālaparicchedātkramocitā /
matāntyakṣaṇabandhyāpi na pākatvaṃ prapadyate /
iti / īśvarapratyabhijñāyām
sakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ kālaśaktitaḥ /
ghaṭate na tu śāśvatyāḥ prābhavyāḥ syātprabhoriva //
iti /] tade
p. १९८)
taducyate ahamiti viparyaye tu saṃhṛtau ah aṃ iti dvaidhamapi ca iyamekaiva vastutaḥ
saṃvit evameṣa sa sarvatra ghaṭasukhādiprakāśe'pi
svātmaviśrāntisarvasvabhūto'haṃbhāvaḥ yathoktaṃ
prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ /
iti / sa ca vastutaḥ sarvātmakaḥ - samanantaranirṇītanītyā iti
parābhaṭṭārikānuviddho bhairavātmaka eva yathoktaṃ mayaiva stotre
viśvatra bhāvapaṭale parijṛmbhamāṇa-
vicchedaśūnyaparamārthacamatkṛtiryā /
tāṃ pūrṇavṛttyahamiti prathanasvabhāvāṃ
svātmasthitiṃ svarasataḥ praṇamāmi devīm //
iti / eṣa eva śrīvāmanaviracite advayasaṃpattivārtike upadeśanayo boddhavyaḥ
tena sthitametat - akāra eva sarvāḍhyo yatrāpi harṣaghaṭanīlādau
p. १९९)
hakārādyā api varṇāḥ tatrāpi tathāvidhānantanijapūrvāparavarṇasamākṣepa
eva anyathā tasyaiva hādeḥ samudāyāyogānte
paramākṣipyamāṇatvādevāntarnilīnā vikalpagocaratvamaprāptāḥ ata eva
sarvatra vijñāne sarvā eva devatāḥ samameva samudāyaṃ dadhatyaścitrāṃ
saṃvittivṛttiṃ vartayanti tadanenaivāśayena kālādhikārādāvekasminneva
prāṇe prāṇaṣoḍaśāṃśe'pi vā ṣaṣṭitaddviguṇādyabdodayapūrvakaṃ
mātṛrudralokapālagrahanāgādīnāmudayapralayāścitrā nirūpitāḥ tat
citrānantodayapralayasamaya eva dvitīye'pi prāṇacārādityakālakalitatvameva
tattvaṃ - vastutaḥ paramārthaḥ yadi parametāvanmātraṃ
māyīyādhyavasāyānadhyavaseyamiti nāstitābhimānakāri parasaṃvidi tu
tatkālaṃ bhāsate eva ata evaikasyāmeva jñānakalanāyāṃ
paśyatyanyadvikalpayatyantyat ityādyupadeśena yaduktaṃ
devatātrayādhiṣṭhānaṃ tatsarvatraivānapāyi
p. २००)
sarvāṇyeva ca saṃvedanāni vastuto'hamitiparamārthāni vimarśamayānyeva
tadevaṃ sthitam - etadviśvamantaḥsthitamānandaśaktibharito vaman grasamānaśca
visarga eva parameśvaro ghanībhūya hakārātmatāṃ
pratipadyānantasaṃyogavaicitryeṇa kṣarūpatāmapyeti [kṣarūpatāmiti - kakāra-
sakāra-akāra-visargātmakatām /] sa evaiṣa
dūtyātmakaśāktayonisaghaṭṭasaṃmucitavarṇātmakakṣobharūpānāhatanādad
aśāśrayaṇena [dūtīti
yoktā saṃvatsarātsiddhiriha puṃsāṃ bhayātmanām /
sā siddhistattvaniṣṭhānāṃ strīṇāṃ dvādaśabhirdinaiḥ //
ataḥ sarūpāṃ subhagāṃ surūpāṃ bhāvitāśayām /
ādāya yoṣitaṃ kuryādyajanaṃ pūjanaṃ hutam //
strīmukhādbhāhayedādau strīmukhe nikṣipetpunaḥ /
iti kulaprakriyāyām /] madhyamasauṣumnapadocchalattattadanantabhāvapaṭalātmā
visargo viśliṣyan dhruvadhāmni anuttarapada eva praviśati iti prāgapi uktametat /
amī cākārādyāḥ sthitimantaḥ prāṇe tuṭiṣoḍaśakādisthityā ekāṃ tuṭiṃ
saṃdhīkṛtyārdhārdhabhāgena
p. २०१)
pralayodayayorbahirapi pañcadaśadinātmakakālarūpatāṃ tanvate iti - tithayaḥ
kalāścoktāḥ ṣoḍaśyeva ca kalā visargātmā viśliṣyantī saptadaśī kalā
śrīlādyādiśāstreṣu nirūpitā
sā tu saptadaśī devī hakārārdhārdharūpiṇī /
iti / visargasya hakārārdhatvāt tato'pi viśleṣasyārdhatvāditi
niravayavasyaikavarṇasya kathameṣā vikalpanā? iti cet - asmatpakṣe
sarvamevānavayavaṃ cinmayaikāvabhāsanānatirekāt tathāpi ca svātantryādeva
avayavāvabhāse'pi anavayavataivānapāyinī tathā ihāṣi astu ko virodhaḥ
evameva varṇopapattiḥ aparathā dantyoṣṭhyakaṇṭhyatālavyādivarṇeṣu
kramaprasārī pavana āghrātakaḥ kathaṃ kaṇṭhaṃ hatvā tālvāhanti - iti
yugapadāpūrakatve'pi samānakālatā syāt yatra kaṇṭhaghātotthaṃ rūpaṃ tat
tu tālvāhatijaṃ sarvatra saṃbhavati śvāsanādayośca
paścātpratīyamānatayānupradānatvamucyate
p. २०२)
dvimātratrimātreṣu ca dvikādiyogo garbhīkṛta ekadvayādireva tathaiva
mātrake'pi ardhamātrādiyogaḥ saṃvedyaḥ yathoktaṃ bhaṭṭanārāyaṇena
praṇavordhvārdhamātrāto'pyaṇave mahate namaḥ /
iti / iha tu pañcāśadvarṇā viśvamapi vā akramamekameva kvacittu
matādiśāstreṣu visargaviśleṣasyaiva anuttarapadasattālambanenāṣṭādaśī kalā
ityabhyupagamaḥ / tadevametāḥ kalā eva hlādanāmātracittavṛttyanubhāvakāḥ
svarā ityuktāḥ svarayanti [syū-śabdopatāpanayoriti dhātoḥ /] śabdayanti
sūcayanti cittaṃ svaṃ ca [sva-śabdaḥ ātmātmīyavacanaḥ iti /] svarūpātmānaṃ
rānti evam iti parapramātari saṃkrāmayanto dadati svaṃ ca ātmīyaṃ
kādiṃyonirūpaṃ rāntibahiḥ [rā-dāne ityasya dhāto rūpam /] prakāśayanto
dadati iti svarāḥ eta eva hi cittavṛttisūcakā nādātmakāḥ
karuṇāśṛṅgāraśāntādikāṃ cittavṛttimākrandanacāṭukastutyādau -
p. २०३)
kevalā vā yonivarṇaniviṣṭā vā tiryaktattadaharjātādiṣvapi prathamata
evāpatantaḥ saṃketavighnādinairapekṣyeṇaiva saṃvidāsannavartitvāt
svarakākvādirūpatāmaśnuvānāḥ prakāśayanti ityarthadharmā udāttādayaṃ
[udāttānudāttasvaritāḥ iti / tatra yadā sarvāṅgānusārī prayatnastīvro bhavati
tadā gātrasya nigrahaḥ kaṇṭhavivarasya cāṇutvaṃ svarasya ca
vāyostīvragatitvādraukṣyaṃ bhavati tamudāttamācakṣate yadā tu mandaprayatno
bhavati tadā gātrasya sraṃsanaṃ kaṇṭhavivarasya mahattvaṃ svarasya ca
vāyormandagatitvāt snigdhatā bhavati tamanudāttamācakṣate
udāttānudāttasvaritasaṃnikarṣāt svara ityevaṃ lakṣaṇā bāhyāḥ prayatnāḥ /
sraṃsanamiti śaithilyaṃ snigdhatā mṛdutā kaṇṭharandhrasya mahattvādeva
śrīghraṃ vāyurniṣkāman jalāvayavānna śodhayati ca ataḥ svarasya snigdhatā
bhavati / kaṇṭharandhrasyāṇutvādeva vāyuḥ śanairniṣkrāman jalāvayavān
śoṣayatīti rūkṣatā - asnigdhatā bhavati mahābhāṣye
āyāso dāruṇyamaṇutā svasyetyukṣaiḥ? karaṇāni śabdasya
āyāso gātrāṇāṃ dāruṇyaṃ dāruṇatā svarasya rūkṣatā svasya
kaṇṭhavivarasya saṃvṛtatā /
atha nīcaiḥ karaṇāni śabdasya anvavasargo mārdavamurutā svasyeti
anvayasargo gātrāṇāṃ śithilatā svarasya mārdavaṃ mahattā kaṇṭhavivarasyeti
abhyāsasamadhigamyaścāsau svaraviśeṣaḥ ṣaḍvādivaditi śrīkathyaṭaḥ /
pāṇinistu ucairudāttaḥ nīcairanudāttaḥ samāhāraḥ svarita ityāha /] upadiṣṭāḥ
teṣāmeva cittavṛttyanubhāvakaṣaḍjādisvarūpatvāt
p. २०४)
evaṃ sarvatra saṃvedane sarvā evaitā vaicitryacaryācāracaturāḥ śaktaya
ādikṣāntāḥ samāpatantyo'hamahamikayā [yaduktam
ahamahamikā tu sā syātparasparaṃ yo bhavatyahaṃkāraḥ //
iti kośe /] akramameva bhāsamānāḥ kalanāmayatayaiva
jñānakramasaṃkramaṇameva diśyamānaṃ deśamutthāpayanti anyathā
meruparamāṇvoraviśeṣāt iti nyāyena
garbhīkṛtadeśātmakavaicitryakriyāvaicitryātmakaṃ kramarūpaṃ [yadāhuḥ -
krameṇākrameṇa bhāvānāṃ paricchittiḥ kālaḥ na caitanmantavyaṃ -
saṃvillagnā eva bhāvā avabhāsante tat kathaṃ tadanuṣaktasya bhāvajātasya
kālayoga iti parameśvare eva kramākramasyāpi antarbhāva iti / nanu yadyevaṃ
tarhi parameśvare kālayogaḥ syāt? na - iti manmahe kutaḥ tannāsanaṃ ca devasya
kālī nāma śaktiḥ yaduktaṃ saṃvideva prameyebhyo vibhaktaṃ rūpaṃ gṛhṇāti
avacchedayogādvedyatāṃ yāntī nabhaḥ tataḥ svātantryāt meye
svīkārautsukyena nipatantī kriyāśaktiḥ tatra prācyabhāge kālādhvā uttare tu
deśādhveti / yaduktamīśvarapratyabhijñāyām
mūrtivaicitryato deśakramamābhāsayatyasau /
kriyāvaicitryanirbhāsāt kālakramamapīśvaraḥ //
iti /] kālaṃ bahiryojanayollāsayantyaḥ svātmani
p. २०५)
yuñjānatvena grasamānāḥ prollāsasamaye'pi [prollāsasamaya iti ādau hi
nistaraṅgajaladhiprakhye'nuttarātmani parasmin visarge prakāśaikaghane
prathamamullasanaśilo vyatiriktavimṛśyābhāvāt cidvimarśaparaḥ
svātmamātraparāmarśanatatparāhaṃparāmarśaḥ sphurati sa eva prollāsasamaya
ityucyate yenāsya sarvatraiva svātantryamudiyāt / ayaṃ bhāvaḥ -
svasvātantryamāhātmyādeva hi anuttaraprakāśātmā parameśvaraḥ svaṃ
svarūpaṃ gopayitvā pramāṇādidaśāmadhiśayānaḥ
pṛthagbhāvajātamābhāsayet tadyathā sa eva paraḥ prakāśaḥ
saṃkucitapramātṛbhūmikāvabhāsanapuraḥsaramudyogādikalācatuṣka-
mutthāpayati tadyathā udyogo'rthāvavibhāsayiṣā tatra saktena sadaiva
bahirmukhena dvādaśaśaṇṭhavarjamakārādivisargāntāḥ kalāstatsvabhāvatayā
prāptaparipūrṇasvarūpeṇa pramāṇātmanā sūryeṇa ekaikaṃ
bhāvamīṣatsaṃkucitena nīlasukhādinā rūpeṇa bhāsayet bahiḥ sṛjet pūrayet
tathātvenaiva kaṃcitkālaṃ sthāpayet carcayet svātmasātkāreṇa
saṃharedityarthaḥ / yaḥ kaścanārthakriyārthī hi pramātā
pramāṇopārūḍhamevārthajātaṃ prathamamālocayet anantaramidamittham iti
vikalpayet tadanu jñāto'yaṃ mayārthaḥ iti saṃtoṣābhimānāt
bahīrūpatāvilāpanena svātmanyeva viśrāmayedityanubhavasākṣiko'yamarthaḥ
/ evamābhāsanādirūpatāmāpannasya bhāvajātasya prabhopārohānantaraṃ
svena rūpeṇāvabhāsamanasya ṣoḍaśārabuddhindriyādikalābhiḥ
prāptapūrṇanijarūpatyocchūnarūpatāpattyā tadrūpatiraskārātmanā
visargagrāsena mantharasya dehādirūpameyendoḥ parimite pramātari
saṃjīvinyamṛtakalā visarjanatattatpramātṛprameyādyātmanā sthūlena rūpeṇa
samullāsa itīdamuktaṃ bhavati / yatkiṃcidbhāvajātaṃ
tattadīyattāsamāsādanapuraḥsaramindriyadvāropāroheṇa jñeyatā māsādya
tattadarthakriyākāritayā svātmamātraviśrāntyupajanena saṃvidaḥ
pūrṇatāmāvahatīti / yaduktaṃ śrīmadutpaladevaprabhupādaiḥ
sarvabhāvamayabhāvamaṇḍalaṃ
viśvaśaktimayaśaktibarhiṣi /
juhvato mama samo'sti ko'paro
viśvamedhamayayajñayājinaḥ //
iti /] riktarūpatayā udyogāvabhāsasaṃkrāmavilāpanarūpeṇa
p. २०६)
dvādaśātmikāṃ kṛśarūpatāmāśrayantyaḥ
tadgṛhītapramadādigatodyogādikalācatuṣṭayaparipūrṇatayāpi aṅkurībhūya
sālasaṃ ṣoḍaśātmakabharitapūrṇarūpatayā praviśantyo'ntarbahiśca
tadamṛtānandaviśrāntirūpaṃ camatkārasattāsārakalācatuṣkaṃ visṛjantya
evaṃvidhāmeva pūrṇakṛśātmakadolālīlāṃ nirviśamānāḥ
somasūryakalājālagrasanavamanacaturā [yaduktaṃ mahārthamañjaryām
saptadaśa bhālanetre dvādaśa ṣoḍaśa cānyanetrayoḥ /
iti / tatra bhālanetraṃ svātantryaśaktiḥ dakṣiṇanetraṃ pramāṇaśaktiḥ
vāmanetraṃ prameyaśaktiḥ atra punarayamarthaḥ - dvādaśamarīciviṣayaḥ sauro
dhāmakramaḥ ṣaṇṭharṇarahitā dvādaśa svarā varṇakramaḥ tā eva
marīcayo'tra prathamoditanirāvaraṇadhāmasu dvādaśasu śūnyamārgeṣu
patitāḥ saṃvitkramaḥ - iti prakāśacakravyāptiḥ / ānandacakre
baindhavāmṛtaprasareṇa dhāmakramaḥ ṣaṇṭhasvaraiḥ saha ṣoḍaśakavyāptyā
varṇakramaḥ buddhikarmākṣamanaḥsu ṣoḍaśasu saṃvitkrama iti
cānandacakravyāptiḥ / mūrticakre svātantryaghananirāvaraṇadhāmasu
saptadaśasu tathā dhāmakramaḥ ādivarṇādhiṣṭhitākārādyakṣaraparyantaṃ
saptadaśadhā prasṛto varṇakramaḥ / cāndrya eva bhūmikā bāhyāt
parāṅmukhībhūtā antarvimimarśayiṣayo'pi amayā sahānubhūyamānāḥ
saptadaśaiva saṃvitkramaḥ iti /] akāramevāditayā madhye ca kādiyonijātama -
p. २०७)
vasāne ca binduṃ dadatī aham ityeṣaiva bhagavatī sṛṣṭiḥ taduktaṃ
śrīsomānandapādairnijavivṛtau aṃ a ityeṣaiva vikṛtāvikṛtarūpā mātṛkā
ityādi te tu a ityetadanuttaramākārādyāśca tithayaḥ yadvā binduraṃkāraḥ
akārādyāstithayastadanto visarga ityapi vyācakṣate tadeva saṃvitsatattvaṃ spanda
ityupadiśanti spandanaṃ ca kiṃciccalanaṃ svarūpācca yadi
vastvantarākramaṇaṃ taccalanameva na kiṃcittvaṃ no cet calanameva na kiṃcit
tasmāt svarūpa eva kramādiparihāreṇa camatkārātmikā - ucchalattā ūrmiriti
matsyodarīti - prabhṛtiśabdairāgameṣu nidarśitaḥ spanda
p. २०८)
ityucyate - kiṃciccalanātmakatvāt sa ca śivaśaktirūpaḥ sāmānyaviśeṣātmā
tadvyākhyātam ādyāstithayaḥ bindvavasānagāḥ kālayogena somasūryau
tasyaivaṃ kulasyāntaḥ pṛthivyādīni ca yāvat brahmapañcakaṃ tāvatteṣāṃ
svarāṇāmantaḥ kathaṃ kramāt / atha ca kramasyādanaṃ bhakṣaṇaṃ
kālagrāsaḥ tathā kṛtveti kriyāviśeṣaṇaṃ ca śobhane vrate bhoge riktatve
bhoganivṛttau ca pūrṇatve suvrate āmantraṇamapi etat evaṃ vyākhyeyam
evamamūlā - akāramūlā avidyamānamūlā ca anāditvāt sa kramo yasyāḥ
praśleṣeṇātadrūpo'nyathārūpo'pi kramo yasyāḥ tathāpyamūlā amūlasya
yadātananamātat tatastadeva ca kramo yasyāḥ eṣā cājñeyā jñātṛrūpā eṣaiva
ca jñeyā - anyasyābhāvāt avidyamānaṃ kṣāntaṃ tūṣṇīmāsanamavirataṃ
sṛṣṭyādirūpatvena asyām ākṣāṇāmaindriyikāṇāmante samīpe
prāgaparyavasānā yā
p. २०९)
bhavedityupacārādākṣāntā sṛṣṭirapūrvamāharaṇaṃ
svātmānupraveśātmasvarūpaṃ saṃhārarūpaṃ yasyām eṣaiva ca
śivātmakabījaprasararūpāṇāṃ mananatrāṇadharmāṇāṃ sarveṣāmeva
vācyavācakādirūpavarṇabhaṭṭārakātmanāṃ mantrāṇāṃ
śaktyātmakayonispandānāṃ sarvāsāṃ tadbījodbhūtānāṃ
vedanārūpāṇāṃ vidyānām iyaṃ samā sarvatrānūnādhikā sarveṣu tantreṣu
tantraṇāsu ca sarvāsu kriyāsu sarvakālaṃ ca sarvaṃ dadatī siddhisaṃgham
ākhyātā prakaṭākhyātirūpatāṃ māyīyāmuddiśya bhedo varṇānāṃ
tathāhi - ta eva śuddhamantrarūpā varṇāḥ prathamaṃ
pañcavidhaviparyayaśaktyādirūpapratyayātmakabhāvasṛṣṭitāmetya [dvidhā hi
sṛṣṭiḥ - bhāvasṛṣṭirbhūtasṛṣṭiśceti tatra pratyayarūpā bhāvasṛṣṭiḥ
tanmātrarūpā bhūtasṛṣṭiḥ / tatretthaṃ bhāvaḥ
eva pratyavasargo viparyayāśaktituṣṭisiddhākhyaḥ /
guṇavaiṣamyavimardāttasya ca bhedāstu pañcāśat //
iti bhāvaṣṛṣṭiḥ / bhūtasṛṣṭiryathā
aṣṭavikalpo daivastairyagyoniśca pañcadhā bhavati /
mānuṣyaścaikavidhaḥ smāsato bhautikaḥ sargaḥ //
tatra guṇavibhāgaḥ
ūrdhvaṃ sattvaviśālastamoviśālaśca mūlataḥ sargaḥ /
madhye rajoviśālo brahmādistambaparyantaḥ //
iti brāhmaprājāpatyaindrapitryagāndharvayākṣarākṣasapaiśācā ityaṣṭadhā
daivasargaḥ / paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarāḥ pañcadhā tiryagyoniḥ /
saṃsthānasya caturdhvapi aviśeṣādeka eva mānuṣya iti /] svarūpamāvṛṇvate
p. २१०)
pañca [avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāstamomohamahāmohatāmisrāndhatā-
misrasaṃjñakāḥ pañceti ekādaśendriyavadhāḥ saptadaśa buddhivadhā
ityaṣṭāviṃśatiḥ ādhyātmikāścatasro bāhyāḥ pañceti tuṣṭayo nava
ūhaśabdādhyayanatrividhaduḥkhavidhātasuhṛtprāptidānānyaṣṭau siddhayaḥ /
tatrāśaktayaḥ
bādhiryaṃ kuṣṭhatāndhatvaṃ jaḍatājighratā tathā /
mūkatā kauṇyapaṅgutvaklaivyodāvartamattatāḥ //
ityekādaśa etābaddhetukā buddheraśaktiḥ / svarūpato buddheraśaktiviparyayāt
tuṣṭisiddhīnāmityuktā tuṣṭiryathā prakṛtyupādānakālabhāgyā
ādhyātmikāḥ śabdādayaḥ pañcetyuparamā api pañca bhavanti uparamaśca
sevādayo hi dhanārjanopāyāḥ sevakādīn duḥkhākurvantīti matvā
duḥkhāvahakarmaṇo nivartanam /] viparyayabhedā bhavantyaśaktiśca
karaṇavaikalyāt /
aṣṭāviṃśatibhedā tuṣṭirnavadhāṣṭadhā siddhiḥ //
iti hi eta eva pratyayāḥ pāśavasṛṣṭirūpāḥ pāśā mukhyatayā yathoktam
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ /
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ //
p. २११)
iti / tathā
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ /
ityādi evaṃ pratyayasṛṣṭitvāntarālīkaraṇena
sphuṭaśrūyamāṇaśrutyātmakakramābhāsamānamāyīyavarṇasṛṣṭirādya-
pāramārthikaśuddharūpāliṅgitā tattatkāryaphalaprasavadāyinī nirūpitā
śrīpūrvaśāstre
sarvaśāstrārthagarbhiṇyai * * * * * * * * /
ityevaṃ - vidhayā
anayā saṃprabuddhaḥ sanyoniṃ vikṣobhya śaktitaḥ /
tatsamānaśrutīnvarṇāṃstatsaṃkhyānasṛjatprabhuḥ //
ityādi
taistairāliṅgitāḥ santaḥ sarvakāmaphalapradāḥ /
ityādyevamākhyātā aprakaṭā māyāndhānāṃ sarvadaiva khyātā prakāśā
śuddhavedanātmikā yasyāḥ sarvatra svasvabhāvātmakaprabhāvaprakhyā
prasarānirodho yasyā ityāmantraṇam śobhanavrate - iti / tadayamatra
saṃkṣepārthaḥ
p. २१२)
svātantryaikarasāveśacamatkāraikalakṣaṇā /
parā bhagavatī nityaṃ bhāsate bhairavī svayam //
tasyāḥ svabhāvayogo yaḥ so'niruddhaḥ sadoditaḥ /
sadāśivadharātiryaṅnīlapītasukhādibhiḥ //
bhāsamānaiḥ svasvabhāvaiḥ svayaṃprathanaśālibhiḥ /
prathate saṃvidākāraḥ svasaṃvedanasārakaḥ //
svasvasaṃvedanaṃ [svasminneva svenaiva saṃvedanaṃ nāma prakāśaprakāśaṃ
tādṛkprakāśasattetyarthaḥ tenātra pramāṇāpekṣā nāpi kācidityarthaḥ nahi
svasaṃvidrakṣiterthe pramāṇāpekṣeti bhāvaḥ /] nāma pramāṇamiti varṇyate /
bālatiryaksarvavidāṃ [bāleti kiṃcijjñaḥ / tiryagiti mūḍhaḥ /] yatsāmyenaiva
bhāsate //
indriyāṇi trirūpaṃ ca liṅgaṃ paravacaḥkramaḥ /
sārūpyamanyathāyogaḥ pratītyanudayo yamaḥ //
ityādiko yasya sarvaṃ dvāramātre nirūpyate /
tatsvasaṃvedanaṃ proktamavicchedaprathāmayam //
yeṣāṃ nākṣatrirūpādināmamātre'pyabhijñatā /
teṣāmapi tiraścāṃ hi samā saṃvitprakāśate //
p. २१३)
evaṃ bhāsā svabhāvena svarūpāmarśanātmikā /
svarūpāmarśanaṃ yacca tadeva paravāgvapuḥ //
tadvicitrasvabhāvatvādvicitraprathanāmayam /
prathane pāratantryaṃ hi na jātu bhajate kvacit //
apāratantryātsaṃketapratyūhādeḥ kathaṃ sthitiḥ [sa ca prakāśo na paratantraḥ
prakāśyataiva hi pāratantryaṃ prakāśyatā ca prakāśāntarāpekṣataiva na ca
prakāśāntaraṃ kiṃcidatrāsti iti svatantra eka eva prakāśaḥ iti na tatra vimarśo
vikalpyarūpo'sāṃketikatvāt /] /
ataḥ saṃketarahitaṃ [uttamavṛddhādinā kalpita idamasyābhidheyamityevaṃ
samayaḥ saṃketaḥ /] svasvarūpavimarśanam //
deśakālakalāmāyāsthānaghātakriyottaram /
paripūrṇaṃ svataḥ sarvaṃ sarvākāravilakṣaṇam [svātantryādeva ca
deśakālāvacchedavirahāt vyāpako nityaḥ sarvākāranirākārasvabhāva
ityanyatra /] //
svābhāvikamahāsaṃvitsatsaṃskāraikalakṣaṇam [vastunaḥ sato
guṇāntarādhānaṃ saṃskāra iti bhāṣye /] /
śuddhavidyātmakaṃ rūpamahamityubhayātmakam [ahantathaivedantākṣepāditi
bhāvaḥ /] //
tadeva mātṛkārūpaṃ dharādīnāṃ nijaṃ vapuḥ /
tatpāramārthikākāraṃ śrutyāśyānasvarūpataḥ /
bījayonyātmakaṃ proktaṃ śivaśaktisvarūpakam /
śivaśaktyostu saṃghaṭṭādvanyonyocchalitatvataḥ //
p. २१४)
parasparasamāpattirjagadānandadāyinī /
antaḥsthaviśvaparyantapāramārthikasadvapuḥ //
yadvīryamiti nirṇītaṃ tadviśleṣaṇayojanā /
visarga iti tatproktaṃ dhruvadhāma taducyate [yaduktaṃ devībhāvanāyāṃ
pañcastavīstotre
mūlālavālakuharāduditā bhavāni
nirbhidya ṣaṭ sarasijāni taḍillateva /
bhūyo'pi tatra viśasi dhruvamaṇḍalendu-
niḥṣyandamānaparamāmṛtatoyarūpā //
iti /] /
anuttarapadāvāptau sa eṣa sughaṭo vidhiḥ /
asmādeva tu māyīyādvarṇapuñjānnirūpitā //
māyāmālambya bhinnaiva śrīpūrve sṛṣṭirākṣarī /
pañcāśadbhedasaṃbhinnapratyayaprasavātmikā [yathā spande
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ /
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ //
iti pratyayasargaḥ /] //
bandharūpā svabhāvena svarūpāvaraṇātmikā /
atraivāntargatāstāstāḥ [atreti amāyīye varṇapuñje /] khecaryo [dvidhā hi
khecaryādiśaktayaḥ tāśca khecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpāḥ dvidhātvaṃ ca
āsāṃ paraśaktipātapavitritānāṃ cidānandaprasarodvamanaśīlatayā
akālakalitatvādabhedasarvakartṛtvapūrṇatvavyāpakatvasvarūponmīlana-
paramārthatayeti māyāmohitānāṃ tu nānandapradatayāḥ
śūnyapramātṛbhūmicāritayāḥ kālakalāśuddhavidyārāganiyatimayatayā
bandhayitṛtayetiḥ / gaurvāk tadupalakṣitāsu saṃjalpamayīṣu
buddhyahaṃkāramanobhūmiṣu caranti gocaryaḥ śaktipātavatāṃ tu
śuddhādhyavasāyābhimānasaṃkalpaprarohiṇyaḥ pareṣāṃ tu viparyāsinyaḥ /
dikṣu bāhyendriyeṣu daśasu carantīti dikcaryaḥ
anugṛhītānāmadvayaprathanasārāḥ pareṣāṃ tu dvayapratītipātinyaḥ /
bhūrūpādipañcakaṃ meyapadaṃ tatra carantīti tadābhogamayāśyānībhāvena
tanmayattāmāpannā bhūcaryaḥ prabuddhānāṃ citprakāśaśarīratayā
sphurantya itareṣāṃ sarvato vyavacchedatāṃ darśayantya iti dvidhā sthitiḥ / atra
punarbandhābhiprāyeṇaiva sthitiḥ yato viṣayātmikā ityuktaṃ viñ bandhave iti
dhātvanusārāt /] viṣayātmikāḥ /
tanvate saṃsṛtiṃ citrāṃ karmamāyāṇutāmayīm //
p. २१५)
asyāḥ sāmyaṃ svabhāvena śuddhabhairavatāmayam //
proktaṃ prāgeva jīvatvaṃ muktatvaṃ pāramārthikam /
bhinnāyā varṇasṛṣṭeśca tadabhinnaṃ vapuḥ param //
vīryamityuktamatraiva yaduktyā mantraguptatā /
tadetadahamityeva visargānuttarātmakam //
svasvabhāvaṃ paraṃ jānañjīvanmuktaḥ sakṛdbhudhaḥ /
siddhyādiprepsavastena kḷptasaṃkocasūtritam //
nābhikuṇḍalahṛdvyomno yogino'hamupāsate /
tadetatkila nirṇītaṃ yathāgurvāgamaṃ manāk //
enāṃ saṃvidamālambya yatsyāttatpṛcchyatāṃ svavit /
naitāvataiva tulitaṃ mārgāṃśastu pradarśitaḥ //
p. २१६)
iyatīti vyavacchindyādbhairavīṃ saṃvidaṃ hi kaḥ /
etāvāñchaktipāto'yamasmāsu pravijṛmbhitaḥ //
yenādhikāritairetadasmābhiḥ prakaṭīkṛtam /
asmākamanyamātṝṇāmadya kālāntare'pi vā //
bhavatyabhūtvā bhavitā tarkaḥ sūkṣmatamo'pyataḥ /
yaḥ sarvayogāvayavaprakāśeṣu gabhastimān //
śrīpūrvaśāstre nirṇīto yena muktaśca mocakaḥ /
etattu sarvathā grāhyaṃ vimṛśyaṃ ca parepsubhiḥ //
kṣaṇaṃ martyatvasulabhāṃ hitvāsūyāṃ vicakṣaṇaiḥ /
ālocanakṣaṇādūrdhvaṃ yadbhavedātmani sthitiḥ //
cidarkābhralavāstena saṃśāmyante svato rasāt /
parasaṃve-aṇābhāsama-ū-iṇā-ūra-aramahaso-ā-ima-ū-iṇasa-ibhāsa-ima
alāhi śaraṇi-apasarahu parisarisana jatuhaso paśca-apahilu-avarṇa parigāharu ira
vasattipalamahasma ohubhitura kadasukha visaripi asiddhi dharā-ima usa ala viparisi
abhāsa-i vāhiravihariṇī ehi visargābhūmi anārdahukta-i lartha īṇa pavi miṇaṃ
dahu-amalāhaṃ vihariṇī ku-ilitthata aṇuttara parapa-i jaści abhavi atata tacamappa-i
bhasma-ivi binduvisari
p. २१७)
sutā-e hupa āsatta ta-aha sattamala hiṃpuvisi vibheta vihaṃsaḥ tamāli nimā-i āha
sutatasmaha bho-amabhaṇa a-ilaṃ maru nibhuṃ-ū apārahamarala padudyo prantīpa
sāra-imāta dvaya bhāsi vigama-i vilā-anu sośri-aṃ asi tamartha ahiṃsā a-
ipavimantī alasa-irasā macche-ari paridevitaraṃgaṇi prapha-ū asuha sāraṃgiṇi
ritattasma kīlālasā tuhi mattidiviraha eṇi hānuṇa pijjati jatasmā-i lālaṇamaho
saṃma-alālasā /
evamuttarasyāpyanuttaramiti yaduktam tanmayo'sāvuttarasya ityaṃśenopāttaḥ
kulātmā śāktaḥ sṛṣṭiprasaraḥ sa vistarato nirṇītaḥ taccottaramapi
yathānuttaraṃ tathā nirūpitam idānīṃ tvanuttarameva svarūpeṇa vistarato
vicārapadavīmapekṣate evaṃ vidhyanuvādau nirvahato yadi anūdyamāno
vidhīyamānaścāṃśaḥ svarūpato lakṣitau ca syātāṃ yathā yadeva
śivanāmasmaraṇametadeva samastasaukhyocchalanamiti dvāvapyaṃśau lakṣyau
p. २१८)
iha tu yadyapi anuttaraṃ nāma anyadvastu kiṃcinnāsti - anyatve tasyāpyuttaratve
evābhipātāt tathāpi svātantryakḷptopadeśyopadeśakabhāvābhiprāyeṇeyaṃ
vyavasthā ityuktaṃ prāk tataśca vistarato'nuttarasvarūpanirūpaṇāya
granthāntarāvatāraḥ - tannirūpayati
caturdaśayutaṃ bhadre
tithīśāntasamanvitam
tṛtīyaṃ brahma suśroṇi
hṛdayaṃ bhairavātmanaḥ /
etannāyoginījāto
nārudro labhate sphuṭam
hṛdayaṃ devadevasya
sadyo yogavimuktidam /
asyoccāre kṛte samyaṅ-
mantramudrāgaṇo mahān
p. २१९)
sadyastanmukhatāmeti
svadehāveśalakṣaṇam /
muhūrtaṃ smarate yastu
cumbakenābhimudritaḥ
sa badhnāti tadā sarvaṃ
mantramudrāgaṇaṃ naraḥ /
atītānāgatānarthān
pṛṣṭo'sau kathayatyapi
praharādyadabhipretaṃ
devatārūpamuccaran /
sākṣātpaśyatyasaṃdigdha-
mākṛṣṭaṃ rudraśaktibhiḥ
praharadvayamātreṇa
vyomastho jāyate smaran /
trayeṇa mātaraḥ sarvā
yogīśvaryo mahābalāḥ
p. २२०)
vīrā vīreśvarāḥ siddhā
balavāñchākinīgaṇaḥ /
āgatya samayaṃ dattvā
bhairaveṇa pracoditāḥ
yacchanti paramāṃ siddhiṃ
phalaṃ yadvā samīhitam /
anena siddhāḥ setsyanti
sādhayanti ca mantriṇaḥ
yatkiṃcidbhairave tantre
sarvamasmātprasiddhyati /
adṛṣṭamaṇḍalo'pyevaṃ
* * * * * * *
bhairavarūpasya viśvasya
pradarśitayuktyāgamanirūpitanararūpāparābhaṭṭārikāsvabhāvaḥ śāktaḥ
tasya hṛdayaṃ sāraṃ śivarūpaṃ parameśvaryā śrīmatparābhaṭṭārikayā
samāliṅgitaṃ bhairavaśabdena viśvasya
p. २२१)
sarvasarvātmakatāvapuḥ śaktirūpaṃ tatsahitasyātmanaḥ prati ekasya bhedasya
nararūpasya etāvacchivātmakaṃ hṛdayaṃ pareṇābhedena sarvātmakatāyā eva
tena tayā ca vināsya bhedasyaivāyogāt ityuktaṃ prāk / suśroṇi ityāmantraṇam
aśobhanamāyātmakatāyāmapi anapetaṃ śuddhacinmayaṃ yadetat śroṇyāṃ
hṛdayaṃ yonirūpamuktaṃ tanno'ntaḥkṛtasakalamantramaheśādibhiḥ yat
sthāvarāntapramātṛjālasyāhamātmano'smākamiti samucitāpatitavyapadeśasya
bhairavātma pūrṇatāmayam
antargataviśvavīryasamucchalattātmakavisargaviśleṣānandaśaktyaikaghanaṃ
brahma bṛhat vyāpakaṃ bṛṃhitaṃ ca na tu
vedāntapāṭhakāṅgīkṛtakevalaśūnyavādāvidūravartibrahmadarśane iva etacca
tṛtīyaṃ narādyapekṣayā śivaparaikarūpam ata evāmīṣu śāstreṣu atra ca
mukhyatayā tadeva hṛdayaṃ pūjyatayopadiṣṭam
ananupraviṣṭatathāvīryavyāptisārahṛdayā api
tāvanmātrabāhyācārapariśīlanenaiva kramava -
p. २२२)
śaśithilībhavacchithilitavidaladvidalitapāśavaniyamabandhanā
etaddhṛdayavyāptiṃ svayameva samadhiśerate tarhi etaddhṛdayānupraveśa eva
etaddhṛdaye'nupraviṣṭo'smi iyaṃ devī parā ityetacchābdavikalpakalpyāḥ asya
ca pratyuta hṛdyāntaramārgaṇādityuktaṃ vistarataḥ api tu
saṃkocayanti hṛdayaṃ nahi śāstrapāśā
no saṃvidaṃ kaluṣayedyadayaṃ ca lokaḥ /
samyaksvabhāvapadavīparipūrṇarūpā
saivollasallayabharā bharitā sthitiḥ syāt //
yaduktaṃ mayaiva stotre
bhavadbhaktyāveśādviśadatarasaṃjātamanasāṃ
kṣaṇenaiṣāvasthāsphuṭamadhivasatyeva hṛdayam /
iti / ata eva koṇeṣu pūjyāstisro madhye devī parānandabhairavanirmathanarūpā
nityānandarasaprasareṇaiva kṣobhātmakavisargeṇa - iti devatānāṃ saṃpradāyo
yāmalayoge vīrāṇāmapi
ānandendriyanityānandakṣobhātmakadūtīsaṃghaṭṭajena - iti eka -
p. २२३)
vīratāyāmapi svarūpānandaviśrāntiyogena puṃso'pi
ānandendriyaniḥsaraṇadhāmatrikoṇakandādhoviniviṣṭācittaniveśāt
ānandakṣobhaprasavaṃ karoti tadindriyamūlatatparyantasaṃghaṭṭaghanatāyām
atroktam
vahnerviṣasya madhye tu * * * * * * * /
iti evamānandayoga eva hṛdayapūjā yathoktaṃ trikatantrasāre
ānandaprasaraḥ pūjā tāṃ trikoṇe prakalpayet /
puṣpadhūpādigandhaistu svahṛtsaṃtoṣakāriṇīm //
iti sarvaṃ hi mudrādvayānuviddhaṃ - jñānakriyāśaktisāratvāt kevalaṃ
devatāsu jñānamudrā antarudriktā kriyāmudrā bahiḥ vīreṣu viparyayaḥ
anupraveśastu samatayā viparyayācca anenaivābhiprāyeṇa jñānaśaktyātmake
liṅge kriyāśaktisamarpaṇamuktam evametat caturdaśasu yutaṃ saṃśliṣṭaṃ
pañcadaśātmakaṃa tithīśāntena visargeṇa ṣoḍaśenānvitam
p. २२४)
yadvā caturdaśasahitaṃ yutaṃ yugmaṃ ṣoḍaśatithīnāṃ pañcadaśānāmīśo
visargaḥ tasyāntaḥ saptadaśyanuttarakalā tadanvitaṃ hṛdayaṃ - sarvāṇi
ghaṭasukhādīni vastūni tāmeva bījasattāṃ
paramārtharūpeṇākrāmantītyuktaṃ vistarataḥ ata eva tat hṛdayam evaṃ
ṣoḍaśadhā hṛdayametat tatrānuttarānusāreṇa yadetat brahmasāmarasyaṃ
vedyavedakayoścatasṛṇāṃ daśānāmudyogādīnāṃ
samāhāro'vibhāgabhūḥ prāthamikī tayā yutamavibhāgi ya ete tithīnāmīśā
ūkārāntāḥ tatprabhavatvādanyasyeti [svarāṇāṃ ṣaṭkameveha mūlaṃ
syādvarṇasaṃtatau / ityuktyā /] hi uktam teṣāṃ tithīśānāmantā amṛtavarṇāḥ
catvāraḥ taiḥ samyaganvitam tacca tṛtīyaṃ - narādyapekṣayā śivarūpaṃ paraṃ
vedakaścatasṛbhirdaśābhirullasan vedyameva tābhirāpyāyakautukātmanā tā
evāmṛtakalāḥ svātmani ekīkurvan vedyavedakakṣobhasamāpattyā
aikātmyalakṣaṇa -
p. २२५)
prasaṃkhyānenābhyāsena vā gamyaṃ bhairavātmanā viśvahṛdayamanuttaraṃ
praviśet / yathoktam
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani /
iti / icchollasattātmani ānandaśaktau yadetat saṃhṛtya anusṛtyā
kriyāśaktimapekṣya tṛtīyaṃ rūpamicchātma tadeva
prākkoṭāviṣyamāṇādyakaluṣaṃ [prākkoṭau hīṣyamāṇādinā kaluṣam iti
kathaṃ brahma? ityataḥ prācyabhāge'kaluṣamiti tātparyam /] brahma caturye daśa
catvāriṃśat bhairavabhedāpekṣayā parabhairavaparaśaktitrayasahitāni tattvāni
yathoktam
ṣaṭtriṃśacchodhanīyāni śodhako bhairavaḥ paraḥ /
paraṃ [paraṃ trikamiti yathādau nibaddham
vimalakalāśrayābhinavasṛṣṭimahā jananī
bharitatanuśca pañcamukhaguptarucirjanakaḥ /
tadubhayayāmalasphuritabhāvanisargamayaṃ
hṛdayamanuttarāmṛtakulaṃ mama saṃsphuratāt //
iti / karaṇaṃ śodhanopāyaḥ /] trikaṃ tu karaṇaṃ dīkṣeyaṃ pāramārthikī //
p. २२६)
ityādi tairyutam ānandaśaktirhi prāgapararūpā pūrṇā kathaṃ tithīśairbījaiḥ
tadantaiśca yonirūpadharādibhiḥ samanvitam - iti kriyāviśeṣaṇam tadeva
hṛdayaṃ sarvatrātra sakṛdvibhātaṃ prasaṃkhyānagamyaṃ rūpaṃ mukhyataḥ
tatra yogyānāṃ tu paraśaktipātapavitritānāṃ
vṛthaindrajālikakalanālālasānāṃ vā yogābhyāsa iti mantavyam /
icchābhiprāyeṇa tṛtīyamicchā tacca vṛṃhitamiṣyamāṇenābhinnena pūrṇaṃ
brahma caturdaśa catvāriṃśadyutāni nirvibhāgabhāñji yato'ntaraṃ yutaśabdo
vibhaktavācyapi yutasiddhatvādityādau [ayutasiddhayoḥ saṃbandhaḥ samavāya
ityatra yutasiddhaghorapṛthaksiddhayorityarthaḥ
yathāmumevābhiprāyamantaḥkṛtya yu-miśraṇe'miśraṇe ceti
siddhāntakuamudyāṃ paṭhitam /] tithīśvarasya kulamayānuttarakalātmano'ntaḥ
ānandaḥ tasyānu - paścāt samyagitaṃ bodhamayam /
īśānāpekṣayā tṛtīyamicchārūpaṃ
prasaravaśādbṛhadbhūtamīśānatāpannaṃ caturdaśānāṃ catvāriṃśata
p. २२७)
uktāyā yutaṃ parasparavyāmiśratā yatra tithīśvarasyākulamayānuttarā
kalanāntaḥ saṃhṛtiḥ - kulaśaktiprathamaspandastenānvitam /
unmeṣātmakajñānaśaktiyogena tṛtīyaṃ brahmeśānameva yadā
[īśānasyaivaṃ tṛtīyabrahmatāmupapādayati yadetyādiṃ /] caturdaśānāṃ
tasyā eva tattvacatvāriṃśato yutaṃ prathamavibhāgo yatra tathāvidhaṃ bhavati
tathā tithīśāntena kulaśaktiprathamaspandena samyak prarurukṣutayā anvitam
saṃśabdo'tra bharaṇāpekṣaḥ /
tajjñānaśaktikriyāśaktimadhyakoṭirūpaprāṅnirṇīta-
ūkārakalālambitoḍhatārūḍhyā yadetat brahma yatkiṃciccarācaraṃ
tadaśuddhaśuddhāśuddhasṛṣṭyapekṣayā tṛtīyaṃ śuddhasṛṣṭyātmakaṃ yat
ata eva tithīśvaraiḥ hṛdaya bhūtatayā tadantaiśca kādikṣāntaiḥ samanvitam /
atha śūnyacatuṣkānusṛtyā caturṇāṃ dharādīnāṃ daśā vināśātmikā
vidyate yatra tadvyoma tena
p. २२८)
yutaṃ tṛtīyaṃ brahmecchākhyaṃ tithīśvarasyārkasya antena bāhyena
tejasānvitam /
vyākhyātakrameṇa tṛtīyaṃ brahmeśanam etadapi evameva /
tṛtīyaṃ brahmecchākhyaṃ caturṇāṃ nabhaḥprabhṛtīnāmantardaśā yatra
sādhāratayā samanvitaṃ tithīśāntasya vahneḥ tejaso yadanusaradrūpaṃ tena
sahitaṃ vyomātma /
tathaiva tṛtīyaṃ brahma caturdaśayutaṃ tithīśāntasamanvitaṃ
paripūrṇaśūnyarūpaplutyā bhairavātma /
icchā khalu nijasvabhāvabhūteśanasahitā vedyabhūmervyomasattāṃ
yadākrāmati tadā kiṃcitprakāśabhuvi viśramya jhaṭiti aparyantāṃ
kāṣṭhapāṣaṇaprāyāṃ niścalāṃ vyomabhūmimanupraviśati
yatrāpavedyasuṣuptamahāvyomānupraviṣṭān yoginaḥ pratyucyate
bherīkāṃsyaninādo'pi vyutthānāya na kalpate /
ityādi /
p. २२९)
adhunoktavyāpti yadetatparaspararūpasāṃkaryavaicitryaṃ śaktīnāṃ
taduddeśena evamicchā yadānuttarapadapraveśaśālinī bhavati tadā
śaktikṣobhasya rasanāderanantaraṃ tatrocyate - vilambitamadhyadrūtānāṃ
cidviśeṣaspandānāṃ sattvādiyogajuṣāṃ catuḥśabdopalakṣitā caturthī daśā
yatrāsti sāmānyaspandarūpā tadakulaṃ tenākulena anuttareṇa yutaṃ tṛtīyaṃ
brahmecchātma īśanasahitaṃ tithīśasyākārasyāntenānandaśaktyātmanā
anvitam /
tadapi tathaiva punarapi parāṃ sattāmanupraviśati yadā tadā bhairavātma
parīpūrṇaṃ dīrghībhūtaṃ naḥ - asmākamiti pūrvavat ata evaitadeva
bījayugmam evaṃvidhabījavaicitryānupraveśāt ācchādaprasavasamartham - iti
kāmavāktattvopayogenocyate /
kāmena kāmayetkāmānkāmaṃ kāmeṣu yojayet /
ityādi
p. २३०)
e okāragataṃ bījaṃ vāgvidhānāya kevalam /
ityādi pañcamaṣaṣṭhavarṇadvayena yaduktaṃ caturdaśayutaṃ tṛtīyaṃ brahma
tithīśāntasamanvitaṃ tadeva bhairavātmānuttarapadānupraviṣṭam etat brahma
catvāriṃśadyutamuktanītyā tithīśāntasamanvitaṃ bhairavātmavedanarūpatayā
bindvātmakaṃ hṛdayam sakalamidaṃ tattvajālaṃ bhairavātmatayochalat ata eva
bahirvisṛjyamānaṃ vṛṃhitaṃ brahma visargātmakaṃ bahiḥsthitaṃ ca
bhairavātmatayaikībhūtaṃ bhedātmakavyavacchedadāridryāpasāraṇena
sarvasarvātmakapadaprāptyā vṛṃhitam - iti visargapadaṃ nirṇītaṃ
caitadavadhānena /
evaṃ ṣoḍaśātmikā bījavyāptiruktā / yonivyāptistu prativarṇaṃ prāgevoktā
vargīkaraṇābhiprāyeṇa tu nirūpaṇīyā
bālyayauvanasthāviradehāntaragrahaṇarūpadaśācatuṣṭayasamāhāramayaṃ
pāñcabhautikamantaḥ tithīśāntena praveśanirgamanātmanā
prāṇāpānarūpeṇa yutaṃ tṛtīyaṃ ca puryaṣṭakātma brahma bṛhattvācca
śūnyam atra ca yat hṛdayaṃ śaktyātma ta ete sarva eva
śarīraprāṇapuryaṣṭakaśūnyaturyaśaktirūpā
bodhātmakaśivabījasātiśayaghanatākramaprāptakramikatathābhāvā
bāhyātmabhūtātmātivāahikātmāntarātmaparamātmavyapadeśyāḥ
pramātāraḥ etadbhairavātma hṛdayam praveśopāyo'tra - sarvāḥ [sarvāḥ
pramātṛbhūmīriti yaduktam
sarvāḥ śaktīrdarśanasparśanādyāḥ
sve sve vedye dhaugapadyena samyak /
kṣiptvā madhye sphāṭikastambhabhūta-
stitiṣṭhanviśvādhāra eko'vamāsi //
iti / tathā
bahiṣkaraṇabuddhyahaṃkṛtimanaḥsuṣumnāśrayā -
caturdaśasu caṇḍike pathiṣu yena yena vrajet /
kalā śivaniketanaṃ janani tatra sā tādṛkṣī
daśaudadhati durlabhā jagati vā surairapyaho //
iti /] pramātṛbhūmīranavacchedenākrāmet antarbahiṣkaraṇatrayodaśakaṃ
prakṛtyā saha ca caturdaśa catvāriṃśadyutaṃ dviguṇitamaśītiḥ tithayaḥ
pañcadaśa īśā -
p. २३२)
rudrā ekādaśa yuktāḥ kālāstrayaḥ evaṃ -
dvādaśottaraśatamarmagatasthūlasūkṣmaparaśāktaspandarūpamantra-
vīryavikāsasphurīkṛtavisargaviśleṣaṇasaṃghaṭṭakṣobhātmikāṃ
śarīrasattāmeva bhairavarūpāṃ pariśīlayet yugapanniveśasaṃpradāyayuktyā
catasro madhurakaṣāyatiktāmladaśā yasya madyasurāsavādeḥ [yaduktam
dhīkarmākṣagatā devīrniṣiddhaireva cācaret /
niṣiddhaṃ lokavidviṣṭaṃ * * * * * * //
iti / tathā
nityoditā parā śaktiryadyapyeṣā tathāpi ca /
bāhyacaryāvihīnasya durlabhā kaulikī sthitiḥ //
ityuktamanyatra /
laukikālaukikaṃ sarvaṃ tenātra viniyojayet /
niṣkampatve sakampastu kampaṃ nirhāsayedvalāt //
na caitadanna avaśyaṃ kāryamiti mantavyam
kva māṃsaṃ kva śive bhaktiḥ kva madyaṃ kva śivārcanam /
madyādipūjānirataiḥ suduṣprāyo hi śaṃkaraḥ //
ityādivirodhāt kiṃ tarhyatra pratipattavyaṃ - pratyabhijñātasvarūpāṇāṃ na
vikṣikitsāmalo'vadheya? iti /
śaṅkāśūnyo'pi tattvajño mumukṣoḥ prakriyāṃ prati /
na tyajecchāstramaryādāṃ cetyājñā pārameśvarī //
iti sphuṭaṃ surādipratiṣedhanāt tasmādatra sarvathā mahārthamañjaryeva
pramāṇam yathā yatra ruciḥ ityādi /] tat tithīśāntam
p. २३३)
ubhayavisargātmadravyasamanvitaṃ tadindriyadvayāntarvarti kusumaśabdavācyaṃ
malaṃ tṛtīyaṃ brahma jagadindhanadāhaśeṣaṃ bhasma bhairavātma
bharitākāramāpyāyakamambu hṛdayaṃ ca
sarvendriyāntarvartirasāśyānobhayarūpaṃ tadetāni dravyāṇi yathālābhaṃ
bhedamalavilāpakāni [yaduktam
yathā yenābhyupāyena kramādakramato'pi vā /
vicikitsā galatyantastatrāsau yatravānbhavet //
iti /] tathāhi dṛśyate evāyaṃ kramaḥ - yadiyaṃ saṃkocātmikā śaṅkaiva
samullasantī rūḍhā phalaparyantā saṃsārabījataroḥ prathamāṅkurasūtiḥ
[yaduktamatraiva pūrvam
māyīyakārmamalamūlamuśanti santaḥ
saṃkocanāma malamāṇavameva bhadrāḥ /
p. २३४)
mūlaṃ tadeva bhavajīrṇataroḥ * * * /
* * * * * * * * * * * * * //
iti / atrāyaṃ saṃkṣepaḥ - yathoktamanenaiva nātra
bhakṣyābhakṣyaśuddhyaśuddhivivecanayā vastudharmojjhitayā svātmā
khedanīya iti / nahi śuddhyaśuddhī vastuno rūpaṃ paramārthataḥ tayoḥ
parasparavyabhicāradarśanāt /
dhīrairekatra yā śuddhistatrāśuddhiḥ paraiḥ smṛtā /
vihitatve'pi dānasya dīkṣitatve yathā punaḥ //
kalpanāmātramevaitattasmātsadbhirupeyatām /
na kalpanā satyato vai mithyeyamiti niścayaḥ //
tasmādatrottaratvaṃ hi codanāpravicāraṇe /
etatkhalu hyasaṃdigdhaṃ vādinaḥ prativādinaḥ //
iti / tatretthaṃ vicāraṇā - codanā hyabādhyeti mīmāṃsakavākyena
kathamaśuddhamiti cet na śivacodanāyā eva bādhitatvaṃ yuktisiddhaṃ yathā
saṃkocatāratamyena pāśavaṃ jñānamīritam /
vikāsatāratamyena parijñānaṃ tu bādhakam //
iti / tathā śivopaniṣadi
kiṃcijjñairyā smṛtā śuddhiḥ sā śuddhiḥ śaṃbhudarśane /
na śuddhiḥ * * * * * * * * * * * * //
iti / uktaṃ ca
yo niścayaḥ paśujanasya jaḍo'smi karma-
saṃpāśito'smi malino'smi parerito'smi /
ityetadanyadṛḍhaniścayalābhasiddhyā
sadyaḥ patirbhavati viśvavapuścidātmā //
iti /] sā cāprabuddhān prati sthitirbhavet
p. २३५)
- iti prabuddhaiḥ kalpitā bālān prati ca kalpyamānāpi ca teṣāṃ rūḍhā
vaicitryeṇaiva phalati ata eva vaicitryakalpanādeva sā
bahuvidhadharmādiśabdanirdeśyā pratiśāstraṃ pratideśaṃ cānyānyarūpā
yathoktam -
glānirviluṇṭhikā [yathā spande
glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ /
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā //
iti /] deha * * * * * * * * /
iti / seyaṃ yadā jhaṭiti vigalitā bhavati tadā nirastapāśavayantraṇākalaṅko
bhairavahṛdayānupraviṣṭo bhavati - iti sarvathā etadabhyāse yatitavyam
śrītilakaśāstre'yaṃ bhāvaḥ / śrībhargaśikhāyāmapi uktam
vīravrataṃ cābhinandedyathāyogaṃ tathābhyaset /
ityādi / śrīsarvācāre'pi
ajñānācchaṅkate mūḍhastataḥ sṛṣṭiśca saṃhṛtiḥ /
mantrā varṇātmakāḥ sarve varṇāḥ sarve śivātmakāḥ //
p. २३६)
peyāpeyaṃ smṛtā āpo bhakṣyābhakṣyaṃ tu pārthivam /
surūpaṃ ca virūpaṃ ca tatsarvaṃ teja ucyate //
spṛśyāspṛśyau smṛto vāyuśchidramākāśa ucyate /
naivedyaṃ ca nivedī ca naivedyaṃ gṛhyate ca yat //
sarvaṃ pañcātmakaṃ devi na tena rahitaṃ kvacit /
icchāmutpādayedātmā kathaṃ śaṅkā vidhīyate //
iti / śrīvīrāvaliśāstre'pi ayamevābhiprāyaḥ uktaṃ ca kramastotre
sarvārthasaṃkarṣaṇasaṃyamasya
yamasya yanturjagato yamāya /
vapurmahāgrāsavilāsasaktaṃ
saṃkarṣayantīṃ praṇamāmi kālīm //
iti / vyākhyātaṃ caitanmayā taṭṭīkāyāmeva kramakelau vistarataḥ ata eva
ṣaḍardhaśāstreṣveṣaiva kriyā prāyo niyantraṇārahitatvena pūjā
tatparipūraṇāyaiva sarvadravyālābhāt saṃvatsaramadhye catustrirdviḥsakṛdvā
pavitrakavidhiruktaḥ /
kriyāyāḥ pūraṇārthāya yāgājñāpūraṇāya ca /
catuḥ sakṛdvā yaḥ kuryānna pavitraṃ sa niṣphalaḥ //
p. २३७)
iti vijñānakramo vistarata uktaḥ / jātīnāṃ ca brāhmaṇādīnāṃ nāsti sthitiḥ -
kalpitatvāt upadeśavyaṅgateti tu durbuddhīn paśūn pratyāyayet - iti ca bhagavatā
mukuṭasaḥitāyāṃ vistarato nirṇītam iha tu ayatnasiddhameva / guṇā icchādyā
nirṇītāścaturdaśa svarebhya okāra aukāramadhyagaḥ tithīśānto visargaḥ
tṛtīyaṃ brahma ṣa-hamadhyagam etadbījaṃ vastuto viśvasya tathāhi - yatkiṃcit
sat pārthivaprākṛtamāyīyarūpaṃ bhāsate tat icchāyāṃ jñāne vā kriyāyāṃ
vā patitamapi sarvātmakatvāt trikarūpaṃ paratra śivapade visṛjyate sarvaṃ ca
śivapadāt visṛjyate - ityaviratameṣa eva prabandho nirvikalpakaḥ vikalpo'pi
pramadārātiprabhṛtirevaṃkāryabhūt ata evaṃkārī bhavati evaṃkārī
bhaviṣyatīti vartamānakālatrayānusaṃdhito bhedaparamārthatayaiva visargaḥ
p. २३८)
iti pratyuta mokṣamayaśivabhūmireva sadaiva daivadagdhānāṃ
saṃsārabhayamarumahāṭavī saṃpannā /
jalātsphūrjajjvālājaṭilavaḍavāvahninivahaḥ
sudhādhāmnaḥ pūrṇādbhayasadanadambholidalanā [daśamyāḥ
pūrṇimāntaṃ candrasya pūrṇatvaṃ tataścāśanyudgamaḥ iti śāstram /] /
vikalpādaiśvaryaprasarasaraṇeḥ saṃsṛtidaraḥ
kiyaccitraṃ citraṃ hatavidhivikāsātprasarati //
īśvarapratyabhijñāyāmapyuktam
sarvo mamāyaṃ vibhava ityevaṃ parijānataḥ /
viśvātmano vikalpānāṃ prasare'pi maheśatā [nahi pratyagātmā nāma
paśuranyaḥ kaścit anyo'pi aham api tu parigṛhītagrāhyagrāhakaprakāśaghano
yaḥ sa evāhaṃ sacāhameva na tvanyaḥ kaścit ato vikalpasṛṣṭirapi mama
svātantryalakṣaṇo vibhava ityevaṃ vimarśe dṛḍhībhūte
satyaparikṣīṇavikalpo'pi jīvanneva muktaḥ / yathoktam
śaṅkāpi no viśaṅkyeta niḥśaṅkatvamidaṃ sphuṭam //
iti /] //
iti / yathā cākṛtimadhya eva caturbhujatrinayanapūrṇakṛśādyā ākṛtayo
dravyamadhye ca surāsavādyā
p. २३९)
balādeva tāṃ sattāṃ samadhiśāyayantīva lipyakṣarāṇīva satī avarṇabhūmiḥ
- ityutkarṣabhāgitvameṣām [eṣāmiti caturbhujādīnāṃ lipyakṣarāṇāṃ ceti /]
evaṃ sarvavarṇamadhye'pi ayaṃ varṇaḥ [varṇa iti - ayamutkarṣabhāgī iti śeṣaḥ
/] tathāhi - sakārastāvat paramānandāmṛtasvabhāva [svabhāva iti yaduktam
kāmasya pūrṇatā tattvaṃ saṃghaṭṭe pravibhāvyate /
viṣayasyāmṛtaṃ tattvaṃ cchādyatve'ṇoścyute sati //
iti /] ullasan eva samastaṃ varṇajālamākṣipya ullasati
yadyatsatyasukhasaṃpatsattādīnāṃ pāramārthikaṃ vapuḥ
sītkārasamullāsaśepakampavarāṅgasaṃkocavikāsopalakṣyam tadeva hi
satyādīnāmamāyīyaṃ vastuto rūpaṃ tathāhi parahṛdayagrahaṇeṅgitanipuṇā
gaganagavayagavādyanantapadaprāṅmadhyāntabhāvino'pi
gakārādimātrādevābhīṣṭaṃ cinvate - tāvati
p. २४०)
satyapade'nupraveśāt evamekaikasyaiva varṇasya vāstavaṃ vācakatvam
yathoktam
śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsātsaṃkaraḥ
tatpravibhāgasaṃyamātsarvabhūtarutajñānam [teṣāṃ
śabdārthapratyayānāṃ yaḥ pravibhāgaḥ tatra saṃyamāt trayamekatrasaṃyama
iti pāribhāṣikasaṃjñā saṃyamasya /] / (yo० sū० ३-१७)
iti ata eva prāyaśo'mī akāra-cakārādyā ekavarṇātmāno nipātavibhaktyādayo
[yathātra nipatanti paraniṣṭheṣvartheṣu iti nipātāḥ
liṅgasaṃkhyākārakakṛtaviśeṣābhāvāt asattvaṃ
yaduktamīśvarapratyabhijñāyām
nāhantādiparāmarśabhedādasyānyatātmanaḥ /
ahaṃ mṛśyatayaivāsya sṛṣṭestiṅvācyakarmavat //
iti / atra prakṛtopayogārthamupamānopameyayoḥ vaiparītyaṃ kalpanīyaṃ yathā
pratyayavikalpasamuccayādirūpanipātāsattvabhūtaśaktibhiḥ
niṣidhyamānasamudhīyamānavyatirikto'rtho nābhidhīyate yathā
ahanteśvarātmādibhirahaṃmṛśyatayaiva sṛṣṭerabhyarikto'rtho'bhidhīyate
neśvara ātmetyādi /] māyāpade'pi pāramārthikamiva
pramātṛpadalīnamidantāparāṅmukhamasattvabhūtaṃ
tattanniṣidhyamānasamuccīyamānābhinnarūpaniṣedhasamuccayādikamartha-
mabhidadhati eṣa eva bhāvastatrabhavato bhartṛhareḥ yadāha
p. २४१)
padamādyaṃ pṛthaksarvaṃ padaṃ sākāṅkṣamityapi [sākāṃkṣam -
itaretarādhyāsāt /] /
iti vākyavicāre / tathā ca vedavyākaraṇe pārameśvareṣu śāstreṣu
mantradīkṣādiśabdeṣu akṣaravarṇasāmyāt nirvacanamupapannaṃ tattu [nanu ca
yadyevaṃ tat sarvatrākṣaravarṇamūlatvāt sarvasya
sarvatraivākṣaravarṇasāmyenaiva nirvacanaṃ prāptaṃ tanmūlatvāt
padavākyayoḥ mūlaṃ parityajya śākhāṃ gṛhṇato hi mahānanarthaḥ syādityata
āha tattu ityādi kuta iti hetumāha niyativaśāditi parameśvareṇa hi sarvaṃ
niyatiśaktyā sthāpitaṃ tataśca vahnakṣarasaṃhatyāsya padasyāyamevārthaṃ iti
niyama ityarthaḥ /] na rūḍhaṃ - niyativaśāditi na lokaparyantaṃ tadevaṃ sakāra
īdṛśaḥ aukāravisargāvapi vyākhyātau taduktaṃ śrīpūrvaśāstre
sārṇena tritayaṃ vyāptaṃ triśūlena caturthakam /
sarvātītaṃ visargeṇa parā vyāptirudāhṛtā [trayo'vayavā asyāḥ saṃkhyāyā
iti tritayaṃ trisaṃkhyākamaṇḍaṃ tacca pārthivaprākṛtamāyīyābhidhānaṃ
tacca sakāravarṇena vyāptaṃ tatparyantaṃ sakārasya vyāptirityarthaḥ triśūlena
caturthakamiti caturthakaṃ śāktamaṇḍaṃ tacca triśūlena au-bījena pūrvavat
ṣaṭtriṃśaduktyā tadatītamāha sarveti spaṣṭam iyaṃ parā dīkṣeti bhāvaḥ /] //
iti tathā
p. २४२)
śiṣyeṇāpi tadā grāhyā yadā saṃtoṣito guruḥ /
śarīradravyavijñānajātikarmaguṇādibhiḥ [anyaśāstraśikṣayā /] //
bheditā tu yadā tena guruṇā hṛṣṭacetasā /
tadā siddhipradā jñeyā nānyathā vīravandite //
iti / anyatrāpi
ekaṃ sṛṣṭimayaṃ bījam [yaduktam
ekaṃ sṛṣṭimayaṃ bījamekā mudrā ca khecarī /
dvāvetau yasya jāyete so'tiśāntapade sthitaḥ //
iti /] * * * * * * * * * /
iti / ata evālekhyaṃ pustake iti niyamaḥ śrīpūrvaśāstre'pi
vāmajaṅghānvito jīvaḥ pāramparyakramāgataḥ /
iti / ihāpi vakṣyate
yathā nyagrodhabījasthaḥ * * * * * * /
iti / tadetat bhairavātmano hṛdayaṃ - mālinyapekṣayā nakāratvāt vastutastu
akārādyoginyāśca -
p. २४३)
visargaśakteḥ jātaḥ prādurbhūtapramātṛbhāvo rudro rodhako drāvakaśca
pāśānāṃ sa eva nā - puruṣaḥ etat sphuṭaṃ labhate na tu arudro nāpi
ayoginīgarbhasaṃbhavaḥ sadyoyogo bhairavaikātmyaṃ sa eva mokṣo [yathoktam
mokṣaśca nāma naivānyaḥ svarūpaprathanaṃ hi saḥ /
svarūpaṃ cātmanaḥ saṃvit * * * * * * //
iti /] nirṇītaḥ taṃ dadātīti yo labhate sa evaṃvidho nānyaḥ yaścaivaṃvidhaḥ
[evaṃvidho yoginījo rudraścetyarthasiddham /] sa sphuṭaṃ labhate evaṃ
hṛdayameva labhate - sadyoyogavimokṣadameveti sarvato niyamaḥ mantrā
varṇabhaṭṭārakā laukikapārameśvarādirūpā mananatrāṇarūpāḥ [manu
avabodhane traiṅ pālane iti dhātubhyām /] vikalpasaṃvinmayāḥ mudrāśca
sakalakaracaraṇādikaraṇavyāpāramayayaḥ kriyāśaktirūpāḥ tatkṛto gaṇaḥ
samūhātmaparaśaktyekarūpaḥ svasyātmanaḥ prāṇapuryaṣṭakaśū -
p. २४४)
nyādeḥ [yatheśvarapratyabhijñāyām
kalodvalitametacca cittattvaṃ kartṛtāmayam /
acidrūpasya śūnyādermitaṃ guṇatayā sthitam //
mukhyatvaṃ kartṛtāyāśca bodhasya ca cidātmanaḥ /
śūnyādau tadguṇe jñānaṃ tatsamāveśalakṣaṇam //
iti atrāyaṃ bhāvaḥ - malena saṃvidbhāgasya nimajjanāt kartṛtāmayaṃ
cidrūpasya tattvaṃ svātantryākhyaṃ kalākhyena tattvenopodvalitaṃ malena
nyakkṛtaṃ sadudvalitamidantāpannadehādiśūnyāntaprameyabhāganimagnaṃ
yadāpi
parāmṛṣṭatathābhūtavaibhavanityatvaiśvaryādidharmasaṃbhedenaivāhaṃ-
bhāvena śūnyādi dehānta vidhyate tadā turyateti /] dehasya ya āveśaḥ - jhaṭiti
parasvarūpānupraveśena pāratantryātmakajaḍatātirodhānena
svatantrakartṛtānuviddhapramātṛtodayaḥ tathā svaṃ svabhāvaṃ padārthasya
dadātīti svadā īhā icchādyā kriyāntā tayā aveśaḥ tadeva lakṣaṇaṃ yatra
tathā kṛtvā ya udeti so'sya bījasyoccāre ūrdhvacaraṇe sthitau satyām asya
akārasya yathaitat tathā nirṇītaṃ bahuśaḥ sadya ityanena s at ityanupraveśaḥ
sūcyate tanmukhatāṃ tatpararūpaprādhānyameti na tu paśūnāmiva tadrūpaṃ
pratyuta tirodhatte
p. २४५)
ata eva muhūrtam - akālakalitatve'pi parakalanāpekṣayā unmeṣamātraṃ yaḥ
smarati - anusaṃdhatte sa eva vyākhyātaṃ mantramudrāgaṇaṃ
saṃbadhnātisvātmanyekīkaroti advayataḥ kathaṃ? - cumbakena [cuvi
vakrasaṃyoge iti dhātvanusārāt /] viśvasparśakena śāktena rūpeṇābhitaḥ
sarvato mudritaṃ mudraṇaṃ kṛtvā turavadhāraṇe ya eva śāktaspandamudrita
evaṃvidhatattvamayaśivarūpānusaṃdhāyakaḥ sa evaivaṃ karoti na tu
naraikarūpaḥ pāṣāṇādiḥ yadatītaṃ yaccānāgataṃ yadanartharūpaṃ
prāganyābhāvāt itaradapi sa eva kathayati - kathāparyantatāṃ nayati
asaṃkalpanāt kathaṃ?
pṛṣṭaḥ praśne jñīpsā
pṛṣṭaṃ tadyasyāsti sa tathā /
yadeva kila jñīpsati
tattadevāntargataṃ bahiṣkurute //
yathoktam
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthānhṛdi sthitān /
somasūryodayaṃ kṛtvā saṃpādayati dehinaḥ //
p. २४६)
ityādi / eko hi asau smaraṇotprekṣaṇādāvapi tāvāneva vartamāno na sto
bhūtabhaviṣyatī yathoktaṃ
kālobhayāparicchinnam * * * * * * * * * /
ityādi / prāgbhavata evānadhikarūpasya punaridaṃ jānāti karoti
ityādisaṃkocāsahiṣṇoḥ sakṛdvibhātatvam ata evoktaṃ bhūtādyapekṣayā
vartamānakālasya tadabhāve vastuto'prasakteḥ akālakalitatvameva vastutattvam iti
hi uktamasakṛt sa eva tu kālaśaktimavabhāsayati citrām /
kiṃ ca jāgrati kasmiṃścidghaṭikābhimatāpi yā /
tasyāmeva pramātāraḥ svapnagāścitratājuṣaḥ /
dinapraharavarṣādivaicitryamapi cinvate //
iti nītyā prakṛṣṭo haraḥ saṃhāro'kulākhyaḥ tato'nantaramabhipretaṃ
pretaśabdavācyasadāśivatattva-
p. २४७)
niviṣṭajñānaśaktyābhimukhyena devatāyā icchāyā rūpaṃ rūpāṇāṃ
kalanam sākṣasya sendriyasya rūpasyādanaṃ bhakṣaṇamatanaṃ [ada bhakṣaṇe
ata sātatyagamane iti dhāt /] ca sātatyagamanaṃ kṛtvā
rodhanadrāvaṇarūpaśaktibhirākṛṣṭaḥ paśyati asaṃdigdhaṃ kṛtvā etaduktaṃ
bhavati - yadidaṃ darśanaṃ nāma
tatsarvataraṅgapratyastamayākhyākulasattādhirūḍhasya
anantamahimasvātantryayogāt icchāśaktimataḥ saivecchā svāntargatā
iṣyamāṇavastuna īṣadasphuṭabhedāvabhāsanarūpajñānaśaktyātmakatāmeti
tajjñānaśaktiviśeṣaspandanarūpasamastendriyāṇāṃ bahīrodhanam etadeva
sātatyagamanam tacca drāvaṇaṃ tadeva bhakṣaṇam ete eva vamanabhakṣaṇe
darśanasya sarvaprathaikamayatvāt prathāyāśca tathāvidhavaicitryayogāt
aniścitobhayālambanatvamapi sthāṇupuruṣādāvapi asaṃdigdhameva evaṃ
dṛṣkṛtamayī
p. २४८)
parameśaśaktiḥ evaṃ tu asau parāpararūpasmṛtiśaktimān bhairava ityāha
praharadvayetyādi evaṃ tu smaran jāyate vyoma vidyate yatra puryaṣṭake śūnye ca
tatpramātṛrūpatāmādadhānaḥ praharopalakṣitaṃ darśanākhyaṃ rūpaṃ yadā
punaḥ punaḥ parāmṛśati smaratyapi ca prāgvat
sākṣātpaśyatyasaṃdigdhamākṛṣṭo rudraśaktibhiḥ iti saṃbandhaḥ / tāvaddhi
tadapi darśanameva ityuktam / evaṃ tu aparātmakavikalpaśaktiyukta ityucyate
trayeṇeti - paśyan smaraṃśca vyomastho yadā punarapi paśyati tadanena
praharopalakṣitadarśanatrayeṇa mātaro'ntaḥpramātṛmayayaḥ parameśaśaktayaḥ
tāśca pramātṛtvādeva siddhāḥ pramātrantaraviṣayasiddhyanapekṣāḥ
tadrūpaikātmyalakṣaṇena yogenaiśvaryaṃ tathā gṛhītasvātantryāṃśāḥ mahat
- bāhyendriyavṛttyapekṣayā sarvatrāpratihataprasaratvaṃ balaṃ yāsāṃ tā
antaḥkaraṇadīdhitayaḥ tā api siddhā eva - viśvatra
pāśavaśāsanayantraṇānirapekṣatayaiva sarabhasapravṛttirūpatvāt
p. २४९)
vīrā - buddhikriyendriyākhyāḥ te'pi siddhā eva teṣāmapi ceśvarāḥ
kādivarṇātmānaḥ te'pi siddhāḥ tat kādivarṇoddhāroditaśca
brāhmyādidevatātmā tattaddveṣarāgādicittavṛttirasamayaḥ śaktisamūhaḥ
so'pi siddha eva ata eva balavān ete sarve saṃbhūya parājñayā - parasya māṃ
mānamayīm asau para iti vikalpātmikāṃ siddhim yadvā samīhitaṃ phalameva
ahaṃ dadati prayacchanti ajñātārthakriye jñātārthakriye ca eṣa krameṇa
vikalpayogaḥ kiṃ bahunā ye mantriṇo'parakulāntamantrasiddhā api
sādhayantyapi ca te'pi anena hṛdayena setsyanti jīvanmuktāḥ - etena vinā
pāramārthikī siddhirna bhavatīti bhāvaḥ / yatkiṃcidbhairavetyādi tathā ye
siddhāḥ sādhayanti ca ye ca setsyanti aṇimādiyogāt te'pi anenaiva yogena nahi
etaddhṛdayānupraveśaṃ
p. २५०)
vinā vyāvahārikyapi siddhiḥ yato - bhairave viśvātmani tantre kriyākalāpe yat
kiṃcit siddhijātaṃ tadata eva evameṣa parameśvara eva hṛdayātmā
evaṃrūpatayā
śaktitritayavṛṃhitasatatodayamānasaṃhriyamāṇānantasaṃvidaikyaśālī
parikalpitaḥ san adṛṣṭasaṃdarśanamevamakhyātirūpamaṇḍaṃ māyāmalam
aṇḍaṃ ca bhāvānāṃ bhedākhyaṃ sāraṃ lumpati evamadṛṣṭam
etaddhṛdayamaṇḍalo'pi catvāryaṇḍānyeva lopaḥ saṃkocaḥ tadyogi evameṣa
vidyāmāyobhayātmā parameśvara eka eva ciddhanaḥ yathoktam
darśanaṃ tu parā devī smaraṇaṃ ca parāparā /
vikalpastvaparā devī trikaśaktimayaḥ prabhuḥ //
māyāvidye ubhe tasya māyā tu caturaṇḍikā /
vidyā svarūpasaṃvittiranugrahamayī śivā //
iti / yadi tu yogaprādhānyaṃ tadā śrīpūrvādiśāstranirūpitaṃ pūrvameva
vratādi kṛtvā asyoccāre kṛte ityādi spaṣṭameva vyākhyeyaṃ yato
p. २५१)
dṛṣṭakāryeṣu niyatiparatantrī kriyākalāpaṃ niyatamevākṣipati yogināmapi hi
nāḍīcakrakaraṇabhāvanāsaṃvedanayuktyā niyama eva
asyedānīṃ trikārthasya yaduktaṃ kulātparataraṃ trikam iti
sarvottaramanuttaratvaṃ tannirūpayati
adṛṣṭamaṇḍalo'pyevaṃ
yaḥ kaścidvetti tattvataḥ /
sa siddhibhāgbhavennityaṃ
sa yogī sa ca dīkṣitaḥ
maṇḍalaṃ - devatācakram apaśyannapi - aprāptamelako'pi [atrāyamabhiprāyaḥ -
ekaikā vāhadevī akleśena svārasyenaikaikasmin nijanijaviṣaye
ādidevyadhiṣṭhānena melāpamāpādayatīti cendriyadevatānāṃ
dvādaśānāṃ melāpa iti /] caryāniśāṭanahaṭhādinā maṇḍalāni
śarīranāḍīcakrānucakrarūpāṇi yogābhyāsenāsākṣātkurvannapi
triśūlābjādimaṇḍalamadṛṣṭvāpi -
p. २५२)
nātra maṇḍalādidīkṣopayogaḥ evameva kaścit paraśaktipātānugṛhīto vetti yaḥ
etajjñānameva hi dīkṣā kānyātra dīkṣā ata eva evaṃ jānan vibhunā
bhairavabhaṭṭārakeṇa dīkṣito'ta eva svayaṃ [yaduktam
svayaṃgṛhītamantrāśca kliśyante cālpabuddhayaḥ /
lipisthitastu yo mantro nirvīryaḥ so'tra kalpitaḥ //
saṃketabalato nāsya pustakātprathate mahaḥ /
iti / tathā
pustakādhītavidyā ye dīkṣāsamayavarjitāḥ /
tāpasāḥ parahiṃsādivaśyā iha carantyalam /
na ca tattvaṃ vidustena doṣabhāja iti sphuṭam /
iti /] gṛhītamantraśca - ityetaddhṛdayātiriktamantraviṣayam nahi ayaṃ mantro -
hṛdayamayatvāt mantramaheśatanmaheśarūpottīrṇatvāt asya
pustakeṣvalekhyamevedaṃ hṛdayamiti paraśaktipātānugrahādeva
etallābhastattvata iti nirṇītam / tathā yaḥ kaściditi -
jātivratacaryādinairapekṣyamatra vedanameva
p. २५३)
hi pradhānam sa siddhibhāk yogī - yogamekatvamicchanti iti yato
jñānadānamāyākṣapaṇalakṣaṇā ca tasyaiva dīkṣā [yathoktam
dadāti jñānasadbhāvaṃ kṣipayatyakhilaṃ malam /
dānakṣapaṇadharmatvāddikṣeti hi prakīrtitā //
iti /] cakāro'vadhāraṇe tataśca sarvato mantavyaḥ tadāha - sa eva siddhibhāgyogī
sa eva dīkṣitaḥ nityamiti
anena jñātamātreṇa
jñāyate sarvaśaktibhiḥ /
sarvābhiḥ devatābhiḥ sarvaśaktibhiśca sarvajñairasau jñāyate etajjānanneva
tairapi yatkiṃcit jñāyate tadanena jñātamātreṇa jñāyate iti prāgvat /
sarvābhiḥ śaktibhiriti karaṇe tṛtīyā //
p. २५४)
tathā
śākinīkulasāmānyo
bhavedyogaṃ vināpi hi
anena jñātamātreṇa yogamābhyāsikaṃ māyīyadehapātāvāptatadaikyarūpaṃ
ca vināpi śākinīkulasya - viśeṣaspandātmanaḥ
sāmānyaspandarūpo'kularūpaḥ śakticakreśvaro bhavediti
kiṃ ca
avidhijño vidhānajño
jāyate yajanaṃ prati
vidhiḥ - kriyā jñānaṃ tadyasya dvayaṃ nāsti sa paśuḥ yathoktaṃ kiraṇāyām
paśurnityo hyamūrto'jño niṣkriyo nirguṇaḥ prabhuḥ /
vyāpī māyodarāntaḥstho bhogopāyavicintakaḥ //
iti sa paśurapi anena jñātamātreṇa vidhānaṃ jñā ca yasya sa - kartā jñātā ca
viṣayasaṃgatakaraṇaṃ
p. २५५)
prati jāyate yajanaṃ ca asyāpūrṇamapi pūrṇaṃ bhavatīti - sarvamayatvāt
hṛdayasya
tathāhi
kālāgnimāditaḥ kṛtvā
māyāntaṃ brahmadehagam /
śivo viśvādyanantāntaḥ
paraṃśaktitrayaṃ matam
kālāgnerdharātattvādibhuvanāt māyātattvaṃ yāvat brahmaṇaḥ sakārasya dehe
viśvabhuvanāt vidyātattvāderārabhya yāvat śivo'nāśritaśaktirūpaḥ
anantasya - akārasya antaḥ paraṃ visargātmakaṃ śaktitrayaṃ tacca param uktaṃ
ca sārṇena ityādi
tadantarvarti yatkiṃcit -
śuddhamārge vyavasthitam /
p. २५६)
aṇurviśuddhamacirā -
daiśvaraṃ jñānamaśnute
yat kiṃcidvastu vyavasthitaṃ [vicitrāvasthā saṃjātāsyeti vyavasthitaṃ
tārakāditvāditac /] vicitrāvasthaṃ tat hṛdayabījāntarvarti śuddhaṃ bhavet tadeva
caiśvaraṃ jñānam aṇuḥ - aṇyate prāṇiti aṇati nadati parimitoccārāt
mūrdhanyo bhagavatprabhāvādacirādeva prāpnoti [nadanarūpatayā mūrdhanyo
bhavan aiśvaraṃ jñānamacirāt prāpnoti na tu
śuddhabodhātmakatve'pi yeṣāṃ nottamakartṛtā /
nirmitāḥ svātmano bhinnā bhartrā te kartṛtātyayāt //
ityādinītyā viśuddhabodhātmakatvameva yathā ca śrīspandasūtreṣu
tadā tasminmahāvyonni pralīnaśaśibhāskare /
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ //
iti / ayameva ca brahmajñānaśivajñānayoranyonyaṃ bhedaḥ tathāhi -
māyottīrṇatāyāṃ hi tatraikatra brahmāptiraparatra ca vijñānākalāvasyeti
sūkṣmabodhavatāṃ vivecyo'tredṛśaḥ kramaḥ aparābodhe'pi na kaściddoṣa iti
/]
p. २५७)
katham
taccodakaḥ [ayamatrābhiprāyaḥ - tasyaiśvaryasya codako gurureva śivo jñeyaḥ
viśuddhasvarūpatāyāṃ labdhāyāṃ svātantryalakṣaṇamaiśvaryaṃ yadyapi
ayatnasiddhameva tathāpi tatra dvayī gatiḥ - niyatirāgataḥ yathoktam
vaiṣṇavādyāḥ samastāste vidyārāgeṇa rañjitāḥ /
na vidanti paraṃ tattvam * * * * * * * * //
iti tadarthameva coktaṃ taccodaka iti tathoktam
mantratvameti saṃbodhādananteśena kalpitāt /
iti tadarthameva cātra taccodaka iti tena na kevalaṃ jñānameva
svavimarśalakṣaṇaṃ svabhāvaheturityukterbhāvanāprādhānyaṃ
śaivaśāstreṣu kathyate tata eva coktaṃ svataḥ śāstrato guruta iti samyak jñānam
iti /] śivo jñeyaḥ
sarvajñaḥ parameśvaraḥ /
sarvago nirmalaḥ svaccha -
stṛptaḥ svāyatanaḥ śuciḥ
yaḥ - taccodako guruḥ sa śiva eva jñeyaḥ śiva eva taccodakaḥ sa cājñeyo
jñātaiva svāyatanaḥ svān ayān vijñānarūpān bhāvāṃstanotīti / sarvaṃ
caitadvistarato nirṇītameva
p. २५८)
evaṃ vistaraśo'bhidhāya tātparyeṇa nigamayati [nigamayatīti -
pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāni parapratipattaye pañcāvayavāstarkasya
iti tatrāvayavacatuṣkasiddhārthagarbhīkāreṇa sādhyopasaṃharaṇaṃ nigamanaṃ
tena - siddhamarthaṃ sādhayati nigamayatītyarthaḥ /]
yathā nyagrodhabījasthaḥ
śaktirūpo mahādrumaḥ /
tathā hṛdayabījasthaṃ
jagadetaccarācaram
evaṃ yo vetti tattvena
tasya nirvāṇagāminī /
dīkṣā bhavatyasaṃdigdhā
tilājyāhutivarjitā
iha asat [yathā śivadṛṣṭau
śaśaśṛṅgādikenāpi vibhorasti samanvayaḥ /
iti / tathā
asyātiryadi na khyāti khyātirevāvaśiṣyate /
syātiścetsyātirūpatvātsyātirevāvaśiṣyate //
tathā
kaḥ sadbhāvaviśeṣaḥ kusumādbhavati gaganakusumasya /
yatsphuraṇānuprāṇo lokaḥ sphuraṇaṃ ca sarvasāmānyam //
iti / tathā
viśvonmeṣadaśāyāṃ daiśikanāthasya yāvānprasaraḥ /
kalilāvasthāyāṃ viśvanimeṣe'pi tāvānbhavati //
iti mayūrāṇḍarasanyāyo'tra sphuṭaṃ siddha iti bodhyam /] tāvanna kiṃcit
-ityuktaṃ viśvaṃ
p. २५९)
ca viśvātmakamiti tataśca yathā vaṭabīje tatsamucitenaiva vapuṣā
aṅkuraviṭapapatraphalāni tiṣṭhanti evaṃ viśvamidaṃ hṛdayāntaḥ evaṃ
parijñānameva asaṃdigdhā nirvāṇadīkṣā yathoktam
iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ /
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyinī //
iti / anyā api dīkṣā bhogān vitareyurapi etatparijñānameva tu tattvato dīkṣeti tata
evātra sarvottaratvaṃ - kulaśāstrebhyo'pi ādhikyāt yathāhi tulāṅkeṣu
ūrdhvamūrdhvaṃ parimite'pi unnatyavanatiyoge'nantamantaraṃ parimāṇasya
bhavati
p. २६०)
evamūrdhvordhvatattveṣu deśakālabhogasaṃvedanānām anantamevāntaramiti
evamevādhikībhavet ṣaṭtriṃśato'pi adhikaṃ bhavediti yataśca saṃvedanameva
dīkṣā tata eva uktametatsaṃvidanupraviṣṭo vīro vā yoginī vā
nijaparasattāsatatoditā
māyīyabāhyāntaḥkaraṇaraśmidevatādvādaśakacakreśvaraparabhairava-
bhaṭṭārakātmakanirṇītatattvāhaṃrūpānugṛhītena kṛtadīkṣādāviti
evamanuttarapadamuttararūpāparityāgenaiva yathā bhavati tathā
vyāsasamāsābhyāṃ bhūyasā nirṇītam adhunā tu idaṃ vaktavyamucyate
tāvatsarvaśāstreṣu
manuṣyadehamāsthāya cchannāste parameśvarāḥ /
nirvīryamapi ye hārdaṃ trikārthaṃ samupāsate //
iti tatkathamasyopāsā tathāpi cānuttarasattayātrāpi bhāvyam anuttarattvādeva sā
ca katham? ityākāṅkṣāṃ nirṇinīṣurgranthāntaramavatārayati
mūrdhni vaktre ca hṛdaye
guhye mūrtau tathaiva ca /
p. २६१)
nyāsaṃ kṛtvā śikhāṃ baddhvā
saptaviṃśatimantritām
ekaikaṃ tu diśāṃ bandhaṃ
daśānāmapi yojayet /
tālatrayaṃ purā dattvā
saśabdaṃ vighnaśāntaye
śikhāsaṃkhyābhijaptena
toyenābhyukṣayettataḥ /
puṣpādikaṃ kramātsarvaṃ
liṅge vā sthaṇḍile'tha vā
caturdaśābhijaptena
puṣpeṇāsanakalpanā /
tatra sṛṣṭiṃ yajedvīraḥ
punarevāsanaṃ tataḥ
sṛṣṭiṃ tu saṃpuṭīkṛtya
paścādyajanamārabhet /
p. २६२)
sarvatattvasusaṃpūrṇāṃ
sarvābharaṇabhūṣitām
yajeddevīṃ maheśānīṃ
saptaviṃśatimantritām /
tataḥ sugandhipuṣpaistu
yathāśaktyā samarcayet
pūjayetparayā bhaktyā
ātmanāṃ ca nivedayet /
evaṃ yajanamākhyāta-
magnikārye'pyayaṃ vidhiḥ
mūrdhādīni bāhyatayocitarūpāṇi vastutaḥ
paraṃbrahmarūpābhihitapañcātmakavyomādidharaṇyantasatattveśānādi-
sāracidunmeṣecchājñānakriyārūpāṇyeva - mantraliṅgāt yathā mantrāḥ
१. īśānamūrdhne
२. tatpuruṣavaktrāya
३. aghorahṛdayāya
४. vāmadevaguhyāya
५. sadyojātamūrtaye
p. २६३)
iti tatraitatpañcakāvibhāgātmakamupakramopasaṃhārayoḥ rūpamiti dve madhye
ca prollasati vibhāgatve pañcānāmekaikaśaḥ pañcātmakatā - iti
pañcaviṃśatiḥ / atraiva mālinyādimantrāṇāmanupraveśaḥ / tisraśca devyaḥ
pratyekamicchāditrayayogāt navātmatāṃ prāptāḥ punarapi
sṛṣṭisthitisaṃhṛtivaśāt traidhamāpannā iti saptaviṃśatisaṃsmṛtahṛdbījena
śikhāyā - evaṃrūpadharaṇyantaparikalpanasvātantryarūpāyāḥ
paracidbuddhisparśaprāṇabrahmarandhravāharūpairupacaryamāṇāyāḥ
bandhanaṃ - sarvāvibhāgasāraṃ tādātmyam mūrdhādiṣu kevaleṣvapi
pratyekaṃ sarvāṇi vaktrādīni parasparaṃ viśeṣaṇāni tacca nirṇītameva
sarvasarvātmakatvanirṇayenaiva diśyamānā ghaṭādyā eva diśaḥ tāśca
svāpekṣayā daśaiva bhavanti tatrāpi etadeva bandhanam -
ātmasākṣātkārātmakam etacca tālatrayeṇa tālā pratiṣṭhāviśrāntiḥ tatra
sakārādi hṛdayameva tacca
p. २६४)
saśabdaṃ madhyamāntaṃ śabdanaṃ hi śabdaḥ tacca madhyamaiva - vaikharyāḥ
taccheṣātmakatvāt - ityuktaṃ bahuśaḥ / eṣā ca vighnānām - abhedātmani
akhaṇḍite paramātmani khaṇḍanātmakasaṃkocasārabhedakallolakalaṅkānāṃ
śāntiḥ - abhedabhairavārṇavatādātmyameva yadāhuḥ śrīsomānandapādāḥ
asmadrūpasamāviṣṭaḥ svātmanātmanivāraṇe /
śivaḥ karotu parayā namaḥ śaktyā tatātmane //
iti / evameva saptaviṃśatijaptaṃ toyamityarghapātravidhiḥ toyamatra sarvameva
hṛdayadravātma - aniyantritatvāt asaṃkocadānācca puṣpaṃ vyākhyātam
liṅgaṃ ca
* * * * * * * yatra līnaṃ carācaram /
ityetadapi nirṇītameva viśvātmani tattve āsi-kriyāyāmadhikaraṇasya kartuśca
āsanasya svātantryāt kalpyamānasya svātantryeṇa kalpyamānatvaṃ
p. २६५)
caturdaśena aukāreṇa - tasyaiva triśūlarūpatvāt ityuktameva / sṛṣṭiḥ -
ādikṣāntatādātmyamayaṃ hṛdayaṃ śaktirguhyamiti vīratvam ata eva āsanamapi
sarvaṃ tatraiva - ādhārādheyayoḥ parasparaikarūpatvāt yathoktam
sarvabhūtasthamātmānam * * * * * * * * /
ityādi - saṃpuṭīkaraṇasṛṣṭerādikṣāntāyāḥ pratyekaṃ sarvaśaśca
hṛdayabījena paratattva evollāsāt saṃhārācca na cānavasthetyuktameva
sṛṣṭeśca saṃpūṭīkaraṇamubhayasaṃghaṭṭakṣobhānandarūpaṃ
tadutthadravyopayogo'pi ktvā atra śabdapratītipaurvāparyamātre sarvatattvaiḥ
suṣṭhu abhedena samyaganapāyitayā pūrṇatvaṃ sarvatra ca paramāṇāvapi yadā
samantāt bharaṇaṃ - sarvātmīkaraṇaṃ sarvairvā
ghaṭasukhatiryaṅnaraviriñciviṣṇurudramantrasadāśivādipramātṛrūpaiḥ
avayavamānairahamekarasasāvayavitvaṃ nirṇītameva ata eva
viśiṣṭākṛtyāyudhādidhyānamatra noktam - tasya nirmeyatvāt
ārurukṣuretāvantrikārthābhilāṣukaśca
p. २६६)
kathamārohatu? iti cet - kasyāyamarthibhāvo mā tarhi ārukṣat
siddhātantrādividhimeva tadāśayenaiva
nirūpitataddhyānādisaṃkocamālambatām asaṃkocitānuttarapade hi anadhikṛta
eva eṣa eva sadodito yogaḥ gandhapuṣpādi nirṇītam yathā - śabdaḥ sahārthe
tṛtīyā ca tatraivoktā parayaiva hṛdayarūpayā pūjayet kathaṃ? bhaktyā -
tādātmyānupraveśaprahvatātmanā bhaktyā svayaṃ kḷptena
pūjyapūjakavibhāgena pūjyo hi svayaṃ sṛjyate sa paraṃ
svatantracinmayatāparamārtha eva - anuttarasvātantryabalāt na ghaṭādiriva jaḍa iti
viśeṣo'tra taduktaṃ śrīpratyabhijñāyām
svātantryāmuktamātmānaṃ svātantryādadvayātmanaḥ /
prabhurīśādisaṃkalpairnirmāya vyavahārayet //
iti / bhaktyā ca lakṣaṇayā pūjanena paraṃ tattvaṃ lakṣyate -
sarvakriyāsvevaṃrūpatāpratyabhijñānamupāyatvāt lipyakṣarasyeva
māyīyavarṇavyutpattau tasyāpi ca varṇavīryānupraveśa ivātmānaṃ nivedayet
p. २६७)
anyasya nivedyasyābhāvāt evaṃ ca ātmānameva niḥśeṣeṇa niruttarapadaṃ
vedayet anuttarasattānusāreṇa atra saṃbhāvanāyāṃ liṅ -
satatamevaṃmayatvenaivāvasthiteḥ iti hi uktam upāsānusāreṇa tu niyogādāvapi /
evam ā samantāt sarvatra sadā yat khyātaṃ
pāramārthikaśuddhaśivasvarūpaprathātmikā khyātiḥ tadeva yajanaṃ
parabhairavasaṃviddevatāyāḥ pūjanāt tayā ca
tādātmyasamyaggamanarūpatākaraṇāt sarvatra ca
parimitātmīyātmarūpasvatvanivṛttyā
paripūrṇaciddhanaśivaśaktyātmakātmīyarūpaparasvatvāpādanātmakāt
dānācca etadeva agnikāryaṃ - sarvavāsanābījānāṃ
sarvapadārthendhanagrāsalāmpaṭyajājvalyamāne
śivasaṃghaṭṭakṣobhakṣubhitaparaśaktyaraṇisatatasamuditaparabhairava-
mahāmahasi sarvābhiṣvaṅgarūpamhāsnehājyaprājyapratāpe havanāt
antardāhāt ayameva agnikārye vidhirdīkṣāparyanto'pi nānyaḥ pṛthak kaścit - iti
tātparyam /
p. २६८)
svasvarūpaparijñānaṃ mantro'yaṃ pāramārthikaḥ /
dīkṣeyameṣa yogaśca kriyāyāmapyanuttaraḥ //
ata eva prāgevoktam [uttarasyāpyanuttaramityasya vyākhyāne prāgevoktametat /]
yathānyatra mantropāsādikriyottareṇa jñānagranthenottīryate naivamiheti
yaduktam uttarasyāpyanuttaram iti sūtre tadevaitadantena granthena nirvyūḍhaṃ -
hṛdayasyaiva yāgadīkṣākriyārūpatvāt [dvandvānte śrūyamāṇaḥ śabdaḥ
pratyekamabhisaṃbadhyate iti rūpatvaśabdasya pratyekamatra saṃbandhaḥ /] tasya
cānuttaratvāt / śrīsomānandapādaistu sruksruvasaṃskārādi [śivaśaktirūpau hi
sruksruvau parasparaunmukhyena sthāpanīyāviti bāhye'pi kramaḥ /]
sarvaṃsahatvapratipādanenāpi akhaṇḍitatvābhiprāyeṇa nirūpitam evamādau
aṅgahṛdbhedadhūlibhedādyapi [cūrṇikādibhedo nyāsarūpaḥ /] tadrūpaṃ
yujyate na kiṃcidatra nāpyupapadyate nāpyasti nāpyadharaśāstrapātitvena
tadupajīvakatvam iti nirṇītaprāyameva //
p. २६९)
kimevamupāsāyāṃ bhavati? ityavatarati
kṛtapūjāvidhiḥ samyak-
smaranbījaṃ prasiddhyati /
evamanavarataṃ vyavahāreṣvapi bījaṃ smaranneva smaraṇādeva kṛtapūjāvidhiḥ
prakarṣeṇānyakulaśāstrādiśaivavaiṣṇavāntaśāstrātirekeṇaiva
bhagavadbhairavabhaṭṭārakarūpasamāviṣṭaḥ
nijaparasaṃviccamatkāravaśanirmitabhāvakrīḍāḍambaro jīvanmukta eva
prathamoktanayena bhavati ityanubhava evāyamāvartate na tvanyat kiṃciditi
smaraṇam uktam / śrīmataśāstreṣvevameva
upāsakastvananupraviṣṭavīryasattāsārahṛdayo'pi kramapūjāmāhātmyāt
bījaṃ samyak smaran prāptahṛdayākhyatattvamantravīryaḥ prakarṣeṇa siddhyati -
kramapūjāmāhātmyādeva tāratamyātiśayāt svayaṃ vā
prasannagurubhaṭṭārakavadana -
p. २७०)
kamalādvā mantravīryaṃ hṛdayātmakamāsādayati jīvanmuktaśca bhavatīti
yāvat / atra dvāraparivāragurupūjanaṃ guṇaṃ khaṇḍanāṃ [atra
dehalīdīpanyāyena naśabdo yojanīyastena na guṇamāvahati na vā
khaṇḍanāmāvahatītyarthaḥ /] vā na vahati tata eva bhaṭṭapādaiḥ nyarūpi / atra tu
kulaparvāṇi [pūraṇādvidheḥ parvaṃ tacca ṣoḍhā - sāmānyaṃ
sāmānyasāmānyaṃ sāmānyaviśeṣo viśeṣasāmānyaṃ viśeṣo
viśeṣaviśeṣa iti etaccānyatra vistarato nirūpitam / tadvidhiḥ
yathādṛṣṭamaṇḍalo'pi parvadināni pūjayan varṣādeva putrakoktaṃ phalameti
vinā saṃdhyānuṣṭhānādibhiriti tathā pavitrakavidhiḥ vidhipūrvakaḥ
parameśvarājñāpūrakaśca yathoktam vinā pavitrakeṇa sarvaṃ niṣphalamiti tatra
kālaparicchedo'nyatrānveṣyaḥ tadvidhiryathā suvarṇamuktāratraviracitāt
prabhṛti paṭṭasūtrakārpāsakuśāntamapi kuryāt tacca tattvasaṃkhyāgranthikaṃ
sati vibhave māsi māsi pavitrakam athavā caturṣu māseṣu sakṛdvā tadakaraṇe
prāyaścittaṃ japet jñānyapi saṃbhavadvitto'pyakaraṇe pratyavaiti
jñānanindāpattiśca /] pavitraṃ ceti samyaktvaṃ pūjāvidheḥ
yatrāntarakhilaṃ bhāti yacca sarvatra bhāsate /
sphurattaiva hi sā hyekā hṛdayaṃ paramaṃ budhāḥ //
p. २७१)
rāsabhī vaḍavā vāpi svaṃ jagajjanmadhāma yat /
samakālaṃ vikāsyaiva saṃkocya [saṃkocyāntarmukhīkṛtya vikāsya
bahirmukhīkṛtya hṛṣyati svātmanyānandātiśayamanubhavati tathaivobhayasya
bhairavasya bhairavyāśca mahānandaṃ visargabhuvamityarthaḥ / etadeva hi
nāmāsya parasya prakāśasyānanyasādhāraṇaṃ rūpaṃ tat sadaiva
sṛṣṭisaṃhārakāritvamiti anyathā hi asya jaḍebhyo vailakṣaṇyaṃ na syāditi /]
hṛdi hṛṣyati //
tathobhayamahānandasauṣumnahṛdayāntare /
spandamānamupāsīta hṛdayaṃ sṛṣṭilakṣaṇam //
dhyāyansmaranpravimṛśankurvanvā yatra kutracit /
viśrāntimeti yasmāṃcca prollaseddhṛdayaṃ tu tat [uktaṃ ca
ekīkṛtamahāmūlaśūlannaisargike hṛdi /
parasminneti viśrāntiṃ sarvāpūraṇayogataḥ //
atha tatpūrṇavṛttyaiva viśvāveśamayaṃ sthitam /
prakāśasyātmavi'srāntāvahamityeva dṛśyatām //
anuttaravimarśe prāgvyāpārādivivarjite /
cidvimarśaḥ parāhaṃkṛt prathamollāsini sphuret //
iti /] //
tadekameva yatraitajjñānaṃ vaikalpikaṃ param /
tattvāni bhuvanābhogāḥ śivādipaśumātaraḥ //
svaṃ svaṃ vicitraṃ vindantaḥ svarūpaṃ pāramārthikam /
citrīkurvantyeva yānti tāṃ citrāṃ saṃvidaṃ parām //
p. २७२)
daśādravyakriyāsthānajñānādiṣvapi sarvaśaḥ /
aśaṅkayaiva saṃkrāmaḥ pūjāsya satatoditā //
kramapūjanamātraṃ ca kulaparvapavitrakaiḥ /
sahātra pūjane proktaṃ samyaktvaṃ trikaśāsane //
yathoktam
dravāṇāmiva śārīraṃ [vīryalakṣaṇam /] varṇānāṃ sṛṣṭibījakam /
śāsanānāṃ trikaṃ śāstraṃ mokṣāṇāṃ bhairavī sthitiḥ //
upāsāyāḥ samāpattirvratānāṃ vīravṛttitā /
tathaiva parvamadhye tu kulaparvāṇi śāsane //
sarveṣāṃ cāpi yāgānāṃ pūraṇāya pavitrakam /
pavitrakaṃ na kurvanti catustridviḥsakṛttu ye //
kulaparva na jānanti teṣāṃ vīrya na rohati /
phura-i phuraṇama alaha kā-avyaha para de-u sohi a-usa magāha savya kāla
nīsaṃkasa-ū sahajā jāṇu pūjasa pajja i i u u ha //
evamanuttarasvarūpaṃ vistarato nirṇītaṃ - yatra bhāvanādyanavakāśaḥ
prasaṃkhyānamātrameva dṛḍhacamatkāra -
p. २७३)
lakṣaṇahṛdayaṅgamatātmakapratipattidārḍhyaparyantaṃ
yatropāyadhaureyadhārādharāṇi dhatte siddhiprepsuṣu tu yogo vaktavyaḥ -
svātantryānīyamānāsvapi dṛṣṭayogasiddhiṣu laukikaprasiddhiniyatyuttaratve'pi
pārameśavyavasthārūpaniyatyanatikramāt yaduktaṃ śivadṛṣṭau
tathāpi citrakarmārthamupāyo vācya ādarāt /
iti tatrāpi cānuttararūpasya nāsti khaṇḍanā kācit - dṛṣṭasiddhipsāyatnasyeva
tadāptitatphalaviśrāntyāderapi paraikamayatvāt kintu jīvanmuktāpekṣayā
mandaśaktipāto'sāvucyeta apūrṇaprāyatvāt //
taṃ yogamārgaṃ nirūpayituṃ granthaśeṣo'vatarati
ādyantarahitaṃ bījaṃ
vikasattithimadhyagam /
hṛtpadmāntargataṃ dhyāyet -
somāṃśaṃ nityamabhyasyet
p. २७४)
etadeva hṛdayabījaṃ dīpakābhāvāt gamāgamaśūnyatvāt satatoditatvācca
anādyantaṃ tadeva vikasat paripūrṇatvaṃ yātaṃ tithīnāṃ madhyagaṃ
hṛdayatvāt tadeva saṃkocavikāsadharmopacaritapadmabhāve kande guhye hṛdaiva
dhyāyet kiṃ ca asya dhyānamāha somāṃśaṃ ṣoḍaśakalātmakaṃ somarūpam
abhitaḥ samantādasyet kṣipet - parīpūrṇacandrasyāsya hṛtkarṇikāniveśikalayā
svasvadvādaśāntagapuṣpādyudayasthānāt āhṛtāmṛtasparśaḥ
prodyannādānusāracumbikālakṣaṇakākacañcupuṭamudrāmudritaḥ
punastadapasṛtaśiśirāmṛtarasāsvādavikasvarahārdasomaprasarannāda-
nirmathitasudhāpānapūritacandramāḥ punaḥ
sūryakalodayamayānackasakāramātraviśrānto
romāñcastobhotpatanavāṣpakampastambhādyanugṛhītadeho'bhyāsaṃ kuryāditi
bhaṭṭadhaneśvaraśarmā / ādyantarahitaṃ sakāramātraṃ
ṣoḍaśākārāditithisahitaṃ kalāgrāsakrameṇa hṛdaye'ntarnikṣipet
nālikājalākarṣaṇavat calanaka-
p. २७५)
mpanaspandanasamāviṣṭamūlādhāratrikoṇabhadrakandahṛnmukhamudrāsu
yugapadeva
vilaṃbitamadhyadrutataratadatiśayādidhārāprāptivaśagalitasūryasoma-
kalājālagrāse ādyantarahitaṃ kṛtvā ādyantābhyāmetadbījamātṛkāpekṣayā
aukārasakārābhyāṃ rahitaṃ viśleṣaṇayuktilabdhavīryaparicayaṃ dhruvaṃ
visargātmakaṃ vikasatāṃ pañcadaśānāṃ tithīnāṃ yanmadhyaṃ
tithirahitameva grastakālaṃ ṣoḍaśaṃ tato'pi gacchati yat saptadaśī kalā ityuktam
somasya ṣoḍaśātmakam āmṛtamaṃśaṃ hṛtkamale dhyāyet tadeva
nityamabhyasyedityasmadguravaḥ tathāhi - sahomayā bhagavatyā
saṃghaṭṭātmakasamāpattikṣobheṇa tattvanirmathanātmanā vartate iti somo
bhaṭṭārakaḥ tasya samagrabhāvāvayavinaḥ paripūrṇāhamātmanoṃ'śo
nīlasukhādiḥ tadevamabhyasyati
svasvarūpāvartanasṛṣṭisaṃhārāvartacakrākṣamālikayā punaḥ
punarāvartayatīti yat satyaṃ bhāvyate sa eva eṣa satatodito hṛdayajapaḥ
saṃbhāvanāyāṃ liṅ /
p. २७६)
anye tu hṛtsthānāt dvādaśāntaṃ yaścāraḥ ṣaṭtriṃśadaṅgulaḥ tatra
sūryarūpatayollāsya bahirardhatuṭimātraṃ viśramya
avināśyamṛtākhyavisargarūpasomakalodaye sapādāṅguladvitayamātrāyāṃ
tuṭau tuṭau pratyekaṃ candrakalāparipūraṇe pañcadaśyāṃ tuṭau pūrṇāyāṃ
hṛtpadme pūrṇaśca bhavati ardhatuṭimātraṃ ca tatrāpi viśrāntiḥ evaṃ
ṣoḍaśatuṭyātmā ṣaṭtriṃśadaṅgulaścāro bhavati
ityavasthāyāmādyantarahitam anastamitatvāta vikasatsu dvitīyādiṣu antargataṃ
somāṃśaṃ visargarūpaṃ hṛtpadmamadhye viśliṣya saptadaśātmakaṃ
pariśīlanena dhyāyan kalāgrāsābhyāsaṃ kuryāt ityādi samādiśan sarvaṃ
caitat yuktameva mantavyam / atra cāvṛttyānantaṃ vyākhyānaṃ
sūtratvādupapannameva yata uktam anantārthasūtraṇātsūtram iti triṃśikā
cānuttarasūtram iti guravaḥ / evaṃ pūrveṣvapi ślokasūtreṣu
p. २७७)
kim itthamabhyāse sati bhavati? ityāha
yānyānkāmayate kāmāṃ-
stāṃstāñchīghramavāpnuyāt /
asmātpratyakṣatāmeti
sarvajñatvaṃ na saṃśayaḥ
evamabhyāsāt yadyatkāmayate tattadacirādeva
tathāvidhasarvamayahṛdayavīryasamucchalitecchāprasarāvaṣṭambhaviśeṣa-
balodyogasaṃrambhasotsāhaḥ punaḥ punaḥ tatsthitirūḍhīrūpābhyāsāt
prāpnoti kiṃ bahunā sarvajñatvaṃ - parabhairavātmakatvamanenaiva dehena iti
sarvamuktvopasaṃhriyate paryante hi prasarasyopasaṃhāre
viśrāntirūpākulasattāsādane bhairavatā-ityuktamasakṛt
so'yamupasaṃhāragranthaḥ
evaṃ mantraphalāvāpti-
rityetadrudrayāmalam /
p. २७८)
etadabhyāsataḥ siddhiḥ
sarvajñatvamavāpyate
mantrāṇāṃ śāstrāntarīyāṇāṃ varṇānāṃ ca phalamevamavāpyate
nānyatheti samāptau rudrasya rudrāṃyāśca yadyāmalaṃ - saṃghaṭṭaḥ
nirvibhāgapraśnottararūpasvarūpāmarśanaprasarāt ārabhya
yāvadbahiranantāparigaṇanīyasṛṣṭisaṃhāraśatabhāsanaṃ yatrāntaḥ
tadetadakulopasaṃhṛtameva - iti prasaṃkhyānanigamanam /
etadabhyāsātsarvajñatvam iti yogaphalanigamanam / satatoditaṃ hi etatsarvasya iti
śivam //
itthaṃ prapannajanatoddharaṇapravṛtta-
śrīmanmaheśvarapadāmbujacañcurīkaḥ /
vṛttiṃ vyadhāttrikarahasyavimarśagarbhāṃ
kāśmīrikāccukhalakādadhigamya janma
etāvadetaditi kastulayetprasahya
śrīśāṃbhavaṃ gatamanargalitāśca vācaḥ /
p. २७९)
etattu tāvadakhilātmani bhāti yanme
bhātaṃ tato'tra sudhiyo na parāṅmukhāḥ syuḥ
ajñasya saṃśayaviparyayabhāgino vā
jñānaṃ prakamparahitaṃ prakaroti samyak /
rūḍhasya niścayavato hṛdayapratiṣṭhāṃ
saṃvādinīṃ prakurute kṛtirīdṛśīyam
etāvadartharasasaṃkalanādhirūḍha-
dhārādhirūḍhahṛdayo vimṛśedato'pi /
yadyuttaraṃ tadapi naiva saheta nedaṃ
sopānametadamalaṃ padamārurukṣoḥ
kaśmīreṣu yaśaskarasya nṛpaterāsīdamātyāgraṇīḥ
śrīmānvallabha ityudāhṛtatanuryaḥ pragryajanmā dvijaḥ /
tasya svāṅgabhavaḥ prasiddhipadavīpātraṃ samagrairguṇaiḥ
śrīśauriḥ śiśucandracūḍacaraṇadhyānaikaratnākaraḥ
śīlasyāyatanaṃ parasya yaśaso jṛmbhāspadaṃ narmabhū-
rvātsalyasya samagralokakaruṇādharmasya janmasthitiḥ /
śrīmadvatsalikābhidhā sahacarī tasyaiva bhaktyullasat-
prodriktāntaravṛtti śaṃkaranutau yasyā mano jṛmbhate
tasyaivātmabhavo vibhāvitajagatsargasthitiḥ śaṃkara-
dhyānārcāparicintanaikarasikaḥ karṇābhidhāno dvijaḥ /
p. २८०)
yo bālye'pyatha yauvane'pi viṣayāsaktiṃ vihāya sthirā-
menāmāśrayate vimarśapadavīṃ saṃsāranirmūlinīm
bhrātā mamaiva śivaśāsanarūḍhacittaḥ
prepsuḥ parātmani manorathaguptanāmā /
yaḥ śāstratantramakhilaṃ pravivektukāmaḥ
prāptuṃ paraṃ śivapadaṃ bhavabhedanāya
śivaśāstraikarasikaḥ padavākyapramāṇavit [padamiti vyākaraṇam / vākyaṃ
mīmāṃsā / pramāṇaṃ tarkaḥ /] /
rāmadevābhidhānaśca bhūṣitottamajanmakaḥ
etatpriyahitakaraṇa-
prarūḍhahṛdayena yanmayā racitam /
mārgapradarśanaṃ tat
sarvasya śivāptaye bhūyāt
antarvedyāmatriguptābhidhānaḥ
prāpyotpattiṃ prāviśatprāgryajanmā /
śrīkāśmīrāṃścandracūḍāvatārai-
rniḥsaṃkhyākaiḥ pāvitopāntabhāgān
tasyānvadhāye mahati prasūtā-
dvarāhaguptātpratilabdhajanmā /
saṃsāravṛttāntaparāṅmukho yaḥ
śivaikacittaścu?khalābhidhānaḥ
p. २८१)
tasmādvivecitasamastapadārthajātā-
llabdhvāpi dehapadavīṃ parameśapūtām /
prāptābhayo'bhinavaguptapadābhidhānaḥ
prāveśayattrikasatattvamidaṃ nigūḍham
ye tāvatpravivekavandhyahṛdayāstebhyaḥ praṇāmo varaḥ
ke'pyanye praviviñcate na ca gatāḥ pāraṃ ghigetāñjaḍān /
yastvanyaḥ pravimarśasārapadavīsaṃbhāvanāsusthito
lakṣaiko'pi sa kaścideva saphalīkurvīta yatnaṃ mama
svātmānaṃ pravivektumapyalasatāṃ ye vibhrati prārthanā
tānpratyātmakadarthanānna parataḥ kiṃcitphalaṃ soṣyate /
viśvasyāsya viviktaye sthiradhiyo ye saṃrabhante punaḥ
tānabhyarthayituṃ mayaiva vihito mūrdhnā praṇāmādaraḥ
bhrāmyanto bhramayanti mandaghiṣaṇāste jantucakraṃ jaḍaṃ
svātmīkṛtya guṇābhidhānavaśato baddhvā dṛḍhaṃ bandhanaiḥ /
dṛṣṭvetthaṃ gurubhāravāhavidhaye yātānuyātānpaśūn
tatpāśapravikartanāya ghaṭitaṃ jñānatriśūlaṃ mayā
bahubhirapi so'hameva
bhramitastattvopadeśakaṃmanyaiḥ /
tattvamiti varṇayugamapi
yeṣāṃ rasanā na pasparśa
parameśvaraḥ prapanna-
proddharaṇakṛpāprayuktaguruhṛdayaḥ /
p. २८२)
śrīmāndevaḥ śaṃbhu-
rmāmiyati niyuktavāṃstattve
tattattvanirmalasthiti-
vibhāgihṛdaye svayaṃ praviṣṭamiva /
śrīsomānandamataṃ
vimṛśya mayā nibaddhamidam
haṃho hṛccakracārapraviracanalasannirbharānandapūrṇā
devyo'smatpāśakoṭipravighaṭanapaṭujñānaśūlordhvadhārāḥ /
cetovākkāyametadvigatabhavabhayotpatti yuṣmāsu samyak
protaṃ yattena mahyaṃ vrajatakila hṛdi drākprasādaṃ prasahya
vyākhyādikarmaparipāṭipade niyukto
yuṣmābhirasmi gurubhāvamanupraviśya /
vākcittacāpalamidaṃ mama tena devya-
staccakracārucaturasthitayaḥ kṣamadhvam
samāptamidaṃ parātriṃśikātattvavivaraṇam //
śatairekonaviṃśatyā triṃśikeyaṃ vivecitā /
sarveṣu trikaśāstreṣu granthīrnirdalayiṣyati //
iti śrīparātriṃśikā samāptā
vṛvitiścātra
tatra bhavat - śrīmanmahāmāheśvarācāryavarya-
śrīmadabhinavaguptācāryaviracitā
p. २८३)
sadvidyānāṃ saṃśraye granthavidvad-
vyūhe hrāsaṃ kālavṛttyopayāte /
tattatsaddharmoddighīrṣaikatāna-
satprekṣaujaḥśālinā karmavṛttyai
śrīmatkaśmīrādhirājena mukhyai-
rdharmodyuktairmattribhiḥ svairvivecya /
pratyaṣṭhāpi jñānavijñānagarbha-
granthoddhṛtyai mukhyakāryālayo yaḥ
tatrājīvaṃ nirviśadbhirmukunda-
rāmādhyakṣatvāśritaiḥ sadbhireṣaḥ /
pūrtyā śuddhyā vyākhyayā saṃskṛtaḥ stāt
pūrṇo granthaḥ śreyase sajjanānām
(tilakam)
śrīmatsvātmaśivārpaṇaṃ vobhavītu /
srotaḥ
Original text: parātriṃśikā (tattvavivekākhyavyākhyopetā) · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0