પરાત્રિંશિકા · અધ્યાય 1

----
મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
ઉસે ઓf થિસ્ મતેરિઅલ્ (એ-તેxત્સ્) ઇસ્ ચોવેરેદ્ બ્ય્ ચ્રેઅતિવે ચોમ્મોન્સ્ લિચેન્સે બ્ય્-ન્ચ્

ચતલોગ્ નુમ્બેર્: મ્

ઉનિfઓર્મ્ તિત્લે: પરાત્રિશિકાવિવૃતી
મૈન્ તિત્લે: પરાત્રિશિકાવિવરણ
સેચોન્દર્ય્ તિત્લે: પરાત્રિંશિકાવિવૃતી
ઔથોર્ : અભિનવગુપ્ત
એદિતોર્ : શાસ્ત્રી મ્ ર્
દેસ્ચ્રિપ્તિઓન્:
ફોતોગ્રફેદ્ fરોમ્ વોલુમે 18 ઓf થે કસ્હ્મિર્ સેરિએસ્ ઓf તેxત્સ્ અન્દ્ સ્તુદિએસ્.
નોતેસ્:
પુબ્લિસ્હેર્ : રેસેઅર્છ્ દેપર્ત્મેન્ત્ જમ્મુ અન્દ્ કસ્હ્મિર્ સ્તતે
પુબ્લિચતિઓન્ યેઅર્ :

પુબ્લિચતિઓન્ ચિત્ય્ : સ્રિનગર્
પુબ્લિચતિઓન્ ચોઉન્ત્ર્ય્ : ઇન્દિઅ
----
ઓં તત્સત્સ્વપ્રકાશાનન્દવપુષે શિવાય નમઃ ।
અથ
શ્રીપરાત્રિંશિકાગ્રન્થઃ ।
શ્રીમદભિનવગુપ્તાચાર્યકૃતતત્ત્વવિવેકાખ્યવ્યાખ્યોપેતઃ ।
વિમલકલાશ્રયાભિનવસૃષ્ટિમહા જનની
ભરિતતનુશ્ચ પઞ્ચમુખગુપ્તરુચિર્જનકઃ ।
તદુભયયામલસ્ફુરિતભાવવિસર્ગમયં
હૃદયમનુત્તરામૃતકુલં મમ સંસ્ફુરતાત્ [અભિનવસૃષ્ટૌ -
શુદ્ધાધ્વરૂપાયાં મહઃ - પારિપૂર્ણ્યલક્ષણં તેજો યસ્યાં સા
વિમલકલાશ્રયા - પરવિમર્શસારા જનની શક્તિઃ તથા પઞ્ચમુખેતિ
પઞ્ચશક્તિપૂરિતાભિલાષઃ આકાઙ્ક્ષણીયવિરહાત્ ભરિતતનુઃ -
પૂર્ણસ્વભાવો જનકઃ શિવઃ તદુભયેતિ - તત્સામરસ્યાત્મનઃ સંઘટ્ટાત્
સ્ફુરિતભાવઃ ઉલ્લસિતસતાકો યો બહિરુલ્લિલસિપાસ્વભાવો વિસર્ગઃ સ પ્રકૃતિઃ યત્ર
તાદૃશમ્ અનુત્તરામૃતકુલં સ્વાતન્ત્ર્યરૂપં મમ હૃદયં સંસ્ફુરતાત્ ઇતિ -
સર્વત્રાત્ર હ્યહં - શબ્દો બોધમાત્રૈકગોચરઃ ।
ઇતિ મીમાંસાવાક્યેન મમેતિ બોધસ્ય હૃદયં સત્તાદાયિ સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણં
જગદાનન્દાદિશબ્દવાચ્યં પારમાર્થિકં વસ્તુ સંસ્ફુરતાત્ - સમ્યક્
વિકસતાત્ સ્વાતન્ત્ર્યરહિતો હિ બોધોઽબોધ એવ તેન યત્ બોધસ્ય અબોધલક્ષણં
સ્વાતન્ત્ર્યરાહિત્યં તત્ અપાસ્ય બોધતયા સ્ફુરતાત્ ઇત્યર્થઃ । અથ ચ
અભિનવગુપ્તસ્ય બિમલાભિધાના જનની નરસિંહગુપ્તો જનક ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ ।
અસ્ય પઞ્ચસ્ય વ્યાખ્યાવિસ્તરસ્તુ તન્ત્રાલોકવિવેકેઽસ્તિ તત્ એવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।]

પ્. ૨)
યસ્યામન્તર્વિશ્વમેતદ્વિભાતિ
બાહ્યાભાસં ભાસમાનં વિંસૃષ્ટૌ ।
ક્ષોભે ક્ષીણેઽનુત્તરાયાં સ્થિતૌ તાં
વન્દે દેવીં સ્વાત્મસંવિત્તિમેકામ્ [યસ્યામન્તરિતિ પ્રતિબિમ્બલક્ષણોપેતત્વાત્
અતિરિક્તત્વેઽપિ અનતિરિક્તતયા ઇત્યર્થઃ । બાહ્યાભાસમિતિ ઇદન્તાભાસં વિશ્વં
વિભાતિ । ક્ષોભ ઇતિ ઇદન્તાભાસલક્ષણે ક્ષીણે સતિ સ્વાત્મસંવિત્તિં સ્વસ્મિન્નેવ
આત્મનૈવ સંવિત્તિઃ પ્રકાશો યસ્યાઃ તામ્ - ઇતિ અનુત્તરાસ્વરૂપકથનમ્ । વન્દે
સમાવિશામિ ।]

નરશક્તિશિવાત્મકં ત્રિકં
હૃદયે યા વિનિધાય ભાસયેત્ [અન્તઃ સ્થિતમેવ બહિઃ પ્રકટયેદિત્યર્થઃ ।] ।
પ્રણમામિ પરામનુત્તરાં
નિજભાસાં [સ્વીયશક્તીનામ્] પ્રતિભાચમત્કૃતિમ્

જયત્યનર્ઘમહિમા વિપાશિતપશુવ્રજઃ ।
શ્રીમાનાદ્યગુરુઃ શંભુઃ શ્રીકણ્ઠઃ પરમેશ્વરઃ

પ્. ૩)
શ્રીમદભિનવગુપ્તાચાર્યકૃતવ્યાખ્યોપેતા ।
નિજશિષ્યવિબોધાય [અન્યશાસ્ત્રનૈરપેક્ષ્યં વિબોધો યથા સ્યાત્તદર્ધમ્]
પ્રબુદ્ધસ્મરણાય [અન્યશાસ્ત્રેણ યે પ્રબુદ્ધાસ્તેષાં સ્મરણાય ।] ચ ।
મયાભિનવગુપ્તેન શ્રમોઽયં [ભ્રમઃ - શાસ્ત્રલક્ષણઃ ।] ક્રિયતે મનાક્

શ્રીદેવી ઉવાચ
અનુત્તરં કથં દેવ
સદ્યઃ કૌલિકસિદ્ધિદમ્ ।
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ
ખેચરીસમતાં વ્રજેત્

પરમેશ્વરઃ પઞ્ચવિધકૃત્યમયઃ સતતમ્ [સતતં - સૃષ્ટ્યાદિનિર્ભાસેઽપિ]
અનુગ્રહમયયા પરારૂપયા શક્ત્યા આક્રાન્તો વસ્તુતોઽનુગ્રહૈકાત્મૈવ નહિ
શક્તિઃ શિવાત્ ભેદમામર્શયેત્ । સ ચ શક્તિઃ લોકાનુગ્રહવિમર્શમયી
પ્રથમતઃ પરામર્શમયયા પશ્યન્ત્યા આસૂત્ર -
પ્. ૪)
યિષ્ય[બહિરનુદ્ભિન્ના ઇત્યર્થઃ ।]માણાનન્તશક્તિશતાવિભિન્ના પ્રથમતરં
પરમહામન્ત્રમયયામ્ અદેશકાલકલિતાયાં સંવિદિ નિરુઢા તાવત્
પશ્યન્ત્યુદ્ભવિષ્યદુક્તિપ્રત્યુક્ત્યવિભાગેનૈવ વર્તતે । સૈવ ચ
સકલપ્રમાતૃસંવિદદ્વયમયી સતતમેવ [સતતમેવેતિ
પશ્યન્ત્યાદ્યાવિર્ભાવેઽપિ ।] વર્તમાનરૂપા તતસ્તુ પશ્યન્તી યદ્યત્ [યદ્યત્ -
ઇષ્યમાણાદિ વસ્તુજાતમ્ ।] અભીપ્સિતં તત્તદેવ
સમુચિતકારણનિયમપ્રબોધિતં [કારણમ્ - ઇચ્છાદિ ।] બોધસૂત્રમાત્રેણ
વિમૃશતિ યથા [પશ્યન્તી હિ સર્વસ્ય સામાન્યભૂરિતિ કથં તત્રેચ્છાદિક્રમં
ઇતિ આશઙ્કા તત્ર સ્ફુટપ્રતીત્યૈ દૃષ્ટાન્તમાહ યથા ઇતિ ।]
અનેકભાવાભાવજ્ઞાનસંસ્કારસંસ્કૃતાયા મેચકધિયઃ [નીલધિયઃ ।]
સ્મૃત્તિબીજપ્રબોધકૌચિત્યાત્ [સદૃશાદૃષ્ટચિન્તાદ્યેકતમસ્ય સ્મૃતિબોધકસ્ય
સત્ત્વાત્ ।] કિંચિદેવ સ્મૃતિર્વિમૃશતિ નહિ પ્રથમજ્ઞાનકાલે ભેદોત્ર
[પશ્યન્ત્યામ્ ઇષ્યમાણાદિના ભેદસ્યાપ્રથનાત્ ।]
પ્. ૫)
અસ્ફુરત્ યત્ર વાચ્યવાચકવિશેષયોઃ અભેદઃ મધ્યમા પુનઃ તયોરેવ
વાચ્યવાચકયોઃ ભેદમાદર્શ્ય સામાનાધિકરણ્યેન [તાદાત્મ્યેન ।]
વિમર્શવ્યાપારા વૈખરી તુ તદુભયભેદસ્ફુટતામયયેવ - ઇતિ તાવત્
વ્યવસ્થાયાં સ્વસંવિત્સિદ્ધાયાં [તત્ર સ્ફુટભેદસ્ય સ્વાનુભવસિદ્ધત્વાત્
ન પ્રમાણગમ્યમેતદિતિ ભાવઃ ।] યૈવ પરાવાગ્ભૂમિઃ સૈવ
માયીયશબ્દશક્તિપરમાર્થસ્વભાવાસાંકેતિકાકૃતકપારમાર્થિક-
સંસ્કારસારા વક્ષ્યમાણનયેન મન્ત્રવીર્યભૂતાંશચોદિતા તદુત્તરં
પશ્યન્ત્યાદિદશાસ્વપિ વસ્તુતો વ્યવસ્થિતા તયા વિના પશ્યન્ત્યાદિષુ
અપ્રકાશતાપત્ત્યા જડતાપ્રસઙ્ગાત્ । તત્ર [તત્રેતિ પ્રથમતરભુવિ । ઇદમ્ ઇત્યાદિ
ક્રમેણ નિરિકલ્પ સવિકલ્પ દેશ કાલાનાં સ્વરૂપનિર્દેશઃ ।] ચ ઇદમ્ એવમ્ અત્ર
ઇદાનીમ્ - ઇત્યાદિભેદકલના ન કાચિત્ તત એવ ચ
પરમહામન્ત્રવીર્યવિસૃષ્ટિરૂપાયા [પશ્યન્ત્યા ઇત્યર્થઃ ।] આરભ્ય
વૈખરીપ્રસૃતભાવભેદસ્પ્રકાશપર્યન્તં યત્ ઇયં [ઇયં પરા વાગ્ભૂમિઃ
।] સ્વચમત્કૃતિમયી -
પ્. ૬)
સ્વાત્મન્યેવ પ્રકાશનમયે વિશ્રમ્ય સ્ફુરતિ તદેવં
સ્ફુરિતમવિચ્છન્નતાપરમાર્થમ્ અહમ્ ઇતિ । તદેતત્ અગ્રે સ્ફુટિભવિષ્યતિ ।
તન્મધ્ય એવ તુ પશ્યન્ત્યાં યત્ર ભેદાંશસ્યાસૂત્રણં યત્ર ચ
મધ્યમાયાં ભેદાવભાસઃ તત્ર ઉભયત્ર જ્ઞાનક્રિયાશક્તિમયે રૂપે
સદાશિવેશ્વરસારે [શક્તિ શક્તિમતોરભેદોપચારાત્ જ્ઞાનશક્તિમાન્
સદાશિવઃ ઉદ્રિક્તક્રિયાશક્તિરીશ્વર ઇતિ ।] સૈવ અહમ્ ઇતિ ચમત્કૃતિઃ
અન્તઃકૃતાનન્તવિશ્વેદન્તાચમત્કૃતિપૂર્ણવૃત્તિઃ તત્ પશ્યન્તીમધ્યમાત્મિકા
સ્વાત્માનમેવ [અનુદ્ભિન્નોદ્ભિન્નેદન્તાલક્ષણં સ્વં રૂપમિત્યર્થઃ ।]
વસ્તુતઃ પરસંવિદાત્મકં વિમૃશતિ પરૈવ ચ સંવિત્ દેવી ઇત્યુચ્યતે । ઇયતા
પશ્યન્ત્યાદિસૃષ્ટિક્રમેણ બાહ્યનીલાદિપર્યન્તેન સ્વવિમર્શાનન્દાત્મના
ક્રીડનેન [સ્વેચ્છયા હર્ષાનુસારી સ્પન્દઃ ક્રીડા તાત્પર્યેણાત્ર
સર્વમયસર્વોત્તીર્ણસ્વરૂપકથનમેવાભિપ્રાયઃ ।]
પ્. ૭)
સર્વોત્તીર્ણત્વેન સર્વોત્કર્ષાવસ્થિતેઃ ભગવતો ભૈરવસ્ય તથા [તથા -
સર્વોત્કર્ષેણ ।] સ્થાતુમિચ્છયા વિજિગીષાત્મના
ઇયદનન્તજ્ઞાનસ્મૃતિસંશયનિશ્ચયાદિવ્યવહારકરણેન સર્વત્ર ચ
ભાસમાને નીલાદૌ તન્નીલાદ્યાત્મભાસનરૂપેણ દ્યોતનેન સર્વૈરેવ
તદીયપ્રકાશાવેશૈઃ તત્પ્રવણૈઃ સ્તૂયમાનતયા [યદુક્તમ્
સ્તુત્યાખ્યં નાસ્તિ વસ્ત્વન્યદ્વ્યાપકાત્પરમેશ્વરાત્ ।
સર્વોત્તીર્ણાદિરૂપેણ શિવોઽહમિતિ હિ સ્તુતિઃ ॥
ઇતિ ।] યથેચ્છં ચ દેશકાલાવચ્છેદેન સર્વાત્મતાગમનેન [ન ચાત્ર
દેશકાલાવચ્છેદેન સર્વાત્મતાગમનેન ઇતિ વિરુદ્ધં શઙ્ક્યં યતો યો હિ
વ્યાપકઃ સોઽવશ્યં સર્વદિક્ષુ સર્વકાલેષુ વર્તતે ન તુ
દિક્કાલાદ્યનવચ્છેદેન સર્વાત્મતા । ઉક્તં હિ શ્રીસોમાનન્દપાદૈઃ
દિક્કાલાદિલક્ષણેન વ્યાપકત્વં વિહન્યતે ।
અવશ્યં વ્યાપકો યો હિ સર્વદિક્ષુ સ વર્તતે ॥
ઇતિ ।
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નાનન્તચિન્માત્રમૂર્તયે ।
સ્વાનુભૂત્યેકમાનાય નમઃ શાન્તાય તેજસે ॥
ઇતિ તત્રભવદ્ભર્તૃહરિપાદૈર્યત્સર્વાત્મતાયા લક્ષણં કૃતં તદેતદનેન
નિરાકૃતમ્ ।] અત એવ મુખ્યતો
પ્. ૮)
ભૈરવનાથસ્યૈવ દેવત્વમિષ્યતે તચ્છક્તેરેવ ભગવત્યા દેવીરૂપતા ।
યદુક્તમ્ - દિવુ ક્રીડાવિજિગીષાવ્યવહારદ્યુતિસ્તુતિગતિષુ । તથા ચ એવં
વિધમુખ્યપારમૈશ્વર્યમયદેવત્વાંશાંશિકાનુગ્રહાત્
વિષ્ણુવિરિઞ્ચ્યાદિષુ [યથા હિ અન્યત્રાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈર્નિર્ણીતમ્ -
એવં તાત્ત્વેશ્વરે વર્ગે લીને સૃષ્ટૌ પુનઃ પરે ।
તત્સાધકાઃ શિવેષ્ટા વા તત્સ્થાનમધિશેરતે ॥
બ્રાહ્મી નામ પરસ્યૈવ શક્તિસ્તાં યત્ર પાતયન્ ।
સ બ્રહ્મા વિષ્ણુરુદ્રાદ્યા વૈષ્ણવ્યાદેરતઃ ક્રમાત્ ॥
ઇતિ ।] દેવતાવ્યવહારઃ । એવં ભગવતી પશ્યન્તી મધ્યમા ચ સ્વાત્માનમેવ
યદા વિમૃશતિ અહમેવ પરાવાગ્દેવતામયી એવમવોચમ્ ઇતિ તદા તેન રૂપેણ
ઉલ્લસન્માયારમ્ભતયા [ઇયં દ્વયી હિ ઇદન્તાભાસલક્ષણા અતો
માયારમ્ભણમ્ ઇત્યર્થઃ ।] સ્વાત્માપેક્ષતયા તન્માયીયભેદાનુસારાત્
તામેવ પરાભુવં સ્વાત્મમયીં
પ્. ૯)
ભૂતત્વેન [સામાન્ય ભૂતકાલત્વેન ।] અભિમન્વાના
ભેદાવભાસપ્રાણનાન્તર્બહિષ્કરણપથવ્યતિવર્તિનીત્વાત્ પરોક્ષતયા
[અક્ષેભ્યો યત્ પરં તત્ પરોક્ષમ્ ઇતિ પરોક્ષલક્ષણમ્ ।]
સૂર્યાદિસંચારાયત્તદિનવિભાગકૃતાદ્યતનાનવચ્છેદાત્ [બ્રહ્મલોકો હિ
મેરૂર્ધ્વવર્તી સૂર્યસ્તુ અધોવર્તી ઇતિ કથં તત્રાદ્યતનત્વવ્યવહારઃ
સૂર્યાદિસંચારેણ પરિચ્છિદ્યતે ઇત્યર્થઃ ।] બ્રહ્મણોઽનેકકલ્પસંમિતમહઃ
તતોઽપિ વિષ્ણુપ્રભૃતેઃ [તદૂર્ધ્વવર્તિત્વાત્ ।] અન્તશ્ચ પ્રાણચારાદૌ [બાહ્યદિને
સશતષટ્કૈકવિંશસહસ્રપ્રાણચારાસ્તત્રૈવ ષષ્ટ્યબ્દોદય ઇતિ સ્વયમૂહ્યમ્
।] પ્રાણીયશતસહસ્રાંશેઽપિ અહર્વ્યવહારઃ ઇતિ અવસ્થિતં કાલ્પનિકં ચ
અદ્યતનત્વમ્ અકાલ્પનિકે સંવિદ્વપુષિ કથમ્? ઇતિ ન્યાયાત્
ભૂતાનદ્યતનપરોક્ષાર્થપરિપૂરણાત્ પરોક્ષોત્તમપુરુષક્રમેણ વિમૃશેત્
અહમેવ સા પરાવાગ્દેવીરૂપૈવ સર્વવાચ્યવાચકાવિભક્તતયા એવમુવાચ ઇતિ
તાત્પર્યમ્ ।
પ્. ૧૦)
સ્વપ્તોઽહં કિલ વિલલાપ ઇતિ હિ એવમેવ ઉપપત્તિઃ । તથાહિ - તામ્ અતીતામવસ્થાં
ન સ્મરતિ પ્રાગવેદ્યત્વાત્ ઇદાનીં પુરુષાન્તરકથિતમાહાત્મ્યાત્
અતિવિલાપગાનાદિક્રિયાજનિતગદ્ગદિકાદિદેહવિક્રિયાવેશેન વા તદવસ્થાં
ચમત્કારાત્ પ્રતિપદ્યતે નહિ અપ્રતિપત્તિમાત્રમેવ એતત્ મત્તઃ સુપ્તો વા અહં કિલ
વિલલાપ ઇતિ મદસ્વપ્નમૂર્ચ્છાદિષુ હિ વેદ્યવિશેષાનવગમાત્ પરોક્ષત્વં
પરાવસ્થાયાં તુ વેદ્યવિશેષસ્ય અભાવ એવ ઇતિ કેવલમત્ર
વેદકતાદાત્મ્યપ્રતિપત્ત્યા તુર્યરૂપત્વાત્ મદાદિષુ તુ મોહાવેશપ્રાધાન્યાત્ -
ઇતિ ઇયાન્ વિશેષઃ પરોક્ષતા તુ સમાનૈવ । એવં સર્વ એવ પ્રમાતા
ગુરુશિષ્યાદિપદે અન્યત્ર વા વ્યવહારે સ્થિતઃ સર્વકાલમેવ યત્કિંચિત્
કુર્વાણઃ એનામેવ સંવિદમનુપ્રવિશ્ય સર્વવ્યવહારભાજનં ભવતિ અતઃ
તામેવ વસ્તુતો વિમૃશતિ દેવી ઉવાચ ઇતિ યાવદુક્તં સ્યાત્ અહમેવ સતતં
સર્વમભેદેન
પ્. ૧૧)
વિમૃશામિ પરાભૂમૌ અન્યથા પશ્યન્તીમધ્યમાભૂમિગં સ્ફુટમિદં
પ્રથનં ન સ્યાત્ તાવદેવ ઉક્તં ભવતિ દેવી ઉવાચ ઇતિ । એવમેવ પુરસ્તાત્
ભૈરવ ઉવાચ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । તત્રાપિ હિ સ્વપરશક્ત્યવિભાગમયો
ભૈરવાત્મૈવ અહમુવાચ - ઇત્યર્થઃ । કેવલં શક્તિપ્રધાનતયા
સૃષ્ટિસ્વભાવાખ્યામર્શે અહમ્ ઇતિ ઉચિતો દેવી પરામર્શઃ
શક્તિમત્પ્રધાનતયા સંહારાવેશવિમર્શે મહ-અ ઇતિ
ભૈરવરૂપચમત્કારઃ । સ્ફુટયિષ્યતે ચ એતત્ । એતચ્ચ [પૂર્વોક્તં સર્વં

સંગૃહ્ય આહ એતચ્ચેતિ ।] પશ્યન્તીમધ્યમાભુવિ જ્ઞાનશક્તિમયયામેવ
પરસ્યા ઇચ્છાશક્તિમયયાઃ સંવિદો વિમર્શનં તદેવ ચ
સર્વારમ્ભપર્યન્તશાસ્ત્રપ્રયોજનમ્ અત એવ જ્ઞાનશક્તાવેવ
સદાશિવમયયાં પૂર્વોત્તરપદવાક્યક્રમોલ્લાસાત્
વાસ્તવપરમહામન્ત્રવીર્યવિમર્શ એવ દકાર-એકાર-વકાર-યકાર-ઉકાર-
વકાર-આકાર-અકાર-ભકાર-ઐકાર-
પ્. ૧૨)
રેફ-અકાર-વકાર-અકારાદિપદવાક્યયોજના । ઉક્તં ચ સ્વચ્છન્દતન્ત્રે -
ગુરુશિષ્યપદે સ્થિત્વા સ્વયં દેવઃ સદાશિવઃ ।
પૂર્વોત્તરપદૈર્વાક્યૈસ્તન્ત્રં [ગુરુશિષ્યપદે ઇતિ શિવશક્તિલક્ષણે । તન્ત્રમિતિ
વિમર્શલક્ષણં શાસ્ત્રમ્ ।] સમવતારયત્ ॥
ઇતિ । એવં ચ અનુગ્રહશક્તિઃ સતતં સર્વપ્રમાતૃષુ અનસ્તમિતૈવ [સંવિદમેવ
અનુપ્રવિશ્ય વ્યવહારભાજનં ભવતિ ઇત્યુક્તેઃ ।] ઇતિ સૈષ
ષડર્ધસારશાસ્ત્રૈકપ્રાણઃ પર એવ સંબન્ધઃ [યદુક્તમ્ -
શિવસ્ય પરિપૂર્ણસ્ય પરસ્યામિતતેજસઃ ।
તચ્છક્તિશ્ચૈવ સાદાખ્યા સ્વેચ્છાકર્તૃત્વગોચરઃ ॥
સત્ત્વં તેન ચ સંપ્રાપ્તં સંબન્ધં પ્રથમં વિદુઃ ।
અવાન્તરાચ્ચ યોગેન સાદાખ્યાત્ ક્રમશઃ પુનઃ ॥
પ્રાપ્તોઽનન્તેશદેવેન દ્વિતીયસ્તેન કીર્તિતઃ ।
તૃતીયસ્તુ પુનર્દેવિ શ્રીકણ્ઠે નન્દિના સહ ॥
દ્વાભ્યાં દેવાત્તુ સ ત્વેવં તેન દિવ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ઋષીણાં ચ સમાસેન નન્દિના પ્રતિપાદિતમ્ ॥
ચતુર્થસ્તદ્ ભગવતા દિવ્યાદિવ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
વ્યાખ્યાનક્રમયોગેન વિદ્યાપીઠપ્રપૂજને ॥
શિષ્યાચાર્યસ્વરૂપેણ પઞ્ચમસ્ત્વિતરેતરઃ ।
ઇતિ પઞ્ચપ્રકારોઽયં સંબન્ધઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
ઇતિ । અત્ર ચ એકાત્મ્યસ્યૈવ ભેદગન્ધસ્યાપિ વિગલનાત્
સર્વસર્વાત્મતાલક્ષણપૂર્ણત્વાત્ પર એવ સંબન્ધ ઇતિ ।] ।
અત્ર અનુત્તરે સંબન્ધાન્તરાણાં
પ્. ૧૩)
મહદન્તરાલ-દિવ્યાદિવ્યાદીનામુક્તોપદેશેન પરૈકમયત્વાત્ । તદુક્તં
ત્રિકહૃદયે
નિત્યં વિસર્ગપરમઃ સ્વશક્તૌ પરમેશ્વરઃ ।
અનુગ્રહાત્મા સ્રષ્ટા ચ સંહર્તા [વિસર્ગપરમ ઇતિ તદેકલગ્નઃ અહમિતિ
સ્રષ્ટૃરૂપઃ તદ્વૈપરીત્યેન સંહર્તૃરૂપઃ ।] ચાનિયન્ત્રિતઃ ॥
ઇતિ । એવમ્ અમુના ક્રમેણ સદોદિતતા એવં પરમાર્થમયત્વાત્ પરમેશ્વરસ્ય
ચિત્તત્ત્વસ્ય યદેવ અવિભાગેન અન્તર્વસ્તુ સ્ફુરિતં તદેવ પશ્યન્તીભુવિ વર્ણ
પદ વાક્યવિબિભાજયિષયા પરામૃષ્ટં મધ્યમાપદે ચ ભેદેન સ્થિતં
વસ્તુપૂર્વકં સંપન્નં યાવત્ વૈખર્યન્તમ્ અનુત્તરં કથમ્ ઇત્યાદિ
ભિન્નમાયીય-વર્ણ-પદ-વાક્યરચનાન્તમ્ । એતદેવ તદનુપલક્ષ્યં
ભૈરવવક્ત્રં સૃષ્ટિપરામર્શાત્મકમ્
અનુત્તરાહંભાવસારાકારાકારરૂપશિવ-
પ્. ૧૪)
શક્તિસંઘટ્ટસમાપત્તિક્ષોભાત્મકં ત્રિકશાસ્ત્રપ્રસરબીજં ધ્રૂવપદં
મૌલિકં સર્વજીવતાં જીવનૈકરૂપમ્ અત એવ વ્યવચ્છેદાભાવાત્
સ્થાનનિર્દેશાદ્યયોગાત્ [નનુ ચ ઇત્થં હિ પરતન્ત્રનીતિઃ - યત્ આદૌ કશ્ચિત્
ભક્તોઽનુગ્રાહ્યજનાવેદનપૂર્વકં દેવી ભૈરવયોઃ સ્થાનનિર્દેશં કરોતિ
યથા સ્વચ્છન્દાદૌ કૈલાસશિખરાસીનમિત્યાદિ ઇહાપિ તત્ અત ક્વચિતમેવ ઇતિ કિં
ન કૃતમ્? અત એવાહ વ્યવચ્છેદાભાવાદિત્યાદિ । ન ચ એતત્ સ્થાનાદિકથનં
સ્થૂલપક્ષે એવ યુજ્યતે નાન્તારૂપતાયામ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । કૈલાસેત્યાદાવપિ
સૂક્ષ્માર્થસ્યૈવ કથનીયત્વાત્ તથાહિ - કે મૂર્ધન્યે બ્રમબિલે એલા સ્ફુરન્તી
શક્તિઃ તસ્યામ્ આસઃ આસનમ્ ઉપરિસ્થિતિઃ યસ્ય વ્યાપિનીસમનાત્મનઃ
શિખરસ્ય સર્વાધ્વોપરિવર્તિનઃ પદસ્ય તત્ કૈલાસશિખરં તત્ર આસીનં
તદુત્તીર્ણં પ્રકાશતત્ત્વમિતિ ॥] સ્થાનાદિપૂર્વકત્વં નોપપન્નમ્ । વસ્તુ ચ
પ્રશ્નતદુત્તરરૂપં સતતોદિતમેવ પ્રથમમવિભાગમયમ્ તેન એતાવદેવ
અત્ર તાત્પર્યમ્ - સ્વાત્મા સર્વભાવસ્વભાવઃ સ્વયં પ્રકાશમાનઃ
સ્વાત્માનમેવ સ્વાત્મા-
પ્. ૧૫)
વિભિન્નેન પ્રશ્નપ્રત્રિવચનાત્ (નેન) પ્રષ્ટૃપ્રતિવક્તૃસ્વાત્મમયેન અહન્તયા
ચમત્કુર્વન્ વિમૃશતિ - ઇતિ અહમેવ એવં વિચિત્રચમત્કારેચ્છુઃ તથા જાનન્નેવ
તથૈવ ભવામિ - ઇતિ યાવત્ તાવદેવ દેવી ઉવાચ અનુત્તરં કથમ્ ઇત્યારભ્ય
ભૈરવ ઉવાચ શૃણુ દેવિ ઇતિ મધ્યતો યાવત્ ઇત્યેતદ્ રુદ્રયામલમ્ ઇતિ । યદ્વા
સર્વાણિ પઞ્ચસ્રોતઃ પ્રભૃતીનિ શાસ્ત્રાણિ યાવત્ લૌકિકોઽયં વ્યવહારઃ સ
એષ ઉક્તઃ પરઃ સંબન્ધઃ ।
ગોપ્યમુપદેશસારં સદ્યો ભૈરવપદાવહં સતતમ્ ।
અભિનવગુપ્તેન મયા વ્યાખ્યાતં પ્રશ્નસર્વસ્વમ્ ॥
શિષ્યહિતપરતયા તુ ઇદમેવ સંગૃહ્ય અભિદધ્મઃ ।
સર્વેષુ વ્યવહારેષુ જ્ઞેયં કાર્યં ચ યદ્ભવેત્ ।
તત્પરસ્યાં તુર્યભુવિ ગતભેદં વિજૃમ્ભતે ॥
ભેદાસૂત્રણરૂપાયાં પશ્યન્ત્યાં ક્રમભૂજુષિ ।
અન્તઃસ્ફુટક્રમાયોગે મધ્યાયાં તદ્વિભેદભાક્ ॥
પ્. ૧૫)
મધ્યા પશ્યન્ત્યથ પરામધ્યાસ્યાભેદતો ભૃશમ્
પરોક્ષમિવ તત્કાલં વિમૃશેન્મત્તસુપ્તવત્ ॥
જાહણકુણહજહિં શિહપહિલ-ઉ-ઉશિ-અસબ્વો
વિ-અલિ-અરો-ઓવિ-અમ્બ-ઇજાણિબ્વ ઉકા
અબ્વ-ઈણજો-અન્તિહિ મજ્જિ-અભેદસ્ફુરન્તુ
કામેણ આસરિસે-ઇણ-ઓ-અવ
ઇસોચ્ચિ-આરેચ્ચભેરેણમતુ-ઉજિમણિ
અવત્થબહિ-અણુસંધે-ઇખનેન ॥
એવમેવ ઇતદનુત્તરત્વં નિર્વક્ષ્યતિ - ઇતિ । તદુક્તં શ્રીસોમાનન્દપાદૈઃ -
પઞ્ચવિધકૃત્યતત્પરભગવદ્ભૈરવભટ્ટારકસ્ય
પ્રથમશાક્તસ્પન્દસમનન્તરમ્ ।
ઇત્યાદિ નિજવિવૃત્તૌ । તદ્ગ્રન્થિનિર્દલનાથ [અર્થસ્ય સ્ફુટાનુક્તિઃ ગ્રન્થિઃ તસ્ય
નિર્દલનં વિવેકઃ ।] એવ અયમસ્માકં તચ્છાસનપવિત્રિતાનાં યત્નઃ । ઉક્તઃ
સંબન્ધઃ । અભિધેયં ત્રીશિકા ઇતિ તિસૃણાં શક્તીનામ્ ઇચ્છા-જ્ઞાન-
ક્રિયાણાં -
પ્. ૧૭)
સૃષ્ટ્યાદ્યુદ્યોગાદિનામાન્તરનિર્વાચ્યાનામ્
[સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારતિરોધાનાનુગ્રહાઃ સૃષ્ટ્યાદયઃ તથા ઉદ્યોગાદયઃ
ઉદયાવભાસચર્વણકાલગ્રાસસ્વરૂપવિશ્રાન્તયઃ
ઇત્યાદિનામાન્તરૈર્નિર્વક્તુમહાંણામ્ ઇતિ ।] ઈશિકા ઈશ્વરી ઈશના ચ
ઈશિતવ્યાવ્યતિરેકેણૈવ [કર્માંશાનુપ્રવેશયોગાત્ તદમ્યતિરેકિત્વમ્ ।]
ભાવિની ઇતિ એતચ્છક્તિભેદત્રયોત્તીર્ણાતચ્છક્ત્યવિભાગમયી સંવિદ્ભગવતી
ભટ્ટારિકા પરા અભિધેયમ્ તદ્યોગાદેવ ચ ઇદમભિધાનં ત્રીશિકાખ્યમ્ ।
ત્રિંશકા ઇત્યપિ ગુરવઃ પઠન્તિ અક્ષરવાદસામ્યાત્ ચ નિરુક્તમાહુઃ - તિસ્રઃ
શક્તીઃ કાયતિ - ઇતિ ત્રિંશકા ન તુ ત્રિંશચ્શ્લોકયોગાત્ ત્રિંશિકાઃ એતાવતોઽપિ
[એતાવત ઇતિ સશતસહસ્રદ્વયસંખ્યાકસ્ય ઇત્યર્થઃ ।] ત્રિંશકાર્થત્વાત્ ।
તથાહિ શ્રીતન્ત્રસારે -
ત્રિંશકાર્થસ્ત્વયા પ્રોક્તઃ સાર્ધકોટિપ્રવિસ્તરઃ ।
ઇતિ । અભિધાનાભિધેયયોશ્ચ પર એવ સંબન્ધઃ તાદાત્મ્યાત્ - ઇતિ ઉક્તપ્રાયમ્ ।
પ્રયોજનં ચ સર્વપ્રમાતૄણાં -
પ્. ૧૮)
વિભોઃ પરશક્તિપાતાનુગ્રહવશોત્પન્નૈતાવદનુત્તરજ્ઞાનભાજન-
ભાવાનામ્ ઇત્થં નિજસ્વરૂપહૃદયઙ્ગમીભાવેન
નિજામોદભરક્રીડાભાસિતભેદસ્ય નિખિલબન્ધાભિમતતત્ત્વવ્રાતસ્ય
સ્વાત્મચમત્કારપૂર્ણાહન્તાતાદાત્મ્ય
ભૈરવસ્વરૂપાભેદસમાવેશાત્મિકા જીવત એવ મુક્તિઃ ।
પ્રાણદેહાદિભૂમાવેવ હિ અન્તર્બહિષ્કરણવિષયાયાં પ્રેરણાખ્યાયામ્
ઉદ્યોગબલજીવનાદિરૂપાયાં રૂઢસ્ય બન્ધાભિમતેભ્યો મુક્તિઃ ઇતિ ગીયતે ।
ત્રુટિતેઽપિ હિ માયીયે સંસ્કારમાત્રે કેયં મુક્તિવાચોયુક્તિઃ કિમપેક્ષયા વા?
ઇતિ તદુક્તં શ્રીસ્પન્દે -
ઇતિ વા યસ્ય સંવિત્તિઃ ક્રીડાત્વેનાખિલં જગત્ ।
સ પશ્યન્ સતતં યુક્તો જીવન્મુક્તો ન સંશયઃ ॥
ઇતિ । સ્ફુટીભવિષ્યતિ ચ એતત્ અવિદૂર એવ ।
જહિ જહિ ધાવ-ઇ જંકુણ તહિ તહિ બિ-અબિ-અકા-ઉ ।
અચ્છમ્ત ઉપરિ-ઉણબિ-અપાય ઇહલ-ઇફલસિવણા-ઓ ॥
પ્. ૧૯)
તદનેન સ્વસંવેદનેન પ્રયોજનમેવ અત્ર સકલપુમર્થપર્યવસાનમ્ - ઇતિ
પ્રયોજનપ્રયોજનાનવકાશઃ [યદુક્તં સ્તોત્રે -
ફલં ક્રિયાણામથવા વિધીનાં
પર્યન્તતસ્ત્વન્મયતૈવ દેવ ।
ફલેપ્સવો યે પુનરત્ર તેષાં
મૂઢા સ્થિતિઃ સ્યાદનવસ્યયૈવ ॥] ।
ઉક્તાન્યેવ સંબન્ધાભિધેયપ્રયોજનાનિ ।
અથ ગ્રન્થાર્થો વ્યાખ્યાયતે । અનુત્તરમ્ ઇતિ ન વિદ્યતે ઉત્તરમધિકં યતઃ યથા
હિ તત્ત્વાન્તરાણિ ષટ્ત્રિંશત્ અનાશ્રિતશિવપર્યન્તાનિ

પરભૈરવબોધાનુપ્રવેશાસાદિતતથાભાવસિદ્ધીનિ સંવિદમધિકયન્તિ
નૈવં પરા પરિપૂર્ણા પરભૈરવસંવિત્ [સ્વવ્યતિરિક્તમન્યત્ કિમપિ ન
અધિકયતિ ।] તસ્યાઃ સદા સ્વયમનર્ગલાનપેક્ષપ્રથાચમત્કારસારત્વાત્ ।
તથા ન વિદ્યતે ઉત્તરં પ્રશ્નપ્રતિવચોરૂપં યત્ર યત એવ હિ
મહાસંવિત્સિન્ધોઃ ઉલ્લસદનન્તપ્રતિભાપર્યન્તધામ્ન -
પ્. ૨૦)
ઉલ્લાસ્યપ્રશ્નપ્રતિભાનાદિપાત્રં ભવતિ શિષ્યઃ તદેવ વસ્તુતઃ તત્ત્વં
સતતોદિતમ્ - ઇતિ કિમિવ આચાર્યીયમુત્તરમન્યત્ સ્યાત્ । ઉત્તરણમ્ ઉત્તરો
ભેદવાદાભિમતોઽપવર્ગઃ સ હિ વસ્તુતો નિયતિપ્રાણતાં નાતિક્રામતિ । તથાહિ
પ્રથમં શરીરાત્ પ્રાણભૂમાવનુપ્રવિશ્ય તતોઽપિ બુદ્ધિભુવમધિશયય
તતોઽપિ સ્પન્દનાખ્યાં જીવનરૂપતામધ્યાસ્ય તતોઽપિ
સર્વવેદ્યપ્રક્ષયાત્મશૂન્યપદમધિષ્ઠાય તતોઽપિ
સકલમલતાનવતારતમ્યાતિશયધારાપ્રાપ્તૌ શિવત્વવ્યક્ત્યા અણુરપવૃજ્યતે
આરોપવ્યર્થત્વાત્ - ઇતિ । ઈદૃશ એવ નાભિહૃત્કણ્ઠતાલુબ્રાહ્મભૈરવબિ -
પ્. ૨૧)
લાદ્યધિષ્ઠાનક્રમપ્રાપ્ત ઊર્ધ્વતરણક્રમ [તથા સૃષ્ટિક્રમેણ તન્ત્રાલોકે-
સંવિન્માત્રં હિ યચ્છુદ્ધં પ્રકાશપરમાર્થકમ્ ।
તન્મેયમાત્મનઃ પ્રોજ્ભય વિવિક્તં ભાસતે નભઃ ॥
સ એવ સ્વાત્મા મેયેઽસ્મિન્ ભેદિતે સ્વીક્રિયોન્મુખઃ ।
પતન્ સમુચ્છલત્ત્વેન પ્રાણસ્પન્દાદિસંજ્ઞિતઃ ॥
તેનાહુઃ કિલ સંવિત્ પ્રાક્ પ્રાણે પરિણતા તથા ।
અન્તઃકરણતત્ત્વસ્ય વાયુરાધારતાં ગતઃ ॥
ઇયં સા પ્રાણનાશક્તિરાન્તરોદ્યોગદોહદા ।
સ્પન્દઃ સ્ફુરતા વિશ્રાન્તિર્જીવો હૃત્ પ્રતિભા મતા ॥
સા પ્રાણવૃત્તિઃ પ્રાણાદ્યૈ રૂપૈઃ પઞ્ચભિરાત્મસાત્ ।
દેહં યત્ કુરુતે સંવિત્પૂર્ણસ્તેનૈવ જાયતે ॥
ઇતિ । ઇથં યથાપ્રસૃતિ લયભાવનયા ઊર્ધ્વક્રમણમ્ ॥]
ઉત્તરઃ તથા ઉત્તરન્તિ અત ઇતિ ઉત્તરો બન્ધઃ ઉત્તરણમુત્તરો મોક્ષઃ તત્ એવં વિધા
ઉત્તરા યત્ર ન સન્તિઃ ઉત્તરં ચ શબ્દનં તત્ સર્વથા ઈદૃશં [ઈદૃશમિતિ
પ્રત્યક્ષતયા વ્યવચ્છેદઃ તાદૃશમિતિ પરોક્ષતયા વ્યવચ્છેદઃ ઇતિ ।] તાદૃશમ્
ઇતિ વ્યવચ્છેદં કુર્યાત્ તત્ યત્ર ન ભવતિ અવ્યવચ્છિન્નમ્ ઇદમ્ અનુત્તરમ્ । ઇદમ્
ઇત્યપિ હિ વ્યવચ્છિન્નોત્તરવ્યવચ્છેદપ્રાણમેવ - ઇતિ વ્યવચ્છેદકત્વાત્
વિકલ્પાત્મૈવ -
પ્. ૨૨)
અત એવ તાવદનુત્તરે રૂપે પ્રવિવિક્ષુઃ માયીયઃ પ્રમાતા તાવત્ કલ્પિત એવ
વિશેષાત્મનિ તત્ર તુ અવિકલ્પિતં યત્ અવિનાભાવિ તદ્વિના કલ્પિતરૂપાસ્ફુરણાત્
તદેવ વસ્તુતોઽનુત્તરમ્ । તત્ર હિ ભવનાદેઃ અનુપપત્તિરેવ વસ્તુતઃ - ઇતિ
ભાવનાકરણોજ્ઝિતત્વમુક્તં [યથા શ્રીસોમાનન્દપાદૈઃ -
ભાવનાકરણાભ્યાં કિં શિવસ્ય સતતોદિતેઃ ।
સકૃજ્જ્ઞાતે સુવર્ણે કિં ભાવનાકરણાદિના ॥
સર્વદા માતૃપિત્રાદિતુલ્યદાર્ઢ્યેન સત્યતા ।
એકવારં પ્રમાણેન શાસ્ત્રાદ્વા ગુરુવાક્યતઃ ॥
જ્ઞાતે શિવત્વે સર્વસ્થે પ્રતિપત્ત્યા દૃઢાત્મના ।
કરણેન નાસ્તિ કૃત્યં ક્વાપિ ભાવનયાપિ વા ॥
ઇતિ ॥] નતુ અનુપયુક્તિત એવ તત્ ઈદૃશમનુત્તરં વ્યવહારવૃત્તિષ્વપિ એવમેવ - ઇતિ ।
તદુક્તં મયૈવ સ્તોત્રે -
વિતત ઇવ નભસ્યવિચ્છિદૈવ
પ્રતનુ પતન્ન વિભાવ્યતે જલૌઘઃ ।
પ્. ૨૩)
ઉપવનતરુવેશ્મનીઘ્રભાગા -
દ્યુપધિવશેન તુ લક્ષ્યતે સ્ફુટં સઃ ॥
* * * * * * * * * * * * * * *
* * * * * * * * * * * * * * * ।
* તદ્વત્ પરભૈરવોઽતિસૌક્ષ્મ્યાદ્
અનુભવગોચરમેતિ નૈવ જાતુ ॥
અથ દેશાકૃતિકાલસન્નિવેશ-
સ્થિતિસંસ્પન્દિતકારકત્વયોગાઃ ।
જનયન્ત્યનુભાવિનીં ચિતિં તે
ઝટિતિ ન્યક્કૃતભરવીયબોધાઃ ॥
ઇત્યાદિ । તથા ચ વક્ષ્યતે ઉત્તરસ્યાપ્યનુત્તરમ્ ઇતિ । વ્યાખ્યાયતે ચ એતત્ । એવમેવ
નરાત્મનઃ શાક્તમુત્તરં તતોઽપિ શામ્ભવં તથા તેષ્વપિ
ભૂતતત્ત્વાત્મમન્ત્રેશ્વરશક્ત્યાદિભેદેન સ્વાત્મન્યેવ ઉત્તરોત્તરત્વં
ભૂતાદિષ્વપિ પૃથિવ્યાદિરૂપતયા જાગ્રત ઉત્તરં સ્વપ્નઃ તતઃ સુપ્તં
તતસ્તુર્યં તતોઽપિ તદતીતં જાગ્રદાદિષ્વપિ સ્વાત્મન્યેવ ચ તુરાદિભેદતયા
ઉત્તરોત્તરત્વમ્ । તદેતત્ શ્રી -
પ્. ૨૪)
પૂર્વપઞ્ચિકાયાં મયૈવ વિસ્તરતો નિર્ણીતમ્ ઇહ અનુપયોગાત્ ગ્રન્થગૌરવાત્ ચ
ન વિતત્ય ઉક્તમ્ । તત્ ઈદૃશમૌત્તરાધર્યદ્વૈતસંમોહાધાયિ ઉત્તરત્વં તથા
વિપ્રરાજન્યવૈશ્યશૂદ્રાન્ત્યજાતિવિભાગમયમ્ ઊનાધિકત્વં યત્ર ન સ્યાત્
ભાવપ્રાધાન્યમુત્તરશબ્દસ્ય । ઉત્તરાઃ પશ્યન્ત્યાદ્યાઃ શક્તયઃ
અઘોરાદ્યાઃ પરાદ્યાઃ [પરસૂક્ષ્મસ્થૂલરૂપતયા પશ્યન્તી મધ્યમા
વૈકહરીતિ વ્યવસ્થિતાઃ એતે ન ચ ક્રમેણ ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયારૂપાઃ શક્તયઃ ।
અધિષ્ઠાતૃલક્ષણા અઘોર ઘોરા ઘોર ઘોરાશ્ચ શક્તયઃ । પરાદિસ્વરૂપં
યથા અન્યત્ર - યયા ઇદં શિવાદિધરણ્યન્તમ્ અવિકલ્પસંવિન્માત્રતયા બિભર્તિ
ચ પશ્યતિ ચ ભાસયતિ ચ પરમેશવરઃ સા અસ્ય પરાશક્તિઃ । યયા
દર્પણહસ્ત્યાદિવત્ ભેદાભેદાભ્યાં સા પરાપરા યયા પરસ્પરવિવિક્તતયા
ભેદેન સા અપરા । એતત્ ત્રિતયં યયા આત્મનિ ક્રોડીકારેણ અનુસંધાનાત્મના
ગ્રસતે સાપિ પરૈવ કાલકર્ષિણીશબ્દાન્તરનિર્દિષ્ટા ઇતિ ।અન્યત્ર - યયા ઇદં શ્]
તા યત્ર ન સ્યુઃ નુદ પ્રેરણે ઇત્યસ્ય નોદનં નુત્ તયા તરણં દીક્ષાક્રમેણ
તરઃ શિષ્યચૈતન્યે ગુરુઃ ચૈતન્યં -
પ્. ૨૫)
પ્રેર્યતે [આત્મનો ગ્રહણં કુર્યાદ્દીક્ષાકાલે ગુરુર્ધિયા । ઇતિ નીત્યા અપ્રબુદ્ધે
શિષ્યચૈતન્યે સ્વકીયં પ્રબુદ્ધં ચૈતન્યં પ્રેર્યતે ઇતિ ।] તેન
હંસપ્રાણાદિશૂન્યવિષુવત્પ્રભૃતિસ્થાનભેદપરિપાટ્યા સકલે નિષ્કલેઽપિ
વા પૂર્ણાહુતિયોજનિકાદિસ્થિત્યા [યોજનિકેતિ યથોક્તં તન્ત્રસારે તત્ત્વશુદ્ધિ -
શિવયોજનારૂપા દીક્ષા ઇતિ ।] મોક્ષદાં દીક્ષાં વિધત્તે તત્ અત્ર ચૈતન્યસ્ય
સ્વપ્રકાશસ્ય વ્યાપિનો દેશકાલાકારવિશેષાવિશેષિતસ્ય કથઙ્કારમ્ [અત્ર
ક્રમેણ હેતુપૂર્વઃ સંબન્ધઃ કાર્યો યથા - યત આકારાવિશેષિતઃ કથં
સકલે નિષ્કલે વા ઇતિ યતો વ્યાપી કથં યોજનં યતો દેશકાલાવિશેષિતઃ કથં
મોક્ષદાં દીક્ષાં વિધત્ત ઇતિ યતશ્ચ સ્વપ્રકાશઃ સ્વતન્ત્રશ્ચ કથં
વિધાનં તત્ર સંભવેત્ । તત્ર ભોગમોક્ષપ્રાપ્ત્યર્થં સકલનિષ્કલયોગઃ
કેવલં મોક્ષપ્રાપ્ત્યર્થં નિષ્કલ એવેતિ દીક્ષાક્રમઃ ।] ઇમા વિડમ્બનાઃ? ।
તત્ એવંવિધો નુદા પ્રેરણેન તરઃ તરણં યત્ર ન ભવતિ તત્ અનુત્તરમ્ । યત્
વક્ષ્યતે -
એવં યો વેત્તિ તત્ત્વેન તસ્ય નિર્વાણગામિની ।
દીક્ષા ભવતિ * * * * * * * * * * * ॥
ઇતિ । અનિતિ શ્વસિતિ ઇતિ ક્વિપિ અન્ અણુઃ આત્મા દેહપુર્યષ્ટકાદિઃ તથા અનનં જીવનમ્
-
પ્. ૨૬)
અન્ દેહાદ્યન્તર્ગતૈવ ભિન્નભિન્નશક્ત્યાદ્યહન્તાશૂન્યપ્રાયા જીવનાખ્યા
વૃત્તિઃ યઃ શૂન્યપ્રમાતા [યન્નામ હિ ઇદં
માતૃમાનમેયત્રયાત્મવિશ્વાભેદેન અવભાસમાનં પ્રકાશતત્ત્વમ્
ઇચ્છાદિશક્ત્યવિશેષિતં તદેવ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાત્ સ્વાત્મનિ
સ્વાવિભાગેનાવસ્થિતં વિશ્વાત્મમેયમવવિભાસયિષયા આત્મનઃ
પૃથક્કૃત્ય સર્વસ્માત્ ઉત્તીર્ણોઽહમ્ ઇત્યામર્શનેન સકલભાવશૂન્યત્વાત્
નિરાવરણરૂપતયા ન્યપ્રમાતા ઇત્યાગમેષુ આમ્નાતઃ । શૂન્યત્વં ચાત્ર
સકલભાવક્ષયાત્ ન તુ સંવિદોઽપિ તથાત્વે ચ સર્વમનેલમૂકં સ્યાત્ । ઉક્તં
ચ અન્યત્ર -
સર્વાલમ્બનધર્મૈશ્ચ સર્વતત્ત્વૈરશેષતઃ ।
સર્વક્લેશાશયૈઃ શૂન્યં ન શૂન્યં પરમાર્થતઃ ॥
ઇતિ ।] ઇતિ અભિહિતઃ તસ્યૈવ ઉત્તરત્વં સર્વતઃ પરમાર્થતયા આધિક્યં યત્ર -
ભૈરવૈકમયત્વાત્ જડાજડભરિતે જગતિ જડૈઃ જીવદેકમગ્નૈઃ સ્થીયતે
[અત્રાયં ભાવઃ ઘટો મમ સ્ફુરતીતિ કોઽર્થઃ મદીયં સ્ફુરણં
સ્પન્દનમાવિષ્ટો મદ્રૂપતામાપન્ન એવ ચિન્મયત્વાત્ । ઉક્તં ચ
શ્રીમદુત્પલદેવપ્રભુપાદૈઃ -
એવમાત્મન્યસત્કલ્પાઃ પ્રકાશસ્યૈવ સન્ત્યમી ।
જડાઃ * * * * * * * * * * * * * * ॥
ઇતિ । યેઽપિ અન્યે જડેભ્યો જીવન્ત ઇતિ પ્રસિદ્ધાઃ તેષામપિ
શરીરપ્રાણપુર્યષ્ટકશૂન્યાકારાસ્તાવત્ જડા એવેતિ તેષામપિ કિમુચ્યતે

એવં ચ સતિ ઘટશરીરપ્રાણપુર્યષ્ટક સુખ તદભાવરૂપં સત્ યલ્લગ્નં
ભાતિ તદેવ જીવરૂપભૂતં સત્યમ્ । તથા ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
તથાહિ જડભૂતાનાં પ્રતિષ્ઠા જીવદાશ્રયા ।
ઇતિ] -
પ્. ૨૭)
જીવતાં ચ જીવનં નામ પ્રાગુક્તં જ્ઞાનક્રિયા રૂપમેકં
પારમેશ્વર્યં સર્વેષાં પરત્રાપિ હિ સ્વવત્ દેહાદિરેવ [અજીવન્ત ઇતિ જીવન્ત ઇતિ
ચ આપાત એવાભાતિ ન તુ સંવિદ્રૂપે ઇત્યર્થઃ ।] પૃથક્તયા ભાતિ । યત્ પુનઃ
પ્રાણમં તત્ અભેદેનૈવ સ્વપ્રકાશમ્ એતદેવ ચ પરમાર્થઃ । યદુક્તં
શ્રીમદુત્પલદેવપાદૈઃ -
જ્ઞાનં ક્રિયા ચ ભૂતાનાં જીવતાં જીવનં મતમ્ ।
ઇતિ । તથા ચ જીવનં જ્ઞાનક્રિયે એવ ઇતિ । અ ઇતિ ચ યા ઇયમ્
અમાયીયાશ્રૌતનૈસર્ગિકમહાપ્રકાશવિશ્રાન્તનિસ્તરઙ્ગચિદુદધિ-
સ્વાત્મચમત્કારરૂપા
શાક્તોલ્લાસમયવિશ્વામર્શનરૂપપરિપૂર્ણાહંભાવપ્રથમપર્યવસાનો-
ભયભૂમિગા [શાક્તોલ્લાસમયી પ્રથમભૂમિઃ - અહમિતિ વિશ્વામર્શમયી
પૂર્ણાહંભાવભૂમિઃ પર્યવસાનભૂમિરિત્યર્થઃ ।] કલા તસ્યા એવ
વક્ષ્યમાણનયેન યા ઇયં નૂત્ વિસર્ગાન્તતા તસ્યા એવ તરઃ પ્લવનં
સર્વોપરિ-
પ્. ૨૯)
વૃત્તિત્વં યત્ર । અવિદ્યમાના દેશકાલગમનાગમનાદિદ્વૈતસાપેક્ષા નુત્
પ્રેરણા ક્રમાત્મકક્રિયામયી યત્ર તત્ અનુત્ આકાશાદિ લોકપ્રસિદ્ધયા તતોઽપિ
સાતિશયમનુત્તરમ્ તસ્યાપિ [અનુત્તરસ્યાતિશયમેવાહ તસ્યાપીત્યાદિના ।] હિ
આકાશાદેઃ સંયોગિઘટાદિચિત્રોપાધિવશાત્ સમવાયિશબ્દાદિયોગાત્ ચ
સ્યાદપિ ઈદૃશી સક્રમા ક્રિયા । સંવિત્તત્ત્વે તુ
સર્વતોઽનવચ્છિન્નપૂર્ણસ્વાતન્ત્ર્યૈશ્વર્યસારે
વિચ્છિન્નચમત્કારમયવિશ્રાન્ત્યા
સ્વીકૃતશઙ્ક્યમાનોપાધિભાવસકલેદન્તાસ્પદભાવપૂગપરિપૂરિતાહ-
માત્મનિ નિરાભાસે સદાભાસમાને સ્વીકારાભાસીકૃતાનાભાસે
ઇદન્તાભાસતદનાભાસસારદેશકાલાપેક્ષક્રમાભાવાત્ અક્રમૈવ
સ્વાત્મવિમર્શસંરમ્ભમયી મત્સ્યોદરીમતાદિપ્રસિદ્ધા વિમર્શાભિધા -
પ્. ૨૯)
ક્રિયા ઇતિ તદેવ અનુત્તરમ્ અતિશયમાત્રે તમપો વિધિઃ દ્વિવચનવિભજ્યોપપદે અત્ર
તરપ્ । તત્ર અયં શુક્લોઽયં શુક્લઃ અયમનયોઃ અતિશયેન શુક્લઃ ઇતિ
વાક્યેઽયમર્થઃ - અનયોઃ શુક્લયોઃ મધ્યાત્ અતિશયેન અયં શુક્લઃ
શુક્લતરઃ એષાં તુ શુક્લાનામયમતિશયેન શુક્લઃ ઇતિ કાઽયમધિકોઽર્થઃ
તથાહિ - અયં પ્રાસાદઃ શુક્લઃ અયં પટઃ શુક્લઃ અયં હંસશ્ચ શુક્લઃ
એષાં સાતિશયઃ શુક્લતમઃ ઇતિ તત્ર પ્રાસાદોઽપિ શુક્લઃ પટોઽપિ શુક્લઃ ઇતિ
કિમિવ અધિકમુક્તં સ્યાત્ તમપિ પ્રત્યયે એવંવિધવાક્યકરણમયુક્તમેવ ન
ચ તરપઃ તમપ્ અધિકમતિંશયમભિદધ્યાત્ એવં તાવત્ તુ સ્યાત્ અવિવક્ષિતે
પ્રતિયોગિવિશેષે તમપ્પ્રયોગઃ પ્રતિયોગિવિશેષાપેક્ષાયાં તુ તરપ્
પ્રતિયોગ્યપેક્ષૈવ -
પ્. ૩૦)
દ્વિવચનવિભજ્યોપપદાર્થઃ એક એવ હિ પ્રતિયોગી ભવેત્ અનયોઃ અયં
શુક્લોઽતિશયેન ઇતિ ન તૃતીયઃ પ્રતીયતે નિર્ધારણાર્થેન પ્રથમસ્યૈવ
પ્રતિયોગિત્વાવગતેઃ । ન ચ દ્વિપ્રભૃત્યપેક્ષા ભવતિ એકસ્ય યુગપત્ એકૈકાપેક્ષા
મતા - ઇતિ તસ્ય ક્રમેણ નાધિકોઽર્થઃ કશ્ચિત્ । તારતમ્યમ્ ઇતિ તુ પ્રયોગઃ
ક્રમાતિઽસયેઽવ્યુત્પન્ન એવ રૂઢઃ ન તુ તરપ્ તમપ્પ્રત્યયાર્થાનુગમાત્
તાર્યં તામ્યમ્ ઇત્યાદ્યપિ હિ સ્યાત્ । તદલમ્ અકાણ્ડે શ્રુતલવકૌશલપ્રથનેન ।
ઇહ તુ ઉત્તરક્રમિકપ્રતિયોગ્યપેક્ષાયાં અનુત્તમમ્ ઇત્યપિ પ્રયોગે અયમેવ અર્થઃ ।
તથાહિ આગમાન્તરે -
અદ્યાપિ યન્ન વિદિતં સિદ્ધાનાં બોધશાલિનામ્ ।
ન ચાપ્યવિદિતં કસ્ય કિમપ્યેકમનુત્તમમ્ [અદ્યાપીતિ
સમ્યક્પ્રકાશસમાપત્તૌ સિદ્ધાનામિતિ
પરશક્તિપાતવશોન્મિપિતગુરુશાસ્ત્રસંપ્રદાયાનામ્ અત એવ બોધશાલિનાં
સ્વાતન્ત્ર્યાખ્યબોધમૂલવિમર્શશાલિનાં યન્ન વિદિતં સ્વયમેવ
તથાધારધેયોભયસ્વરૂપત્વાત્ વેદ્યતયા ન જ્ઞાતમ્ તથા કસ્યાપિ
સામાન્યજનસ્ય ન ચ અવિદિતં તેન વિના કસ્યાપિ સિદ્ધ્યનુપપત્તેઃ જ્ઞાતમેવ
જ્ઞાનાર્હમ્ અત એવ આપાતે વિરોધિરૂપત્વાત્ કિમપીતિ સર્વોત્કૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।] ॥
પ્. ૩૧)
ઇતિ । એવં સ્વાતન્ત્ર્યસારાકલિતક્રિયાશક્તિશરીરમનુત્તરમ્ ।
તદુક્તમુત્પલદેવપાદૈઃ -
સક્રમત્વં ચ લૌકિક્યાઃ [લૌકિક્યા ઇતિ હસ્તોત્ક્ષેપણાપક્ષેપણાદિરૂપાયાઃ ।
કાલશક્તિત ઇતિ આભાસવિચ્છેદનપ્રદર્શનસામર્થ્યરૂપાત્ પારમેશ્વરાત્
શક્તિવિશેષાત્ । શાશ્વત્યા ઇતિ અત્યક્તપ્રાચ્યસ્વભાવાયાઃ । પ્રાભવ્યા ઇતિ
પ્રભ્વવ્યતિરેકિણ્યાઃ । અત્રાયં તાત્પર્યાર્થઃ -
લૌકીકજ્ઞાનવ્યવહારમૂલજ્ઞાતૃજ્ઞેયપ્રકાશને સામર્થ્યં
જ્ઞાનશક્તિર્દેવસ્ય તત્રૈવ સંયોજનાદિસ્વતન્ત્રતાત્મા વિમર્શશક્તિરેવ ક્રિયા
સા તુ વેદ્યચ્છાયાચ્છુરણમ્ અચ્છ્રસ્વાદવચ્છેદકમ્ અભ્યુપયતી ક્રમવતી
ભાતિ વસ્તુતોઽક્રમત્વેપિ ઇતિ કાલાનવચ્છેદાત્ તાવત્ અક્રમત્વં સ્થિતમેવ ઇતિ
કિમત્રોચ્યતે ઉન્મિષિતેઽપિ વેદ્યગ્રામે માયાપ્રમાતૃપદમધ્યાસીનોઽપિ
ભગવાન્ યાવદેવ બાહ્યાભ્યન્તરરૂપવેદ્યકુલં સ્વાત્મનિ -
પ્રકાશસ્યાત્મવિશ્રાન્તિ * * * * * * ।
ઇતિ
ઇદમિત્યસ્ય વિચ્છિન્ન * * * * * * ।
ઇત્યાદિનયેન વિશ્રમયતિ ગ્રસતે તાવત્ તન્નિષ્ઠોઽવભાસનક્રમોઽપિ ગ્રસ્ત એવેતિ
અહમિતિ યા સંયોજનાદિચિત્રિતસમસ્તભાવપ્રકાશોપસંહારપર્યન્તદશા
વિશેષવિમર્શલક્ષણા ક્રિયા સા નિષ્ક્રમૈવેતિ ॥] ક્રિયાયાઃ કાલશક્તિતઃ ।
ઘટતે ન તુ શાશ્વત્યાઃ પ્રાભવ્યાઃ સ્યાત્પ્રભોરિવ ॥
ઇતિ । તત્ વ્યાખ્યાતમિદમનુત્તરં ષોડશધા । યદુક્તં સારશાસ્ત્રે -
અનુત્તરં તદ્ હૃદયં હૃદયે ગ્રન્થિરૂપતા ।
ગ્રન્થિં ષોડશધા જ્ઞાત્વા કુર્યાત્કર્મ યથાસુખમ્ ॥
પ્. ૩૨)
ઇતિ । તથા -
હૃદયે યઃ સ્થિતો ગ્રન્થિઃ * * * * * * * * ।
ઇત્યાદિ । તત્ ઈદૃક્ અનુત્તરં કેન પ્રકારેણ કિમુત્તરરૂપપરિત્યાગેન ઉત સ્વિત્
અન્યથા? - ઇતિ [સામાન્યવિચ્છેદકો વિશેષઃ પ્રકારઃ । ઉત્તરરૂપેતિ
વિશ્વોત્તીર્ણસ્વરૂપેણ અન્યથેતિ વિશ્વમયસ્વરૂપેણ સ્વીકારાત્] । કશ્ચ અયં
પ્રકારઃ - યદનુત્તરં સર્વમિદં [જ્ઞાનજ્ઞેયભેદેન દ્વિધૈવ જગત્ ।] હિ
જ્ઞાનજ્ઞેયજાતં સર્વત એવ અન્યોન્યં ભેદમયં વિરોધમુપલભતે તતશ્ચ
ઇદમ્ ઔત્તરાધર્યં ભવેદેવ - ઇતિ કસ્મિંશ્ચ પ્રકારે મોક્ષે એવ કિં વા
બન્ધાભિમતેઽપિ ? [કિં મુક્તાવેવ ઈદૃશમનુત્તરસ્વરૂપમુપલભ્યતે કિં
વા બન્ધાભિમતે સંસારેઽપિ ઇતિ અપિશબ્દસ્યાયં ભાવઃ યત્ સંસારોઽસ્તિ ન
તત્ત્વતઃ ઇતિ પ્રોક્ત નીત્યા વસ્તુતોઽસંભવી સંસારો
મોહનીશક્તિવશાદ્બન્ધતયાભિમતોઽપિ ઇતિ ।] - ઇતિ થમુપ્રત્યયસ્ય
વિભક્તિવિશેષાર્થાનિયમેન પ્રકારમાત્રે વિધાનાત્ પ્રકારમાત્રવિષય એવ
અયં પ્રશ્નઃ । દેવ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ । કુલં
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરપ્રાણેન્દ્રિયભૂતાદિ - સમૂહાત્મતયા
કાર્યકારણભાવાત્ ચ । યથોક્તમ્ -
પ્. ૩૩)
સંહત્યકારિત્વાત્ ( )
ઇતિ । તથા કુલં બોધસ્યૈવ આશ્યાનરૂપતયા [શિવાત્મા ખલુ પ્રકાશઃ
શક્તિસદાશિવાદિપરિપાઠ્યનુસારેણ ભૂતપઞ્ચકપર્યન્તઃ સ્ત્યાનીભવતિ
વેદિતૃસ્વભાવન્યગ્ભાવાત્ વેદ્યતોત્કર્ષાત્મકં કાઠિન્યં સ્ત્યાનીભવનં
તથા ચ સતિ તદેવ સ્વાત્મનિ બન્ધતયાભિમન્યતે પશુજન ઇતિ ।
આશ્યાનતાયામપિ ન સ્વસ્વરૂપં કદાચિત્ પરિત્યજતિ હિમમિવ જલત્વમિત્યાહ
નહીત્યાદીના । ઉક્તં ચ મહાર્થમઞ્જર્યામ્ -
સ્ત્યાનસ્ય ક્રિયાવશાદિક્ષુરસસ્યેવ શિવપ્રકાશસ્ય ।
ગુડપિણ્ડા ઇવ પઞ્ચાપિ ભૂતાનિ મધુરતાં ન મુઞ્ચન્તિ ॥
ઇતિ ।] યથાવસ્થાનાત્ બોધસ્વાતન્ત્ર્યાદેવ ચ અસ્ય બન્ધાભિમાનાત્ । ઉક્તં હિ
કુલ સંસ્ત્યાને બન્ધુષુ ચ (ધા૦ ભ્વા૦ પ૦) ઇતિ । નહિ
પ્રકાશૈકાત્મકબોધૈકરૂપત્વાત્ [બોધૈકરૂપત્વાદિતિ
વિશુદ્ધચિન્મયપ્રમાત્રૈકાત્મ્યમનુજ્ઝતામેવ ભાવાનાં પ્રકાશ
ઉપપદ્યતે તેન જ્ઞાનશક્તિમૂલત્વાત્ સ્મરણવિકલ્પાદીનામપિ ઇત્થમેવ
મન્તવ્યમ્ । ઉક્તં ચેશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
વર્તમાનાવભાસાનાં ભાવાનામવભાસનમ્ ।
અન્તઃસ્થિતવતામેવ ઘટતે બહિરાત્મના ॥
ઇતિ ।] ઋતે -
પ્. ૩૪)

કિમપિ એષામપ્રકાશમાનં [અપ્રકાશમાનમિતિ નીલાદેરર્થજાતસ્ય
નીલાદિરૂપતૈવ યદિ પ્રકાશમાનતા ન પુનરર્થશરીરોત્તીર્ણા
પ્રકાશમાનતા તર્હિ યથા જ્ઞાનાનુત્પાદે સર્વાન્ પ્રતિ તન્નીલમેવ ભણ્યતે
ન કંચિદ્વા પ્રતિ વસ્તુતો વા સ્વાત્મન્યેવ તન્નીલં પરસ્ય
પરનિષ્ઠતાનુપપત્તેઃ સ્વાત્મન્યપિ વા ન નીલં નાપિ અનીલં
પ્રકાશાનુગ્રહેણ વિના વ્યવસ્થાનાયોગાત્ તથા અપ્રકાશમાનતાપિ ઇતિ
અપ્રકાશમાનતાપ્રસઙ્ગોપરતિઃ ।] વપુરુપપદ્યતે તત્ર કુલે ભવા કૌલિકી
સિદ્ધિઃ - તથાત્વદાર્ઢ્યં પરિવૃત્ત્ય આનન્દરૂપં
હૃદયસ્વભાવપરસંવિદાત્મકશિવવિમર્શતાદાત્મ્યં [હૃદયસ્વભાવેતિ
સ્પન્દસ્વભાવઃ ।] તાં સિદ્ધિં દદાતિ અનુત્તરસ્વરૂપતાદાત્મ્યે હિ કુલં
તથા ભવતિ । યથોક્તમ્ -
વ્યતિરેકેતરાભ્યાં [સ્વસત્તાયામન્યાભાવઃ અન્યાભાવે સ્વસ્ય ભાવ ઇતિ
વ્યતિરેકાન્વયૌ ।] હિ નિશ્ચયોઽન્યનિજાત્મનોઃ ।
વ્યવસ્થિતિઃ પ્રતિષ્ઠાથ સિદ્ધિર્નિર્વૃત્તિરુચ્યતે ॥
ઇતિ । સદ્ય ઇતિ શબ્દઃ સમાને અહનિ ઇત્યર્થવૃત્તિઃ ઉક્તનયેન [કાલ્પનિકં ચ
અદ્યતનત્વમ્ અકાલ્પનિકે સંવિદ્વપુષિ કથં સ્યાત્ ઇત્યુક્તો નયઃ ।]
અહ્નોઽનવસ્થિતત્વાત્ સમાનેક્ષણે -
પ્. ૩૫)
ઇત્યત્ર અર્થે વર્તતે । સમાનત્વં ચ ક્ષણસ્ય ન સાદૃશ્યમ્ અપિતુ
તત્ત્વપર્યવસાયયેવ એવમેવ સદ્યઃશબ્દાત્ પ્રતીતિઃ । અતસ્તસ્મિન્નેવ ક્ષણે ઇતિ
વર્તમાનક્ષણસ્ય સાવધારણત્વેન ભૂતભવિષ્યત્ક્ષણાન્તરનિરાસે
તદુભયાપેક્ષકલનાપ્રાણાં વર્તમાનસ્યાપિ કાલતાં નિરસ્યેત યતો
યાવદિદં પરમેશ્વરસ્ય ભૈરવભાનોઃ રશ્મિચક્રાત્મકં
નિજભાસાસ્ફારમયં કુલમુક્તમ્ તત્ ચ એતત્
અન્તર્મુખપરભૈરવસંવિત્તાદાત્મ્યલક્ષણં નિરોધમેતિ તદા તદેવ
પરમાનન્દામૃતાસ્વાદમયમદેશકાલકલિતમ્ અનુત્તરં ધ્રુવં
વિસર્ગરૂપં સતતોદિતં । તદુક્તં શ્રીવાદ્યતન્ત્રે -
સંરુધ્ય [એતદેવ અત્ર સંરોધનં યત્ નીલાદેરર્થજાતસ્ય આશ્યાનસ્ય
દેહપ્રાણાદિપ્રમાતૃતાભિમાનેન વિદ્યતોત્કર્ષાત્ તન્નિમજનાત્ તસ્યાપિ
પ્રકાશૈકમગ્નત્વમુક્તનયેન ।] રશ્મિચક્રં સ્વં પીત્વામૃતમનુત્તમમ્ ।
કાલોભયાપરિચ્છિન્નં વર્તમાને સુખી ભવેત્ ॥
પ્. ૩૬)
ઇતિ । વિસ્તારિતશ્ચ વિસ્તરતોઽન્યત્ર મયૈવ કાલોભયાપરિચ્છેદઃ । તથા કુલાત્
પ્રાણદેહાદેઃ આગતા સિદ્ધિઃ ભેદપ્રાણાનાં નીલસુખાદીના નિશ્ચયરૂપા
તાં દદાતિ ઇતિ - શરીરાદયો [યદેતત્ સંક્ષેપેણોક્તં તદેવ વિવૃણ્વન્ આહ
શરીરાદયો હીત્યાદિ । અયમત્ર ભાવઃ - યદાહુરન્યે
ધર્માધર્મસમ્બન્ધાદેવ સર્વો વ્યવહારઃ તેનૈવ ઇચ્છાગુણેન કરણાનિ
અચેતનાન્યપિ સ્વસ્વકાર્યેષુ પ્રવર્તન્તે ન પુનસ્તદધિષ્ઠાનાદિતિ શઙ્કા ।
ઝગિતીતિ ન તુ ઇચ્છાદિવ્યવધાનેનેતિભાવઃ ।] હિ ઝગિતિ
અનુત્તરધ્રુવવિસર્ગવીર્યાવેશેન અકાલકલિતેન
પ્રાણાદિમધ્યમસોપાનારોહેણૈવ ભાવાનાં તથાત્વનિશ્ચયરૂપાં
સિદ્ધિં વિદધતે । યથોક્તમ્ -
અપિ ત્વાત્મબલસ્પર્શાત્ પુરુષસ્તત્સમો ભવેત્
[પરપ્રમાતુરનન્યાપેક્ષસ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણાત્ ઈશ્વરસમો ભવતીતિ ।] ।
(સ્પ૦ ઉ૦ ૧-૮)
ઇતિ । તથા -
* * * * * * * કરણાનીવ દેહિનામ્ । (સ્પ૦ ઉ૦ ૨-૧૦)
ઇતિ । તથા કુલે શિવશક્ત્યાત્મનિ સંનિહિતેઽપિ સિદ્ધિરુક્તનયેન જીવન્મુક્તતામયી
સમભિ -
પ્. ૩૭)
લષિતાણિમાદિપ્રસવપદં
[અણિમા મહિમા ચૈવ લઘિમા ગરિમા તથા ।
પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યમીશિત્વં વશિત્વં ચાષ્ટસિદ્ધયઃ ॥
ઇતિ હિ સિદ્ધયોઽત્રાભેદસારા એવ મન્તવ્યા ઇતિ । તથાહિ ચિત્સ્વરૂપ એવ
સર્વાન્તર્ભાવક્ષમત્વાદણિમા વ્યાપકત્વાન્મહિમા
ભેદમયગૌરવાભાવાત્ લઘિમા વિશ્રાન્તિસ્થાનત્વાત્ પ્રાપ્તિઃ
વિશ્વવૈચિત્ર્યગ્રહણાત્ પ્રાકામ્યમ્ અખણ્ડિતત્વાદીશિત્વં
સર્વંસહત્વાદ્વશિત્વં યત્રકામાવસાયિત્વં ચ ઇતિ યત્ર સિદ્ધયઃ સત્યતઃ
પરિપૂર્ણતયા વિદ્યન્તે ઇતિ ॥] તાં સદ્યઃ અનાકલિતમેવ
ભાવનાકરણાદિરહિતત્વેનૈવ દદાતિ । યદુક્તં શ્રીસોમાનન્દપાદૈઃ ।
ભાવનાકરણાભ્યાં કિં શિવસ્ય સતતોદિતેઃ [ભાવનાકરણાભાવે
સતતોદિતત્વમેવ હેતુઃ તત્તદ્રૂપાભાસેપિ તદેવ હેતુઃ] ।
ઇતિ । તથા -
એકવારં [એકવારમિતિ યથા તન્ત્રાલોકે
ગુરોર્વાક્યાદ્યુક્તિપ્રચયરચનોન્માર્જનવશાત્
સમાશ્વાસાચ્છાસ્ત્રં પ્રતિ સમુદિતાદ્વાપિ કથિતાત્ ।
વિલીને શઙ્કાભ્રે હૃદયગગનોદ્ભાસિમહસઃ
પ્રભોઃ સૂર્યસ્યેવ સ્પૃશત ચરણાન્ ધ્વાન્તશયિનઃ ॥
ઇતિ । પ્રમાણેનેતિ સ્વયમૂહિતેન ।] પ્રમાણેન શાસ્ત્રાદ્વા ગુરુવાક્યતઃ ।
પ્. ૩૮)
જ્ઞાતે શિવત્વે સર્વસ્થે પ્રતિપત્ત્યા દૃઢાત્મના ॥
કરણેન નાસ્તિ કૃત્યં ક્વાપિ ભાવનયાપિ વા ।
ઇતિ । કુલે [કુલે શિવશક્તિસંઘટ્ટાત્મનિ યા વિસિસૃષ્ટા સૈવ અન્તઃસ્થિતવતી
બહિરૌન્મુખ્યરૂપા વિસર્ગલક્ષણા શક્તિઃ ।] જાતા સિદ્ધિઃ શાક્ત-
હાદિરૂપપ્રસરણાત્ આરભ્ય બહિર્ભાવપટલવિકાસપર્યન્તં
ભેદાવભાસના તાં દદાતિ તદેવ હિ અનુત્તરં મહાપ્રકાશાત્મ અન્તઃ
કૃતબોધમયવિશ્વભાવપ્રસરમ્ અનુત્તરત્વાદેવ
નિરતિશયસ્વાતન્ત્ર્યૈશ્વર્યચમત્કારભરાત્ ભેદં વિકાસયતિ । નહિ
અપ્રકાશરૂપં ભાવવિકાસપ્રકાશે કારણં ભવેત્ પ્રકાશાત્મકં ચેત્
નૂનં તત્ પરમેશ્વરભૈરવભટ્ટારકરૂપમેવ - ઇતિ કિમપરેણ [અત્રાયં
માયાપ્રકૃતિપરમાણ્વાદિઃ યદિ પ્રકાશરૂપં તર્હિ કૃતં તદુક્ત્યા યદિ ચ
ન તથાપિ અલબ્ધસત્તાકં સ્વાત્મનિ કથં પરત્ર કારણતા મિયાદિતિ ।]
વાગ્જાલેન । તથા યેન અનુત્તરેણ વિશેષેણ જ્ઞાતા માત્રા માનેન
પ્રમાત્મના ત્રાણં પાલનં પતિત્વં યાસાં
પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયપ્રમિતિરૂપાણાં તા માત્રા વિજ્ઞાતા યેન તત્
વિજ્ઞાતમાત્રં ।
પ્. ૩૯)
તથા વિશેષેણ પ્રતિપત્તિદાર્ઢ્યબન્ધેન યત્ જ્ઞાતં તત્ વિભાતમેવ ન પુનઃ
ભાવનીયં સકૃદ્વિભાતાત્મત્વાત્ । તથા જ્ઞાતમાત્રં જ્ઞાતમેવ
જ્ઞેયૈકરૂપત્વાત્ ન તુ કદાચિત્ જ્ઞાતૃરૂપં ઘટાદિ તથા જ્ઞાતા
જ્ઞેયરૂપા ભેદમયી ઇયં માયા તદુભયં વિગતં યત્ર તત્
વિજ્ઞાતમાત્રં ઘટાદયો યત્ર જ્ઞાત્રેકરૂપત્વેન સ્વપ્રકાશાત્માનઃ યત્ર
ચ માયા ન પ્રભવતિ તેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ । ખે બ્રહ્મણિ અભેદરૂપે સ્થિત્વા
ચરતિ - વિષયમવગમયતિ તથા હાનાદાનાદિચેષ્ટાં વિધત્તે સ્વરૂપે ચ આસ્તે
ઇતિ ખેચરી અન્તર્બહિષ્કરણતદર્થસુખાદિનીલાદિરૂપા તથાહિ
વેદ્યવેદકભાવાનુલ્લાસિપદે શૂન્યે સંવિન્માત્રદૃગુલ્લાસે
સંવેદ્યગતાન્તરૈક્યરૂપદિશ્યમાનભેદોલ્લાસે સ્ફુટભેદોદ્રેકે ચ ક્રમેણ
વ્યોમચરી-ગોચરી-દિક્ચરી-ભૂચરીભૂતા યાઃ શક્તયઃ -
પ્. ૪૦)
તા વસ્તુત ઉક્તનયેન સ્વભાવચરખેચરીરૂપશક્ત્યવિભક્તા એવ - ઇત્યેકૈવ સા
[સા હિ પરમેશ્વરસ્ય સ્વરૂપાદભિન્ના શક્તિરેકૈવ તાત્ત્વિકી ઇદમિતિ
પરામર્શભેદમાત્રજન્મના નાનારૂપવિભક્તભાવભેદેન
અવભાસમાના સતી બહુત્વેનાપિ વ્યપદેશમર્હતીતિ । શક્તિશબ્દેન ચ
વ્યક્તિવ્યપદેશઃ પરમેશ્વરાચ્છક્તિમતે । ભેદાભાવપ્રતિપાદનમેવ
પ્રયોજનમિતિ ।] પારમેશ્વરી શક્તિઃ । યદુક્તમ્ -
શક્તયોઽસ્ય જગત્ કૃત્સ્નં શક્તિમાંસ્તુ મહેશ્વરઃ ।
ઇતિ । તતઃ સ્ત્રીલિઙ્ગેન નિર્દેશઃ નહિ આત્મનો મનસઃ ઇન્દ્રિયાણાં બાહ્યાનાં
ચ ભેદવિષયસ્ય વ્યવસ્થાપનં વ્યવસ્થા ચ યુજ્યતે -
અભિસંધાનાદ્યયોગાત્ અપ્રકાશત્વાત્ ચ સૈવ ખેચરી કામક્રોધાદિરૂપતયા
વૈષમ્યેન લક્ષ્યતે તસ્યાઃ સમતા સર્વત્રૈવ પરિપૂર્ણભૈસ્વસ્વભાવાત્
અણુમાત્રમપિ અવિકલાનુત્તરસ્વરૂપાપરિજ્ઞાનમેવ ચિત્તવૃત્તીનાં વૈષમ્યં
સ એવ ચ સંસારઃ [સંસારો ગમનાગમનાદિરૂપઃ । તદેવ દ્રઢયતિ
અપૂર્ણેતિ । અપૂર્ણાભિમનનં દ્વિવિધમ્ એકઃ પ્રકાશસ્ય
સ્વાતન્ત્રપહાનિરૂપઃ દ્વિતીયઃ સ્વાતન્ત્રયા બોધરૂપઃ તત્રૈકત્વેન
વ્યપદેશઃ સ્વસ્વરૂપાપહાનેરેકત્વાત્ ।] -
પ્. ૪૧)
અપૂર્ણાભિમાનેન સ્વાત્મનિ અણુત્વાપાદનાત્ આણવમલસ્ય
તદપૂર્ણરૂપપરિપૂર્ણાકાઙ્ક્ષાયાં [* * * * * * * * અભિલાપો મન્ત્રોઽત્ર તુ ।
ઇતિ નીત્યા ।] ભેદદર્શનાત્ માયાખ્યસ્ય
[ભિન્નવેદ્યપ્રથાત્રૈવ માયાખ્યં જન્મભોગદમ્ ।

કર્તર્યબોધે કાર્મં તુ માયાશક્ત્યૈવ તત્ત્રયમ્ ॥ ઇતિ] મલસ્ય
તચ્છુભાશુભવાસનાગ્રહેણ કાર્મમલસ્ય ચ ઉલ્લાસાત્ [ઇયત્પર્યન્તમ્
અણુમાત્રમપિ ઇત્યાદ્યેવ ઉપોદ્બલિતમ્ સૂક્ષ્મેક્ષિકાવધાર્યમેતત્]
સ્વરૂપાપરિજ્ઞાનમયતદ્વૈષમ્યનિવૃત્તૌ [તસ્યાનુત્તરસ્ય વૈષમ્યનિવૃત્તૌ
ત્રિલક્ષણસ્ય મલસ્યાભાવાત્ ।] મલાભાવાત્ ક્રોધમોહાદિવૃત્તયો હિ
પરિપૂર્ણભગવદ્ભૈરવભટ્ટારકસંવિદાત્મિકા એવ । યદુક્તં
શ્રીસોમાનન્દપાદૈઃ -
* * * * * * * ઉત્સરત્પ્રકૃતિઃ શિવઃ ।
ઇતિ । તથા -
સુખે [ક્રમાત્ સત્ત્વરજસ્તમોગુણકાર્યે ।] દુઃખે વિમોહે ચ સ્થિતોઽહં પરમઃ
શિવઃ ।
ઇતિ ।
પ્. ૪૨)
દુઃખેઽપિ પ્રવિકાસેન સ્થૈર્યાર્થે ધૃતિસંગમાત્ ।
ઇત્યાદિ । ક્રોધાદિવૃત્તયો હિ ચિચ્ચમત્કારતાદાત્મ્યાત્ અન્યથા
તત્સ્વરૂપલાભસ્યૈવ અયોગાચ્ચ પરમેશ્વર્યઃ કરણદેવતા એવ
ભગવત્યસ્તાસ્તાઃ ક્રીડા વિતન્વત્યઃ શિવાર્કસ્ય દીધિતિરૂપાઃ તથા તા એવ
[આભ્યન્તરક્રોધાદિવૃત્તય એવ ।]
તત્તત્પરસ્પરસાંકર્યલબ્ધાસંખ્યેયરૂપાઃ તત્તદુચ્ચાટન-
મારણ-શાન્ત્યાદિરૂપેષુ કર્મસુ પરિકલ્પિતતત્તત્સમુચિતસૌમ્યરૌદ્રપ્રકારાઃ
કૃત્યાદિભેદાત્ [વામા સંસારવમનાત્ ઇત્યાદિઃ કૃત્યાભેદઃ સ્વયમેવોહ્યઃ ।]
દેવતાત્વેન [પરિવારેતિ શક્તયઃ । યથોક્તમ્ -
બહિર્મુખસ્ય મન્ત્રસ્ય વૃત્તયો યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તા એવાન્તર્મુખસ્યાસ્ય શક્તયઃ પરિકીરિતાઃ ॥
ઇતિ ।] ઉપાસ્યા ઉક્તાઃ મતાદિશાસ્ત્રેષુ
ભગવદ્ભૈરવભટ્ટારકપરિવારભૂતાશ્ચ । યથોક્તમ્ -
પ્. ૪૩)
ઉચ્ચાટને કાકવક્ત્રા * * * * * * * * ।
ઇત્યાદિ ઉપક્રમ્ય -
તા એવ દેવદેવસ્ય રશ્મયઃ કાદિધારિકાઃ ॥
ઇત્યાદિ । તથાત્વેન તુ અપરિજ્ઞાતસ્વરૂપાઃ ચિચ્ચમત્કારં વિકલ્પેઽપિ
નિર્વિકલ્પૈકસારં તેન તેન વિચિત્રવર્ણાક્ષરપુઞ્જાત્મના ઘોરતરાત્મના
વિકલ્પરૂપેણ દેવતાત્મના શઙ્કાતઙ્કાનુપ્રવેશેન તિરોદધત્યઃ
સાંસારિકપાશ્યપશુભાવદાયિન્યઃ । યથોક્તમ્ -
પીઠેશ્વર્યો મહાઘોરા મોહયન્તિ મુહુર્મુહુઃ ।
ઇતિ । તથા -
વિષયેષ્વેવ સંલીનાનધોઽધઃ પાતયન્ત્યણૂન્ ।
ઇત્યાદિ । તથા -
શબ્દરાશિસમુત્થસ્થ [અકારાદિઃ ક્ષકારાન્તઃ શબ્દરાશિઃ । શક્તિવર્ગસ્ય -
કાદિવર્ગસ્ય કલાભિઃ - કકારાદ્યક્ષરૈઃ ।] શક્તિવર્ગસ્ય ભોગ્યતામ્ ।
કલાવિલુપ્તવિભવો ગતઃ સન્સ પશુઃ સ્મૃતઃ ॥
પ્. ૪૪)
ઇતિ । જ્ઞાતસ્વરૂપાઃ તા એવ ઉક્તયુક્ત્યા જીવન્મુક્તતાપ્રદાયિન્યઃ । તથા ઉક્તમ્ -
યદા ત્વેકત્ર [એકત્રેતિ સામાન્યસ્પન્દે । તસ્યેતિ કાદિવર્ગસ્ય । ચક્રેતિ આદિહાન્તસ્ય ।
] સંરૂઢસ્તદા તસ્ય લયોદ્ભવૌ ।
નિયચ્છન્ ભોક્તૃતામેતિ તતશ્ચક્રેશ્વરો ભવેત્ ॥
ઇતિ । સ્વરૂપપરિજ્ઞાનં ચ એતાવદેવ - યત્ એતાસુ વૃત્તિષુ [વૃત્તિષુ - ક્રોધાદિષુ ।]
ઉદયસમયનિર્વિકલ્પૈકરૂપાસુ [યથોક્તમ્ -
યદા સમગ્રજ્ઞાનાગ્રજ્ઞાતૃસ્પર્શદશાસ્વપિ ।
સ્થિતૈવ લક્ષયતે સા ચ તદ્વિશ્રાન્ત્યા તથા ફલે ॥
ઇતિ ।] વિકલ્પોઽપિ ઉદયમાનો વર્ણરાશિસમારબ્ધતત્તદ્વિચિત્રશબ્દારૂષિતત્વેઽપિ
ન તાદૃશેન વર્ણપુઞ્જાત્મના શક્તિચક્રેણ યુજ્યતે યત્ તસ્ય
પ્રાક્તનનિર્વિકલ્પૈકવ્યવહારમયસ્ય વિકલ્પાત્મનો માતુઃ સ્વરૂપં
ખણ્ડયેત્ ।
પ્. ૪૫)
ન ચ વિકલ્પા અનુભવાત્ વિકલ્પાન્તરાદ્વા ભિન્નાઃ અપિ તુ સ એવ એકઃ
સ્વાતન્ત્ર્યભેદિતભાવોપરાગલબ્ધભેદભૂતાદ્યભિધવિજ્ઞાનચક્રપ્રભુઃ
તદેવં ખેચરીસામ્યમેવ મોક્ષઃ તત્ ચ અનુત્તરસ્વરૂપપપરિજ્ઞાનમેવ
[અનુત્તરેતિ અયમત્રાભિપ્રાયઃ - ન ચાત્ર એતન્મન્તમ્યં યદિ સ્વરૂપમેવ
મોક્ષઃ તદલં ખેચર્યા ખેચરી હિ શક્તિદશા આમ્નાયેષૂક્તા
અનુત્તરસ્વરૂપં સર્વાધ્વોપરિવર્તીતિ યતોઽત્ર અનુત્તરસ્વરૂપપરિજ્ઞાનં
મોક્ષઃ તચ્ચ ખેચર્યૈવ સૂક્ષ્મતમવિમર્શરૂપયા સિદ્ધ્યતીતિ ।] સતતોદિતં
પરમેશ્વર્યાઃ શિવાત્મનિ સંઘટ્ટસમાપત્ત્યા ઉભયવિમર્શાનન્દરૂઢિ ।
શિવો હિ પરવાઙ્મયમહામન્ત્રવીર્યવિસૃષ્ટિમયઃ પરમેશ્વરીવિસૃષ્ટ્યા
તદ્વીર્યઘનતાત્મકપ્રસૂનનિર્ભરયા [તસ્ય અનુત્તરરૂપસ્ય પ્રકાશસ્ય
વીર્યં પરિસ્ફુરણં બાહ્યવીર્યં ચ તેન ઘનાત્મકં તત્તાદાત્મ્યેન
વર્તમાનં ચ તત્ પ્રસૂનં વિશ્વલક્ષણમિદન્તાસ્ફુરણં બાહ્યપ્રસિદ્ધં
ચ તેન નિર્ભરયા સંકુલયા સૃષ્ટ્યા તાદૃક્ક્રિયારૂપયા ।] સૃષ્ટ્યા યુજ્યતે ।
તથા હિ સર્વેષામન્તર્બહિષ્કરણાનાં -
પ્. ૪૬)
યત્ યત્ અનુપ્રવિશતિં તત્તત્ મધ્યનાડીઃ ભુવિ [સર્વાન્તરતમત્વેન
વર્તમાનત્વાત્ મધ્યમિતિ
યત્તત્ર નહિ વિશ્રાન્તં તત્રભઃ કુસુમાયતે ।
ઇતિ વચનેનન ચૈતન્મન્તવ્યં નભઃકુસુમં વ્યતિરિક્તમેવેતિ તદપિ
પ્રકાશૈકત્વાત્ર તથા ઇતિ ।] સર્વાઙ્ગાનુપ્રાણનસારાયાં પ્રાણાત્મના
ચેતનરૂપેણ આસ્તે યત્ ઓજ ઇતિ કથ્યતે તદેવસર્વાઙ્ગેષુ અનુપ્રાણકતયા
તદવિભક્તવીર્યરૂપત્વેન તતોઽપિ પુનરપિ નયનશ્રવણાદીન્દ્રિયદ્વારેણ
વૃંહકરૂપં રૂપશબ્દાદિ અનુપ્રવિશત્ વૃંહકત્વાદેવ તત્
વીર્યક્ષોભરૂપકામાનલપ્રબોધકં ભવતિ [અયમત્રભાવઃ -
પ્રમાણપ્રમેયયોર્યત્ શબ્દાદ્યાત્મ શ્રોત્રાદિરૂપં ચ કલાજાલં તસ્ય
ગ્રાહ્યગ્રાહકાભાવાત્મપરસ્પરસંઘટ્ટાત્ યત્ મેલનં તતઃ -
શુચિર્નામાગ્નિરુદ્ભૂતઃ સંઘટ્ટાત્સોમસૂર્યયોઃ
ઇતિ - નીત્યા મધ્યધામાનુપ્રવેશાત્ વિસર્ગાનન્દ ઉન્મિષતિ તદનુકલ્પતયા યત્
અન્ય આનન્દ ઉપચર્યતે યેન તદપિ પરસંવિદનુપ્રવેશે કારણતામેતીત્યર્થઃ ।]
। યથોક્તમ્ -
આલાપાદ્ગાત્રસંસ્પર્શાત્ * * * * * * * * ॥
ઇત્યાદિ । એકેનૈવ ચ રૂપાદ્યન્યતમેન ઉદ્રિક્તપ્રાક્તનબલોપવૃંહિતસ્ય
સર્વવિષયકરણીયોક્તક્ષોભકરણસમર્થત્વં સર્વસ્ય સર્વસ્ય
સર્વસર્વાત્મકત્વાત્ -
પ્. ૪૭)
સ્મરણવિકલ્પાદિનાપિ સર્વમયમનોગતાનન્તશબ્દાદિવૃંહણવશાત્ જાયત
એવ ક્ષોભઃ પરિપુષ્ટસર્વમયમહાવીર્યમેવ પુષ્ટિસૃષ્ટિકારિ ન તુ અપૂર્ણ
નાપિ ક્ષીણં સમુચિતશૈશવવાર્દ્ધકયોરિવ વીર્યવિક્ષોભે ચ વીર્યસ્ય
સ્વમયત્વેન અભિન્નસ્યાપિ અદેશકાલકલિતસ્પન્દમયમહાવિમર્શરૂપમેવ
પરિપૂર્ણભૈરવસંવિદાત્મકં [અત્રાયં ભાવઃ -
સંકોચતારતમ્યેન પાશવ જ્ઞાનમીરિતમ્ ।
વિકાસતારતમ્યેન પતિજ્ઞાનં તુ બાધકમ્ ॥
ઇતિ સિદ્ધાન્તરીતિઃ । તત્ર -
ઇષ્ટેન શિવલિઙ્ગેન વિશ્વં સંતર્પિતં ભવેત્ ।
ઇતિ । કુલાદિદર્શને પુનરસૌ લિઙ્ગપૂજા નિષિદ્ધા તત્ર લિઙ્ગપૂજાયાં
સર્વાધ્વમયતાં તે ભાવનયાહુઃ પારમેશ્વરં લિઙ્ગં હિ
ગર્ભીકૃતનિખિલાધ્વપ્રપઞ્ચમ્ ઇતિ । અન્યે પુનર્દેહ એવ સર્વાધ્વમય ઇતિ તત્રૈવ
સાક્ષાત્કારઃ સુલભઃ ઇતિ કિમનુપપત્તિના બાહ્યેન લિઙ્ગાદિના ફલમ્ ।
યદાહુઃ -
હૃદયગુહાગેહગતં સર્વજ્ઞં સર્વગં પરિત્યજ્ય ।
પ્રણમતિ મિતમતિરશિવં શિવાશયાશ્માદિમશ્લાઘ્યમ્ ॥
ઇતિ । ઇહ પુનઃ પરમાદ્વયદર્શને ત્રિકમતે તદ્વિધિના તન્નિપેધેન વા ન કિંચિત્
પ્રયોજનં યચ્ચાત્ર કુલદર્શનં કૃતં તદભિજ્ઞોપદર્શનફલમેવ તથા
પૂર્વપક્ષતોદ્દ્યોતનાર્થં કુલાત્ પરતરં ત્રિકમ્ ઇત્યુક્તેશ્ચ । યદુક્તં
ભટ્ટનાયકેનાપિ અનેનૈવાશયેન -
નપુંસકમિદં નાથ પરબ્રહ્મ ફલેત્કિયત્ ।
તત્પૌરુષનિયોક્ત્રી ચેન્ન સ્યાત્ ત્વચ્છક્તિસુન્દરી ॥
ઇતિ ।] સ્વાતન્ત્ર્યમાનન્દશક્તિમયં -
પ્. ૪૮)
સુખપ્રસવભૃઃ નયનયોરપિ હિ રૂપં
તદ્વીર્યક્ષોભાત્મકમહાવિસર્ગવિશ્લેષણયુક્ત્યા [અત્રાયં ભાવઃ -
પૂર્વકોટાવુલ્લિલાસયિપાદ્યાત્મભિર્વ્યાપારૈરનુપહિતે નિસ્તરઙ્ગજલધિપ્રખ્યે
અનુત્તરાત્મનિ વિસર્ગે પરસ્મિન્ પ્રકાશે પ્રથમમૂલ્લાસનલીલાત્ એવ
વ્યતિરિક્તવિમૃશ્યાભાવાત્ ચિત્પરામર્શઃ સ્ફુરેત્ યેન અસ્ય સર્વત્રૈવ
સ્વાતન્ત્ર્યમુદિયાત્ તતઃ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યમાહાત્મ્યાદેવ અનુત્તરપ્રકાશાત્મા
પરમેશ્વરઃ સ્વસ્વરૂપં ગોપયતિ પ્રમાણાદિદશારોહેણ । તત્રેત્થં ક્રમઃ
નીલસુખાદિરૂપેણ બહિર્ભાવનં સૃષ્ટિઃ તથા કંચિત્કાલં ચર્વણં સ્થિતિઃ
સ્વાત્મસાત્કારેણ સંહારઃ તદનુ જ્ઞાતોઽયમર્થઃ ઇતિ સંતોષાભિમાનાત્

લયઃ તતોઽપિ બહીરૂપતાંવિલાપનેન સ્વાત્મન્યેવ વિશ્રમણમનુગ્રહઃ ।
ઉક્તં ચ -
પરો વિસર્ગવિશ્લેષસ્તન્મયં વિશ્વમુચ્યતે ।
ઇતિ ।] એવ સુખદાયિ ભવતિ । શ્રવણયોશ્ચ મધુરગીતાદિ । અન્યત્રાપિ ઇન્દ્રિયે અન્યત્
કેવલં પરિપૂર્ણસૃષ્ટિતાં ન અશ્નુતે સ્વાત્મન્યેવ ઉચ્છલનાત્ તથા ચ
તદ્વીર્યાનુપવૃંહિતાનામ્
અવિદ્યમાનતથાવિધવીર્યવિક્ષોભાત્મકમદનાનન્દાનાં પાષાણાનામિવ
રમણીયતરતરુણીરૂપમપિ નિતમ્બિનીવદનઘૂર્ણમાનકાકલીકલગીતમપિ
પ્. ૪૯)
ન પૂર્ણાનન્દપર્યવસાયિ યથા યથા ચ ન વૃંહકં ભવતિ તથા તથા
પરિમિતચમત્કારપર્યવસાનં સર્વતો હિ અચમત્કારે જડતૈવ
અધિકચમત્કારાવેશ એવ વીર્યક્ષોભાત્મા સહૃદયતા ઉચ્યતે યસ્યૈવ
એતદ્ભોગાસઙ્ગાભ્યાસનિવેશિતાનન્તવૃંહકવીર્યવૃંહિતં હૃદયં તસ્યૈવ
સાતિશયચમત્ક્રિયા દુઃખેપિ એષ એવ ચમત્કારઃ અન્તર્વ્યવસ્થિતં હિ યત્તત્
દયિતસુતસુખાદિ વીર્યાત્મકં તદેવ ભાવનાસદૃશદૃગાક્રન્દાદિબોધેન
ક્ષોભાત્મકં વિકાસમાપન્નં પુનર્ન ભવિષ્યતિ ઇતિ
નૈરપેક્ષ્યવશસવિશેષચમત્ક્રિયાત્મ દુઃખસતત્ત્વમ્ । તદુક્તમ્ -
દુઃખેઽપિ પ્રવિકાસેન * * * * * * * * ।
ઇતિ । યદા સકલેન્દ્રિયનાડીભૂતમરુદાદિપરિપૂરણે તુ
મહામધ્યમસૌષુમ્નપદાનુપ્રવેશે નિજશક્તિક્ષોભતાદાત્મ્યં પ્રતિપદ્યતે
તદા સર્વતોદ્વૈતગલને -
પ્. ૫૦)
પરિપૂર્ણસ્વશક્તિભરવિમર્શાહન્તામયચમત્કારાનુપ્રવેશે -
પરિપૂર્ણસૃષ્ટ્યાનન્દરૂપરુદ્રયામલયોગાનુપ્રવેશેન
તન્મહામન્ત્રવીર્યવિસર્ગવિશ્લેષણાત્મના
ધ્રુવપદાત્મકનિસ્તરઙ્ગાકુલભૈરવભાવાભિવ્યક્તિઃ । તથાહિ
તન્મધ્યનાડીરૂપસ્ય ઉભયલિઙ્ગાત્મનોઽપિ
તદ્વીર્યોત્સાહબલલબ્ધાવષ્ટમ્ભસ્ય કમ્પકાલે
સકલવીર્યક્ષોભોજ્જિગમિષાત્મકમ્ અન્તઃસ્પર્શસુખં સ્વસંવિત્સાક્ષિકમેવ ।
ન ચ એતત્કલ્પિતશરીરનિષ્ઠતયૈવ કેવલં તદભિજ્ઞાનોપદેશદ્વારેણ
ઇયતિમહામન્ત્રવીર્યવિસર્ગવિશ્લેષણાવાપ્તધ્રુવપદે
પરબ્રહ્મમયશિવશક્તિસંઘટ્ટાનન્દસ્વાતન્ત્ર્યસૃષ્ટિપરાભટ્ટારિકા-
રૂપેઽનુપ્રવેશઃ । તદ્વક્ષ્યતે -
તતઃ સૃષ્ટિં યજેત્ * * * * * * * * * * ।
ઇત્યાદિ । તથા -
પ્. ૫૧)
યથા ન્યગ્રોધબીજસ્થઃ * * * * * * * * ।
ઇત્યાદિ । તથા -
* * * * * * * * ઇત્યેતદ્રુદ્રયામલમ્ ॥
ઇત્યાદિ । અન્યત્રાપિ ઉક્તમ્ -
લેહનામન્થનાકોટૈઃ સ્ત્રીસુખસ્ય ભરાત્સ્મૃતેઃ ।
શક્ત્યભાવેઽપિ [બાહ્યશક્ત્યભાવેપિ શાક્તસ્વરૂપાવેશે સ્મરણપુરઃસરં
ભાવનાતિશયાત્ તન્મયીભાવઃ ઇતિ ભાવઃ ।] દેવેશિ ભવેદાનન્દસંપ્લવઃ ॥
ઇતિ । ભરાત્ સ્મર્યમાણો હિ સંસ્પર્શઃ તત્સ્પર્શક્ષેત્રે ચ
મધ્યમાકૃતિમપરાત્મકશક્તિનાલિકાપ્રતિબિમ્બિતઃ
તન્મુખ્યશાક્તસ્પર્શાભાવેપિ તદન્તર્વૃત્તિશાક્તસ્પર્શાત્મકવીર્ય-
ક્ષોભકારી ભવતિ ઇત્યભિપ્રાયેણ । તથા
શક્તિસંગમસંક્ષોભશક્ત્યાવેશાવસાનકમ્ ।
યત્સુખં બ્રહ્મતત્ત્વસ્ય તત્સુખં [સ્ત્રીસઙ્ગાનન્દાવિર્ભૂતસમાવેશાન્તે યત્
સુખં ત્વક્તસ્ત્રીપુરુષાદિપર્યાલોચનં સ્વાત્મમાત્રનિષ્ઠં તત્
સ્વાક્યમાત્મન એવ સંબન્ધિ નાન્યત આઘાતં ભાવયેત્ સ્ત્રીસઙ્ગમસ્તુ
વ્યક્તિકારણમેવેત્યર્થઃ] સ્વાક્યમુચ્યતે ॥
ઇતિ ।
* * * * * * * સ્નેહાત્કૌલિકમાદિશેત્ ।
ઇતિ ચ । મહાવીરેણ ભગવતા વ્યાસેનાપિ -
પ્. ૫૨)
મમ [મમ - પરબ્રહ્મસ્વરૂપસ્ય મહત્ - સ્થૂલં યતો વેદ્યતયા
પરામૃશ્યમાનં ગર્ભં - સંવિલ્લક્ષણસ્વવીર્યસંક્રાન્તિમ્ તતઃ -
ઇદન્તયા પરામૃસ્યમાનાત્ સ્વભાવાત્ । ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ -
પરબ્રહ્મસ્વરૂપં પરામૃશત્ પ્રકૃતિલક્ષણ તત્ત્વમવભાસયામિ
તસ્યેદન્તાયામપિ ચિત્પ્રકાશાનુપ્રવેશં વિના પ્રકાશમાનત્વાભાવાત્
બ્રહ્મસ્વરૂપત્વં વ્યવચ્છિન્નવેદ્યસ્વરૂપત્વાત્ તુ સ્થૂલમ્ ઇતિ
સકલજગદ્ભાવભેદકહેતુભૂતેદન્તાત્મકં મહબ્રહ્મ મમ
જગત્સિસૃક્ષ્યાસિકસ્ય યોનિસ્થાનીયમ્ ઇતિ ।] યોનિર્મહદ્બ્રહ્મ તસ્મિન્ ગર્ભં
દધામ્યહમ્ ।
સંભવઃ સર્વભૂતાનાં તતો ભવતિ ભારત ॥
ઇત્યપિ ગીતમ્ । સોમાનન્દપાદૈરપિ નિજવિવૃત્તૌ -
ભગવત્યા રતસ્થાયા પ્રશ્ન ઇતિ પરૈકમયત્વેઽપિ
તન્મયમહદન્તરાલાભિપ્રાયેણ
ઇતિ ।
તદલમ્ અમુના ત્રિકશાસ્ત્રરહસ્યોપદેશકથાતિપ્રસ્તાવેન । તદિતમ્ અનુત્તરં
કૌલિકસિદ્ધિદં યેન જ્ઞાતમાત્રેણ ખેચરીસામ્યમ્ ઉક્તનયેન

એતદ્ગુહ્યં મહાગુહ્યં
કથય સ્વ મમ પ્રભોઃ ।
પ્. ૫૩)
ગુહ્યમ્ અપ્રકટત્વાત્ યતો ગુહાયાં માયાયાં સ્વરૂપાપરિજ્ઞાનમયયાં
સત્યાં સ્થિતમપિ [સ્થિતમિત્યત્ર અયમાશયઃ - સર્વથા હિ પ્રકાશસ્વરૂપ
આત્મા તાવત્ પ્રકાશત એવ ન કેનાપિ અંશેન ન પ્રકાશતે ઇતિ અપ્રકટમિતિ
સર્વથા હૃદયગમીભાવમપ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।] અપ્રકટમ્ । અથ ચ મહત્
અગુહ્યં સર્વસ્ય એવં વિધચમત્કારમયત્વાત્ ।
માતૃમાનમેયમયભેદાવિભાગશાલિની ભગવતી શુદ્ધવિદ્યૈવ
ત્રિકોણામાયાયામતિશયપ્રતિફલિતભેદાવગ્રહા
[ચિકીર્ષાલક્ષણપરામર્શરૂપા પરમેશશક્તિર્માયા તતશ્ચ વસ્તુતો વિદ્યૈવ
યા હિ જનનભૂઃ સા કથમવિદ્યા યત્ પુનરસ્યા અવિદ્યાત્વં તત્
સ્રક્ષ્યમાણજડવસ્ત્વપક્ષેયા ઇયમેવ સાંખ્યનયે પ્રકૃતિરિત્યુક્તા યત્
પઞ્ચસ્તવ્યામ્ -
યામામનન્તિ મુનયઃ પ્રકૃતિં પુરાણીં
વિદ્યેતિ યાં શ્રુતિરહસ્યવિદો ગૃણન્તિ ।
તામર્ધપલ્લવિતશંકરરૂપમુદ્રાં
દેવીમનન્યશરણઃ શરણં પ્રપદ્યે ॥
ઇતિ । દેવી ચ માયા યતો હિ ઇયમહન્તાચ્છાદિતોન્મિમિષ્વિદન્તાસ્વરૂપા
સ્ફુટમિદમહમિતિ પ્રતીતિરૂપા અત એવ ચ અન્યત્ર મન્ત્રવીર્યત્વમસ્યા ઉક્તમ્ ।
એતદ્દશામધિશયાનો હિ મન્ત્રઃ સ્વોચિતફલદાનસામર્થ્યભાક્ ભવતીતિ ।
ઉક્તં ચાન્યત્ર
ન પુંસિ ન પરે તત્ત્વે શક્તૌ મન્ત્રં નિયોજયેત્ ।
પુંસ્તત્ત્વે જડતામેતિ પરતત્ત્વે તુ નિષ્ફલઃ ॥
ઇતિ । તથા શ્રીતન્ત્રાલોકે ચ
યોગિનીહૃદયં લિઙ્ગમિદમાનન્દલક્ષણમ્ ।
બીજં યોનિસમાપત્ત્યા સૂતે કામપિ સંવિદમ્ ॥
ઇતિ ।] ભવતિ -
પ્. ૫૪)
ઇતિ માયાપિ જગજ્જનનભૂઃ વિદ્યૈવ વસ્તુતઃ તત્ ઉક્તેન નયેન સા
એવંભૂતત્વેન અપરિજ્ઞાયમાનત્વાત્
અભેદમાહાત્મ્યતિરોહિતતત્પ્રમાત્રાદિકોણત્રયત્વાત્ મહાગુહા ઇતિ ઉચ્યતે સૈવ ચ
વસ્તુતઃ પૂજાધામ ત્રિશૂલં ત્રિકાર્થે । તદુક્તમ્ -
સા ત્રિકોણા મહાવિદ્યા ત્રિકા સર્વરસાસ્પદમ્ ।
વિસર્ગપદમેવૈષ [એતદ્ધામસમાપત્ત્યા
સ્વાતન્ત્ર્યાખ્યકૌલિકશક્તેરાનન્દધારા પ્રસરતીત્યાહ વિસર્ગપદમિતિ ।
વિસર્ગપદતા તસ્યાઃ તન્ત્રાલોકે વિવૃતા યથા -
વિસર્ગતા ચ સૈવાસ્યા યદાનન્દોદયક્રમાત્ ।
સ્પષ્ટીભૂતક્રિયાશક્તિપર્યન્તા પ્રોચ્છલત્સ્થિતિઃ ॥
ઇતિ ક્રમોચ્છલત્તયા બહિરુચ્છલિતમપિ સત્ વિશ્વં નવનવં ભાતિ ઉક્તં
ચાન્યત્ર -
એતલ્લિઙ્ગસમાપત્તિવિસર્ગાનન્દધારયા ।
સિક્તં સદેવ તદ્વિશ્વં શશ્વદ્મવનવાયતે ॥
ઇતિ । સંહારક્રમોઽત્ર ભાવનયૈવ લભ્યતે ઇતિ । સર્વરસેતિ
ભોગમોક્ષરૂપમિત્યર્થઃ । ભેદાભાવેનૈવ સૃષ્ટેરત્ર મહત્ત્વમિત્યર્થઃ ।]
તસ્માત્ સંપૂજયેત્ત્રિકમ્ ॥
ઇતિ । તથા -
ઉદેત્યેકઃ સમાલોકઃ પ્રમાણાર્થપ્રમાતૃગઃ ।
પ્. ૫૫)
ઇતિ । તતશ્ચ ઈદૃશ્યાં મહાગુહાયાં શુદ્ધવિદ્યાહૃદયમયયાં
મહાસૃષ્ટિરૂપાયાં જગજ્જન્મભૂમૌ સ્વચમત્કારરૂપેણ ભવતિ યત્ મહ-અ
ઇતિ યત્ એતત્ ગુહ્યમ્ એતેન હિ યત્ ઇદમવિચ્છિન્નભૈરવભાસા વિમર્શરૂપં
સ્વાતન્ત્ર્યં ભાવેભ્યઃ સ્વરૂપપ્રત્યુપસંહારક્રમેણ
આત્મવિમર્શવિશ્રાન્તિરૂપત્વં પ્રકાશસ્ય હિ
સ્વાભાવિકાકૃત્રિમપરવાઙ્મન્ત્રવીર્યચમત્કારાત્મ અહમિતિ [પૂર્ણાહન્તાયા
લક્ષણં યથા વિરૂપાક્ષપઞ્ચાશિકાયામ્ -
પ્રત્યવમર્શાત્માસૌ ચિતિઃ સ્વરસવાહિની પરા વાગ્યા ।
આદ્યન્તપ્રત્યાહૃતવર્ણગણા સત્યહન્તા સા ॥
ઇતિ ।] । યથોક્તમ્ -
પ્રકાશસ્યાત્મવિશ્રાન્તિરહંભાવો હિ કીર્તિતઃ ।
ઇતિ । તદેવ ગુહ્યમ્ અતિરહસ્યં તથાહિ - સૃષ્ટિક્રમેણ યથા
અવિકૃતાનુત્તરધ્રુવરૂપવિશ્રાન્તો ભૈરવભટ્ટારકઃ
સકલકલાજાલજીવનભૂતઃ સર્વસ્ય આદિસિદ્ધોઽકલાત્મકઃ સ એવ -
પ્. ૫૬)
પ્રસરાત્મના [પ્રસરાત્મનેતિ સ્પન્દરૂપયા સ્વાત્મોચ્છલત્તયેત્યર્થઃ ।
યદુક્તમ્ -
તયોર્યદ્યામલં રૂપં સ સંઘટ્ટ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
આનન્દશક્તિઃ સૈવોક્તા યતો વિશ્વં વિસૃજ્યતે ॥
ઇતિ આનન્દશક્તિરેવ પરવિસર્ગ ઇત્યુચ્યતે । યથોક્તમ્ -
અસ્યાન્તર્વિસિસૃક્ષાસૌ યા પ્રોક્તા કૌલિકી પરા ।
સૈવ ક્ષોભવશાદેતિ વિસર્ગાત્મકતાં ધ્રુવમ્ ॥
ઇતિ । તત્રેત્થં ક્રમઃ -
* * * * * * * વિસર્ગરહિતા તુ સા ।
શક્તિકુણ્ડલિકા ચૈવ પ્રાણકુણ્ડલિકા તથા ॥
વિસર્ગપ્રાન્તદેશે તુ પરા કુણ્ડલિનીતિ ચ ।
શિવવ્યોમેતિ પરમં બ્રહ્માત્મસ્થાનમુચ્યતે ॥
વિસર્ગમાત્રં નાથસ્ય સૃષ્ટિસંહારવિભ્રમાઃ ।
ઇતિ ।] રૂપેણ વિસર્ગરૂપતામશ્નુવાનો વિસર્ગસ્યૈવ કુણ્ડલિન્યાત્મક-
હ-શક્તિમયત્વાત્ પુનરપિ તચ્છાક્તપ્રસરાભેદવેદકરૂપબિન્દ્વાત્મના
નરરૂપેણ પ્રસરતિ । તથા [તથા પુનરપીતિ યથા
પૂર્વં વિસૃજ્ય સકલં કર્તવ્યં શૂન્યતાનલે ।
ચિત્તવિશ્રાન્તિસંજ્ઞોઽયમાણવસ્તદનન્તરમ્ ॥
દૃષ્ટશ્રુતાદિતદ્વસ્તુપ્રોન્મુખત્વં સ્વસંવિદિ ।
ચિત્તસંબોધનામોક્તઃ શાક્તોલ્લાસભરાત્મકઃ ॥
તત્રોન્મુખત્વતદ્વસ્તુસંઘટ્ટાદ્વસ્તુનો હૃદિ ।
રૂઢેઃ પૂર્ણતયાવેશાન્મિતચિત્તલયાચ્છિવે ॥
પ્રાગ્વદ્ભવિધ્યદૌન્મુખ્યસંભાવ્ય મિતતાલયાત્ ।
ચિત્તપ્રલયનામાસૌ વિસર્ગઃ શાંભવઃ પરઃ ॥
ઇતિ] પુનરપિ તન્મૂલત્રિ -
પ્. ૫૭)
સ્ફુટયિષ્યતે ચ એતત્ અવિદૂર એવ । મહેપરમાનન્દરૂપે પૂર્વોક્તે યદિદમ્
ઉક્તનયેન અ ઇતિ રૂપં તદેવ ગુહ્યમ્ એતદેવ ચ મહાગુહ્યં - જગજ્જનનધામ
તથા ઉભયસમાપત્ત્યા આનન્દેન અગુહ્યં સર્વચમત્કારમયં સ્વ !
આત્મન્નેવ હે પ્રભો એવંવિધવૈચિત્ર્યકારિતયા પ્રભવનશીલ આમન્ત્રણમેતત્
તચ્ચ આમન્ત્ર્યસ્ય આમન્ત્રકં પ્રતિ તાદાત્મ્યમાભિમુખ્યં પ્રાતિપદિકાર્થાત્
અધિકાર્થદાયિ [આમન્ત્રણે ચ ઇતિ સૂત્રે પ્રાતિપદિકાર્થાતિરિક્તે આમન્ત્રણે
પ્રથમ્ના ઇતિ વૃત્તિકારઃ ।] । યથોક્તમ્ ।
સંબોધનાધિકઃ પ્રાતિપદિકાર્થઃ ।
ઇતિ । નિર્ણીતં ચ એતત્ મયૈવ શ્રીપૂર્વપઞ્ચિકાયામ્ । એતત્ કથય -
પરાવાગ્રૂપતયા અવિભક્તં સ્થિતમપિ પશ્યન્તીભુવિ
વાક્યપ્રબન્ધક્રમાસૂત્રણેન યોજય । યથોક્તં પ્રાક્ -
પ્. ૫૮)
ગુરુશિષ્યપદે સ્થિત્વા * * * * * * * * ।
ઇત્યાદિ । પરાભટ્ટારિકાયાશ્ચ પશ્યન્ત્યાદિતાદાત્મ્યં નિર્ણીતં પ્રાગેવ ।
તથા મમ ઇત્યસ્ય પ્રત્યગાત્મસંબન્ધિત્વસ્ય ઇદંભાવસ્ય યત્ ગુહ્યં મહ-અ
ઇત્યુક્તમ્ અહમિતિ । તથા હિ મમ [મમેદં ભાસતે ઇતિ ઇદંપદસ્ય સ્વાત્મનિ
અસત્કલ્પત્વાત્ સંહારક્રમેણ મદીયં સ્ફુરણં સ્પન્દનરૂપતામાવિષ્ટમ્
ઇત્યનેન અહંપરામર્શૈકસાર એવ વ્યપદેશ્યઃ ન તુ અત્ર કશ્ચિત્ સૃષ્ટિક્રમો
નાપિ સંહારક્રમ ઇત્યવધાર્યં સ્વયમેવ સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ ।] ઇદં ભાસતે
ઇતિ યત્ ભાસનં તસ્ય વિમર્શઃ પુનરપિ અહંભાવૈકસારઃ સ પુનઃ
અહંભાવો ભાવપ્રત્યુપસંહરણમુખેન ઇતિ મહ-અ ઇત્યેતદ્રૂપ એવ
યથોક્તં પ્રાક્ । યદુક્તમ્ -
ઇદમિત્યસ્ય વિચ્છિન્નવિમર્શસ્ય કૃતાર્થતા ।
યા સ્વસ્વરૂપે વિશ્રાન્તિર્વિમર્શઃ સોઽહમિત્યયમ્ ॥
ઇતિ । અન્યત્રાપિ -
ઘટોઽયમિત્યધ્યવસા નામરૂપાતિરેકિણી ।
પરેશશક્તિરાત્મેવ ભાસતે ન ત્વિદન્તયા ॥ (ઈ૦ પ્ર૦ અ૦ ૧ આ૦ ૫ શ્લો૦ ૨૦)
પ્. ૫૯)
ઇતિ । તદુક્તં શ્રીસોમાનન્દપાદૈઃ નિજવિવૃત્તૌ ।
અબીજં શુદ્ધશિવરૂપમ્
ઇત્યાદિ । તદેવ અસ્માભિઃ વિપઞ્ચિતમિતિ । તથા સ્વમમ - સુષ્ઠુ અવિદ્યમાનં
મમ ઇતિ યસ્ય અહન્તાભરૈકરૂપત્વાત્ વિશ્વં ન કિંચિત્ યસ્ય
વ્યતિરિક્તનિર્દેશપ્રાણષષ્ટ્યર્થયોગી ભવતિ । શાસ્ત્રાન્તરદીક્ષિતાનાં
વિજ્ઞાનાકલાનાં પ્રલયકેવલિનાં ચ યદ્યપિ મમેતિ વ્યતિરિક્તં નાસ્તિ તથાપિ
યત્ ભેદયોગ્યતાવસાના સ્યાદેવ પ્રબોધસમયે તદ્વિકાસાત્
અહંભાવરૂઢિઃ તદપાકૃત્યૈ સુષ્ઠુશબ્દાર્થે સુઃ । યદુક્તં મયૈવ સ્તોત્રે
-
યન્ન કિંચન મમેતિ દીનતાં
પાપ્નુવન્તિ જડજન્તવોઽનિશમ્ ।
તન્ન [તન્નેતિ તેષાં નિષેધરૂપમ્ અત આહ સર્વમસ્મીતિ ।] કિંચન મમાસ્મિ
સર્વમિ-
ત્યુદ્ધુરાં ધૂરમુપેયિવાનહમ્ ॥
પ્. ૬૦)
ઇતિ । શોભનેન દ્વૈતકલઙ્કાઙ્કનાકાલુષ્યલેશશૃન્યેન અમેન
પરમાર્થોપદેશાદ્વયાત્મના જ્ઞાનેન માનમ્ અવબોધો યસ્ય
સ્વપ્રકાશૈકરૂપત્વાત્ । અમતીતિ અમા અ ઇતિ મા યત્ર અવિદ્યમાનં મા માનં

નિષેધશ્ચ યત્ર નિત્યોદિતત્વાત્ સંહારશ્ચ યત્ર નાસ્તિ સા ભગવતી અમા ઇતિ
ઉચ્યતે । મા શોભના સતતોદિતા યત્ર માયાં પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહૃતૌ સા
તાદૃશી મા યસ્ય ઇતિ બહુબ્રીહ્યન્તરો બહુબ્રીહિઃ । પરમેશ્વરો હિ
પ્રમાણાદિવ્યવહારેઽપિ પરશક્તિમય એવ સર્વથા અદ્વૈતરૂપત્વાત્ તસ્ય
આમન્ત્રણમાત્મન એવ ॥ ૧-૧।

ઇદમેવ સાર્ધશ્લોકનિરૂપિતાનન્તપ્રશ્નતાત્પર્યસંગ્રહેણ એતદુક્તં ભવતિ
ઇતિ નિર્ણેતું નિરૂપ્યતે
પ્. ૬૧)
હૃદયસ્થા તુ યા શક્તિઃ
કૌલિકી કુલનાયિકા ।
તાં મે કથય દેવેશ
યેન તૃપ્તિં લભામ્યહમ્

સર્વસ્ય નીલસુખાદેઃ [નીલેતિ બાહ્યાન્તરગ્રાહ્યસ્ય દેહેતિ ગ્રાહકસ્ય ઉભયોઃ
પ્રતિષ્ઠાસ્થાનં સંવિદિત્યર્થઃ ।] દેહપ્રાણબુદ્ધ્યાદેશ્ચ પરં
પ્રતિષ્ઠાસ્થાનં સંવિદાત્મ હૃત્ તસ્યૈવ નિજસ્વાતન્ત્ર્યકલ્પિતભેદા અયા -
વિચિત્રાણિ ઘટાદિજ્ઞાનાનિ તત્સ્થા ઇયં સ્ફુરણમયી શક્તિઃ કુલસ્ય નાયિકા
શરીરપ્રાણસુખાદેઃ સ્ફુરત્તાદાયિની બ્રાહ્મ્યાદિદેવતાચક્રસ્ય વીર્યભૂતા
નિખિલાક્ષનાડીચક્રસ્ય મધ્ય મધ્યમરૂપા
જનનસ્થાનકર્ણિકાલિઙ્ગાત્મા અસ્તિ । તત્રૈવ ચ કુલે ભવા કુલરૂપા કૌલિકી
યદ્વા કુલે ભવમકુલાત્મ -
પ્. ૬૨)
કૌલં તત્ યસ્યામન્તઃ તાદાત્મ્યેન અસ્તિ સા કૌલિકી કુલં હિ
અકુલપ્રકાશરૂઢમેવ તથા ભવતિ । યદુક્તમ્
અપિ સ્વાત્મબલસ્પર્શાત્ । (સ્પ૦ ૧ નિ૦ ૮ કા૦ ઉ૦)
ઇતિ । તથા
તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ સર્વજ્ઞબલશાલિનઃ ।
પ્રવર્તન્તેઽધિકારાય કરણાનીવ દેહિનામ્ ॥ (સ્પ૦ ૨ નિ૦ ૧૦ કા૦ )
ઇતિ । દેવાનાં બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાદીનામ્ ઈશસ્ય આમન્ત્રણં । તન્મે કથય
ઇત્યપિ પઠન્તિ શ્રીસોમાનન્દપાદાઃ વ્યાચક્ષતે ચ તત્ તસ્માત્ ઇતિ । યદ્વા તત્
કથય યેન તૃપ્તિં પરમાનન્દમયીં લભે
પરમાદ્વયનિર્વૃતિસ્વાતન્ત્ર્યરસાભવામિ ઇતિ સમન્વયઃ । બ્રજામિ ઇત્યપિ
પાઠઃ । અહમિત્યનેન સર્વપ્રમાતૃજીવનરૂપમેવ સતતં પરામૃશ્યતે તત્ ચ
એવમભિહિતસ્વરૂપોપદેશેન પ્રત્યભિજ્ઞાય નિજમીશ્વરરૂપં
પરિપૂર્ણભાવાત્મિકાં તૃપ્તિં વિન્દતિ ઇતિ પ્રાક્ પ્રકટિતમેવ ।
પ્. ૬૩)
તદુક્તં સોમાનન્દપાદૈઃ સ્વવિવૃતૌ -
હૃદિ અયો ગમનં જ્ઞાનમ્
ઇત્યાદિ ।
ઇતિ શિવરસં પાતું યેષાં પિપાસતિ માનસં
સતતમશિવધ્વંસે સત્તાં શિવેન નિવેશિતામ્ ।
હૃદયગગનગ્રન્થિં તેષાં વિદારયિતું હઠાદ્
અભિનવ ઇમાં પ્રશ્નવ્યાખ્યાં વ્યધાત્ત્રિકતત્ત્વગામ્ ॥
તદત્ર પ્રશ્નસર્વસ્વે -
શ્રીભૈરવ ઉવાચ -
વ્યાખ્યાતં પ્રાગેવ એતત્ કિં પુનરુક્તતાપાદનેન ભૈરવો ભરણાત્મકો
[ભરણં વિશ્વસ્ય ધારણં સ્વાત્મનિ તથા સ્વાત્મભિત્તિલગ્નત્વેન પોષણં
ચ યતોઽનેનૈવ અન્યત્રોક્તં વિશ્વં બિભર્તિ ધારણપોષણયોગેન ઇતિ । તથા તેન
ચાસ્ય ધારણં પોષણં ચ ઇતિ વિશ્વમયત્વેનાસ્ય સર્વત્ર સ્ફુરણાત્ વિશ્વં
સંવિત્પ્રકાશલગ્નં ચૈતન્યવ્યક્તિસ્થાનમિત્યાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદા
અન્યત્ર । તથા સ્વસ્મિન્નેવ સ્વાત્મનૈવ વિમર્શાત્મકશ્ચેતિ ।]
મહામન્ત્રરવાત્મકશ્ચ કેવલમત્ર શક્તિમત્પ્રાધાન્યં [પ્રસરે
પશ્યન્ત્યાદિરૂપતયા શક્તિપ્રાધાન્યં સંહારે પુનઃ શક્તિસંકોચેન
શક્તિમત્પ્રાધાન્યં સુબોધમેવેતિ ।] સંહારરૂપેણ મહ-અ ઇત્યેવં રૂપમ્
ઇત્યુક્તં પ્રાક્ સ્ફુટીભવિષ્યતિ ચ અગ્રત એવ ।
પ્. ૬૪)
તત્ ઇયાન્ અત્ર તાત્પર્યાર્થઃ ।
પરા [પરેતિ અનુત્તરસ્વરૂપા નિરાકાઙ્ક્ષા પૂર્ણેત્યર્થઃ । સ્વરૂપસત્તયા
પ્રસરન્તી અભ્યુપગમરૂપત્વાદિચ્છાશક્તિઃ સાપિ પરાનુત્તરરૂપૈવેત્યર્થઃ
તત્રૈવ હેતુમાહ ભૈરવસ્યાવિભેદિની ઇતિ । તત્રેત્થં ક્રમઃ - ઔન્મુખ્યે ઇચ્છા
સા પરૈવ જ્ઞાનશક્ત્યૌન્મુખ્યે પશ્યન્તી સ્થિતૌ તસ્યાઃ ક્રિયાશક્ત્યૌન્મુખ્યે
મધ્યમા સ્થિતૌ વૈખરીતિ ।] ભગવતી સંવિત્પ્રસરન્તી સ્વરૂપતઃ ।
પરેચ્છાશક્તિરિત્યુક્તા ભૈરવસ્યાવિભેદિની ॥
તસ્યાઃ પ્રસરધર્મત્વજ્ઞાનશક્ત્યાદિરૂપતા ।
પરાપરાપરારૂપપશ્યન્ત્યાદિવપુર્ભૃતિઃ [આદિના
મધ્યમાવૈખરીગ્રહણમ્ ।] ॥
તદેવં પ્રસરાકારસ્વરૂપપરિમર્શનમ્ ।
પ્રશ્ન ઇત્યુચ્યતે દેવી તન્મયપ્રશ્નકારિણી ॥
તસ્ય [પ્રશ્નસતત્ત્વમુક્ત્વા પરસ્પરં પ્રશ્નોત્તરસતત્ત્વમાહ તસ્યેત્યાદિ ।]
પ્રસરરૂપસ્ય પરામર્શનમેવ યત્ ।
તદેવ પરમં પ્રોક્તં તન્પ્રશ્નોત્તરરૂપકમ્ ॥
તદેવાપરસંવિત્તેરારભ્યાન્તસ્તરાં [વ્યસ્તતયોત્તરસ્વરૂપમાહ
તદેવાપરેત્યાદિ ।] પુનઃ ।
પરસંવિદ્ધનાનન્દસંહારકરણં મુહુઃ ॥
પ્. ૬૫)
અન્તર્ભાવિતનિઃશેષપ્રસરં ભૈરવં વપુઃ ।
પ્રતિવક્તૃસ્વરૂપેણ સર્વદૈવ વિજૃમ્ભતે ॥
એતૌ પ્રસરસંહારાવકાલકલિતૌ યતઃ ।
તદેકરૂપમેવેદં તત્ત્વં પ્રશ્નોત્તરાત્મકમ્ ॥
તદેવં પરસંબન્ધમનુત્તરતયાન્વિતમ્ ।
ષડર્ધસારસર્વસ્વં ગુરવઃ [ગુરવ ઇતિ શ્રીશંભુનાથાદયઃ ।] પ્રાઙ્
ન્યરૂપયન્ ॥
પફિલ-ઉ ફુર-ઇ ફુરણ
અવિ આરિણા હો-ઇપરાવર
અવરવિહ-ઇણ
દેવિ વિસરિમ ઇ-ઊ ઉ ।
સાસચ્ચિ-અ પરિસરિ
સે-ઇસ-ઊ-અ-ઉદે-ઉ
વિલોમ-ઇ ભૈરવ ઊ-અ-ઉ
ઉત્તરુ એહુ અણુતુલ ।
શૃણુ દેવિ મહાભાગે
ઉત્તરસ્યાપ્યનુત્તરમ્

કૌલિકોઽયં વિધિર્દેવિ
મમ હૃદ્વ્યોમ્ન્યવસ્થિતઃ ।
કથયામિ સુરેશાનિ
સદ્યઃ કૌલિકસિદ્ધિદમ્

પ્. ૬૬)
દેવિ ઇતિ પ્રાગ્વત્ । મહાન્ ભાગો યસ્યાઃ યા ભજ્યમાના
ઉક્તવક્ષ્યમાણોપદેશાનુશીલનેન સેવ્યમાના
પારમેશ્વર્યાખ્યમહાબલદા ભવતિ ઇતિ । મહત્ - પરમમહદ્રૂપતયા
પ્રસિદ્ધોઽનાશ્રિતશિવરૂપઃ સ યસ્યાઃ ભાગઃ અંશઃ પારમેશ્વરી હિ
શક્તિઃ અનન્તષટ્ત્રિંશદાદિતત્ત્વગર્ભિણી [અયમત્રાભિપ્રાયઃ યદુક્તમ્ -
સદાશિવઃ સ્વકાલાન્તે બિન્દ્વર્ધેન્દુનિરોધિકાઃ ।
આક્રમ્ય નાદે લીયેત ગૃહીત્વા સચરાચરમ્ ॥
નાદો નાદાન્તવૃત્ત્યા તુ ભીત્વા બ્રહ્મબિલં હઠાત્ ।
શક્તિતત્ત્વે લયં યાતિ ગૃહીત્વા સચરાચરમ્ ॥
શક્તિઃ સ્વકાલવિલયે વ્યાપિન્યાં લીયતે પુનઃ ।
તતસ્તેન ક્રમેણૈવ લીયતે સાપ્યનાશ્રિતે ॥
સોઽપિ યાતિ લયં સામ્યસંજ્ઞે સામનસે પદે ।
સા શક્તિઃ સામ્યસંજ્ઞા સ્યાન્નિત્યાકલ્પા કલાત્મિકા ॥
યત્તત્સામનસં રૂપં તત્સામ્યં બ્રહ્મ વિશ્વગમ્ ।
ઇતિ ।] । મહાન્ - બુદ્ધ્યાદિઃ તત્ત્વવિશેષોભાગો વિભાગકલાપેક્ષિ રૂપં યસ્યાઃ
પારમેશ્વરી હિ સંવિદેકઘનશક્તિઃ
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યોપકલ્પિતભિન્નજ્ઞેયકાર્યપ્રતિષ્ઠાપદત્વે બુદ્ધિરિત્યુચ્યતે ।
પ્. ૬૭)
યદુક્તં શ્રીસોમાનન્દપાદૈઃ -
* * * * * * * અપરસ્થિતો [અત્ર કૈશ્ચિદ્વિત્યં વિકલ્પિતં - નિર્વિમર્શઃ શ્રુદ્ધઃ
પ્રકાશ ઇતિ સવિમર્શત્વે હિ સવિકલ્પત્વમાપતેત્ તથાહિ જાનાતીતિ જ્ઞાનં બોધો
બુદ્ધિવૃત્તિઃ કથં વૃત્તિમતીં બુદ્ધિં વિના સ્યાત્ ઇતો બુદ્ધિઃ પ્રકૃતેઃ પ્રજાતા
જડા ન ચ તથા તસ્ય શિવતત્ત્વસ્ય સંબન્ધ ઇતિ તથા ચોક્તં
પૂર્વપક્ષવ્યવસ્થાયાં શ્રીમત્સોમાનન્દપાદૈઃ
બુદ્ધિં વિના કથં બોધઃ સા બુદ્ધિઃ પ્રકૃતેઃ પ્રજા ।
ન ચ તસ્ય તયા યોગ ઇતિ ચેત્ * * * * * ॥
ઇતિ । અત્રામ્યૈરિત્યમુત્તરો દત્તઃ - અપરાવસ્થાયામવયાત્યુલ્લસિતેષુ ભિન્નેષુ
ભાવેષુ બુદ્ધિરુચ્યતે અભેદે તુ ચિન્મયે બોધોઽસ્ય સહજ ઇતિ । અત્રાયં
પુનસ્તાત્પર્યાર્થઃ - પુર્યષ્ટકપ્રમાતૄણાં બુદ્ધિઃ
પૂર્ણપ્રમાતૃતાયામબોધ્યરૂપં બોધમાત્રામિતિ જ્ઞાનકાલેઽપિ
શિવસત્તાસ્તીતિ દર્શિતમ્ ।]
સા બુદ્ધિર્યત્પુનઃ સૂક્ષ્મં સર્વદિક્કમવસ્થિતમ્ ।
જ્ઞાનં બોધમયં તસ્ય શિવસ્ય સહજં [પ્રાકૃતબુદ્ધ્યુલ્લાસેઽપિ
તત્સદ્ભાવાત્ તદ્વિના તદભાવાત્ ।] સદા ॥
ઇતિ । ભાગો ભેદઃ સ યત્ર અસ્તિ રૂપે ઇતિ મત્વર્થીયાકારપ્રત્યયાન્તેન
ભાગશબ્દેન વિભક્તં રૂપમુચ્યતે । વિભક્તે ચ વપુષિ
પરિચ્છેદોઽન્યોન્યવ્યવચ્છેદેનૈવ ભવતિ ઇતિ પ્રસાદાત્મકવિષયનિશ્ચયો
બુદ્ધાવુપજાયમાનોઽપરરમ્યારમ્યાદિવિશ્વવર્તિનો [અપર ઇતિ ભિન્નઃ ।]
ભાવાન્ અસ્પૃશન્નેવ પ્રત્યુત તાન્ વ્યવચ્છિન્દન્ ઉપજાયતે ઇતિ ।
પ્. ૬૮)
સુખવૃત્તિબુદ્ધેઃ ધર્મૈશ્વર્યાદિરૂપત્વાત્ સત્ત્વાત્મકો ગુણનિઃષ્યન્દઃ ઇતિ
ગીયતે । યદિ તુ તત્રાપિ અન્તસ્તમામ્ અનુપ્રવિશ્યતે તત્ તદ્દ્વારેણૈવ તન્મૂલવર્તિનિ
પરમાનન્દધામ્નિ ભવેદેવ સતતમુદયઃ અત એવ મહસ્ય
સર્વતોઽખણ્ડિતપરિપૂર્ણનિરર્ગલનિરપેક્ષસ્વાતન્ત્ર્યજગદાનન્દમયસ્ય આ -
ઈષત્ ભાગાઃ [ઇહ ખલુ અશૂન્યં શૂન્યમ્ ઇત્યુક્ત્યા કેવલાનશ્ચયે
ભાવભેદાકલુષિતે સંવિદાત્મનિ સત્ત્વગુણવૃત્તૌ વિશ્રાન્તિમાસાદ્ય
સ્વાત્માનમેવ કેવલતયા સાક્ષાત્કુર્વન્ નિજાનન્દવિશ્રાન્તસ્તિષ્ઠેત્ । ૧ । તતઃ
પ્રાક્સંવિત્પ્રાણે પરિણતા ઇતિ નીત્યા પ્રમાણાત્મનઃ પ્રાણસ્ય
હૃદયાદ્દ્વાદશાન્તં રેચકક્રમેણ ઉદયે કથંચિદ્બહિરૌન્મુખ્યાત્
પ્રમાતૃસંમતાત્ નિજાદાનન્દાન્નિષ્ક્રાન્તો નિરાનન્દદશાસ્થસ્તિષ્ઠેત્

તતોઽપિ અપાનાત્મનિ પ્રમયે પુનરુદયતિ પ્રરેણ પ્રમેયેણ કૃતમાનન્દં
વિભાવયેત્ યતસ્તત્ર પ્રમેયોદયદશાયામપિ પરાનન્દસ્તિષ્ઠેત્ । ૩ । તતોઽપિ
હૃદયે ક્ષણં વિશ્રમ્ય
નીલસુખાદિપ્રતિભાસમાનમેયાનામન્યોન્યમેલનાત્મના સંઘટ્ટેન
બ્રહ્માનન્દનિષ્ઠસ્તિષ્ઠેત્ । ૪ । તતોઽપિ માનમેયૌઘગ્રાસતત્પરઃ
સંઘટ્ટનપરાયણઃ પ્રમાતૃસંમતમાનન્દં વિભાવયેત્ -
સ્વાત્મમાત્રવિશ્રાન્તિરૂપતયા વિમૃશેત્ મહાનન્દમયસ્તિષ્ઠેત્ । ૫ । તતોઽપિ
એતત્સર્વાનુસંઘાતૃરૂપત્વાત્મપ્રકાશરૂપે જગદાનન્દે તિષ્ઠેત્

યદુક્તં તન્ત્રાલોકે જગદાનન્દ સ્વરૂપમ્
યત્ર કોઽપિ વ્યવચ્છેદો નાસ્તિ યદ્વિશ્વતઃ સ્ફુરેત્ ।
યદનાહૃતસંવિત્તિ પરમામૃતવૃંહિતમ્ ॥
યત્રાસ્તિ ભાવનાદીનાં ન મુખ્યા કાપિ સંગતિઃ ।
તદેતજ્જગદાનન્દમસ્મભ્યં શંભુરુચિવાન્ ॥] સુખલક્ષણાં -
પ્. ૬૯)
અંશા યતઃ યત્ યત્ કિલ સુખં તત્ મહાનન્દનિર્વૃતિપરમધામ્નિ વિસર્ગશક્તૌ
અનુપ્રવેશાત્ તથાઽચેત્યમાનતયા કિયદ્રૂપતાં પ્રાપ્તમ્ । તદુક્તં
ભટ્ટનારાયણેન -
ત્રૈલોક્યેઽપ્યત્ર [ભવાભવાતિભવરૂપે] યો યાવાનાનન્દઃ કશ્ચિદીક્ષ્યતે ।
સ બિન્દુર્યસ્ય તં વન્દે દેવમાનન્દસાગરમ્ ॥ (૬૧ શ્લો૦)
ઇતિ પ્રાઙ્નયેન યદુક્તં મહ-અ ઇતિ રૂપં તદેવ ભજનીયં યસ્યાઃ
પરમેશ્વરસ્ય હિ સ્વચમત્કારવૃંહિતં યત્ અહમ્ ઇતિ તદેવ શાક્તં વપુઃ
તદેવ ચ પરાભટ્ટારિકારૂપમિતિ ઉચ્યતે અત એવ સૈવ ચ પરમેશ્વરી સર્વં
શૃણોતિ - શ્રવણાખ્યયા સત્તયા તિષ્ઠન્તી
શ્રવણસંપુટસ્ફુટક્રમિકસ્વસ્પન્દમયવર્ણરાશિનિષ્ઠમૈકાત્મ્યાપાદન્
અરૂપસંકલનાનુસંધાનાખ્યં સ્વાતન્ત્ર્યં તેન હિ વિના
કલકલલીનશબ્દવિશેષં શૃણ્વન્નપિ - ન શૃણોમિ ઇતિ વ્યવહરતિ પ્રમાતા ।
પ્. ૭૦)
કલકલમાત્રવિષયમેવ તુ સંકલનમિતિ તત્રૈવ શ્રુતમિતિ વ્યવહારઃ ।
વસ્તુતસ્તુ સ કલકલધ્વનિઃ શ્રોત્રાકાશે અનુપ્રવિશન્ ન વર્ણાન્ અનુપ્રવેશયન્
તથા ભવેત્ તદ્વર્ણાતિરિક્તસ્ય કલકલસ્યૈવ ભાવાત્
[તસ્માદેકઃ ક્રમવિરહિતઃ કલ્પિતાસત્યભાગો
વાક્યસ્ફોટો જનયતિ મતિં તાદૃશિ સ્વાભિધેયે ।
વર્ણાસ્તે તે પ્રકૃતિલયવઃ કલ્પનૈકપ્રતિષ્ઠા-
સ્તસ્મિન્નર્થે વિદધતિ ધિયં નેત્યલં તત્કથાભિઃ ॥
ઇતિ સ્ફોટવાદો વૈયાકરણૈરુપગતઃ ।] તદ્વર્ણવિશેષવિવક્ષાયાં ચ
કલકલસ્ય ચ કારણાભાવાદેવ અનુત્પત્તિઃ સ્યાત્ -
તદ્વિવક્ષોત્પન્નસ્ફુટવર્ણમયશબ્દકાર્યત્વેપિ
સજાતીયશબ્દોત્પત્ત્યનુપપત્તેઃ । સર્વથા ત એવ વર્ણાઃ તેન સ્ફુટરૂપેણ
સંકલનામગચ્છન્તઃ કલકલશબ્દવાચ્યાઃ તત્સંકલનાવધાનોદ્યુક્તસ્ય
ભવેદેવ કિયન્માત્રસ્ફુટોપલમ્ભ ઇતિ સંકલનમેવ અત્ર ઉપયોગિ ।
પ્. ૭૧)
સંકલનં ચ ભગવતી સૈવ પરા પરમેશ્વરી કરોતિ । યદુક્તમ્ -
તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રા (સ્પ૦ ૨-૧૦)
ઇત્યાદિ । વસ્તુતો હિ શૃણોતિ પશ્યતિ વક્તિ ગૃહ્ણાતિ ઇત્યાદિ ભગવત્યા એવ રૂપમ્ ।
યથોક્તમ્ -
યેન રૂપં રસં ગન્ધં સ્પર્શશબ્દૌ ચ મૈથુનમ્ ।
એતેનૈવ વિજાનાતિ કિમત્ર પરિશિષ્યતે ॥ (કઠ૦ ઉ૦ ૨-૩)
ઇતિ વેદાન્તે પરમેશ્વરેણ । ન તુ શ્રવણં નામ
સ્ફુટકલકલાત્મકતારગદ્ગદાદિરૂપવર્ણાકર્ણનમેવ । તથાહિ -
શ્રીપરમેશ્વર એવ શ્રીસ્વચ્છન્દશાસ્ત્રે જપવિભાગનિર્ણયાવસર એવમેવ
નિરૂપિતવાન્ -
આત્મના શ્રુયતે યસ્તુ સ ઉપાંશુરિતિ સ્મૃતઃ ।
અત્ર હિ મધ્યમાપદે આત્મૈવ સંશૃણુતે નાપરઃ
પ્. ૭૨)
ઇત્યુક્તમ્ સ્થાનાદિપ્રયત્નસ્ફુટતાયાં દન્તૌષ્ઠ પુટાદિસંયોગવિભાગેન
અતિનિભૃતમપિ શબ્દોચ્ચરે નિકટતરવર્તિપરશ્રવણમપિ સ્યાદિતિ
સશબ્દતાપત્તિરેવ ।
પરૈઃ સંશ્રૂયતે યસ્તુ સશબ્દોઽસૌ પ્રકીર્તિતઃ ।
ઇત્યુક્તમ્ યતઃ ન ચાત્ર નિકટાદિવિશેષઃ કશ્ચિત્ ઇતિ ।
પરપ્રમાતૃદર્શનમાત્રગોચરજિહ્વોષ્ઠપુટાદિસંયોગે તુ યદ્યપિ આત્મન એવ
શ્રવણં સ્યાત્ ન પરસ્ય તથાપિ મધ્યમાપદમેવ એતત્ સંપદ્યતે - વર્ણસ્ય
બહિરાત્મલાભાભાવાત્ । વાયવભિઘાતાત્ હિ સ્ફુટવર્ણનિષ્પન્ન એવ ન ચ તત્ર
વાયવભિઘાતો બાહ્યતાપત્તિપર્યન્તઃ સ્યાત્ । ઓષ્ઠાદિચલનમપિ ન તત્ર
વર્ણાંશેઽનુપ્રવિશેત્ અપિ તુ સ્વાત્મનિષ્ઠમેવ તાત્કાલિકં તત્સ્યાત્
તાત્કાલિકેઙ્ગિતનિમિષિત -
પ્. ૭૨)
કરવ્યાપારાદિસ્થાનીયે સ્ફુટસ્થાનકરણપ્રયત્નયોગે તુ વર્ણનિષ્પત્તાવપિ
યદિ નામ ધ્વનીનાં તારતમ્યેન તારમન્દ્રાદિવિભાગે
દૂરાદૂરાદિશ્રવણં સ્યાત્ સર્વથા પરૈઃ શ્રૂયતે - ઇતિ વૈખરીપદમેવ એતત્
ઇત્યલં પ્રસક્તાનુપ્રસક્ત્યા । સૈવ [શ્રવણલક્ષણા ।] પરમેશ્વરી
આમન્ત્રણયોગેન સ્ફુટં શક્તિરૂપતયોક્તા નર-શક્તિ-શિવાત્મકં [સ્ફુટં
શક્તિરૂપતયા ઉક્તા ઇત્યેવ સવિચારં સ્ફુટયતિ - નરશક્તીત્યાદિના તત્ર
ભેદપ્રધાનો નરઃ ભેદાભેદપ્રધાના શક્તિઃ કેવલમભેદપ્રધાનઃ
શિવ ઇતિ । યદુક્તં
વિભાગાભાસને ચાસ્ય ત્રિધા વપુરુદાહૃતમ્ ।
ઇતિ । ઇચ્છા-જ્ઞાન-ક્રિયાસ્વરૂપમત્ર સુબોધં સૃષ્ટિક્રમેણ ।] હિ ઇદં સર્વં
ત્રિકરૂપમેવ તત્ર યત્ કેવલં સ્વાત્મનિ અવસ્થિતં તત્ કેવલં જડરૂપયોગિ -
પ્. ૭૪)
મુખ્યતયા [મુખ્યતયેસ્યસ્યાયમભિપ્રાયઃ - યજ્જડં સ્વાત્મનિ
અલબ્ધસત્તાકમેવ પરમાર્થતઃ પ્રકાશલગ્નમેવ ઇદાનીં તાવત્તાટસ્થ્યેન
ભાસમાનતયા મુખ્યતો જડમિત્યર્થઃ ।] નરાત્મકં ઘટઃ તિષ્ઠતિ [ઘટ
ઇતિ સવિકલ્પકં જ્ઞાનમ્ ઇદમિતિ નિર્વિકલ્પમિત્યનયોર્વિશેષઃ ।] ઇતિવત્ એષ એવ
પ્રથમપુરુષવિષયઃ શેષઃ । યત્ પુનરિદમિત્યપિ ભાસમાનં [ઇદમિત્યસ્ય
વિચ્છિન્નવિમર્શસ્ય કૃતાર્થતા ।
યા સ્વસ્વરૂપે વિશ્રાન્તિર્વિમર્શઃ સોઽહમિત્યયમ્ ॥
ઇતિ । તથા
ઘટોઽયમિત્યધ્યવસા નામરૂપાતિરેકિણી ।
પરેશશક્તિરાત્મેવ ભાસતે ન ત્વિદન્તયા ॥
ઇતિ । તત્રાયં વિવેકઃ - યે પુનર્નામરૂપે તે ભેદહેતુભૂતતયા નરાત્મકે
યત્પુનરિદમિત્યધ્યવસાયશક્તિઃ સા અભેદતયા શક્તિસ્વરૂપા યત આત્મેવ
ઇયમભિન્ના અહન્તાચ્છાદિતત્વાત્ ।] યદામન્ત્ર્યમાણતયા
આમન્ત્રકાહંભાવસમાચ્છાદિતતદ્ભિન્નેદંભાવં
યુષ્મચ્છબ્દવ્યપદેશ્યં તચ્છાક્તં રૂપં ત્વં તિષ્ઠસિ ઇત્યત્ર હિ એષ એવ
યુષ્મચ્છબ્દાર્થઃ આમન્ત્રણતત્ત્વં ચ । તથાહિ યથા અહં તિષ્ઠામિ તથૈવ
અયમપિ ઇતિ તસ્યાપિ
અસ્મદ્રૂપાવચ્છિન્નાહંભાવચમત્કારસ્વાતન્ત્ર્યમવિચ્છિન્નાહં
ચમત્કારેણૈવ -
પ્. ૭૫)
અંભિમન્વાન આમન્ત્રયતે યથાર્થેન મધ્યમપુરુષેણ વ્યપદિશતિ સેયં હિ
ભગવતી પરાપરા સર્વથા
પુનરવિચ્છિન્નચમત્કારનિરપેક્ષસ્વાતન્ત્ર્યાહંવિમર્શે અહં તિષ્ઠામિ [તથા
ચ વિરૂપાક્ષપઞ્ચાશિકાયાં
પ્રથમો મધ્યમ ઉત્તમ ઇતિ પુરુષા ભેદિનસ્ત્રયોઽપિ મિશ્રઃ ।
મત્તસ્તુ મહાપુરુષાત્પ્રત્યવમર્શાત્મનો ન બહિઃ ॥
યુષ્મચ્છેષાપોહવદહમિતિ યદ્ભાતિ ભિન્નમિવ રૂપમ્ ।
તદિદં ભાગવિભેદો ન ત્વહમેકોસ્મિ યન્નિત્યમ્ ॥
ઇતિ ।] ઇતિ પરાભટ્ટારિકોદયઃ યત્ર ઉત્તમત્વં પુરુષસ્ય યદુક્તમ્ -
યસ્માત્ક્ષરમતીતોઽહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ ।
અતોઽસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ ॥
ઇતિ । અત્ર ક્ષરાક્ષરરૂપાત્ ઉભયતોઽપિ હિ ઉત્તમત્વમ્ અસ્મિ ઇત્યસ્મદર્થેન ઉક્તમ્
નહિ [નનુ અહં તિષ્ઠામીત્યત્ર શરીરાદ્યહન્તૈવ સ્ફુટં પ્રતીયતે
તત્કથમત્ર પરાભટ્ટારિકોદયઃ ? ઇત્યત આહ - નહીત્યાદિ અયં પુનરત્ર
ભાવઃ - સ્વતન્ત્રપ્રકાશઘનાવિનશ્વરવસ્તુતત્ત્વં હિ પરમાર્થઃ તદેવ
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાત્ ગૃહીત દેહાદ્યહંભાવોઽપિ અહમિત્યુચ્યતે
તત્પ્રાચ્યસ્વરૂપાનપહારતોદ્દયોતનામ્ । દેહાદેસ્તુ પ્રત્યક્ષમેવ
વિચ્છિન્નતાપરમાર્થત્વમ્ ઇતિ કથં તત્ર અસ્મીતિ વ્યપદેશઃ ।] અત્ર -
પ્. ૭૬)
સર્વત્ર અહમિતિ પરિમિતં શરીરાદિ અપદિશ્યતે તસ્ય પ્રત્યક્ષેણૈવ
તાદ્રૂપ્યવિરોધાત્ । તદેવમીદૃશં સ્વયંપ્રથાત્મકં
[સ્વયંપ્રકાશાત્મકં ન તુ નરરૂપશક્તિરૂપભેદભેદાભેદતયા
પ્રકાશાધીનમિત્યર્થઃ ।] શિવાત્મકં રૂપમ્ અત એવ બોધસ્યાસ્ય
સ્વસંવિત્પ્રથાત્મકસ્ય કિંચિન્ન ઊનં નાપ્યધિકં [ભેદાભેદરૂપમ્ ।] -
તસ્યાપ્રકાશરૂપસ્ય ચિન્મયે અનનુપ્રવેશાત્ [પ્રકાશરૂપસ્ય પુનઃ
ચિત્સ્વરૂપેઽનુપ્રવેશાદિત્યર્થસિદ્ધમ્ ।] તદપેક્ષયા ચ માધ્યસ્થ્યમપિ ન
કિંચિત્ -
ઇત્યુપચયાપચયમધ્યસ્થાનીયેદન્તાનિર્દેશ્યાભાવલબ્ધપ્રતિષ્ઠાને
[ઉપચયઃ પ્રકાશે અપચયઃ ઘટે માધ્યસ્થ્યં યુષ્મદિ ઇતિ ।] ન પ્રભવન્તિ
તદ્બોધાવિચ્છેદરૂપાસ્મદર્થાઃ વિચ્છેદિતોઽપિ યુષ્મદર્થ એવમેવેતિ અત એવ
અલિઙ્ગે યુષ્મદસ્મદી ગીતે । દેહગતસંખ્યાદ્યુપચારેણ પરાપરાદિ
શક્તિગર્ભીકારાત્ સંખ્યાયોગસ્તુ ઉપપદ્યતે -
પ્. ૭૭)
તથાહિ - સ્વસ્વાતન્ત્ર્યોપકલ્પિતભેદાવભાસસ્ય અનન્તશરીરાદ્યેકતયૈવ

વિમૃશેત્ આવાં યુવાં વયં યૂયં ઇતિ ચ ઉપચયાદ્યાસ્તુ દેહગતા
ઉપચરિતુમપિ ન શક્યાઃ - ચિદ્રૂપસ્ય ઊનાધિકતાનુપપત્તેઃ સર્વં હિ
સર્વાત્મકમિતિ નરાત્માનો જડા અપિ ત્યક્તતત્પૂર્વરૂપાઃ
શાક્ત-શૈવરૂપભાજો ભવન્તિ - શૃણુત ગ્રાવાણઃ મેરુઃ શિખરિણામહં
ભવામિ અહં ચૈત્રો બ્રવીમિ ઇત્યપિ પ્રતીતેઃ । શાક્તમપિ યુષ્મદર્થરૂપમપિ
નરાત્મકતાં ભજત એવ - શાક્તરૂપમુજ્ઝિત્ત્વા ત્વં ગતભયધૈર્યશક્તિરિતિ
અનામન્ત્રણયોગેનાપિ પ્રતિપત્તેઃ । ભવાનિત્યનેન પાદા ગુરવ
ઇત્યાદિપ્રત્યયવિશેષૈશ્ચાપરાવસ્થોચિતનરાત્મકપ્રથમપુરુષવિષયતયાપિ -
પ્. ૭૮)
પ્રતીતિસદ્ભાવાત્ ત્યક્તશાક્તરૂપસ્યાપિ ચ અહંરૂપશિવાત્મકત્વમપિ સ્યાત્ ।
વ્યસ્યે દયિતે શરીરચિત્તત્ત્વમેવ અહં ભવામિ ઇતિ પ્રત્યયાત્ શિવસ્વરૂપમપિ ચ
ઉજ્ઝિતચિદ્રુપમિવ નરશક્ત્યાત્મકં વપુરાવિશત્યેવ । કોઽહમ્ એષોઽહમ્ અહો
અહં ધિક્ મામ્ અહો મહ્યમ્ ઇત્યાદૌ હિ અહમિતિ ગુણીકૃત્યાવિચ્છિન્નં
સ્વાતન્ત્ર્યં મુખ્યતયા તુ વિચ્છિન્નૈવ ઇદન્તા પ્રતીયતે યત્ર ભગવત્યા
અપરાયા ઉદયઃ હે અહમ્ ઇત્યાદૌ પરાપરશાક્તસ્પન્દસ્પર્શ એવ શિવસ્ય કિં તુ
પૂર્વં પૂર્વમવ્યભિચરિતમુત્તરત્ર તેન નરરૂપં સ્ફુટયૈવ પ્રતિપત્ત્યા
શાક્ત-શાંભવધુરમારોઢું શક્નુયાદેવ ન પુનર્વૈપરીત્યેન
આરોહણં સ્ફુટપ્રતીતિમયમ્ અત્યક્તનિજનિજરૂપતયા
પ્. ૭૯)
ત્ર્યાત્મકત્વાત્ એક દ્વિ બહુરૂપભાગિત્વમેતિ પ્રત્યેકમેતત્ ત્રિકમ્ । ઉક્તં હિ
એકં વસ્તુ દ્વિધા ભૂતં દ્વિધા ભૂતમનેકધા ।
ઇતિ એકાત્મકત્વે હિ અપ્રતિયોગિત્વાત્ શિવતાપ્રતિયોગિસંભવે શાક્તત્વમ્
અનેકતાયાં ભેદ એવ નરાત્મભાવ એકસ્યૈવ ઘટઃ ઘટૌ ઘટાઃ
ઘટપટપાષાણા ઇત્યપિ હિ તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતઃ તિષ્ઠન્તિ ઇતિ ચ એકેનૈવ
ક્રિયાશક્તિસ્ફુરિતમેવ એતત્ યથોક્તં -
અનેકમેકધા કૃત્વા કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્ ।
ઇતિ । અત એવ નર-શક્તિ-શિવાત્મનાં યુગપદેકત્ર પરામર્શે
ઉત્તરોત્તરસ્વરૂપાનુપ્રવેશ એવ - તસ્યૈવ વસ્તુતઃ તત્પરમાર્થરૂપત્વાત્ સ ચ
ત્વં ચ તિષ્ઠથઃ સ ચ ત્વં ચ અહં ચ તિષ્ઠામઃ ઇતિ પ્રતીતિક્રમ -
પ્. ૮૦)
એવ અકૃતકસંસ્કારસારઃ શાબ્દિકૈર્લક્ષણૈરનુગમ્યતે તથા ચ
નિજભાષાપદેષ્વપિ સંસ્કારસ્ય યત્ર નામાપિ ન અવશિષ્યતે
બૌદ્ધાન્દ્રદ્રવિડાદિષુ તત્રાપિ અયમેવ વાચનિકઃ ક્રમઃ વચનક્રમશ્ચ
હાર્દીમેવ પ્રતીતિં મૂલતોઽનુસરન્ તત્પ્રતીતિરસરૂપતયા પ્રતીતેરપિ
એવંરૂપત્વમવગમયેત્ યથોક્તં મયૈવ
* * ન હૃદયંગમગામિની ગીઃ ।
ઇતિ । તત્ સર્વથા અકૃતકા એવંપ્રતીતિઃ યથોક્તમ્ -
ન તૈર્વિના ભવેચ્છબ્દો નાર્થો નાપિ ચિતેર્ગતિઃ ।
ઇતિ । શ્રીમાલિનીતન્ત્રેઽપિ ।
એવં સર્વાણુસંઘાતમધિષ્ઠાય યથા સ્થિતા ।
તથા તે કથિતા શંભોઃ શક્તિરેકૈવ શાંકરી ॥
ઇતિ । શ્રીતન્ત્રસમુચ્ચયેઽપિ -
નર શક્તિ-શિવાવેશિ વિશ્વમેતત્સદા સ્થિતમ્ ।
વ્યવહારે ક્રમીણાં ચ સર્વજ્ઞાનાં ચ સર્વશઃ ॥
પ્. ૮૧)
ઇતિ । તદેવ નરશક્તિશિવાત્મકં સ્ફુટપ્રતિપત્તિસંપ્રદાયોપદેશેન દર્શિતં
નરઃ શક્તિઃ શિવ ઇતિ તુ સર્વંસહઃ પ્રતિપત્તિક્રમઃ
પરમેશ્વરેચ્છાસ્વાતન્ત્ર્યસૃષ્ટઃ ઇત્યલં
પરશક્તિપાતપવિત્રિતબહુશ્રુતસહૃદયસોપદેશકતિપયજનહૃદયહારિણ્યા
[સહૃદયા ઇતિ રસિકશ્રોતારઃ । કતિપયેતિ તથા ચોક્તમ્ -
પૂજકાઃ શતશઃ સન્તિ ભક્તાઃ સન્તિ સહસ્રશઃ ।
પ્રસાદપાત્રમાશ્વસ્તા દ્વિત્રાઃ સન્તિ ન પઞ્ચપાઃ ।
ઇતિ ।] પ્રસક્તાનુપ્રસક્ત્યા । તત્ વ્યાખ્યાતં શૃણુ દેવિ ઇતિ । ઉત્તરસ્યાપિ ઇતિ યદુક્તં
- કથમનુત્તરમિતિ તત્ર પ્રતિવચનમ્ - ઉત્તરસ્યાપિ સંનિહિતસ્ય યત્ અનુત્તરં
પ્રાગુક્તક્રમેણ હિ ઉત્તરમપિ અનુત્તરતાદાત્મ્યેનૈવ ભવેત્ નાન્યથા અત એવ
ઉત્તરમપિ અનાહૃત્ય અનાદરે ષષ્ઠી ઉત્તરં રૂપં હિ
અનાહૃતતદ્ભાવમનુતરરૂપમેવ [અનાદૃતોત્તરભાવમ્ ।] ભેદો હિ
અયમુત્તરરૂપો નિતરામેવ અભેદ-
પ્. ૮૨)
ભુવમધિશયય [અધિશયય - આશ્રિત્ય । તથા - ભેદરૂપતયા ।] તથા ભવેત્ ।
યથોક્તં
પરવ્યવસ્થાપિ [પરવ્યવસ્થા - ભેદનિયમઃ । પરે - ભિન્નપદાર્થે ।] પરે
યાવન્નાત્મીકૃતઃ પરઃ ।
તાવન્ન શક્યતે કર્તું યતોઽબુદ્ધઃ પરઃ પરઃ ॥
ઇતિ । તથા ઉત્તરસ્યાપિ [ઉત્તરસ્યાપીતિ વક્ષ્યમાણસ્ય । અનુત્તરમ્ - ઉત્તીર્ણમ્ ।]
ગ્રન્થભાગસ્ય અનુત્તરં તેનાપિ ઉત્તરીતું ન શક્યતે । પશ્યન્ત્યા [પશ્યન્ત્યા
અપીતિ વિમર્શસતત્ત્વં હિ પ્રકાશતત્ત્વં સ એવ વિમર્શ પ્રથમપ્રસરરૂપઃ ।
યદુક્તમ્
અવિભાગા તુ પશ્યન્તી સર્વતઃ સંહૃતક્રમા ।
સ્વરૂપજ્યોતિરેવાન્તઃ સૂક્ષ્મા વાગવપાયિની ॥
ઇતિ । સૈવ ચાર્થપ્રતિપાદનેચ્છારૂપવિવક્ષાસ્વરૂપે મનસિ વિજ્ઞાનરૂપે
વર્તતે યા મધ્યમેતિ કથ્યતે ઇયં ચ નિત્યં પ્રાણાપાનાન્તરે
સર્વસાધારણૈકેતિ । યદુક્તમ્ -
આસ્તે વિજ્ઞાનરૂપત્વે સ શબ્દોઽત્ર વિવક્ષયા ।
મધ્યમા કથ્યતે સૈવ બિન્દુનાદમરુત્ક્રમાત્ ॥
ઇતિ । પુનરપિ ચ સૈવ વક્ત્રનાડ્યાં પ્રાપ્તા
કણ્ઠાદિસ્થાનવિભક્તકકારાદિવર્ણાસાધારણા વૈખરીત્યુચ્યતે સૈવ
ગ્રન્થરૂપેતિ ઇત્યતસ્તખ્યૈતત્પ્રસરરૂપત્વાત્ કથં તેન નિર્ણેતું શક્યતે ।
ઉક્તં ચ -
સ્થાનેષુ વિવૃતે વાયૌ કૃતવર્ણપરિગ્રહા ।
વૈખરી વાક્ પ્રયોક્તૄણાં પ્રાણવૃત્તિનિબન્ધના ॥
ઇતિ] -
પ્. ૮૩)
અપિ પરાભટ્ટારિકાયાઃ પ્રથમપ્રસરત્વાત્ ઉત્તરસ્યાપિ ચ મદીયસ્ય
એતદેવાનુત્તરં પરમાર્થઃ ઉત્તરસ્ય ત્રિશૂલપ્રેરણાદિમયસ્ય [યથાલોકેન
દીપસ્ય કિરણૈર્ભાસ્કરસ્ય વા ।
જ્ઞાયતે દિગ્વિભાગાદિ તદ્વચ્છક્ત્યા શિવઃ પ્રિયે ॥
ઇતિ । ત્રિશૂલેન લોલીભૂતશક્તિત્રિતયેન યઃ ઉત્તરઃ સમાવેશસ્તસ્ય ! યથોક્તં
લોલીભૂતમતઃ શક્તિગ્રિતયં તત્ત્રિશૂલકમ્ ।
યસ્મિન્નાશુ સમાવેશાદ્ભવેદ્યોગી નિરઞ્જનઃ ॥
ઇતિ ।] યત્ અનુત્તરં વિશ્રાન્તિસ્થાનં કિં તત્ ? ઇત્યાહ - યતઃ સ્યાત્ અયં કૌલિકો
વિધિઃ - કૌલિકઃ કુલાકુલાત્મા પ્રાક્ વ્યાખ્યાતો વિધીયમાનત્વાત્ વિધિઃ
મહાસૃષ્ટિરૂપો [મહાસૃષ્ટિરૂપઃ - શુદ્ધવિદ્યારૂપઃ ।]
ગર્ભીકૃતાનન્તસૃષ્ટ્યાદિકોટિશતો યસ્માત્પ્રસૃત એતદેવ તદનુત્તરં યદુક્તમ્ -
પ્. ૮૪)
* * * યતઃ [યસ્મિન્સર્વં યતઃ સર્વં યઃ સર્વં સર્વતશ્ચ યઃ ।
યશ્ચ સર્વમયો નિત્યં તસ્મૈ સર્વાત્મને નમઃ ॥
તત્ર યત એકસ્માત્ કર્તુઃ સર્વમિદં કાર્યજાતં પ્રભવતીતિ યતઃ સર્વમ્
ઇત્યેકસ્ય તત્ત્વસ્ય સર્વકર્તૃત્વં પ્રતિપાદિતં તથા યસ્મિન્ સર્વમ્ ઇતિ
સર્વજ્ઞત્વમ્ ઇદમત્યન્તભિન્નાભાસમયં ભાવજાતં
સંવેદ્યમાનતામાત્રનિબન્ધનતત્તત્સ્વાત્મના સત્
સુખાદિસર્વાવસ્થાનુગતૈકસંવેદિતૃત્વમાત્રસ્વભાવે પ્રકાશાત્મનિ યસ્મિન્
સ્થિતં નાનાત્વમેવેદમિત્થં યદ્વશાત્ સ્ફુરતીત્યર્થઃ યઃસર્વમ્ ઇત્યનેન
સ્વેચ્છામાત્રવ્યતિરિક્તોપાદાનરૂપવસ્ત્વન્તરનિરપેક્ષત્વમસ્યોક્તમ્ સર્વતશ્ચ
ય ઇત્યનેન સર્વસ્મિન્ વેદ્યે વસ્તુનિ ય એવૈકઃ પરિસ્ફુરતિ તેન નાસ્ય
સ્વરૂપવિક્રિયેત્યર્થઃ યશ્ચ સર્વમયો નિત્યમ્ ઇતિ કાર્યાનારમ્ભેઽપિ
સર્વાત્મકત્વપ્રતિપાદનમ્ ઇત્યમત્ર તાત્પર્યાર્થઃ - સર્વમેકઃ સર્વજ્ઞઃ
સર્વકર્તા નિરુપાદાનઃ નિરુપાધિર્નિત્યં સર્વાત્મકત્વેનાવભાસતે ઇતિ
શ્રીમદ્રાજાનકરામકણ્ઠટીકાયામ્ ।] સર્વં * * * * * * * *
ઇતિ । તથાહિ ઇદં વિશ્વં
ચિચ્ચિત્તપ્રાણદેહસુખદુઃખેન્દ્રિયભૂતઘટાદિમયમેકસ્યાં [ચિત્ ઇતિ
શૂન્યપ્રમાતા ।] વા પરસ્યાં પરમેશ્વર્યાં ભૈરવસંવિદિ [નનુ ચ
સર્વમિદં પ્રકાશરૂપમેવાન્યથા જગતોઽન્ધતાપ્રસઙ્ગસ્તત્કિમિતિ ઉક્તં
સંવિદિ અભેદેનૈવ બોધાત્મકેન રૂપેણેતિ અયમત્ર ભાવઃ - યદ્યપિ
પ્રકાશસત્તાં વિના ન કિઞ્ચિત્ પ્રકાશતે ઇતિ સત્યં તથાપિ પરસ્પરં તે
વિચ્છિન્ના એવ અનુત્તરસ્વરૂપે તુ પરસ્પરવિચ્છેદો નાસ્તિ ઇતિ અનુત્તરત્વમસ્ય।]
અવિભાગેનૈવ બોધાત્મકેન રૂપેણ આસ્તે યદ્યપિ બોધાત્મકં -
પ્. ૮૫)
રૂપં નાસ્તમેતિ જાતુચિદપિ તદસ્તમયે અપ્રકાશમાનતાપત્તેઃ તથાપિ

પરસ્પરાભાવાત્મકોઽવચ્છેદઃ તત્ર નાસ્તિ વિશ્વાત્માન
[આત્મૈવ સર્વભાવેષુ સ્ફુરન્નિર્વૃતચિદ્વિભુઃ ।
અનિરુદ્ધેચ્છાપ્રસરઃ પ્રસરદ્દૃક્ક્રિયઃ શિવઃ ॥
સ યદાસ્તે ચિદાહ્લાદમાત્રાનુભવતલ્લયઃ ।
તદિચ્છા તાવતી તાવત્તાવજ્જ્ઞાનં ક્રિયા હિ સા ॥
સુસૂક્ષ્મશક્તિત્રિતયસામરસ્યેન વર્તતે ।
ચિદ્રૂપાહ્લાદપરમો નિર્વિભાગઃ પરસ્તદા ॥
ઇતિ શિવદૃષ્ટૌ ।] એવ ભાવાઃ તત્ર ચ યદિ એષામવસ્થિતિઃ ન સ્યાત્ તત્
પ્રથમાનુસંધાનાદિકમેવ અક્ષપ્રેરણોપયોગ્યપિ ન ભવેત્ ઇતિ
સમુચિતાનુદિતેદન્તાકમહંપરામર્શમાત્રાભિન્નમેવ ભાવજાતં
વિગતભેદકલનં તિષ્ઠતિ ન તત્ર કશ્ચિત્ અવચ્છેદઃ તથા યદિ અત્ર સ્પષ્ટઃ
સન્નયં વિધિઃ કૌલિકઃ સ્થિતો -
પ્. ૮૬)
વિશ્રાન્તિં પ્રાપ્તઃ સર્વમિદં હિ ષટ્ત્રિંશદાત્મ તતઃ
સામાન્યસ્પન્દસંવિદાત્મનઃ શક્તિમતઃ પરશક્તિપ્રધાનાત્ શિવાત્
સ્વશક્ત્યા સૃષ્ટમપિ સત્ તત્રૈવ ભૈરવવિશેષસ્પન્દાત્મનિ શક્તિપ્રધાને
સ્વસ્વરૂપે વિશ્રામ્યેત્ તદેવ સ્વસ્વભાવનિષ્ઠિતત્વં ભાવાનાં । યદુક્તં
યસ્મિન્સર્વં * * * * * * * * * *
ઇતિ । તદેતત્ શિવશક્ત્યાત્મૈવ સામાન્યવિશેષરૂપમેકાત્મકમપિ
પરમેશ્વરેણૈવ ઉપદેશોપાય પ્રવેશાય પૃથક્ કૃત્ય નિરૂપ્યમાણં
વસ્તુતઃ પુનરેકમેવ સ્વતન્ત્રચિન્મયમહમિત્યૈશ્વર્યશક્તિસારમનુત્તરમ્ ।
યત્ર કીદૃશે સ્વસ્વરૂપેઽવસ્થિતઃ મમ હૃદ્વ્યોમ્નિ મમેતિ યત્ એતત્ હૃદયં
સર્વભાવાનાં સ્થાનં પ્રતિષ્ઠાધામ નીલાદીનાં હિ અન્તતઃ
ક્રિમિપર્યન્તં ચિદંશાનિવિષ્ટાનાં ન કિંચિત્ નીલાદિ રૂપમિતિ પ્રમાતુરેવ
પ્. ૮૭)
યત્ મમેતિ અવિચ્છિન્નચમત્કારાંશોપારોહિત્વં મમ નીલં ભાતમ્ ઇતિ તદેવ
નીલાદિરૂપત્વમિતિ તસ્ય મમેત્યસ્ય નીલાદ્યનન્તસર્વભાવહૃદયસ્ય યત્ વ્યોમ
યત્ર તત્ મમકારાત્મકં વિશ્વં વીતં [વિશેષેણ ઇતં ગતં વીતમ્ ।] સમ્યક્
ધૃતમ્ અત એવ ત્યક્તભિન્નનિજરૂપતયા શૂન્યરૂપં વ્યોમ યત્ર તથા
મમેત્યસ્ય ભિન્નાભિન્નરૂપપરાપરસંવિદાત્મનો યત્ હૃદયં
પર્યન્તપ્રતિષ્ઠાધામ અહમિતિ તસ્યાપિ વ્યોમ સંહારરૂપકલનેન મ હ અ ઇતિ
નરાત્મકં લીનં બિન્દ્વાત્મશક્તૌ મ-ઇતિ કુણ્ડલિની-હ-કલારૂપાયાં
પ્રવિશ્ય પરિપૂર્ણનિરર્ગલચમત્કારે સર્વાવિચ્છિન્ને અ-ઇત્યનુપ્રવિષ્ટં
તથાભવતિ એતદેવ મમ હૃદ્વ્યોમ એવં યત ઇદં -
પ્. ૮૮)
પ્રસૃતં યત્ર ચ વિશ્રાન્તં તદેવ નિત્યમનાવૃતસ્વભાવં સ્વયં
પ્રથમાનમ્ અનપહ્નવનીયમનુત્તરમ્ । યથોક્તમ્
યત્ર સ્થિતમિદં સર્વં કાર્યં યસ્માચ્ચ નિર્ગતમ્ ।
તસ્યાનાવૃતરૂપત્વાન્ન નિરોધોઽસ્તિ કુત્રચિત્ ॥
ઇતિ । આવરકત્વેન નિરોધકાભિમતોઽપિ હિ તદાવરણાદિસ્વાતન્ત્ર્યેણ
પ્રકાશમાનો દૃક્ક્રિયાત્મક એવ પરમેશ્વરઃ યદિત્યયં નિપાતઃ
સર્વવિભક્ત્યર્થવૃત્તિઃ અપરવાક્યીયસંબન્ધૌચિત્યાત્ વિશેષે સ્થાસ્નુરત્ર
પઞ્ચમ્યર્થે સપ્તમ્યર્થે ચ વર્તતે । અયં હિ આઞ્જસ્યેન [સૂક્ષ્માર્થવિવેકં
વિનાપિ] અર્થઃ - યદયં [યત્ - યસ્માત્ ।] કૌલિકઃ સૃષ્ટિપ્રસરઃ યચ્ચ મમ
હૃદ્વ્યોમ્નિ અવસ્થિતઃ તદેવાનુત્તરમ્ । એવં તસ્યૈવ
પ્રસરવિશ્રાન્ત્યુભયસ્થાનત્વં -
પ્. ૮૯)
નિરૂપ્ય પ્રસરક્રમસ્વરૂપં ક્રિયાશક્તિસ્પન્દવિસર્ગં નિરૂપયતિ કથયામિ
ઇત્યાદિ તદેવ હિ રૂપમ્ અહં
પરાનુત્તરાત્મપરાપરાદિમયપશ્યન્ત્યાદિપ્રસરપરિપાટ્યાઽવિચ્છિન્નૈકતા-
પરમાર્થઃ કથયામીતિ સમુચિતવ્યપદેશં
પરાભટ્ટારિકોદયભાગિવૈખર્યન્તં વાક્યપ્રબન્ધં
શાસ્ત્રીયલૌકિકાદિબહુભેદં વ્યક્તયામીતિ તદુક્તમ્
* * * * * * * * સર્વતશ્ચ યઃ
ઇતિ । પ્રથમપર્યન્તભુવિ પરાભટ્ટારિકાત્મનિ તત્પ્રસરાત્મનિ ચ
પરાપરાદેવતાવપુષિ અનુત્તરધ્રુવપદવિજૃમ્ભૈવ તદાહુર્નિજવિવૃતૌ [તથૈવ
શિવદૃષ્ટાવપિ
યદા તુ તસ્ય ચિદ્ધર્મવિભવામોદજૃમ્ભયા ।
ઇત્યાદ્યુક્તમ્ । શ્રીમદુત્પલદેવપ્રભુપાદૈરપિ
સ્ફારયસ્યસ્ત્રિલમાત્મના સ્ફુરન્
વિશ્વમામૃશસિ રૂપમામૃશન્ ।
યત્સ્વયં નિજરસેન ઘૂર્ણસે
તત્સમુલ્લસતિ ભાવમણ્ડલમ્ ॥
ઇતિ ।] શ્રીસોમાનન્દપાદાઃ -
પ્. ૯૦)
કથયામિ ઇતિ ઉચ્ચારયામિ ઉત્કલિકાત ઇતિ તથાહમેવ સર્વસ્ય અન્તશ્ચિદ્રૂપેણ
કથયામીતિ તદેવાસ્માભિઃ યુક્ત્યુપદેશસંસ્કારૈઃ નિર્મલયય
હૃદયઙ્ગમીકૃતમ્ । સ્વરૂપં ચાસ્ય પરમેશ્વરસ્ય સદ્ય ઇતિ - ય એવ ચ
પરમેશ્વરો ભૈરવાત્માકુલાનુતરધ્રુવધામતયા - ઉક્તમ્ તદેવેદં સર્વં
સત્ કૌલિકવિધિરૂપં નહિ પ્રકાશવિમર્શશુદ્ધભૈરવસ્વરૂપાતિરેકિ કિંચિત્
ભાવાનાં સત્ત્વં સત્તાસંબન્ધાર્થક્રિયાકારિત્વાદીનામપિ સત્તાહેતુતા
પરાભિમતાનામપિ સત્તાયોગે તથાત્વાનુપપત્તેઃ
સત્ત્વાન્તરાર્થક્રિયાન્તરયોગે ચાનવસ્થાપત્તેઃ પ્રથમત એવ તથા
વિમર્શજીવિતપ્રકાશમયત્વમેવ સત્ત્વં તત્ ચ
સ્વાતન્ત્ર્યવિમર્શસારાહંભાવભરિતમિતિ ભૈરવરૂપમેવ । યદ્વા સતિ
સદ્રૂપે યસ્યતિ યત્નં કરોતિ ક્રિયાશક્તિપ્રાણત્વાત્ તત્ સદ્ય ઇતિ ક્વિપિ -
પ્. ૯૧)
નપુંસકનિર્દેશઃ સદ્યદિતિ કેચિત્ ગુરવઃ પઠન્તિ । તદુક્તં શ્રીસિદ્ધસન્તાને -
પ્રકાશમાનાભાસૈવ યદ્ભૂતિસ્તત્સદેવ હિ ।
ઇતિ । શ્રીસ્પન્દેઽપિ
* * * તદસ્તિ પરમાર્થઃ ।
ઇતિ । શ્રીસોમાનન્દપાદૈરપિ -
યત્સત્તત્પરમાર્થો હિ પરમાર્થસ્તતઃ શિવઃ ।
ઇતિ સ્વરૂપમુક્તમ્ । તદુક્તં -
યઃ સર્વં * * * * * * * * *
ઇતિ । અસ્યૈવ ક્રિયાશક્તિપ્રસરં નિરૂપયતિ કૌલિકસિદ્ધિદમ્ ઇતિ કૌલિકં યત્
વ્યાખ્યાતં તસ્ય સિદ્ધિઃ તથાત્વદાર્ઢ્યં તત્ યતો ભવતિ તત્ર હિ
પરમાર્થપ્રમાતરિ સકલં કુલાકુલાદિ તથા ભવતિ યત્ર પ્રતીયમાનં
સર્વં તથાત્વદાર્ઢ્યં ભજતે । તદુક્તં
* * * * * * * પરાત્પરતરં ત્રિકમ્ ।
પ્. ૯૨)
ઇતિ । અન્યત્રાપિ -
વેદાચ્છૈવં તતો વામં તતો દક્ષં તતઃ કુલમ્ ।
તતો મતં તતશ્ચાપિ ત્રિકં સર્વોત્તમં પરમ્ ॥
ઇતિ । શ્રીનિશાચારેઽપિ
વામમાર્ગાભિષિક્તોઽપિ દૈશિકઃ પરતત્ત્વવિત્ ।
સંસ્કાર્યો ભૈરવે સોઽપિ કુલે કૌલે ત્રિકેઽપિ સઃ ॥
ઇતિ । શ્રીસર્વાચારેઽપિ -
વામમાર્ગાભિષિક્તોઽપિ દૈશિકઃ પરતત્ત્વવિત્ ।
ક્રમાદ્ભૈરવતન્ત્રેષુ પુનઃ સંસ્કારમર્હતિ ॥
ઇતિ । ક્રમશ્ચ એષ એવ યથોક્તમ્ - એવં યત્
સર્વલોકવેદસિદ્ધાન્તવામદક્ષિણકુલમતભૂમિષુ પરમાર્થપ્રમાતૃ ઇતિ ।
યથોક્તમ્
યશ્ચ સર્વમયો નિત્યં તસ્મૈ સર્વાત્મને નમઃ ।
ઇતિ । તદેવાનુત્તરમેતત્સર્વં ગર્ભીકૃત્યોક્તં નિજવિવૃતૌ સોમાનન્દપાદૈઃ
કિંબહુના સર્વમેવાનુત્તરમનુત્તરત્વાત્ ઇતિ । અયં તાત્પર્યાર્થઃ -
પ્. ૯૩)
સ-અલ બહુસંવે-અણફુરિતમત
ઉજહિત હિંચિ અજત્તો હિત્ત-ઉપફુર ।
ઇજ કુટ્ટિ ઉસ અલભાવ
સંવે-અણર-અણણિહાણુઇ-ઉ ॥
પરિ-આણહુ-એત્તિ-અણુતુરુછત્તુહજસઠ્ઠ-ઉસમ્મૂઢતુણિ-અચ્છહતુહ-અત્તાસિ-અ-ઊ-
ઉ-ઊ-ઉસુબાહિરવિતુરહુંબન્ધુણમોક્ખત-ઉ-ઇરિ-અવહુવિકુણસિવિસગ્ગુણિમસિદ્વ-
ઉપુણસંહરસિજ્જિતિપવિણણુવિરિઞ્ચરુદ્રમ-અલક્ખહિમસરણિરોહચિન્ત-ઇમલક્ખ-
એક્કવા-અપરિ-આણહુ-અત્તાણ-ઉપરમત્થ-અણણુણકો-ઇવિ-આસુબહુ-ઇ-ઉસ-અલ-
ઉસત્થત્થ ।
ઇતીદૃક્ વ્યાખ્યાનં ત્યક્ત્વા યત્ અન્યૈઃ વ્યાખ્યાતં તત્પ્રદર્શનં દૂષણમ્
યદ્યપિ પદવાક્યસંસ્કારવિહીનૈઃ સહ બ્રીડાવહા ગોષ્ઠીકૃતા ભવતિ
તથાપિ સચેતસોઽનુત્તરમવબોધયિતું તત્ એકવારં તાવત્ લિખ્યતે - અનુત્તરમ્
ઇત્યાદિના સાર્ધેનશ્લોકેન શિવવિષયઃ [અત્રાયં ભાવઃ । શિવઃ વિષયો યસ્યેતિ
વિગ્રહઃ યતઃ
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ ખેચરીસમતાં વ્રજેત્ ॥
ઇત્યુક્તમ્ । તથા શક્તિર્વિષયો યસ્યેત્યેવં વિગ્રહો બોધ્યઃ યતઃ
તાં મે કથય દેવેશ * * * * * * * ॥
ઇત્યુક્તમ્ ઇતિ પૂર્વપક્ષવ્યાખ્યા તદેવ સિરસિતુમાહ - અત્ર યદીત્યાદિ તત્ર
અનુપપત્તિમાહ તન્નરેતિ ।] પ્રશ્નઃ । હૃદયસ્થા
પ્. ૯૪)
ઇત્યાદિના શ્લોકેન શક્તિવિષયઃ । તથા શૃણુ દેવિ ઇત્યત્ર પ્રતિવચનગ્રન્થે
ઉત્તરસ્યાપ્યનુત્તરમ્ ઇતિ તત્રાર્થઃ ઉત્તરં ચ શૃણુ અનુત્તરં ચ ઇતિ । અત્ર યદિ એષા
ત્રિકાર્થાભિપ્રાયેણ વ્યાખ્યા તત્ નરવિષયતૃતીયપ્રશ્નપ્રસઙ્ગઃ । અથ તુ

યામલાભિપ્રાયેણ તત્રાપિ ન દ્વે વસ્તુની શિવશક્ત્યાત્મકે યામલમુચ્યતે યેન
[યેનેતિ દ્વિવસ્તુપૃથક્સ્વભાવતયા ઇત્યર્થઃ ।] પૃથક્ પ્રશ્નવિષયતોપપત્તિઃ
અથશબ્દાર્થશ્ચ [અથાદ્યા ઇત્યત્ર વક્ષયમાણઃ ।] ન સંગચ્છતે સ હિ
સજાતીયનિશ્ચયાનન્તર્યવૃત્તિઃ ઉત્તરસ્વરૂપાવધારણમન્તરેણ ચ
અનુત્તરવિષયસ્યૈકપ્રશ્નસ્ય અનુપપત્તિઃ તથાહિ [યદુક્તં તૈઃ
પ્રતિવચનગ્રન્થે ઉત્તરં ચ શૃણુ અનુત્તરં ચેતિ તન્નિર્દલયિતુમાહ
ઉત્તરસ્વરૂપેતિ તદેવ સમર્થયતિ તથાહીત્યાદિના ।] કેષુચિત્ વૃદ્ધપુસ્તકેષુ
પ્. ૯૫)
ઈદૃક્ શ્લોકાન્તરં દૃશ્યતે
શ્રુતં દેવ મહાજ્ઞાનં ત્રિકાખ્યં પરમેશ્વર ।
ઉત્તરં ચ તથા જ્ઞાનં ત્વત્પ્રસાદાવધારિતમ્ ॥
ઇતિ । તસ્માત્ શ્રીસોમાનન્દપાદનિરૂપિતવ્યાખ્યાનુસારેણૈવ યત્ ગુરવઃ
સમાદિક્ષન્ તદેવ સર્વસ્ય કરોતિ શિવમ્ ।
ઇત્યસંસ્કૃતદુર્વ્યાખ્યાતામસોન્મૂલનવ્રતઃ [તામસં તમોપટલમ્ ।] ।
ષડર્ધશાસનાપૂતહૃદમ્બુજવિકાસકઃ ॥
સંસ્ત્યાનાનન્ત [સંસ્ત્થાનઃ શ્યાનીભૂતઃ ।] પાશૌઘવિલાપકલસદ્રુચિઃ
[સૂર્યપક્ષે પાશૌઘઃ પિશાચાદિસમૂહઃ ।] ।
દીપ્તોઽભિનવગુપ્તેન વ્યાખ્યાભાનુઃ પ્રકાશિતઃ ॥
એવં યતોઽયં કૌલિકો વિધિઃ પ્રભવતિ યત્ર ચ પ્રતિષ્ઠાપદવીં ભજતે
યન્મયં ચ ઇદં કૌલિકં તદેવાનુત્તરમિત્યુક્તમ્ । તત્ર કસ્તાવત્ કૌલિકો
વિધિઃ? કથં ચ અસ્ય પ્રસરોઽનુત્તરાત્? કથં ચાત્રૈવ અસ્ય પ્રતિષ્ઠા? કથં
ચ અનુત્તરૈક
પ્. ૯૬)
રૂપત્વં? [કૌલિકવિધેરિતિ યોજ્યમ્ ।] યચ્ચોક્તમ્ - ઉત્તરસ્યાપ્યનુત્તરમિતિ તત્ સર્વં
યુક્ત્યાગમસ્વસંવેદનનિષ્કર્ષણતત્ત્વાવબોધાવાપ્તવિમર્શનિપુણાન્
શિષ્યાન્ પ્રતિ વિતત્ય નિર્ણિનીષુઃ ભગવાન્ પ્રસ્તૌતિ ગ્રન્થાન્તરમ્
એતાવદ્દૃઢોપદેશનિર્દલિતભેદાભિમાનવિકલ્પાનલ્પસંસ્કારાણાં તુ
સર્વમેતાવતૈવ અનુત્તરં કથમ્ ઇત્યાદિસાર્ધશ્લોકયુગલનિગમિતેન [નિગમિતેતિ -
ઇત્થં માયાપદે પરપ્રતિપત્ત્યૈ નયઃ
પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનાનિ બોધહેતવઃ તત્ર સાધ્યવત્તયા
પક્ષસાધનં પ્રતિજ્ઞા સંદિગ્ધસાધ્યવાન્ પક્ષઃ યથા - પર્વતોઽયં
વહ્નિમાનિતિ તત્રૈવ પરપ્રતિપત્ત્યૈ લિઙ્ગપ્રતિપાદકં હેતુઃ યથા -
ધૂમવત્ત્વાઅદિતિ તત્રૈવ સ્ફુટપ્રતિપત્તિકારણમુદાહરણમ્ યથા -
ધૂમવામ્યઃ સ વહ્નિમાન્ ઇતિ મહાનસાદૌ વ્યાપ્તિદર્શનાત્ પક્ષે
સાધનોપસંહાર ઉપનયઃ - તથા ચાયમિતિ તત્રૈવ પક્ષે સાધ્યોપસંહારો
નિગમનમિતિ યથા - તસ્માત્તથેતિ તત્ર દૃઢશક્તિપાતવતાં નિગમનેનૈવ
પ્રતિપત્તિરિતિ કિં તેષામન્યેન અન્યેષા તર્કેણૈવ પ્રતિપત્તિરિતિ
વક્ષ્યમાણગ્રન્થાવતારઃ ।] પ્રશ્નેન શૃણુ દેવિ ઇત્યાદિના
સાર્ધશ્લોકનિર્ણીતેન ચોત્તરેણ અનુત્તરપદપ્રાપ્તિવશાવિષ્ટજીવ -
પ્. ૯૭)
ન્મુક્તભાવાનાં કૃતકૃત્યતા અતસ્તાવન્માત્ર એવ
દૃઢપ્રતિપત્તિવિત્રીકૃતૈર્વિશ્રમણીયમ્ - ઇત્યુદ્ભુજાઃ ફૂત્કુર્મઃ ।
તદનુત્તરપરભૈરવપદવિમલદર્પણાન્તર્નિવિષ્ટકૌલિકપદપ્રવિવિક્તયે
ગ્રન્થાન્તરમવતરતિ ઇત્યુક્તમ્

તદ્યથા -
અથાદ્યાસ્તિથયઃ સર્વે
સ્વરા બિન્દ્વવસાનગાઃ ।
તદન્તઃ કાલયોગેન
સોમસૂર્યૌ પ્રકીર્તિતૌ

પૃથિવ્યાદીનિ તત્ત્વાનિ
પુરુષાન્તાનિ પઞ્ચસુ ।
ક્રમાત્કાદિષુ વર્ગેષુ
મકરાન્તેષુ સુવ્રતે

વાયવગ્નિસલિલેન્દ્રાણાં
ધારણાનાં ચતુષ્ટયમ્ ।
તદૂર્ધ્વં શાદિ વિખ્યાતં
પુરસ્તાદ્બ્રહ્મપઞ્ચકમ્

પ્. ૯૮)
અમૂલા તત્ક્રમાજ્જ્ઞેયા
ક્ષાન્તા સૃષ્ટિરુદાહૃતા ।
સર્વેષામેવ મન્ત્રાણાં
વિદ્યાનાં ચ યશસ્વિનિ

ઇયં યોનિઃ સમાખ્યાતા
સર્વતન્ત્રેષુ સર્વદા ।
તત્રાકુલમનુત્તરમેવ કૌલિકં - સૃષ્ટિરૂપમિતિ નિર્ણીયતે । અથ તત્સૃષ્ટિરિતિ
સંબન્ધઃ તદેવાનુત્તરં પદં - સૃષ્ટિરિત્યર્થઃ યદ્યપિ ચ સૃષ્ટાવપિ
પ્રાક્તનનયેન કાલાપેક્ષિ પૌર્વાપર્યં ન સ્યાત્ તથાપિ
ઉપદેશ્યોપદેશભાવલક્ષણો ભેદો યાવત્ સ્વાત્મનિ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પરમેશ્વરેણ
ભાસ્યતે તાવત્પૌર્વાપર્યમપિ - ઇતિ તદપેક્ષયા અથ-શબ્દેનાનન્તર્યમ્ -
પ્. ૯૯)
અનન્તરમકુલમેવ સૃષ્ટિરૂપમિતિ યાવત્ ન તુ
પ્રશ્નપ્રતિજ્ઞાભ્યામાનન્તર્યમથ-શબ્દેનોક્તમ્-
એકપ્રઘટ્ટકગતસજાતીયપ્રમેયાપેક્ષક્રમતાત્પર્યપ્રતીતિપ્રવણત્વાદસ્ય
[અસ્ય - અથશબ્દસ્ય ।] અન્યથા તૂષ્ણીંભાવાદેરનન્તરમિદમ્ ઇત્યપિ સર્વત્ર
તત્પ્રયોગાવકાશઃ અસ્તુ - ક ઇવ અત્ર ભવતઃ ક્લેશઃ? ઇતિ ચેત્ - ન કશ્ચિત્ - ઋતે
પ્રતીત્યભાવાત્ [પ્રતીતિબાધ એવ ક્લેશ ઇત્યર્થઃ તેન નાપાતક્લેશઃ અપિ તુ
મૂલક્લેશ એવેતિ ભાવઃ ।] યત્તુ શ્રીસોમાનન્દપાદાઃ -
અકારઃ શિવ ઇત્યુક્તસ્થકારઃ શક્તિરુચ્યતે ।
ઇત્યાગમપ્રદર્શનેન અથ ઇત્યેતાવદેવાનુત્તરમ્ [તથા ચ સતિ
અધિકરણસિદ્ધાન્તનીત્યા યત્ પૂર્વમુક્તં યદ્યપિ પૌર્વાપર્યં ન સંભવતિ
તથા તૂષ્ણીંભાવાદેરપિ ઇત્યાદિ તચ્છઙ્કૈવ કાચિન્નાસ્તીતિ । એકસ્મિન્કાર્યે
સિદ્ધે કાર્યાન્તરાણિ સ્વયમેવ સિદ્ધ્યન્તિ યત્ર સોઽધિકરણસિદ્ધાન્તઃ ।] ઇતિ
વ્યાચચક્ષિરે થકારહકારસમવ્યાપ્તિકતાભિપ્રાયેણ સર્વત્ર પ્રથમોલ્લાસે
પ્રસરદનન્તાનન્ત -
પ્. ૧૦૦)
વસ્તુસૃષ્ટિશક્ત્યભેદરૂપત્વાત્
સર્વભૂતસ્થજીવનરૂપપરનાદાવલમ્બનરૂપત્વાચ્ચ અથ-શબ્દાર્થસ્ય તત્
નાસ્માભિઃ વિતત્ય વિવેચિતમ્ - તાદૃશસ્ય આગમસ્ય યતો ન
સાક્ષાદ્વયમભિજ્ઞાઃ તૈસ્તુ તથા-
વિધાગમસાક્ષાત્કારિભિરનેકયુક્તિશતસહિષ્ણુતા સૂત્રગ્રન્થસ્ય સૂત્રિતૈવ
ધૂલિભેદપ્રદર્શનમપિ [ચૂર્ણિકાર્થાભિધાનમ્ ।] તેનૈવાભિપ્રાયેણ
[તેનૈવ - સમવ્યાપ્તિકતાભિપ્રાયેણ ।] તૈરિતશ્ચ [તૈઃ - સોમાનન્દપાદૈઃ ઇતઃ
પરાત્રિંશિકાલક્ષણાત્ અમુત ઇતિ તત્તદાગમાત્ ।] અમુતશ્ચ વિતતમ્ । વયં તુ
તચ્છાસનપવિત્રિતાસ્તદ્ગ્રન્થગ્રન્થિનિર્દલનાભિલષિતસ્વાત્મપવિત્રભાવાઃ તૈઃ
નિર્ણીતેષુ એવમાદિષુ અર્થેષુ ઉદાસીના એવ । ધૂલિભેદાદિના ચ
કલ્પિતસામયિકલિપ્યપેક્ષણમપિ [સામયિકઃ - સાંકેતિકઃ ।] -
પ્. ૧૦૧)
ભવેદપિ કસ્યચિત્ [યતઃ સર્વદેશેષુ વિપરીતૈવ વર્ણરચના અતો ન સર્વસ્ય
ઉપાયાય । કાલભેદશ્ચ ઇત્યમેવ બોધ્યઃ ।] ઉપાયાય ન તુ
તત્સકલદેશકાલગતશિષ્યવિષયમ્ - ઇતિ નાસ્માભિઃ વિતત્ય વિપઞ્ચિતમ્
એતદનુભવયુક્ત્યનુપ્રવિષ્ટાનાં ચ તદકાર્યકરં સ્વકલ્પનાભિશ્ચ સુકરમ્
અવસ્થિતં ચ અન્યેષાં ચ એતદુપદેશાનભિજ્ઞાનાં [ઇત્થમત્ર વિવેકઃ -
નિદાઘતાપતપ્તાશ્મપતિતાન્બિન્દુવત્સદા ।
અન્તઃસ્પર્શં નો કરોતિ મૂડાનામુપદેશગીઃ ॥
તથા ચોક્તમન્યેન
જ્ઞેયત્વમપ્યુપગતા હૃદયે ન રોઢું
શક્તાઃ પ્રમૂઢમનસામુપદેશવાચઃ ।
આર્દ્રત્વમાદધતિ કિં નલિનીદલાનાં
શ્લિષ્ટા નિરન્તરતયાપિ નભોઽમ્બુધારાઃ ॥
ઇતિ ।] તદુપદેશનમપિ અકિંચિત્કરમ્ ઇત્યલમનેન પ્રકૃતવિઘ્નવિધાયિના ।
પ્રસુતમનુસરામઃ - અ આદ્યો યેષાં સ્વરાણાં યદિ વા થકારેણ
સુખોચ્ચારણાર્થેન સહ અથ્ આદ્યો યેષા-
પ્. ૧૦૨)
મિતિ આદ્ય-શબ્દશ્ચ અત્ર ન વ્યવસ્થામાત્રેણ અપિ સામીપ્યાદૌ અપિ તું આદૌ
ભવ આદ્યઃ તથાપિ અમીષાં વર્ણાનાં પરાવાગ્ભૂમિરિયમિહ નિર્ણીયતે
યત્રૈવ એષામસામયિકં નિત્યમકૃત્રિમં સંવિન્મયમેવ રૂપં
સંવિન્મયે ચ વપુષિ સર્વસર્વાત્મકતા સતતોદિતૈવ સા ચ પરમેશ્વરી
પરાભટ્ટારિકા તથાવિધનિરતિશયાભેદભાગિન્યપિ પશ્યન્ત્યાદિકાઃ
[મયૂરાણ્ડરસન્યાયેન પરા વટધાનિકાન્યાયેન પશ્યન્તી
માષશમિકાન્યાયેન મધ્યમા તતઃ પરં વૈખરી ।]
પરાપરાભટ્ટારિકાદિસ્ફારરૂપા અન્તઃ કૃત્ય તત્તદનન્તવૈચિત્ર્યગર્ભમયી
નહિ તત્ર યન્નાસ્તિ તત્ ક્વાપ્યસ્તિ ઇતિ ન્યાયયમ્ પરામૃશત ચ પ્રથમાં
[મયૂરાણ્ડરસન્યાયેન પરા વટધાનિકાન્યાયેન પશ્યન્તી
માષશમિકાન્યાયેન મધ્યમા તતઃ પરં વૈખરી ।] પ્રતિભાભિધાનાં
સંકોચકલઙ્કકાલુષ્યલેશશૂન્યાં ભગવતીં સંવિદમ્ । તથાહિ -
યત્કિંચિત્ ચરમચરં ચ તત્ પારમાર્થિકેન અનપાયિના રૂપેણ
વીર્યમાત્રસારાત્મના
તદુદ્ભવિષ્યદીષદસ્ફુટતમેષદસ્ફુટતરેષદસ્ફુટાદિવસ્તુશતમૃષ્ટિકાલોપ્
અલક્ષ્યમાણતત્તદનન્ત -
પ્. ૧૦૩)
વૈચિત્ર્યપ્રથોન્નીયમાનતથાભાવેન સંવિદિ
ભગવદ્ભૈરવભટ્ટારિકાત્મનિ તિષ્ઠત્યેવ તથાવધાનાતિશયરૂઢૈઃ
[અત્રાયં ભાવઃ । સંવિન્નિષ્ઠા વિષયવ્યવસ્થિતયઃ ઇતિ સિદ્ધાન્તોક્તિઃ તચ્ચ ન
ભિન્નરૂપપ્રમાત્મકસંવિન્માત્રવિશ્રાન્ત્યા સિદ્ધયતિ અપિ તુ
તત્તદ્વિભિન્નનિશ્ચયાદિરૂપપ્રમાત્મદ્વારેણ અમી ભાવા યદિ ચૈકસ્મિન્નેવ
અહમિતિ સ્વરૂપે તિષ્ઠન્તિ અન્યથા અર્થાનાં જડાનાં તજ્જ્ઞાનાનાં
તદ્વિકલ્પાનાં તન્નિશ્ચયાનાં દેશકાલક્રમિણાં
સ્વરૂપમાત્રપ્રતિષ્ઠાનાં ન કશ્ચિત્ સમન્વયઃ સ્યાત્ । ઉક્તં
ચેશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
તત્તદ્વિભિન્નસંવિત્તિમુખૈરેકપ્રમાતરિ ।
પ્રતિતિષ્ઠત્સુ ભાવેષુ જ્ઞાતેયમુપપદ્યતે ॥
પ્. ૧૦૪)
તથા
દેશકાલક્રમજુષામર્થાનાં સ્વસમાપિનામ્ ।
સકૃદાભાસસાધ્યોઽસાવન્યથા કઃ સમન્વયઃ ॥
ઇતિ । તથા
ઇત્થમત્યર્થભિન્નાર્થાવભાસખચિતે વિભૌ ।
સમલો વિમલો વાપિ વ્યવહારોઽનુભૂયતે ॥
ઇતિ તદેતદુક્તં તથાવધાનેતિ । અનેનૈવાભિપ્રાયેણ શિવોપનિષદિ
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિઃ સામાન્યા સર્વદેહિનામ્ ।
યોગિનાં તુ વિશેષોઽયં સંબન્ધે સાવધાનતા ॥
ઇતિ ।] સહસૈવ સર્વજ્ઞતાભૂમિરસંકુચિતપરમાર્થા અકૃત્રિમતદ્રૂપા
અધિશયયતે એવ
પરાનુગ્રહપવિત્રિતૈરભ્યાસક્રમશાણનિઘર્ષનિષ્પેષિતતદપ્રત્યયરૂપ-
કમ્પાદ્યનન્તાપરપર્યાયવિચિકિત્સામલૈઃ સવિચિકિત્સૈરપિ
પ્રતિભાતકિયન્માત્રવસ્તુદત્તસંકોચા [પ્રતિભાતેતિ અયમત્ર ભાવઃ - ઇહ
નીલં ગૃહ્ણતઃ પ્રાણસ્તુટિષોડશકાત્મા વેદ્યાવેશપર્યન્તમુદેતિ તત્ર આદ્યા
તુટિરવિભાગૈકરૂપા દ્વિતીયા ગ્રાહકોલ્લાસરૂપા અન્ત્યા તુ ગ્રાહ્યાભિન્ના
તન્મયી ઉપાન્ત્યા તુ સ્ફુટીભૂતગ્રાહકરૂપા મધ્યં યદ્દ્વાદશકં
તસ્યાર્ધં નિર્વિકલ્પસ્વભાવં વિકલ્પાચ્છાદકં તત્ર સ્વરૂપેણૈકા
આચ્છાદનીયે વિકલ્પે પઞ્ચકત્વમુન્મિમિપિષા ઉન્મિષત્તા સાચેયં
સ્ફુટક્રિયારૂપત્વાત્તુટિદ્વયાત્મિકા સ્પન્દનસ્યૈકક્ષણરૂપત્વાભાવાત્
ઉન્મિષિતતા સ્વકાર્યકર્તૃત્વં ચ
ઇત્યેવમાચ્છાદનીયવિષયપાઞ્ચવિધ્યાત્સ્વરૂપાચ્ચ ષટ્ક્ષણા નિર્વિકલ્પકાઃ
તતોઽપિ નિર્વિકલ્પસ્ય ધ્વંસમાનતા ધ્વંસઃ વિકલ્પસ્ય ઉન્મિમિષિપા
ઉન્મિષત્તા તુટિદ્વયાત્મિકા ઉન્મિષિતતા ચ ઇતિ ષટ્ તુટયઃ સ્વકાર્યકર્તૃતા તુ
ગ્રાહકરૂપતા ઇત્યુક્તં ન સા ભૂયો ગણ્યતે ઇતિ તત્ર વિકલ્પન્યૂનત્વે
તુટિન્યૂનતા એવં સ્થિતે યાવત્ સ્ફુટેદન્તાત્મનો ભેદસ્ય ન્યૂનતા
તાવદ્દ્વયં દ્વયં હસતિ યાવત્ દ્વિતુટિકઃ શિવાવેશઃ તત્ર આદ્યા તુટિઃ
સર્વતઃ પૂર્ણા દ્વિતીયા સર્વજ્ઞાનકરણાવિષ્ટા અભ્યસ્યમાના
સર્વજ્ઞત્વસર્વકર્તૃત્વાય કલ્પતે - ન ત્વાદ્યા તદેતદ્ભટ્ટકલ્લટેન તુટિપાત ઇતિ
આમ્નાતમ્ તુટેરાદ્યાયાઃ પાતોઽપચયોઽપરા તુટિર્દ્વિતીયેત્યર્થઃ ।] ન તુ
કૃત્રિમા । યદાહુઃ શ્રીકલ્લટપાદાઃ -
તુટિપાતે સર્વજ્ઞત્વસર્વકર્તૃત્વલાભઃ ।
ઇતિ । એવમેષ સ્વપ્રકાશૈકરૂપોઽપિ અર્થો યુક્ત્યા -
પ્. ૧૦૫)
પ્રદર્શ્યતે - યત્ યત્ સ્વસામર્થ્યોદ્ભૂતોત્તરકાલિકાર્થક્રિયાયોગ્યતાદિવશ-નિઃ
શેષ્યમાણસત્યતાવશાવાપ્તાવિચલસંવાદં વિરોધાવભાસિ
સંમતક્રમિકવિકલ્પ્યમાનનીલાદિનિષ્ઠવિકલ્પપૂર્વભાવિ
નિર્વિકલ્પસંવિદ્રૂપં
તત્તદ્વિકલ્પનીયવૈરુદ્ધાભિમતનીલપીતાદ્યાભાસાવિભાગિ ભવતિ યથા
[યથા ચિત્રજ્ઞાને ન તાવચ્ચિત્રં રૂપં ન ભાસતે - સંવિત્તિવિરોધાત્ જડસ્ય
ચ પ્રકાશાયોગઃ તેનેદં જ્ઞાનાત્મકમેવ રૂપં ન ચ આકારભેદેન
જ્ઞાનભેદઃ - ચિત્રરૂપસ્યૈકસ્ય આકારભેદાભાવાત્ યથા નીલસ્યૈકો

નીલસ્વભાવ આકારઃ તથા વૈચિત્ર્યસ્યૈકસ્ય ચિત્રસ્વભાવ એવાકારઃ
તસ્મિંશ્ચાત્મભૂતે જ્ઞાનં પ્રવર્તમાનં કૃત્સ્ન એવ પ્રવર્તતે યદિ વા ન
પ્રવર્તત એવ ન તુ ભાગેન પ્રવર્તતે તસ્ય નિર્ભાગત્વાત્ યે ત્વમી ભાગાઃ
પરસ્પરવિવિક્તાઃ પ્રતિભાન્તિ ન તે ચિત્રં રૂપમિતિ ભાવઃ ।
શિખરથસ્ય હિ સત્યપિ ગૃહાદિવેદ્યભેદે એક એવ નગરાવભાસઃ સ્યાત્ ।
મેચકબોધો નિર્વિકલ્પકનીલાદિજ્ઞાનં તત્રાપ્યવિભાગ એવેત્યર્થઃ ।]
ચિત્રજ્ઞાનશિખરસ્થસંવિન્મેચકબોધાદિ યત્તુ
તદ્વિરુદ્ધરૂપનીલપીતાદ્યાભાસાવિભક્તં ન ભવતિ
તત્તદનન્તસ્વસામર્થ્યોદ્ભૂતનીલપીતાદ્યા -
પ્. ૧૦૬)
ભાસવિકલ્પપૂર્વભાગ્યપિ ન ભવતિ યથા નીલૈકસાક્ષાત્કારિ જ્ઞાનમ્ ભવતિ
ચ ઇદમસ્તમિતોદેષ્યદુભયવિકલ્પજ્ઞાનાન્તરાલવર્તિ ઉન્મેષપ્રતિભાદિ
શબ્દાગમગીતં [શબ્દાગમઃ - પ્રક્રિયાશાસ્ત્રમ્ ।] નિર્વિકલ્પકં
સસંવાદવિરુદ્ધાભિમતનીલાદિવિકલ્પપૂર્વભાવિ
તસ્માત્તદનન્તાવભાસાવિભાગમયમેવેતિ ઉભયોશ્ચ
જ્ઞાનયોરન્તરાલમનપહ્નવનીયં - જ્ઞાનયોર્ભેદાદેવ તચ્ચ
સંવિદાત્મકમેવ અન્યથા તેનૈવ સંવિત્સંસ્કારોચ્છેદે [સંસ્કારોચ્છેદ ઇતિ
નવનવાભાસાઃ પ્રતિક્ષણમુદયવ્યયભાજ ઇતિ વ્યવહારહાનિઃ તતશ્ચ
કસ્મિંશ્ચિદર્થે પૂર્વગૃહીતે યત્સંવેદનં પૂર્વં બહિર્મુખમભૂત્
તસ્યાન્તર્મુખં યત્ ચિત્સ્વરૂપત્વં તત્કાલાન્તરેઽપિ અવસ્થાસ્રુ સ્વાત્મગતં
તદ્વિષયવિશેષે બહિર્મુખત્વં પરામૃશતીતિ સ્મરણશક્તિઃ ।
તથાનુસંધાનમેકવિષયભાવોપપન્નસ્મૃતિતાપ્રાપ્તિરૂપમ્ ।]
સ્મરણાદ્યનુસંધાનાદ્યયોગ ઇતિ પ્રતિભાખ્યસ્ય ધર્મિણઃ સર્વવાદિનઃ
પ્રતિ
પ્. ૧૦૭)
અવિવાદ [ઉક્તં હિ સૂત્રવિમર્શિન્યામનેનૈવ
વિના યેન ન કિંચિત્સ્યાત્સમસ્તા અપિ દૃષ્ટયઃ ।
અનસ્તમિતસંબોધસ્વરૂપં તં સ્તુમઃ શિવમ્ ॥
ઇતિ ।] એવ ઇતિ ન અસિદ્ધિઃ સંકેતવ્યુત્પત્તિકાલાનવલમ્બનાત્ ચ અસ્ય અવિકલ્પત્વમેવ
સહજાસામયિકતથાપરામર્શયોગો હિ જડવિલક્ષણસંવિદ્રૂપનાન્તરીયકો
[નનુ ચ વિશુદ્ધસંવેદનરૂપે ભગવતિ કથં પરામર્શો વિકલ્પતુલ્યઃ
સ્યાત્? ઇત્યત આહ - જડેત્યાદિ । ઉક્તંચ -
સ્વભાવમવભાસસ્ય વિમર્શં વિદુરન્યથા ।
પ્રકાશોઽર્થોપરક્તોઽપિ સ્ફટિકાદિજડોપમઃ ॥
ઇતિ । ન ચ વાચ્યં કથં તથાપિ તદ્વિકલ્પરૂપં ન સ્યાત્ ઇતિ ન વિકલ્પતુલ્યત્વં
- ભેદાનુલ્લાસાદિતિ । તથા ચોક્તં
અહંપ્રત્યયમર્શો યઃ પ્રકાશાત્માપિ વાગ્વપુઃ ।
નાસૌ વિકલ્પઃ સ યુક્તો દ્વયાક્ષેપી વિનિશ્ચયઃ ॥
ઇતિ ।] ન વિકલ્પતુલ્યત્વં - ભેદાનુલ્લાસાત્ ભેદસારતાલબ્ધતયા તુ અર્થભાવં
કુર્યાત્ વિકલ્પાનાં ચ અવિકલ્પં વિના નોદયઃ - અસ્વાતન્ત્ર્યાત્ અસ્વાતન્ત્ર્યં ચ
પ્. ૧૦૮)
સંકેતાદિસ્મરણોપાયત્વાત્ સંકેતાદિસ્મરણં ચ તથા અનુભવં વિના
કુતઃ સંવિદશ્ચ પ્રાઙ્ન્યાયેન કાલાદિપરિચ્છેદાભાવઃ ઇતિ એકૈક સા
પારમેશ્વરી પ્રતિભા અસ્મદુક્તિમાહાત્મ્યકલ્પિતા એવંવિધા
અપરિચ્છિન્નસ્વભાવાપિ સર્વાત્મૈવ મધ્યેઽપિ
વર્તમાનભૂતભવિષ્યદ્રૂપવિકલ્પાન્તરપ્રસવભૂરેવ તથા [તથા ચેતિ
ઇત્થં તન્મતં - યદિ હિ જ્ઞાનાદર્થઃ પૃથગવભાસિતાત્મા ભવેત્
જ્ઞાનમન્તરેણાપિ અસાવુપલભ્યેત? ન ચૈવમસ્તિ તસ્માદભેદ એવ
જ્ઞાનાર્થયોરિતિ । યદાહુઃ
સહોપલમ્ભનિયમાદભેદો નીલતદ્ધિયોઃ ।
ઇતિ । તસ્માજ્જ્ઞાનમેવ સર્વત્ર તથા તથા પ્રતિભાતિ ન તદ્વ્યતિરિક્તો નામ
કશ્ચિદિતિ જ્ઞાન એવ ચ એકગ્નાયં પ્રમેયપ્રમાણપ્રમિતિવ્યવહારઃ
સમાપ્યતે ઇતિ તસ્ય હિ વિષયાકારતા પ્રમેયં ગ્રાહકાકારણતા પ્રમાણં
સ્વસંવિત્તિશ્ચ ફલમિતિ । યથોક્તં
યદાભાસં પ્રમેયં તત્પ્રમાણં ફલતે પુનઃ ।
ગ્રાહકાકારસંવિત્ત્યોસ્ત્રયં નાતઃ પૃથક્કૃતમ્ ॥
ઇતિ । તદિદમનાદ્યવિદ્યાવાસનાવિલાસવિપર્યાસિતતત્ત્વદર્શનતયા જ્ઞાનમેવ
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિભેદવદિવ લક્ષ્યતે અવિદ્યાવિરતૌ તુ સ્વચ્છમેવૈતત્
સંપદ્યતે ન કિંચિદ્વેતિ । તદુક્તં
નાન્યોઽનુભાવો બુદ્ધ્યાસ્તુ તસ્યાનાનુભવઃ પરઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકવૈધૂર્યાત્સ્વયં સૈવ પ્રકાશતે ॥
ઇતિ । તથા
અવિભાગોઽપિ બુદ્ધ્યાત્મા વિપર્યાસિતદર્શનૈઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રહકસંવિત્તિભેદવાનિવ લક્ષ્યતે ॥
ઇત્યર્થરૂપરહિતં સંવિન્માત્રં કિલેદમિતિ પશ્યત્ ।
પરિહૃત્ય દુઃખસન્તતિમભયં નિર્વાણમાપ્નોતિ ॥
ઇતિ સૌગતમતમ્ ।] ચ વિવેકકુશલૈરાલયવિજ્ઞાનમેવ
પ્. ૧૦૯)
મેવોપગતં સસંવાદત્વં ચ તદનન્તરભાવિનાં વિકલ્પાનાં દર્શિતમેવ
- ઇતિ નાસિદ્ધો હેતુઃ સાધ્યધર્મિણિ ન ચ એકાવભાસિવિકલ્પસંવિભાગકારિણિ
[યત્ વેદ્યતે યેન વેદનેન તત્ તતો ન ભિદ્યતે યથા - આત્મા જ્ઞાનસ્ય વેદ્યન્તે
નીલાદયઃ ભેદે હિ જ્ઞાનેનાસ્ય વેદ્યત્વં ન સ્યાત્ - તાદાત્મ્યસ્ય
નિયમહેતોરભાવાત્ અન્યેનાન્યસ્ય અસંબદ્ધાસ્ય વેદ્યત્વેઽતિપ્રસંગ ઇતિ ભેદે
નિયમહેતોઃ સંબન્ધસ્ય વ્યાપકસ્યાનુપલબ્ધ્યા
ભેદાદ્વિપક્ષાદ્વયાવર્તમાનં વેદ્યત્વમભેદેન વ્યાપ્યતે ઇતિ । યચ્ચાયં
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિનાં પૃથગવભાસઃ સ એકસ્મિંશ્ચન્દ્રમસિ
દ્વિત્વાવભાસ ઇવ ભ્રમઃ । યથોક્તં -
ભેદશ્ચાભ્રાન્તિવિજ્ઞાને દૃશ્યેતેન્દાવિવ દ્વયઃ ।
ઇતિ ।] અવિકલ્પકે વિપક્ષે સદા વા કદાચિદપિ વા વર્તતે ન ચ તતોઽસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ
સંદિગ્ધા - ઇતિ ન વિરુદ્ધો નાનૈકાન્તિકો ન
પ્. ૧૧૦)
સંદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિઃ [યથા છિદિક્રિયા છેદ્યેન સંબધ્યતે ભિદ્યતે ચ
તથા જ્ઞાનક્રિયાપિ જ્ઞેયેન સહ સંભત્સ્યતે ભેત્સ્યતે ચ - ઇતિ
સહોપલમ્ભનિયમસ્યાપિ વિપક્ષાદ્વ્યાવૃત્તિઃ સંદિગ્ધેતિ પૂર્વપક્ષઃ । અત્ર -
જ્ઞાનસ્વપરસંવેદ્યતામાત્રેણૈવ
નીલતદ્ધિયોર્યુગપદ્ગ્રહણનિયમસ્યોપપત્તેઃ બાહ્યાભાવાજ્જ્ઞાનં પરસ્ય
સંવેદકં ન ભવતિ ઇત્યુત્તરપક્ષઃ ।] દૃષ્ટાન્તધર્મણિ અપિચિત્રજ્ઞાનાદૌ
હેતોરેવમેવાસિદ્ધતાદિદોષાઃ પરિહૃતા ભવન્ત્યેવ હેતુદોષેષુ તુ પરિહૃતેષુ
દૃષ્ટાન્તાદિદોષા નિરવકાશા એવ ઇત્યાદિ બહુ નિર્ણીતકલ્પમપરૈરેવ ઇતિ કિં
તદનુભાષણક્લેશેન । સિદ્ધં તાવત્ હ્યેતત્ -
યત્પ્રાતિભં નિખિલવૈષયિકાવબોધ -
પૂર્વાપરાન્તરચરં નિખિલાત્મકં તત્ ।
તસ્યાં પ્રલીનવપુષઃ પરશક્તિભાસિ
ગ્લાનિર્ઘટેત [ઘટેત - વિશ્લેષમાપ્નુયાત્ ।] કિમભાવવશોપકૢપ્તા [અભાવેતિ -
યથામ્યૈરુક્તમ્
અભાવં ભાવયેત્તાવદ્યાવત્તન્મયતાં વ્રજેત્ ।
ઇતિ] ॥
પ્. ૧૧૧)
શરીરપ્રાણાદૌ પરધનસુખાસ્વાદપટલ -
મનાલોક્ય સ્વસ્મિન્સ્પૃશતિ હૃદયે ગ્લાનિમસમામ્ ।
પ્રવિષ્ટા ચેદન્તર્નિખલજગતીસૂતિસરસા
પરા દેવી હન્ત પ્રવિલસતુ પૂર્ણં હવિરિવ ॥
તદુક્તં સ્પન્દે
ગ્લાનિર્વિલુણ્ઠિકા દેહે તસ્યાશ્ચાજ્ઞાનતઃ સૃતિઃ ।
તદુન્મેષવિલુપ્તં ચેત્કુતઃ સા સ્યાદહેતુકા ॥
ઇતિ ।
એકચિન્તાપ્રસક્તસ્ય યતઃ સ્યાદપરોદયઃ ।
ઉન્મેષઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વયં તમુપલક્ષયેત્ ॥
ઇતિ ચ ।
માયીયકાર્મમલમૂલમુશન્તિ તાવદ્
અજ્ઞાનનામમલમાણવમેવ ભદ્રાઃ ।
બીજં તદેવ ભવજીર્ણતરોઃ પરસ્મિન્
સંવિન્નિસાતદહને દહતે ક્ષણેન ॥
યથાહુઃ -
મલમજ્ઞાનમિચ્છન્તિ સંસારાઙ્કુરકારણમ્ ।
ઇતિ । તદેવોક્તમ્
તદુન્મેષવિલુપ્તં ચેત્ * * * * * * ।
ઇતિ । એવમેવ ચ વ્યાખ્યાતમ્ અતોઽન્યથા ગ્લાનેઃ વિલોપકત્વમસ્યાશ્ચ અજ્ઞાનાત્
સરણમ્ અજ્ઞાનસ્ય ચ ઉન્મેષેણ વિલોપઃ - ઇતિ કિં કેન સંશ્લિષ્ટમ્ ઇતિ
નૃપનિરૂપણપ્રાયમેવ ભવેત્ -
સ-ઇપરિ-ઉણ્ણપમરુ-ઉત્તાણ
ઉતહુગહિ-અવુણભજ્જિ-અણિજ્જ-ઇ ।
અજાણિ-અવિહડ-ઇ-અઞ્જાણ
ઉજમ્પુસુ-અચ્છ-ઇપૂરિ-અકજ્જ ॥
તદેવં ભગવતી પરાવાગ્ભૂમિઃ ગર્ભીકૃત
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યસત્તોદ્ભવિષ્યત્પશ્યન્ત્યાદિવિનિવિષ્ટપરાપરાભટ્ટારિકાદિ-
પ્રસરાત્ તદ્ગર્ભીકારવશાવિવાદઘટિતસકલભૂતભુવનભાવાદિપ્રપઞ્ચ-
પ્રબોધૈક્યચમત્કારસારા
પરમેશ્વરભૈરવભટ્ટારકાવિર્ભાવપ્રથિતતથાવિધાદ્ભુતભૂત-
પરમાર્થસ્વરૂપા સ્વાત્મવિમલ -
પ્. ૧૧૩)
દર્પણનિર્ભાસિતાનન્તસૃષ્ટિસ્થિતિસંહારૈક્યમયમહાસૃષ્ટિશક્તિરાદિ-
ક્ષાન્તરૂપા અથાદ્યા ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન નિઃશેષં ભગવતા નિર્ણીયતે ઇતિ

સ્થિતમ્ । તદેવં [તત્રૈવ સર્વમસ્તીતિ સ્થિતે ।] સ્થિતે ગ્રન્થાર્થો નિર્ણીયતે -
અકારાદિ - વિસર્ગાન્તં શિવતત્ત્વં કાદિઙાન્તં ધરાદિ-નભોઽન્તં
ભૂતપઞ્ચકં ચાદિ-ઞાન્તં ગન્ધાદિ-શબ્દાન્તં તન્માત્રપઞ્ચકં
ટાદિ-ણાન્તં પાદાદિ-વાગન્તં કર્માક્ષપઞ્ચકં તાદિ-નાન્તં
ઘ્રાણાદિશ્રોત્રાન્તં બુદ્ધિકરણપઞ્ચકં પાદિ-માન્તં મનોઽહંકાર-
બુદ્ધિ-પ્રકૃતિ-પુરુષાખ્યં પઞ્ચકં વાયવાદિશબ્દવાચ્યા યાદયો
વકારાન્તા રાગવિદ્યા- કલામાયાખ્યાનિ તત્ત્વાનિ ધારયન્તિ-પૃથગ્ભૂતતયા
અભિમાનયન્તિ ઇતિ ધારણાનિ દ્વૌ અત્ર ણિચૌ પ્રયોજ્યપ્રયોજકભાવદ્વૈરૂપ્યાત્
તથા હિ - ધ્રિયન્તે [ધ્રિયન્તે - અવસ્થિતિં ભજન્ત ઇત્યર્થઃ ।] સ્વાત્મનિ એવ સર્વે
ભાવાઃ પ્રકાશાત્મનિ પરમપરિપૂર્ણે પદે ભૈરવાત્મનિ -
પ્. ૧૧૪)
સર્વાત્મનિ યથોક્તં શિવદૃષ્ટૌ
આત્મૈવ [આત્મા - સ્વસ્વભાવઃ ।] સર્વભાવેષુ સ્ફુરન્નિર્વૃતચિદ્વપુઃ
[ચિદ્વપુરિતિ આત્મસાત્કૃતસમસ્તવેદ્યાર્થઃ ।] ।
અનિરુદ્ધેચ્છાપ્રસરઃ પ્રસરદ્દૃક્ક્રિયઃ શિવઃ ॥
ઇતિ । યથોક્તં સ્પન્દે
યત્ર સ્થિતમિદં સર્વં * * * * * * * * ।
ઇતિ । એવં સ્વાત્મન્યેવ પ્રભાસ્વરે પ્રકાશનેન ધ્રિયમાણાન્ ભાવાન્
ધારયતિ સ્વયમપ્રકાશીભાવેન - જડતાસ્વભાવેદં [સ્વબાવેદંભાવેતિ -
યદુક્તં પ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
ઇદંભાવોપપઞ્ચાનાં વેદ્યભૂમિમુપેયુષામ્ ।
ભાવાનાં બોધસારત્વાદ્યથાવસ્ત્વવલોકનાત્ ॥
ઇતિ ।] ભાવાસ્પદતાપ્રાપણેન પ્રકાશયતિ પરમેશ્વર એવ પુનરપિ
અહંભાવેનૈવ આચ્છાદયતિ । તદિયં ભગવત્સદાશિવેશદશા
શુદ્ધવિદ્યામયી એકેન ણિચા ધ્વનિતા તત્રાપિ ચ યત્ ઇદન્તાયા અહન્તયા
આચ્છાદનં તદાચ્છાદનીયેદન્તોપપત્તૌ
પ્. ૧૧૫)
ઉપપદ્યતે [વિદ્યેશ્વરાદિરૂપાયામિદન્તાયાં સખ્યામુપપદ્યતે નાન્યધેતિ ।]
ન ચ શુદ્ધપરમેશ્વરચિન્મયરૂપાપેક્ષં ભિન્નપ્રથાત્મકમિદન્તાખ્યં
રૂપમુપપદ્યતે - ઇતિ આચ્છાદનીયાનુપપત્તૌ તદ્વશેન તદાચ્છાદકતાપિ
અહંભાવસ્ય નોપપન્ના ઇતિ તથાવિધેશ્વરબોધાનુપપત્તિઃ તદનુપપત્તૌ ચ
ન કિંચિત્ ભાસેત - કારણાભાવાત્ ઇત્યુક્તમસકૃત્ ભાસતે ચ ઇદં
તદ્ભાસાવ્યતિરેકરહિતમપિ પરમેશ્વરશક્તિત એવ બહિઃ પ્રથતે -
કારણાન્તરાસંભવાત્ સ્વસંવિદિ ચ સંવિદ એવ સર્વમયત્વપ્રથનાત્ ।
તદેવં સ્વાત્મરૂપં જગત્ ભેદેન ભાસમાનં પ્રકાશાત્મન્યેવ
અહમાત્મનિ ભાસતે સામાનાધિકરણ્યેન ઇતિ ઇયતા એતાવત્ અવશ્યમેવાક્ષિપ્તં
- યથા ઈશ્વર એવ કસ્યાપિ વેદિતુર્ભિન્નાન્ વેદ્યાન્ અહન્તયા પશ્યતિ યશ્ચાસૌ
કોઽપિ વેદયિતા સોઽપિ ભાસનાત્ સ્વાત્મમય એવ - ઇતિ સ્વાત્મનિ તથાવિધાઃ
શક્તીરધિશેતે
પ્. ૧૧૬)
યાભિરસૌ તદૈવ ભિન્નવેદ્યવેદકીભાવમુપાશ્નુવીત રાગાદિભિરેવ ચ
તથાવિધત્વમસ્યેતિ રાગાદય એવ આધ્રિયમાનાન્ ભાવાન્ ઉક્તન્યાયેન
ધારયન્તમીશ્વરં પ્રતિ પ્રયોજકતાં ગચ્છન્તિ અતસ્તસ્યૈવ
પુંસ્ત્વવ્યપદેશકારણૈકભૂતા દ્વિતીયે ણિચિ ઉત્પન્ને
ધારણશબ્દવાચ્યાઃ ણિજુત્પત્તાવપિ સર્વત્રૈવ પ્રકૃત્યર્થાન્વયાનપાયો
ધ્રિયમાણતયા પ્રકાશમાનસ્યૈવ હિ ધાર્યમાણતા પ્રકાશનાસંજ્ઞા
ઉપપદ્યતે યતઃ યથોક્તં મયૈવ શિવદૃષ્ટ્યાલોચને
પ્રેષોઽપિ સ ભવેદ્યસ્ય શક્તતા નામ વિદ્યતે ।
ઇતિ । ભર્તૃહરિરપિ
અપ્રવૃત્તસ્ય હિ પ્રૈષે પ્રચ્છાદેર્લોડ્વિધીયતે ।
પ્રવૃત્તસ્ય યદા પ્રૈષસ્તદા સ વિષયો ણિચઃ ॥
ઇતિ । તદેવં ધારણશબ્દેનાપરશાસ્ત્રેષુ કઞ્ચુક -
પ્. ૧૧૭)
નામધેયપ્રસિદ્ધાન્યેવ તત્ત્વાનિ ઇહ નિરૂપિતાનિ યદુક્તં શ્રીતન્ત્રસારે
ધારયન્તિ પશોઃ પાશાન્ભાવાન્સ્વાત્મમયાંસ્તથા ।
વિદ્યામાયાનિયત્યાદ્યાઃ શોધ્યાસ્તેન પ્રયત્નતઃ ॥
ઇતિ । યત્તુ શ્રીસોમાનન્દપાદૈઃ ધારણશબ્દેન અઙ્ગાનિ નિરૂપિતાનિ
પક્ષાન્તરાશ્રયણેન [અન્યાર્થકથનેનેત્યર્થઃ ।] તત્ર
પરપક્ષસર્વદૃશ્યત્વપ્રથનમાત્મનિ અભિપ્રાયઃ તેષાં હિ ઈદૃશી શૈલી
[શીલે ભવા શૈલી સમાધાનપૂર્વિકા પ્રવૃત્તિરિતિ કયયટઃ રચનેન્યે શૈલી
સ્વમતમિત્યન્યે ।]
સ્વપક્ષાન્પરપક્ષાંશ્ચ નિઃશેષેણ ન વેદ યઃ ।
સ્વયં સ સંશયામ્ભોધૌ નિમજ્જંસ્તારયેત્કથમ્ ॥
ઇતિ । શાદિ-ક્ષાન્તં મહામાયા વિદ્યેશ્વરસદાશિવશક્ત્યાખ્યં
તત્ત્વપઞ્ચકં તથાહિ - માયાતત્ત્વસ્ય ઉપરિ વિદ્યાતત્ત્વાધશ્ચ અવશ્યં
તત્ત્વાન્તરેણ ભવિતવ્યમ્ - યત્ર વિજ્ઞાનાકલાનાં
[ઇત્થમત્રેશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞોક્તઃ ક્રમઃ -
સ્વાતન્ત્ર્યહાનિર્બોધસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યસ્યાપ્યબોધતા ।
દ્વિધાણવં મલમિદં સ્વસ્વરૂપાપહાનિતઃ ॥
શુદ્ધબોધાત્મકત્વેઽપિ યેષાં નોત્તમકર્તૃતા ।
નિર્મિતાઃ સ્વાત્મનો ભિન્ના ભર્ત્રા તે કર્તૃતાત્યયાત્ ॥
એતે ચ વિજ્ઞાનકેવલાઃ
શૂન્યાદ્યબોધરૂપાસ્તુ કર્તારઃ પ્રલયાકલાઃ
ઇતિ ।] સ્થિતિઃ યથોક્તમ્
પ્. ૧૧૮)
માયોર્ધ્વે શુદ્ધવિદ્યાધઃ સન્તિ વિજ્ઞાનકેવલાઃ ॥
ઇતિ । તથાહિ મહામાયાભાવે માયાપદે પ્રલયકેવલાનામવસ્થિતિઃ વિદ્યાપદે
ચ વિદ્યેશ્વરાદીનામ્ - ઇતિ કિમિવ તત્ વિજ્ઞાનકેવલાસ્પદં સ્યાત્ અત એવ
વિદ્યાપદપ્રચ્યુતાનામપિ એષાં
ભેદમયભાવરાશિગતભિન્નવેદ્યપ્રથાનુદયાત્
માયીયાભિધાનમલાનુલ્લાસે તત્ર વિજ્ઞાનકેવલો મલૈકયુક્ત ઇતિ
અજ્ઞાનાત્મકાણવમલાવલમ્બિત્વં શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે કથિતમ્ ત એવ
શુદ્ધવિદ્યાપદાનુગ્રહાત્
પ્. ૧૧૯)
બોધિતા મન્ત્રતદીશાદિભાવભાગિનો [ઉક્તં હિ અન્યત્ર
મન્ત્રત્વમેતિ સંબોધાદનન્તેશેન કલ્પિતાત્ ।
ઇતિ ।] ભવન્તિ ઇતિ તત્રૈવોક્તં
વિજ્ઞાનકેવલાનષ્ટૌ બોધયામાસ પુદ્ગલાન્ ।
ઇત્યાદિના
મન્ત્રમહેશ્વરેશત્વે સંનિયોજ્ય * * * * * * * ।
ઇત્યાદિના ચ । કેષુચિત્તુ શાસ્ત્રેષુ સા મહામાયા ભેદમલાભાવોપચારાત્
વિદ્યાતત્ત્વશેષતયૈવ નિર્ણીયતે ક્વચિત્ પુનરજ્ઞાનમલસદ્ભાવોપરોધાત્
માયાતત્ત્વપુચ્છતયા યથા કેષુચિત્ શાસ્ત્રેષુ રાગતત્ત્વં પુંસ્યેવ લગ્નમ્ ઇતિ
ન પૃથક્ પરામૃષ્ટમ્ યથા વા ઇહૈવ શ્રીત્રિકાગમેષુ નિયતિકાલૌ ન પૃથક્
નિરૂપિતૌ અત્ર મતે વિદ્યાદ્યનાશ્રિતશિવાન્તં બ્રહ્મપઞ્ચકં નિર્ણેષ્યતે ચ
એતત્ એષાં ચ તત્ત્વાનાં બૃહત્ત્વં બૃંહકત્વં ચ પ્રાયો ભેદસમુત્તીર્ણત્વાત્
સંસારસૂતિકર્તૃત્વાત્ ચ એવમેતાનિ
પ્. ૧૨૦)
ચતુસ્ત્રિંશત્તત્ત્વાનિ પ્રક્રિયાત્મના સ્થિતાનિ અકારમેવ આદિરૂપતયા ભજન્તે ।
તત્ર ઇદં વિચાર્યતે - પ્રથમતઃ શિવતત્ત્વમ્ અ વર્ગે તતો ભૂતાનિ ઇત્યાદિ
યાવદન્તે શક્તિતત્ત્વમ્ - ઇતિ કોઽયં
સૃષ્ટિસંહારજ્ઞપ્તિસ્થિત્યવતારક્રમાણાં મધ્યાત્ ક્રમઃ સર્વત્ર ચ
શ્રીમાલિનીવિજયોત્તરસિદ્ધાતન્ત્ર-સ્વચ્છન્દાદિશાસ્ત્રેષુ ક્ષકારાત્ [ક્ષકારાત્
પ્રભૃતીતિ ઇત્થમત્ર ક્રમઃ - પૃથિવ્યાં ક્ષકારમેકમેવ
પદમન્ત્રવર્ણરૂપં અવાદ્યવ્યક્તાન્તેષુ તત્ત્વેષુ
હાદિ-ટાન્તાસ્ત્રયોવિંશતિવર્ણાઃ ચતુરક્ષરે દ્વે પદમન્ત્રે પઞ્ચાક્ષરાણિ
ત્રીણિ પુમાદિમાયાન્તેષુ ધાદિ-નાન્તાઃ સપ્ત વર્ણાઃ પદમન્ત્રે દ્વે
પઞ્ચાક્ષરમેકં દ્વ્યક્ષરં દ્વિતીયમિતિ શુદ્ધવિદ્યેશ્વરસદાશિવેષુ ચ ગ-
ખ-કા વર્ણાસ્ત્રયઃ પદં મન્ત્રં ચ ત્ર્યક્ષરમેવ શિવતત્ત્વે પુનઃ
સ્વરષોડશાત્મકમેકમેવ વર્ણપદમન્ત્રતત્ત્વમિતિ તચ્ચ
શક્તિત્વપ્રાધાન્યાદેકમેવ શક્તિર્હિ ન શક્તિમતો ભિન્ના ભવિતુમર્હતીતિ
ભાવઃ । ક્ષિત્યાદિતત્ત્વચતુસ્ત્રિંશતઃ ક્ષકારાત્પ્રભૃતિ ચૈકમેકં યોજયિત્વા
પૂર્વે વ્યાપકતયાભિમતે સશક્તિકે ષટ્ત્રિંશે તત્ત્વે સંહારક્રમસ્ય
અધ્વશુદ્ધાવુચિતત્વાત્ વિસર્ગાદારભ્ય આનુલોમ્યેન
અકારપર્યન્તસ્વરષોડશકત્વમ્ । ઉક્તં ચાન્યત્ર
તત એકૈકવર્ણત્વં તત્ત્વે તત્ત્વે ક્ષમાદિતઃ ।
કૃત્વા શૈવે પરે પ્રોક્તઃ ષોડશાર્ણો વિસર્ગતઃ ॥
ઇતિ ।] પ્રભૃતિ -
પ્. ૧૨૧)
અવર્ગાન્તં પાર્થિવાદીનાં શિવાન્તાનાં તત્ત્વાનાં નિવેશઃ ઉક્તઃ -
આદ્યધારિકયા [ધારિકેતિ -
મતં ચૈતન્મહેશસ્ય શ્રીપૂર્વે યદભાષત ।
ધારિકાપ્યાપિની બોદ્ધ્રી પવિત્રી ચાવકાશદા ॥
ઇતિ ।] વ્યાપ્તં તત્રૈકં તત્ત્વમિષ્યતે ।

એકમેકં પૃથક્ ક્ષાર્ણં પદાર્ણમનુષુ સ્મરેત્ ॥
ઇત્યાદિના તત્રૈવ ચ પુનર્ભિન્નયોનિમાલિનીભટ્ટારિકાનુસારેણ [માલિનીતિ ।
યદુક્તં શ્રીમજ્જયદ્રથરાજાનકૈઃ
* * * * * * * ભિન્નયોનિસ્તુ માલિની ।
ઇત્યસ્યા વ્યાખ્યાનાવસરે ભિન્ના સ્વરૈર્ભેદિતા યોનિઃ કાદિલક્ષણા યસ્યાઃ ।
તત્ર શક્તિવાચકો માલિનીમન્ત્રઃ શક્તિમદ્વાચકસ્તુ માતૃકામન્ત્રઃ । તત્ર
માતૃકા પ્રસિદ્ધૈવ । માલિની યથા ન ઋ ૠ ઌ ૡ થ ચ ધ ઈ ણ ઉ ઊ બ ક ખ ગ
ઘ ઙ ઇ અ બ ભ ય ડ ઢ ઠ ઝ ઞ જ ર ટ પ છ લ આ સ અઃ હ ય ક્ષ મ શ
અં ત એ ઐ ઓ ઔ દ ફ ઇતિ । ત્રિકહૃદયેઽપિ
નાદિની તુ શિખાગ્રસ્થા નકરાક્ષરસંજ્ઞિતા ।
ઇતિ । તદુક્તં માલિની હિ ભગવતી મુખ્યં શાક્તં રૂપં
બીજયોનિસંઘટ્ટેન સમસ્તકામદુઘમ્ અન્વર્થં ચૈતન્નામ
રુદ્રશક્તિમાલાભિર્યુક્તા ફલેષુ પુષ્પિતા
સંસારશિશિરસંહારનાદભ્રમરી સિદ્ધિમોક્ષધારિણી
દાનાદાનશક્તિયુક્તા ઇતિ રલયોરેકત્વસ્મૃતેઃ અત એવ ભ્રષ્ટવિધિરપિ મન્ત્ર
એતન્ન્યાસાત્પૂર્ણો ભવતિ સાઞ્જનોઽપિ ગારુડવૈષ્ણવાદિર્નિરઞ્જનતામેત્ય
મોક્ષપ્રદો ભવતીતિ ।]
ફકારાદીનામભિન્નયોનિમાતૃકાનિવેશાવાપ્તતત્ત્વાન્તરસ્થિતીનામપિ -
પ્. ૧૨૨)
ફે ધરાતત્ત્વમુદ્દિષ્ટં ચાદિ-ઞાન્તેઽનુપૂર્વશઃ ।
ત્રયોવિંશત્યવાદીનિ * * * * * * * * * ।
ઇત્યાદિના પાર્થિવાદિતત્ત્વયોજના નિરૂપિતા । પુનરપિ ચ તત્રૈવ
શ્રીવિદ્યાત્રયાનુસારેણ [વિદ્યાત્રયેતિ -
યા સા શક્તિર્જગદ્ધાતુઃ કથિતા સમવાયિની ।
ઇચ્છાત્વં તસ્ય સા દેવિ સિસૃક્ષોઃ પ્રતિપદ્યતે ॥
ઇતિ પ્રથમોચ્છલત્તાત્મકત્વેન બહિરુલ્લિલસિપાસ્વભાવા
પ્રમાતૃવિશ્રાન્તિધામભૂતા પરા ઇત્યુક્તા તતોઽપિ
એવમેતદિદં વસ્તુ નાન્યથેતિ સુનિશ્ચિતમ્ ।
જ્ઞાપયન્તી જગત્યત્ર જ્ઞાનશક્તિર્નિગદ્યતે ॥
ઇત્યન્તરાસૂત્રિતેચ્છાક્રિયામયી
યત્ર યત્ર મિલિતા મરીચય-
સ્તત્ર તત્ર વિભુરેવ જૃમ્ભતે ।
ઇત્યેવંરૂપા પરાપરેત્યુક્તા । તતોઽપિ
એવં ભૂતમિદં વસ્તુ ભવત્વિતિ યદા પુનઃ ।
જાતા તદૈવ તદ્વસ્તુ કુર્વન્ત્યત્ર ક્રિયોચ્યતે ॥
ઇતિ તત્તત્પ્રમાતૃપ્રમેયાદિવૈચિત્ર્યમયી ચ અપરેત્યુક્તા ।
યથોક્તમાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈઃ
યયેદં શિવાદિધરણ્યન્તમવિકલ્પસંવિન્માત્રરૂપતયા બિભર્તિ ચ પશ્યતિ
ચ ભાસયતિ ચ પરમેશ્વરઃ સાસ્ય પરાશક્તિઃ યયા દર્પણહસ્ત્યાદિવત્
ભેદાભેદાભ્યાં સા પરાપરા શક્તિઃ યયા પરસ્પરવિવિક્તતાત્મના
ભેદેનૈવ સા અપરા શક્તિઃ ।
ઇતિ વિદ્યાત્રયનિરૂપણં પારમેશ્વરશાસ્ત્રેષુ] -
પ્. ૧૨૩)
નિષ્કલે પદમેકાર્ણં ત્ર્યર્ણૈકાર્ણદ્વયં દ્વયે ।
ઇતિ પરાપરાભટ્ટારિકાનુસારેણ [શ્રીમન્માલિનીવિજયે
માયાં તુ માર્ગસંશુદ્ધૌ દીક્ષાકર્મણિ સર્વતઃ ।
ક્રિયાસ્વનુક્તમન્ત્રાસુ યોજયેદપરાં બુધઃ ॥
વિદ્યાદિસકલાન્તં ચ તદ્વદેવ પરાપરામ્ ।
યોજયેન્નેશ્વરાદૂર્ધ્વં નિયત્યાદિકમષ્ટકમ્ ॥
ન ચાપિ સકલાદૂર્ધ્વમઙ્ગપટ્કં વિચક્ષણઃ ।
નિષ્કલે પરયા કાર્યં યત્કિંચિદ્વિધિચોદિતમ્ ॥
ઇતિ । અત્ર સૂક્ષ્મતરબોધવતાં મૂલાર્થઃ સુબોધ એવેતિ ન નિર્ણીતઃ અન્યેષાં
તુ યુક્તિકથનમપિ પિષ્ટપેષણતુલ્યમકિંચિત્કરમિત્યર્થઃ ।] ઓંકારં
શિવતત્ત્વમ્ અઘોરે ઇત્યત્ર શક્તિતત્ત્વમ્ ઇત્યાદિક્રમેણ પાર્થિવાદિતત્ત્વનિરૂપણા
યોજિતા । પુનરપિ ચ તત્રૈવ શ્રી-વિદ્યાતત્ત્વાનુસારેણ
ફકારાદીનામભિન્નયોનિમાતૃકાનિવેશાવાપ્તતત્ત્વાન્તરસ્થિતી -
પ્. ૧૨૪)
નામપિ -
ફે ધરાતત્ત્વમુદ્દિષ્ટં ચાદિ ઞાન્તેઽનુપૂર્વશઃ ।
ત્રયોવિંશત્યવાદીનિ * * * * * * * * ॥
ઇત્યાદિના તત્ત્વયોજના । શ્રીમદપરાભટ્ટારિકાભિપ્રાયેણ ચ -
સાર્ધેનાણ્ડદ્વયં વ્યાપ્તમેકૈકેન પૃથગ્દ્વયમ્ ।
અપરાયાઃ સમાખ્યાતા વ્યાપ્તિરેષા વિલોમતઃ [અત્ર પિણ્ડાર્થઃ - ઇચ્છાશક્તિ-
જ્ઞાનશક્તિ-ક્રિયાશક્તિત્રિતયં વૈપરીત્યેન બોદ્ધવ્યમિત્યર્થઃ ।] ॥
ઇત્યાદિના ફટ્કારે પાર્થિવપ્રાકૃતાણ્ડદ્વયમ્ હુંકારે માયીયં હ્રીંકારે
શાક્તમણ્ડં ચ ઇતિ તત્ત્વનિવેશઃ । શ્રીપરાભટ્ટારિકાવ્યાપ્તિનિરૂપણે ચ -
સાર્ણેન ત્રિતયં વ્યાપ્તં ત્રિશૂલેન ચતુર્થકમ્ ।
સર્વાતીતં વિસર્ગેણ પરા વ્યાપ્તિરુદાહૃતા [એતત્કથને પુનરયમભિપ્રાયઃ -
એકેન વપુષા શુદ્ધૌ તત્રૈવાન્યપ્રકારતામ્ ।
અન્તર્ભાવ્યાચરેચ્છુદ્ધિમનુસન્ધાનવાન્ ગુરુઃ ॥
અશક્તૌ ક્રમાન્તરોઽપ્યસ્તીત્યાહ
અનન્તર્ભાવશક્તૌ તુ સૂક્ષ્મે સૂક્ષ્મં વિશોધિતમ્ ।
તદ્ધિ શુદ્ધં બીજભાવાત્સૂતે નોત્તરસન્તતિમ્ ॥
ઇતિ । એતચ્ચ સર્વં ત્રિકસારે પ્રસિદ્ધમ્ ।] ॥
પ્. ૧૨૫)
ઇતિ અન્યથૈવ પ્રક્રિયાયોજનં નિરૂપિતમ્ । પુનરપિ
માતૃકાસદ્ભાવરતિશેખરકુલેશ્વરાદિમન્ત્રભટ્ટારકાદ્યભિપ્રાયેણ
અન્યથા અન્યથા ચ અપરતન્ત્રેષ્વપિ એવમેવ વિપર્યસ્તપ્રાયં બહુ બહુશો
નિરૂપિતમ્ તત્ પુનરિહ સર્વમેવાન્યથા ઇતિ પરિદૃશ્યતે - ઇતિ મહાન્
અયમાગમવિદઃ સ્વકટકક્ષોભ ઇવ સર્વવિનાશકઃ સમુદ્ભૂતઃ । ન ચ
સાંકેતિકમિદં - યેન પુરુષેચ્છાવશોપકલ્પિતેન રૂપેણ ચ અન્યથા અન્યથા
નિરૂપ્યમાણમિહ સંગતં ભવેત્ યથા - દાક્ષિણાત્યાઃ ચૌરશબ્દેન
ઓદનં વ્યપદિશન્તિ સૈન્ધવાસ્તુ તેનૈવ દસ્યુમ્ ઓદનં તુ ક્રૂરશ્રૂત્યા તયા
તુ કાશ્મીરિકા વિતુષિતયવગોધૂમતણ્ડુલાન્ ઇતિ - સાંકેતિકત્વે હિ
અનવસ્થિતત્વાત્ અપારમાર્થિકત્વાત્ ચ શોધ્યશોધકભાવાદ્યનુપયોગાત્
અનિરૂપણીયત્વમેવ સ્યાત્ સંકેતસ્યાપિ પરમાર્થસત્તૈવ નહિ સંકેતો નામ
અન્યઃ કશ્ચિત્ - ઋતે પરમેશ્વરેચ્છાતઃ પ્રસિદ્ધો હિ ન સંકેતો
ભગવદિચ્છાપ્રકલ્પિતઃ -
પ્. ૧૨૬)
તન્નામાક્ષરલિપ્યાદિગતાપ્યાયનાદિકર્મવિધિજનિતતચ્છાન્તિકાદિફલ-
સંપત્તેઃ ઇતિ ચેત્ - તર્હિ એકેનૈવ સંકેતેન સર્વવસ્તુસંપત્તૌ કિં
સંકેતાન્તરાશ્રયેણ તદાશ્રયણે વા
સ્વશાસ્ત્રિતશાસ્ત્રાન્તરીયલૌકિકપાર્ષદદૈશિકઘનકૃતપ્રતિપુરુષ-
નિયતાદ્યનન્તસંકેતનિવેસનપૂર્વકં તદપિ નિરૂપ્યમેવ ન
તાવદ્ભિરૂપયોગઃ એતાવતૈવ કાર્યસિદ્ધિઃ - ઇત્યપિ નિરક્ષરકુક્ષુકુહરૈઃ
ઉચ્યમાનં શ્રૂયમાણં ચ શોભત એવ । અવિકલા ભગવદિચ્છા ન
વિચારપદવીમધિશેતે? ઇતિ ચેત્ - અલં
ગ્રન્થધારણવાચનવ્યાખ્યાનવિચારણાદિમિથ્યાયાસેન પરિત્યાજ્ય એવાયં
ગુરુભારઃ તૂષ્ણીંભાવશરણૈરેવ સ્થેયમ્
ભગવદિચ્છૈવોત્તારણીયમુત્તારયેત્ તદિચ્છૈવ અનુગ્રહાત્મા એવં
વિચારણાયાં પર્યવસાયયતિ ન
પ્. ૧૨૭)
ખલુ પાદપ્રસારિકયૈવ સુખં શયાનૈઃ ભુઞ્જાનૈશ્ચ સ્વયમ્
અવિમૃશદ્ભિઃ
સ્વાપેક્ષતીવ્રતરાદિપરમેશ્વરાનુગ્રહોત્પન્નાધિકાધિકસૂક્ષ્મતમ-
વિમર્શકુશલધિષણાપરિશીલનપરાઙ્મુખૈઃ વા સ્થાતવ્યમિતિ । તત્ સર્વદા
વિમૃશ્યમિદં વર્તતે - ઇતિ એતાવત્ ન જહીમઃ તત્ અત્ર અવધાર્ય સ્થીયતાં યાવત્
પરિહરામઃ સર્વમિદં કિંચિત્ ન વસ્તુતઃ ચોદ્યજાતં પરમેશ્વર્યાં
પરાવાગ્ભુવિ અનુત્તરદુર્ઘટકારિતાત્મકનિરપેક્ષસ્વાતન્ત્ર્યસારાયાં
પારતન્ત્ર્યાંશલેશમાત્રપરમાણુનાપિ અનુપરક્તાયામ્ - ઇતિ પ્રાયઃ પ્રાગેવ
પ્રતિસમાહિતમદઃ તથાપિ વિસ્તરતઃ પરિહ્રીયતે - યત્ તાવદુક્તં શિવતત્ત્વં
તતઃ પૃથિવી ઇત્યાદિકોઽયં ક્રમઃ ઇતિ તન્ન કશ્ચિત્ ક્રમઃ - ઇતિ બ્રૂમઃ અક્રમં
યત્ એતત્ પરં પારમેશ્વરં વિચિત્રં ગર્ભીકૃતાનન્તવૈચિત્ર્યં સ્વાતન્ત્ર્યં
ત્રિકાર્થરૂપં તદેવ એતત્ તથાહિ - યેયમપરા પરાપરા પરાભટ્ટારિકા
પારમેશ્વરી ભૈરવીયા સત્તા સા સદાશિવતત્ત્વાનાશ્રિતશક્તિતત્ત્વસ્યાપિ
ઉપરિવૃત્તિઃ
પ્. ૧૨૮)
તદન્તસ્યાપિ આસનપક્ષીકૃતત્વાત્ [દિવ્યતનુસંજીવનાર્થં હ્યયં ક્રમઃ
યથાન્યત્ર
મહાપ્રેતં ન્યસેત્પશ્ચાત્પ્રહસન્તમચેતનમ્ ।
રક્તવર્ણં સુતેજસ્કં નેત્રત્રયવિભૂષિતમ્ ॥
તદ્યથા - આધારશક્તિમૂલે મૂલં કન્દ આસારમૂલકમ્ લમ્બિકાન્તે
કલાતત્ત્વાન્તો દણ્ડઃ માયાત્મકો ગ્રન્થિઃ ચતુષ્કિકાત્મા
શુદ્ધવિદ્યાપદ્મં તત્રૈવ સદાશિવભટ્ટારકઃ સ એવ મહાપ્રેતઃ
પ્રકર્ષેણ લીનત્વાત્ બોધાત્પ્રાધાન્યેન

વેદ્યાત્મકદેહક્ષયામ્નાદામર્શાત્મકત્વાશ્ચેતિ તત્રાભ્યુત્થિતં
તન્મૂર્ધરન્ધ્રવ?યનિર્ગતં
નાદાન્તવર્તિશક્તિવ્યાપિનીસમનારૂપપરાત્રયં દ્વિષટ્કાન્તં તદુપરિ
શુદ્ધપદ્મત્રયમૌન્મનસમ્ એતસ્મિન્ વિશ્વમયે ભેદે આસનીકૃતે
અધિષ્ઠાતૃતયા વ્યાપકભાવેન આધેયભૂતાં યથાભિમતાં દેવતાં
કલ્પયિત્વા પૂજયેદિતિ । અત્રાન્તરશ્લોકાઃ
દ્વાદશાન્તમિદં ગ્રાગ્રં ત્રીશૂલં મૂલતઃ સ્ફુરત્ ।
દેવીચક્રાગ્રગં ત્યક્તક્રમઃ ખેચરતાં વ્રજેત્ ॥
મૂલાધારાદ્દ્વિષટ્કાન્તવ્યોમાગ્રાપૂરણાત્મિકા ।
ખેચરીયં સ્વસંચારસ્થિતિભ્યાં સ્વામૃતાશનાત્ ॥
ઇતિ । ઇત્યન્તર્યાગઃ ।] । તથાહિ -
ઈશ્વરં ચ મહાપ્રેતં પ્રહસન્તમચેતનમ્ ।
ઇત્યનેન સદાશિવાન્તમાસનં નાદાન્તપક્ષનિવિષ્ટં
શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રોપસંહૃતમ્ -
ઇત્યેતત્સર્વમાસનમ્
ઇત્યુક્ત્વા
પ્. ૧૨૯)
તસ્ય નાભ્યુત્થિતં શક્તિશૂલશૃઙ્ગત્રયં સ્મરેત્
ઇતિ શક્તિપ્રખ્યવ્યાપિનીસમનાત્મકશૃઙ્ગત્રયમુક્તં તત્રાપિ
ઉન્મનસોર્ધ્વકુણ્ડલિકાપદપરમધામસિતકમલત્રયરૂપતયા નિરૂપિતમ્
ઇત્યેતત્ પરમાસનં - પરાપર્યન્તત્વાત્ ઇતિ તદુપરિ ચ દેવીનાં સ્થિતિઃ ઇતિ
તદેતત્પરં પશ્યન્ત્યાખ્યં જ્ઞાનશક્તેરેવ પર્યન્તધામ
નાદાખ્યરૂપમતિક્રમણીયત્વેનૈવ સ્થિતં યથોક્તં શિવદૃષ્ટૌ
અથાસ્માકં જ્ઞાનશક્તિર્યા સદાશિવરૂપતા ।
વૈયાકરણસાધૂનાં સા પશ્યન્તી પરા સ્થિતિઃ ॥
ઇતિ ।
પ્રત્યગાત્મનિ હિ બુદ્ધિઃ પશ્યન્તી રુદ્રદેવતા ।
પરં સદાશિવજ્ઞાનશક્તાવેવ અનાશ્રિતશિવશક્ત્યાત્મનિ વિશ્રામ્યતિ
મનોઽહંકારયોઃ બ્રહ્મવિષ્ણુદેવતયોઃ [ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયાં
તત્રૈતન્માતૃતામાત્રસ્થિતૌ રુદ્રોઽધિદૈવતમ્ ।
ભિન્નપ્રમેયપ્રસરે બ્રહ્મવિષ્ણૂ ઉદાહૃતૌ ॥
ઇતિ । અત્ર વિવેકેચ્છુભિસ્તન્ત્રાલોક એવાવધાર્યમ્ ।]
પ્. ૧૩૦)
વૈખરીમધ્યમાપદે પત્યોરીશસદાશિવક્રિયાશક્તિપદમેવ
[ઈશ્વરતત્ત્વસ્યૈવ સદાશિવે ।] પરા પ્રતિષ્ઠાભૂઃ ઇતિ તાવત્ આગમસિદ્ધં
સ્વસંવેદનવૃંહિતં ચ તત્ પશ્યન્ત્યુપરિ પરાભૂમિઃ ભગવતી - યત્ર
સર્વમભેદેનૈવ ભાતિ ચ [સૂક્ષ્મબુદ્ધિવિવેચ્યોઽગ્ર ક્રમઃ ।] વિમૃશ્યતે ચ ।
યદ્યપિ હિ વિદ્યાપદે માયાપદેઽપિ અભેદેન ભાસના સ્થિતાપિ તત્ર
વિમર્શોઽન્યથા વિદ્યાપદે હિ ઇદમિતિ [ઈશ્વરભટ્ટારકે ।]
પ્રમાતૃપ્રમેયજાતમેકતોઽહમાત્મનિ [સદાશિવભટ્ટારકે ।] સંક્રામેત્
તદાચ્છાદિતં વિમૃશ્યતે - અહમિદમ્ ઇતિ તત્ એતત્ સમાને ચિદાત્મનિ અધિકરણે
[જ્ઞાનશક્તિશિવે ।] ઉભયં પ્રતિબિમ્બિતમભેદેનૈવ અવભાસમાનં
સામાનાધિકરણ્યમુક્તમ્ અત એવ ઈશ્વરાવસ્થાયાં
[જ્ઞાનરૂપશિવાવસ્થાયામ્ ।] પરા-
પ્. ૧૩૧)
પરાત્મિકાં દશાં ભાવા ભજન્તે યથૈવ માયાધ્વનિ
[શુદ્ધવિદ્યારૂપં મહામાયાં ચ ત્યક્ત્વા સૈવ - ઈશ્વરાવસ્થૈવ ।]
અપરાં ન તુ સૈવ પરાપરાશક્તિઃ અપરાવેતિ યત્ [પરત્વસંભવે કારણમાહ
યદિતિ યસ્માદીશ્વરતત્ત્વે પરાપરત્વં તત્ર દર્શિતં
તેનાયાતમીશ્વરાવસ્થાયાં પરત્વમ્ ।] ઈશ્વરતત્વં પ્રતિ અભિહિતં
[અભિહિતમિતિ - પરાપરરૂપત્વેન ચેતિ યોજ્યમ્ ।] શ્રીમદુત્પલદેવપાદૈઃ
[યથોક્તમ્
અત્રાપરત્વં ભાવાનામનાત્મત્વેન ભાસનાત્ ।
પરતાહન્તયાચ્છાદાત્પરાપરદશા હિ સા ॥
ઇતિ । પરત્વં પૂર્ણત્વમનભ્યાપેક્ષાહમિતિ
અપરત્વમપૂર્ણતાન્યાપેક્ષતેદમિતિ । તથૈવ ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામપિ
સામાન્યાધિકરણ્યં ચ સદ્વિદ્યાહમિદંધિયોઃ ।
પ્રકાશસ્ય યદાત્મમાત્રવિશ્રમણેઽનન્યોન્મુખઃ
સ્વાત્મપ્રકાશતાવિશ્રાન્તિલક્ષણો વિમર્શઃ સોઽહમિત્યુચ્યતે યસ્ત્વન્યોન્મુખઃ
સ ઇદમિતિ સ ચ સ્વપ્રકાશનમાત્રે પુનરનન્યોન્મુખે રૂપે વિશ્રામ્યતિ
પરમાર્થતઃ । તત્રાદ્યે વિમર્શે શિવતત્ત્વં દ્વિતીયે વિદ્યેશ્વરતા મધ્યમે તુ
રૂપેઽહમિદમિતિ સમધૃતતુલાપુટન્યાયેન યો વિમર્શઃ સ સદાશિવનાથે
ઈશ્વરભટ્ટારકે ચ ઇદંભાવસ્ય તુ ધ્યામલાધ્યામલતાકૃતો વિશેષઃ - યે
એતે અહમિતિ ઇદમિતિ ધિયૌ તયોર્માયાપ્રમાતરિ પૃથગધિકરણત્વમ્ અહમિતિ
ગ્રાહકે ઇદમિતિ ચ ગ્રાહ્યે તન્નિરાસેન ચૈકસ્મિન્નેવાધિકરણે યત્સંગમનં
સંબન્ધરૂપં તત્ સતી શુદ્ધા વિદ્યા અશુદ્ધવિદ્યાતો
માયાપ્રમાતૃગતાયા અન્યૈવ । તત્ર યદાહમિત્યસ્ય યદધિકરણં
ચિન્માત્રરૂપં તત્રૈવેદમંશમુલ્લાસયતિ તદસ્યાસ્ફુટત્વાત્ સદાશિવતા
અહમિદમિતિ ઇદમહમિતિ તુ ઇદમંશે સ્ફુટીભૂતેઽધિકરણે
યદાહમંશવિમર્શં નિષિઞ્ચતિ તદેશ્વરતેતિ વિભાગઃ ।] તત્
પ્રદર્શિતાગમવિપર્યાસશઙ્કાયુક્તમ્ -
પ્. ૧૩૨)
ઇતિ ન મન્તવ્યમ્ મન્ત્રમહેશાદિષુ [શુદ્ધવિદ્યામહામાયાયાં
વિમર્શસ્વરૂપમાહ ઉત્પલદેવમહોદયઃ મન્ત્રેતિ ।] તુ રૂપં
બોધૈકપરમાર્થમપિ અપરબોધૈકપરમાર્થાત્ અન્યદહમ્ ઇદં પુનરિદમેવ
[પુનરિતિ ઉપરિવર્ત્યહન્તાયા ભિન્નમેવેદમંશપ્રાધાન્યં
યસ્માન્મહામાયેતિ સંજ્ઞા પરૈઃ કૃતા યદુક્તં તત્રૈવ ભેદધીરેવેતિ ।] ઇતિ
સંવિત્ વિજ્ઞાનાકલાનાં તુ બોધૈકપરમાર્થેનાપિ રૂપેણ અહં નેદમ્ ઇતિ
સંવિત્ અપ્રબોધાત્ અહમિત્યેવ તત્ર અપ્રબુદ્ધમ્ પ્રલયકેવલિનામ્ ઇદમહમ્
ઇત્યપ્રબુદ્ધમેવ અત્ર [અત્ર - પ્રલયાકલે માયાપદે - સકલે ચ ।] માયાપદે ચ
તન્નિર્વિકલ્પકતાભાસેન યદ્યપિ અસ્તિ તથાવિધ એવ પ્રાણભૂતો વિમર્શઃ
તથાપિ તદ્રૂપવ્યવહારકસ્ય
પ્. ૧૩૬)
તત્પ્રસાદાસાદિતસત્તાકસ્યાપિ તદવ્યતિરિક્તસ્યાપિ વા પશ્ચાત્તનસ્ય વિમર્શસ્ય
ઇદં શરીરાદિ અહમહં યોઽસૌ જ્ઞાતા ઇદં ઘટાદિકમ્ ઇદં યત્તત્ જ્ઞેયમ્
ઇતિ ભેદેનૈવ વિમર્શરૂપતયા વ્યવહારો વિકલ્પાત્મૈવ તત્ર તુ તથાવિધત્વે
કારણાન્તરાસંવેદનાત્કલ્પ્યમાનેઽપિ ચ કારણે પુનરપિ
તથાવિધબોધાવિનિર્ભાગમાત્રપર્યવસાનાત્ તસ્યૈવ અવિકલ્પસંવિદાત્મનઃ
તથા સામર્થ્યં તથા સામર્થ્યયોગાદેવ ચ તદનન્તવૈચિત્ર્યાત્મકત્વમ્ - ઇતિ
ઐશ્વર્યમનપાયિ સિદ્ધ્યેત્ અસ્યાં ચ સત્તાયામૈશ્વર્યમનપેતં - યતો
વૈખર્યાત્મનિ એવં માયીયે વિદ્યેઽપિ વા મધ્યમામયે ધામ્નિ
ભાસનાતિરેક્યપિ સંભાવ્ય એવં વિમર્શઃ । અત્ર તુ પરસંવિદિ યથૈવ
ભાસા તથૈવ વ્યવહારમયોઽપિ વિમર્શઃ તેન - જલ ઇવ જલં જ્વાલાયામિવ
જ્વાલા સર્વથા અભેદમયા એવ ભાવા ભાસન્તે ન તુ પ્રતિબિમ્બકલ્પેનાપિ
કેવલં યાવત્ એષાપિ પરમેશ્વરી ઉપદેશાય નિરૂપ્યતેતાવત્ અધરસત્તાકૢપ્તા
તથા ભવતિ ।
પ્. ૧૩૪)
એવં ચ ભાસાત્મકં ભૈરવરૂપં સ્વતઃ સિદ્ધમ્ અનાદિ પ્રથમં સર્વતઃ
ચરમં ચ સર્વતશ્ચ વર્તમાનમિતિ કિમપરં તત્ર ઉચ્યતામ્ ।
તત્ત્વભાવવિકાસાત્મમયમાત્મૈક્યેનૈવ સ્વપ્રકાશં પ્રકાશયતિ તથૈવ ચ
વિમૃશતિ અનપેતતથાચમત્કારત્વેઽપિ યચ્ચ તત્ તથાવિમર્શનં તત્
ભાવિમાયીયાનન્તસૃષ્ટિસંહારલક્ષકોટ્યર્બુદપરાર્ધસાક્ષાત્કારિણિ
ભાસને ભવેત્ તથારૂપમેવ ભવતિ તથા ભવચ્ચ તત્ યદિ સૃષ્ટૌ
પ્રાથમિકં માધ્યમિકં વા પદં ભાસનાત્ વિમૃશેત્ તત્ પૂર્વસ્ય
તદુત્તરવ્યભિચારણાશંકાસંભાવનાનપગમાત્
અપરિપૂર્ણમપ્રથિતેતરભાવરાશિખણ્ડિતાભેદં
કથમનિર્વ્યૂઢપરભૈરવમહાધામ[પરિપૂર્ણમ્
।]સમાશ્રિતાધસ્તનપશ્યન્ત્યાદિનિષ્ઠભેદાસૂત્રણકલઙ્કં
તથાવિધવસ્ત્વપોષણવશનામમાત્રી -
પ્. ૧૩૫)
ભૂતપરાભટ્ટારિકારૂપં તત્ કિમપિ રૂપં ભવેત્
એતાદૃશધારારોહણાભાવે ચ ન કિંચિત્ ઇદં વિંજૃમ્ભમાણં ભાસેત
વિજૃમ્ભેત ઇતિ ન વ્રજતુ અપૂર્ણતા મા પ્રતિષ્ઠભાવરાશિરભેદકથા
ખણ્ડ્યતામ્ મા નિર્વાક્ષીદ્ભૈરવાશ્રયતા ભેદકલઙ્કમુદ્વવહતુ
નામધેયમાત્રેણ પરત્વમ્ - ઇતિ વક્તું યુક્તમ્ તત્ એતદેવ ભવતિ સંગચ્છતે ચ
યદિ પ્રથમતરં સર્વચરમે એવમાભાસા પતન્તી તત્રૈવ વિમર્શેનાપિ પદં
બન્ધયેત્ સ હિ ચરમો ભાગઃ તથા તાવત્ સ્વાત્મરૂપં બિભ્રત્
તત્સ્વાત્મરૂપનાન્તરીયકતાસ્વીકૃતતદનન્તનિજપૂર્વપૂર્વતરાદિભાગાન્તરો
ભાસમાનો વિમૃશ્યમાનશ્ચ પૂર્ણ એવ તત્પૂર્વોઽપિ ભાગઃ
તદુત્તરભાગપૃષ્ઠપાતિવૃત્તપૂર્વપરિપૂર્ણભાસાસારવિમર્શતાદાત્મ્યાત્
તદૂત્તરરૂપપરીપૂર્ણતામજહત્ સ્વયં ચ
સ્વરૂપનાન્તરીયકતાહઠકૃષ્ટસ્વપૂર્વપૂર્વતરાદિભાગાન્તરાભોગો

ભાસમાનો વિમૃશ્યમાનશ્ચ તથૈવાખણ્ડિતઃ - ઇત્યેવં
તત્પૂર્વપૂર્વગતાભાસા તત્તદ્દ્વિત્રાદિનિજનિજોત્તરભાગભાસાવિભાગે
પ્. ૧૩૬)
લબ્ધભૈરવભાવસ્વભાવાવ્યભિચારનુરોધબલસ્વીકૃતસ્વસ્વપૂર્વભાગ-
ચમત્કાર એકૈકમપિ પરં પૂર્ણા ભવતિ યાવત્
સ્વપ્રંકાશનિજભિરવાભિમતનિકટતરવર્તિ રૂપં તદેવ
સ્વેછાવિશ્રાન્તિધામ વા ભૈરવાખ્યં વપુઃ સ્વયમેવ તદ્વિમર્શકુશલા
ભવત પ્રસંખ્યાનપરાઃ હૃદગિરિ-તરુપ્રભૃત્યુપાધિસંકોચેન રહિતે
તદ્વત્યપિ વા અરણ્યાનીપ્રદેશે દૂરાદખણ્ડિતા દૃષ્ટિરેવમેવ
અખણ્ડિતતામુપાશ્નુવાના ભૈરવબોધાનુપ્રવેશં પ્રતિ
સંપ્રદાયતામાસાદયેત્
નિર્વૃક્ષગિરિભિત્ત્યાદૌ દેશે દૃષ્ટિ વિનિક્ષિપેત્ ।
ઇત્યાદિ અન્યથા ભાગશઃ પાતે પ્રથમભાગાત્ આરભ્ય યદિ વા નિરવયવમેવ
એતત્ તત્ક ઇવ અપરસંવેદનેભ્યોઽપૂર્ણાભિમતેભ્યો વિશેષઃ વિશેષસ્તુ
ગર્ભીકૃતાનન્તવૈચિત્ર્યચમત્કારકૃત ઇવ અપૂર્ણસંવિદન્તરેભ્યઃ
પૂર્ણાભિમતસંવેદનસ્ય ઇતિ સ્વયમેવ જાનન્તુ સોપદેશાઃ પારમેશ્વરાઃ ।
પરમેશશક્તિપાતકિરણાવિકસિતે તુ પશુજન -
પ્. ૧૩૭)
હૃદયકુશેશયે ન અસ્મદીયૈર્વચનશતૈરપિ અતિ તીક્ષ્ણાભિધેયસૂચિભિરપિ
સંભેદોઽથ વિકાસોઽથ વિતરીતું શક્યઃ ઘટેઽપિ એવમેવ પરિપૂર્ણો
દૃષ્ટિપાતઃ તત્રાપિ હિ અવિકલ્પા સંવિત્ ઝગિતિ ચરમભાગે એવ નિપતતિ તતસ્તુ
ક્રમાત્ વિકલ્પસંવિદ આયાન્ત્ય આ ચરમનિકટભાગાત્ અન્તસ્તરામન્તસ્તમાં
ચ અનુપ્રવિશન્તિ ઇતિ કિમન્યેન । તદેવમેવ ઇહાપિ શિવતત્ત્વં સદા અવિકલ્પમેવ
વિકલ્પસૂતિ સ્વાતન્ત્ર્યસરસમનાદિ સર્વાદિભૂતં સિદ્ધમ્ અત્ર તાવત્ ન વિમતિઃ
તત્તુ પરિપૂર્ણં તથા ભવતિ યદિ સર્વચરમાં પાર્થિવીમેવ ભુવમધિશેતે
ધરાસંવિત્ હિ તથા ધરાં વિષયતયાપિ અભેદેનાભાસયેત્ વિમૃશેત્ ચ યદિ
તત્સ્વરૂપસર્વસ્વાવભાસવિમર્શયોઃ વ્યાપ્રિયેત સ્વરૂપસતત્ત્વં ચ અસ્યાઃ
પરિપૂર્ણપ્રસરતત્સ્વાતન્ત્ર્યકૢપ્તાપ્રરૂઢાભેદતત્પૂર્વકૈકરસભેદા-
વભાસતદ્વશોદિતસંકુચચ્ચિત્સ્વાતન્ત્ર્યસત્તામયમાયાગ્રાહકતદ્બાહ્ય-
ચક્રાવિભેદાત્મકપ્રધાનતદ્વિકારધીત -
પ્. ૧૩૮)
ત્ત્વતત્પરિણામાત્મકાહંકારતન્મૂલકારણપૂર્વકતન્માત્રવર્ગપ્રસૃત-
ખાદિજલાન્તભૂતવર્ગાધરવૃત્તિતયા અવસ્થાનં ધરાયાઃ સા હિ
યાવદાક્ષેપેણૈવ વર્તમાના તાવત્ સ્વરૂપસતત્ત્વૈવ યાવદેવ
પઞ્ચગુણત્વાત્ તન્માત્રાણિ આક્ષિપેત્ તાવત્ તાનિ આક્ષિપ્યમાણાનિ
નિજસ્વરૂપોપકૢપ્તયે
સમાક્ષિપ્તપ્રાક્તનપ્રાતિષ્ઠિકમૂલાન્તરપરમ્પરાનુબન્ધિસ્વકપૂર્વક-
મૂલાન્યેવ નહિ ઉપાદાનાભિમતકારણસ્વરૂપાનન્વયઃ કાર્યસત્તાયાં
સ્યાત્ ઇતિ ન્યાયયમ્ નિમિત્તકારણાદીનિ કથંચિત્ ન અન્વીયુરિતિ ઉચ્યેતાપિ કદાચિત્
એતચ્ચ પ્રકૃતવિઘાતકમન્યત્ર તદભિધાનપ્રવણે શાસ્ત્રે નિષ્કુષ્ય
નિષ્કુષિતમસ્માભિરેવ - ઇતિ ન ઇહ વિતતમ્ । તદેવં પ્રથમં તાવત્ ધરા
તતોઽપિ જલં તથૈવ સ્વરૂપસાકલ્યેન ભાસમાનં વિમૃશ્યમાનં ચ
તદ્ભાસા વિમર્શચમત્કારમન્ત્રઃકૃત્ય
તથાવિધધરણિતત્ત્વસંસ્કારસત્તાકં પૂરયેદેવ ઇતિ યાવત્ અન્તે સૈવ
પૂર્ણસંવિદ્ભગવતી શિવાત્મૈવ તત્ અનેનૈવ
પ્. ૧૩૯)
ઉપદેશયુક્તિનયેન પ્રદેશમાત્રમપિ બ્રાહ્મણઃ સર્વરૂપમ્ એકૈકત્રાપિ ચ
તત્ત્વે ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વમયત્વં શાસ્ત્રેષુ નિરૂપિતમ્ । એવં ચ
શ્રીસ્પન્દશાસ્ત્રોપદેશો
દિદૃક્ષયેવ સર્વાર્થાન્યદા વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે ।
તદા કિં બહુનોક્તેન સ્વયમેવાવભોત્સ્યતે ॥
ઇત્યયં હૃદયંગમીકર્તવ્યઃ ચરમેણ પાદેન તદેવાત્ર સૂચિતમિતિ કિમન્યત્
યચ્ચ યેન વિના ન ભવતિ તત્ તાવત્ સ્વરૂપં યથા શિંશપાત્વં વૃક્ષસ્ય
સ્વરૂપં [અત્ર શિંશપાત્વં વૃક્સાદન્યત્ર ક્વચિત્ ન હિ વર્તતે યથા યત્ર યત્ર
શિંશપાત્વં તત્ર તત્ર વૃક્ષત્વમિતિ શિંશપાત્વં વૃક્ષત્વં સ્વરૂપમ્ અત્ર
યતઃ શિંશપાત્વં વૃક્ષેણ વિના ન સંભવતિ ઇતિ સ્વરૂપમ્ ।
નનુ ચ કથમન્યદન્યસ્ય સ્વરૂપં ભવેત્ નિયતિવિરોધાત્? ઇત્યત આહ
પરમેશસ્યાતક્ષ્યેતિ યત્તુ યાવત્સ્વરૂપં ન ભવતિ ઇતિ તથાહિ અત્ર ન હિ યત્ર
યત્ર વૃક્ષત્વં તત્ર શિંશપાત્વં વાનીરાદિવૃક્ષે તદભાવાદિતિ વૃક્ષત્વં
શિંશપાત્વસ્વરૂપં ન ભવતીતિ ।]
પારમેશસ્વાતન્ત્ર્યતિરોધિતનિયતિવિજૃમ્ભાયાં યત્તુ યાવત્ સ્વરૂપં ન ભવતિ
તત્
પ્. ૧૪૦)
તેન વિના ભવત્યેવ યથા વૃક્ષત્વમૃતે શિંશપાત્વાપવાદો ન ભવન્તિ ચ
ધરાદીનિ ઉત્તરોત્તરતત્ત્વાનિ જલાદિપૂર્વપૂર્વં વિના - ઇતિ તાવત્સ્વરૂપાણ્યેવ
ધરા હિ ન જલં વિના ભવેત્ - ધૃતેરેવ કાઠિન્યદર્શનાત્ ઇત્યેવં ક્રમેણ
ભૂતાનિ તન્માત્રૈર્વિના કથં તાન્યપિ ઇન્દ્રિયજૃમ્ભયા વિના ઇન્દ્રિયાણ્યપિ
તત્તથાવિધાધ્યવસાયેન વિના સર્વાણિ
ચૈતદાદ્યાવિભક્તાન્વિતસૂક્ષ્મરૂપમૂલકારણવિનાકૃતાનિ ન ભવન્તિ
મૂલપ્રકૃતિરપિ ભોગ્યા ભોક્તારં વિના તદ્ભોગ્યવિભ્હાગભાગિત્વાદેવ
સંકુચિતં સંકોચવશાદેવ ચ સ્વાત્મારોહિતકાલકલાદિ પાશજાલં
સંવિદાત્મકં ચાન્તરેણ કથં સંવિદશ્ચાખણ્ડરૂપાયાઃ કથં
સંકોચકારણસ્વાતન્ત્ર્યં માયાપરપર્યાયં વિના સંકુચિતત્વં
સ્વાતન્ત્ર્યં ચ સંકોચે સંકુચિતતાસારતત્સંકોચિતતારતમ્યાપેક્ષિ
ભવદીષદસંકુચિતાસંકુચિતેષદ્વિકાસિવિકસ્વરરૂપં વિરહયય
પ્. ૧૪૧)
નૈવ ભવેત્ સર્વમેવ ચેદં પ્રથમાનં
સ્વતન્ત્રપરિપૂર્ણપ્રથાસારભૈરવં વિના કિંચિદેવ ન - ઇતિ
સ્વસંવિત્સિદ્ધોઽયં તત્ત્વક્રમઃ । શ્રુતિરપિ [શ્રુતીતિ અયમર્થઃ - પૃથ્વી
જલાત્મિકાપ્યસ્તીતિ મન્તવ્યં કુતઃ? ઇત્યત આહ - કાઠિન્યં વિનેતિ અયં ભાવઃ
- યદિ પૃથિવી જલાત્મિકા ન સ્યાત્ તત્ સ્થિતિમેવ જહ્યાદિતિ કાઠિન્યં હિ
જલકૃતમેવેતિ કાઠિન્યં પરસ્પરસંશ્લેષઃ ।] જલાત્મિકા કાઠિન્યં વિના ક્વ
- ઇંતિધરાપિ પૂર્વિકા સલિલેઽસ્તુ ઇતિ કથ્યમાનમ્ અપિ કિં ન છેદયેત્ પ્રત્યુત
પરિપૂર્ણસર્વાત્મકભૈરવભટ્ટારકાત્મકપરાસંવિત્પરિપોષણાયૈવ સ્યાત્
સર્વશ્ચાયં
પરાપરાભટ્ટારિકાદિરૂપપશ્યન્ત્યાદિસત્તાસમયોદ્ભવિષ્યદીષત્સ્ફુટ-
સ્ફુટતરાદિતત્ત્વભેદાનુસારેણ [અહન્તાયાં હિ ભેદોઽસ્ફુટ એવ ઇદન્તાયાં
તુ સ્ફુટતરઃ તત્ત્વભેદઃ યદુક્તમીશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
અત્રાપરત્વં ભાવાનામનાત્મત્વેન ભાસનાત્ ।
પરતાહન્તયાચ્છાદાત્પરાપરદશા હિ સા ॥
ઇતિ ।] પરાભટ્ટારિકામહસિ તદુચિતેનૈવ [તેજસિ પરોચિતેન ।] વપુષા વિરાજતે
પ્. ૧૪૨)
તત્ર હિ નિઃસ્વસ્યેવ હસ્તે દ્રવિણમસન્ન ક્વચિદપિ સ્યાત્ ભવિષ્યદપિ [નનુ ચ
પરાપરાદિભેદઃ પરાદશાયાં કથમન્તર્ભવેત્ યદા હિ ભેદ ઉદ્ભવતિ
તદા પશ્યન્ત્યાદિવ્યપદેશઃ અનુદ્ભવે પુનઃ કથં તત્ર તદ્વ્યપદેશ ઇત્યત
આહ ભવિષ્યદપીત્યાદિ પ્રથમમિતિ ભવિષ્યત્તાભાવેઽપીત્યર્થઃ ।] વસ્તુ
ચરમમપિ પ્રથમપ્રકાશે ભાસેતૈવ
કેવલમેકરસતદ્ભેદસારસ્ફુટરૂપાપેક્ષયા ભવિષ્યત્તા તથાહિ - ભવિષ્યતિ
કર્કી હનિષ્યત્યધર્મપરાન્ - ઇત્યાદિ યદિ ન પ્રકાશિતં તત્ કથં પુરાણેષુ
નિબદ્ધમ્ ક્વચન સર્ગે બભૂવ કર્કી તથૈવ વ્યધિત - ઇતિ ચેત્ કિં સ
એવાસાવન્ય [અસાવિતિ ભવિષ્યન્ ।] એવ વા અન્યશ્ચેદપ્રકાશોઽસૌ
[અન્યશ્ચેદિત્યસ્મન્મતં - સ્વવચનેન પ્રાપ્તોઽસીત્યભિપ્રાયઃ ।] સ એવ ચેત્
કથં કાલભેદઃ અકાલકલિતશ્ચેત્ કથમિવ? ચિત્ત્વાદ્વિશ્વરૂપત્વાત્ - ઇતિ ચેત્ તર્હિ
અકાલકલિતે સંવિદાત્મનિ સતતવિશ્વશક્ત્યવિયુક્તે
સ્વાતન્ત્ર્યવશસંકોચવિકારાવભાસિતસંહૃતિસૃષ્ટિમતાવિરૂદ્ધૈકરૂપ-
તદાત્મકવપુષિ પર -
પ્. ૧૪૩)
મેશ્વરેઽસ્મજ્જિહ્વાગ્રહૃદયાનપાયિનિભૈરવભટ્ટારકે સર્વમસ્તિ -
ઇત્યસ્માભિરૂપન્યસ્યમાનમેવ મુક્તમન્દાક્ષં કથં નાદ્રિયતે
વિવૃતતરકણ્ઠમેવ વા સ્વયમેવ ન નિર્ણીય નિરૂપ્યતે તસ્માત્
શિવતત્ત્વમિદમનાદ્યન્તં સ્વયં પ્રથમાનં
પૂર્ણતાત્મકનિરપેક્ષતામાત્રસતત્ત્વસ્વાતન્ત્ર્યસારમન્તઃ
ક્રોડીકૃત્યાત્મતૈકપરમાર્થં તત્ત્વજાતં પરસંવિદિ સતતોદિતત્વાત્
સર્વાવિરોધિત્વાત્ નિખિલાનુગ્રાહકત્વાચ્ચ અવસ્થાશબ્દવ્યપદેશાસહિષ્ણૌ
યાવદકાલકલિતમાસીનં ભૈરવરૂપમવતિષ્ઠતે

તાવદેતચ્છાસ્ત્રસમુચિતેનૈવ મહાસૃષ્ટ્યાદિરૂપેણ ન તુ
મિતસૃષ્ટ્યાદિક્રમેણ - ઇતિ સિદ્ધમ્ સ એષ એવ સંપુટેયોગે અસ્મદ્ગુરૂણાં
સંપ્રદાયઃ - શુદ્ધપરસત્તયા સર્વસ્યૈવ એકૈકતત્ત્વસ્ય નિખિલસ્ય ચ
તત્ત્વૌઘસ્ય સંપુટીકરણાત્ વક્ષ્યતે ચાપ્યેતત્ પશ્યન્તીદશાયાશ્ચારભ્ય
ભેદાસૂત્રણાત્માંશાંશોલ્લાસઃ ઇતિ [હેતાવિતિ શબ્દઃ ।] તતઃ પ્રભૃત્યેવ
શોધ્યશોધકભાવ
પ્. ૧૪૪)
ઇતિ તાવદ્વ્યવસ્થાનપહ્નવનીયા યથોક્તમ્
યત્સદાશિવપર્યન્તં પાર્થિવાદ્યં [અત્ર શોધ્યશોધકભાવતયારોહક્રમ
ઇત્યતઃ પાર્થિવાદ્યં સદાશિવપર્યન્તમિત્યુક્તમ્ ।] ચ સુવ્રતે ।
તત્સર્વં પ્રાકૃતં જ્ઞેયં વિનાશોત્પત્તિસંયુતમ્ ॥
ઇત્યાદિ પશ્યન્તી ચ પરાપરાભત્ટારિકાસતત્ત્વા પરશક્તેરેવ
સ્વાત્મશક્તિર્દર્પણકલ્પા યત્ર તત્પરાભટ્ટારિકાસ્વરૂપમેવ ચકાસ્તિ -
પ્રતિબિમ્બવત્ યચ્ચ [નનુ ચ પરાભટ્ટારિકાયામપિ ભેદાભેદન્યાયેન
પ્રતિબિમ્બકલ્પનમસ્ત્યેવ તદપિ પ્રતિબિમ્બોક્ત્યૈવ કથનીયમિતિ કિં
પરાપરાયામેવોક્તિરીતિરિત્યત આહ - યચ્ચેતિ તત્ર હિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બે એકમેવ
રૂપમિત્યાશયઃ ।] રૂપં સદા બિમ્બે પ્રતિબિમ્બે ચૈકતાપરમાર્થં
મુખપરામશમાત્રમિવ ન તત્પ્રતિબિમ્બિતમુચ્યતે [યથોક્તમનેનૈવાન્યત્ર
ઇદં હિ પ્રતિબિમ્બસ્ય લક્ષણં યદ્ભેદેન
ભાસિતુમશક્તમન્યવ્યામિશ્રત્વેનૈવ ભાતિ તત્પ્રબિમ્બમિતિ ।] -
તન્માત્રસતત્ત્વાદેવ યત્તુ તત્રાન્યથા તથા ચ ભાતિ મુખાકાર ઇવ
પૂરાપરવામદક્ષિણતાદિવિ -
પ્. ૧૪૫)
પર્યયાત્ એતદેવાપિ તદેવાપિ તદેવ [તદેવેતિ પરતત્ત્વં પરાપરશક્તાવિત્યર્થઃ
।
સ્વરૂપાનપહાનેન પરરૂપસદૃક્ષતામ્ ।
પ્રતિબિમ્બાત્મતામાહુઃ ખડ્ગાદર્શતલાદિવત્ ॥
ઇતિ ।
અન્યવ્યામિશ્રણાયોગાત્ તદ્ભેદાશક્યભાસનમ્ ।
પ્રતિબિમ્બમિતિ પ્રાહુર્દર્પણે વદનં યથા ॥
ઇતિ પ્રતિબિમ્બસતત્ત્વમયત્ર । ન દેશો નો રૂપમિત્યાદિનયોઽત્ર બોદ્ધવ્યઃ ।]
પ્રતિબિમ્બિતમુચ્યતે તચ્ચ તત્સમાનધર્મૈવ ભવતિ ન તુ વિજાતીયમ્ એવં ચ
પશ્યન્તીસતત્ત્વપરાપરાવિમલમુકુરિકાયાં
તત્તત્તથાવિધોક્તક્રમમપૂર્ણપૃથિવ્યાદિતત્ત્વસામગ્રીનિર્ભરમ્
[કાર્યકારણવિવેકેનૈકૈકત્ર ષટ્રિંશત્ત્વમિતિ ક્રમેણ ।]
અન્તસ્તથાવિધસહજાકૃત્રિમપારમાર્થિકાનપાયિકાદિપરામર્શક્રોડી-
કારેણૈવ વર્તમાનમપિ શ્રીપરાભટ્ટારિકાવપુઃ પ્રતિબિમ્બમર્પયત્
સ્વરૂપાન્યથાત્વસહિષ્ણુકાદિપરામર્શાનન્યથાભાવેનૈવ તત્પરૈકરૂપં
પરામૃશ્યં ધરણ્યમ્ભઃપ્રભૃતિ તથોલ્લસદ્ભેદસૂત્રણતયા
સજાતીયાયાં વિમલાયાં ચ યાવત્પ્રતિબિમ્બયતિ તાવદ્ધરાદિતત્ત્વાનાં
પ્. ૧૪૬)
વિપર્યાસ [સ્વસ્વરૂપસ્યેતિ યોજ્યમ્ ।] એવોપજાયતે યત્ પરસંવિદિ શક્તિતત્ત્વં
તદેવ પરાપરાત્મનિ પૃથિવીતત્ત્વં યત્તુ ધરાતત્ત્વં તચ્છક્તિતત્ત્વમ્ ઇતિ
ક્ષકારાત્ પ્રભૃતિ ધરાદીનાં સ્થિતિઃ । ભગવદ્ભૈરવભટ્ટારકસ્તુ [નનુ ચ
યથા તન્ત્રભેદેન ક્ષકારાદૌ દ્વિતત્ત્વવ્યાપ્તિર્ન્યાયસિદ્ધા તથા અવર્ગેઽપિ
વ્યાપ્તમિત્યત આહ ભગવદિત્યાદિ ।] સદાપૂર્ણોઽનન્તસ્વતન્ત્ર એવ ન વિપર્યસ્યતે
જાતુચિદપિ [તત્ર હેતુઃ ચિદ્રૂપાતિરેકાદ્યભાવાદિત્યાદિ ।] -
ચિદ્રૂપાતિરેકાદ્યભાવાત્ ઇતિ ઉક્તં બહુશઃ । પરાત્મનિ પરામર્શે
પરામર્શૈકતત્ત્વાન્યેવ તત્ત્વાનિ પરામર્શશ્ચ
કાદિક્ષાન્તશાક્તરૂપપરમાર્થ ઇતિ તત્ર અભેદ એવ પરાપરાયાં તુ
ભેદાભેદાત્મકતા પ્રતિબિમ્બન્યાયેન સા ચ પરાપરામર્શમયી કાદિ-
ક્ષાન્તવર્ણમાલાશરીરા
યાવત્સ્વોર્ધ્વવ્યવસ્થિતપરાભટ્ટારિકાનિવિષ્ટતત્ત્વપ્રતિબિમ્બાનિ ધારયતિ
તાવત્ તેષ્વેવામાયીયાશ્રૌતકાદિ-ક્ષાન્તપરમાર્થપરામર્શેષુ
ઊર્ધ્વાધરવિપર્યાસેન તત્ત્વાનિ સંપદ્યન્તે ઊર્ધ્વબિ -
પ્. ૧૪૭)
મ્બાધરપ્રતિબિમ્બધામસ્વભાવમહિમ્ના - ઇતિ તાત્પર્યમ્ તતઃ પૃથિવી
ક્ષકાર ઇત્યાદિશોધ્યરૂપાપેક્ષયા ન કિંચિદ્વિરુદ્ધમ્ તત્રાપિ
પરદશાનપાયાત્ એષ એવ કાદિવર્ણસંતાનઃ તત્રૈવ ચ સ્વાંશોદ્રેકાત્
સ્વાંશાન્તર્વર્તિમધ્યમાપદોલ્લાસાત્
સ્વરૂપવર્તમાનવૈખરીરૂપપ્રાવણ્યાચ્ચ [પ્રાવણ્યાદિતિ લગ્નત્વાત્ ।] વર્ણ-
મન્ત્રપદરૂપતા શોધ્યાંશવૃત્તિઃ - ઇત્યાસ્તામ્ અપ્રકૃતમેતત્ નિર્ણીતં ચ
મયૈવ શ્રીપૂર્વપ્રભૃતિપઞ્ચિકાસુ યદ્યપ્યુક્તં
શ્રીમાલિનીભટ્ટારિકાનુસારેણ અન્યથા ચાન્યથા સ્થિતિઃ ઇતિ તદપિ નિર્ણીય
નિરૂપ્યમાણં વિમૃશન્તુ ત્રિકોપદેશવિશીર્ણાજ્ઞાનગ્રન્થયઃ
પારમેશ્વરાઃ અનાશ્રિતશક્ત્યાત્મકપશ્યન્તીપરમકોટિમતિક્રમ્ય
[અનાશ્રિતસ્ય શક્તિસ્વરૂપા યાસૌ પશ્યન્તી સૈવ પરમકોટિઃ
સર્વભાવારમ્ભાવસ્થા ।] પારમેશ્વર્યાં પરસંવિદિ દેવતાસ્તિસ્ર ઇતિ
યદુક્તં તત્ તાવન્ન પ્રસ્મર્તુમર્હન્તિ તત્રભવન્તઃ એવં ચ
પરસંવિદન્તર્વર્તિનિ
પ્. ૧૪૮)
મધ્યમાપદે પરાપરાભટ્ટારિકાવિજૃમ્ભાસ્પદે સ્થિતિર્વિમૃશ્યતે મધ્યમા
તાવત્સ્વાધિકારપદે ક્રિયાશક્ત્યાત્મનિ ઐશ્વરે પદે
સ્ફુટવેદ્યપ્રચ્છાદકવેદનરૂપા વાચ્યે વાચકં તત્રાપિ વાચ્યમધ્યસ્યતે
વિશ્વત્ર વાચ્યે વિશ્વાત્મનિ વાચકમપિ યદિ વિશ્વાત્મૈવ તદેવં
પરમ્પરાચ્છાદનમિશ્રીભાવાત્મનિ નિર્વહેત્ અધ્યાસઃ ન ત્વન્યથા નહિ
ત્રિચતુરઙ્ગુલન્યૂનતામાત્રેઽપિ પટઃ પટાન્તરાચ્છાદકઃ સ્યાત્
વિશ્વાત્મકત્વં ચ પરસ્પરસ્વરૂપવ્યામિશ્રતયા સ્યાત્ બીજાત્મનાં
સ્વરાણાં વાચકત્વં યોનિરૂપાણાં ચ વ્યઞ્જનાનાં વાચ્યત્વં -
ક્રમેણ શિવશક્ત્યાત્મકત્વાત્ -
બીજમત્ર શિવઃ શક્તિર્યોનિરિત્યભિધીયતે ।
ઇતિ । તથા
બીજયોન્યાત્મકાદ્ભેદાદ્દ્વિધા બીજં સ્વરા મતાઃ ।
કાદિભિશ્ચ સ્મૃતા યોનિઃ * * * * * * * * * ॥
ઇતિ શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રનિરૂપણાત્ શિવ એવ હિ પ્રમાતૃભાવમત્યજન્
પ્. ૧૪૯)
વાચકઃ સ્યાત્ પ્રમેયાંશાવગાહિની ચ શક્તિરેવ વાચ્યા ભેદેઽપિ હિ વાચકઃ
પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકોભયરૂપપ્રમાતૃસ્વરૂપાવિચ્છિન્ન એવ પ્રથતે
શિવાત્મકસ્વરબીજરૂપા શ્યાનતૈવ શાક્તવ્યઞ્જનયોનિભાવો - બીજાદેવ
યોનેઃ પ્રસરણાત્ ઇતિ - સમનન્તરમેવ નિર્ણેષ્યામઃ અત એવ
સ્વરાત્મકબીજવ્યામિશ્રીભાવશ્ચેદ્યોનેઃ તત્સમસ્તફલપ્રસવો હન્ત નિર્યત્નઃ
- ઇત્યપવર્ગભોગાવકૃષ્ટપચ્યાવેવ ભવતઃ બીજવર્ણોઽપિ સ્વાત્મનિ
યોનિવર્ણોઽપિ તથૈવ - ઇતિ કિં કસ્ય ભેદકમ્ - ઇતિ કથ્યમાનં
નાસ્માનાકુલયેત્ યે વયમેકાં તાવદનન્તચિત્રતાગર્ભિણીં તાં
સંવિદાત્મિકાં ગિરં સંગિરામહે [યથોક્તમ્ -
ન સોઽસ્તિ પ્રત્યયો લોકે યઃ શબ્દાનુગમાદૃતે ।
અનુવિદ્ધમિવ જ્ઞાનં સર્વં શબ્દેન ગમ્યતે ॥
તથા
વાગ્રૂપતા ચેદુત્ક્રામેદવબોધસ્ય શાશ્વતી ।
ન પ્રકાશઃ પ્રકાશેત સા હિ પ્રત્યવમર્શિની ॥
ઇતિ ।] માયીયેઽપિ વ્યવહારપદે
પ્. ૧૫૦)
લૌકિકક્રમિકવર્ણપદસ્ફુટતામયી એકપરામર્શસ્વભાવૈવ
પ્રત્યવમર્શકારિણી પ્રકાશરૂપાવાક્ અન્યૈશ્ચ એતત્પ્રયત્નસાધિતમ્ ઇહ ચ
એતાવદુપદેશધારાધિશયનશાલિનામપ્રયત્નત એવ સિદ્ધ્યતિ ઇતિ
નાસ્માભિરત્ર વૃથા
વૈયાકરણગુરુગૃહગમનપૂતશરીરતાવિષ્ક્રિયામાત્રફલે નિર્બન્ધો વિહિતઃ
એવમેવ નવાત્મપિણ્ડપ્રભૃતિષ્વપિ માલામન્ત્રેષ્વપિ ચ
ક્રમાક્રમપૂર્વાપરાદિભેદચોદ્યપ્રતિવિધાનં સિદ્ધમેવ એવં ભગવતી
માલિન્યેવ [હ્રીં ન ફ હ્રીં ઇતિ શક્તિમન્ત્રઃ હ્રીં અ-ક્ષ-હ્રીમિતિ
શક્તિમદ્વાચકઃ ન ફ કોટિસમાવેશભરિતાખિલસૃષ્ટયે ॥
ઇતિ બહુરૂપગર્ભે ।
ન શિખા ઋ ૠ ઌ ૡ ચ શિરોમાલાથ મસ્તકમ્ ।
નેત્રાણિ ચોર્ધ્વેઽધોઽન્યે ઈ ઘ્રાણં મુદ્રે ણુ ણૂ શ્રુતી ॥
બ કવર્ગ ઇ આ વક્ત્રદન્તજિહ્વાસુ વાચિ ચ ।
વ-ભ-યાઃ કણ્ઠદક્ષાદિસ્કન્ધયોર્ભુજયોર્ઢ-ઢૌ ॥
ઠો હસ્તયોર્ઝ ઞૌ શાખા જ્ર-ટૌ શૂલકપાલકે ॥
પ હૃત્ છ-લૌ સ્તનૌ ક્ષીરમાસ જીવો વિસર્ગયુક્ ॥
તત્પરઃ કથિતઃ પ્રાણઃ ષ-ક્ષાવુદરનાભિગૌ ।
મ-શ-તાઃ કટિગુહ્યોરુયુગ્મગા જાનુની તથા ॥
એ-ઐકારૌ તથા જઙ્ઘે તત્પરૌ ચરણૌ દ-ફૌ ॥
ઇતિ ન્યાસઃ । કર્ણયોરૂર્ધ્વે ણૌ મુદ્રે કર્ણપાલી સંવિવેશસ્તત્ર ઉ ઊ ઇતિ ।]
પ્. ૧૫૧)

મુખ્યપારમાર્થિકમધ્યમાધામશક્તિસતત્ત્વમ્ અત એવોક્તં
શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે
યથેષ્ટફલસંસિદ્ધ્યૈ મન્ત્રતન્ત્રાનુવર્તિનામ્ ।
ન્યસેચ્છાક્તશરીરાર્થં ભિન્નયોનિં તુ માલિનીમ્ ॥
ઇતિ ભિન્નયોનિત્વં ચ નિર્ણીતમ્ અન્યત્રાપિ
ન પુંસિ ન પરે તત્ત્વે શક્તૌ [શાક્તં યથા
દેહગધ્વસમુન્મેષે સમાવેશસ્તુ યઃ સ્ફુટઃ ।
અહન્તાચ્છાદિતોન્મેષિ ભાવીદંભાવયુક્ સ ચ ॥
વ્યક્તાવ્યક્તમિદં લિઙ્ગં મન્ત્રવીર્યં પરાપરમ્ ।
નરશક્તિસમુન્મેષિ શિવરૂપાદ્વિભેદિતમ્ ॥
યથોક્તમન્યત્ર
પુંસ્તત્ત્વે જડતામેતિ પરતત્ત્વે તુ નિષ્ફલઃ ।
શક્તૌ મન્ત્રો નિયુક્તસ્તુ સર્વકર્મફલપ્રદઃ ॥
ઇતિ । અત્ર વિશેષોઽન્યત્ર
વ્યક્તાત્ સિદ્ધિપ્રસવો વ્યક્તાવ્યક્તાહૂયં વિમોક્ષશ્ચ ।
અવ્યક્તાદ્વલમાદ્યં પરસ્ય નાનુત્તરે ત્વિયં ચર્ચા ॥
ઇતિ ।] મન્ત્રં નિવેશયેત્ ।
જડત્વાન્નિષ્ક્રિયત્વાચ્ચ ન તે ભોગાપવર્ગદાઃ ॥
ઇતિ । એવં ચ સ્થિતે સર્વસર્વાત્મકત્વાત્ યદેવ ન ઋ ૠ ઌ ૡ થ ચ ધ ઈ ણ ઉ ઊ બ
ક ખ ગ ઇત્યભિહિતા ઇહત્યપરસંવિદમપેક્ષ્ય ક્રમેણ
પ્. ૧૫૨)
શ્રોત્રં નાદાત્મકભાવરૂપં યોન્યાત્મામૃતાપ્યાયકારિણિ [આત્મન્યેવ ચ
વિશ્રાન્ત્યા તત્પ્રોક્તમમૃતાત્મકમ્ । ઇતિ ચોક્તમન્યત્ર ।]
બીજચતુષ્કાપ્યાયભૂમૌ પતિતં વૃંહિતત્વમવાપ્ય ઝટિતિ
ગ્રહણાત્મકરસસતત્ત્વરસનામયત્વં પ્રતિપદ્ય
ધરણ્યાકારગન્ધવિશેષીભૂય તત્રૈવ સ્પર્શકરણતાં શ્રિત્વા એતાવચ્ચ
શાક્તં યૌનં ધામ ઈશાનબીજેનાધિષ્ઠાય વાગાત્મનિ કરણશક્તૌ
પ્રતિફલિતં તતોઽપિ કરણશક્તેરુન્મેષોર્ધ્વાશ્રયણબીજરૂપતયા
બુદ્ધિરૂપાં શાક્તયોનિમધિશયય પૃથિવ્યપ્તેજોયોનિસમાવિષ્ટં
પશ્યન્તીરૂપાનુમૂર્ત્યા તુ ગ્રહણાત્મકપાણિરૂપાયાં તત્રૈવ બીજેષુ
પ્રસૃત્ય ચાક્ષુષ્યાં ભુવિ તત્સામાન્યા શુદ્ધવિદ્યા કરણે
તત્સર્વાન્ત્યકરણે ચ ઘ્રાણે સ્થિત્વા ઈશાનબીજેનાક્રમ્ય
શ્રોત્રશક્તિમાલમ્બ્યોન્મેષોર્ધ્વબીજયોગેન આનન્દેન્દ્રિયયોનિગં
સદાશિવેશ્વરશુદ્ધવિદ્યામયં ભવતિ ઇતિ
સર્વાગ્રમધ્યાન્તગામિત્વેનાપરિચ્છિન્નમનન્તશક્તિં શિવતત્ત્વમ્ અત્રોક્તં
ભવતિ
પ્. ૧૫૩)
માલિન્યામિહત્યાપરસંવિદનુસૃત્યા પશ્યન્ત્યાત્મકસત્તાનુસૃત્યા ચ ક્રમેણ
વાયુર્માયા ચેતિ પ-ઘ સાદાખ્યે નભઃ ખ-લા-ચ-ઙ ઈશ્વરઃ ઇચ્છૈવ
શક્તિમયી શુદ્ધવિદ્યા અનુત્તર એવ સ્વતન્ત્રોઽહંભાવઃ અ શિવાખ્યો માયા
ભ શુદ્ધવિદ્યા રાગઃ સ્પર્શશ્ચ યઃ કાલઃ પાયુરહંકૃચ્ચ ડ નિયતિઃ હસ્તૌ
મનશ્ચ ઢકારઃ આનન્દેન્દ્રિયં બુદ્ધિશ્ચ ઠઃ પુમાંશ્ચ ઞઃ
ધીરૂપં નિયતિશ્ચ જઃ અહંકૃતં નિયતિરૂપં ચ રઃ મનઃ પાદેન્દ્રિયં
પ્રકૃતિશ્ચ ટઃ શ્રોત્રં મનોહસ્તશ્ચ પ ત્વગ્રસઃ કાલશ્ચ ધ-લ રસના
આનન્દશક્તિઃ શૈવી આ ઘ્રાણં વિદ્યાતેજશ્ચ સ વાગ્વિસર્ગશક્તિશ્ચ અઃ કરૌ
ઈશો જલં ચ હ પાયુર્માયા વાયુશ્ચ ષ આનન્દેન્દ્રિયં સાદાખ્યં પૃથિવી
ચ ક્ષ પાદૌ પુમાન્ શબ્દશ્ચ સ શબ્દઃ કલા નભશ્ચ શ સ્પર્શઃ બૈન્ધવી
શિવશક્તિઃ અં રૂપં નાસિકા ત્વક્ ચ ત રસઃ શિવશક્તિઃ સાત્ત્વી એ ગન્ધઃ -
પ્. ૧૫૪)
સૈવ દીર્ઘઃ ઐ નભઃ તથૈવ વાયુતેજસી ઓ નેત્રે રસશ્ચ ઔ આપઃ અહંકૃત્
પાયુશ્ચ દ પૃથિવી ફ અત્રૈવ ચ યથોક્તમ્ શરીરનિવેશઃ - ઇત્યેવં
સર્વસર્વાત્મકત્વં નિર્વ્યૂઢં ભવેત્ પરાભટ્ટારિકૈવ હિ પ્રોક્તનયેન
પશ્યન્ત્યાં પ્રતિબિમ્બં સ્વકમર્પયમાણા તત્સમકાલમેવ [પશ્યન્ત્યાં
પ્રતિબિમ્બાર્પણકાલ એવ ।] સ્વાત્મતાદાત્મ્યવ્યવસ્થિતમધ્યમધામ્નિ
ભિન્નયોનિતામશ્નુવાના તત્તદ્યોનિબીજપરસ્પરસંભેદવૈચિત્ર્યસ્ય
આનન્ત્યાદસંખ્યેનૈવ પ્રકારેણ
તત્તત્કુલપુરુષાદિભેદેનાપરિગણનભેદભાગિની માલિન્યેવ યથોક્તમ્
અનન્તૈઃ કુલદેહૈસ્તુ કુલશક્તિભિરેવ ચ ।
માલિનીં તુ યજેદ્દેવીં પરિવારિતવિગ્રહામ્ ॥
ઇત્યનેનૈવ ચ ક્રમેણ બહિર્ભુવનેષુ તત્ત્વેષુ શારીરેષુ ચ ચક્રેષુ અભ્યાસપરો
યોગી તત્તત્સિદ્ધિભાક્
પ્. ૧૫૫)
યત્રૈવ દેહે પ્રાણે વા ભવતિ યથા [નનુ ચ યદ્યેવં તર્હિ સ્વેચ્છાતન્ત્રત્વાત્
સર્વમેવ સર્વસિદ્ધિપ્રદં ભવેદિતિ કિં નિયમો નિબદ્ધ ઇત્યત આહ યથેત્યાદિ ।]
કાશ્ચિદેવૌષધ્યઃ સમુદ્ભૂય કિંચિદેવ કાર્યં વિદધતે તથા કાચિદેવ
સમુદ્ભૂય ભાવના મન્ત્રન્યાસહોમાદિગતિર્વા કાંચિદેવ સિદ્ધિં વિતરેત્
અત્રાપિ યાવન્નિયતિવ્યાપારાનતિક્રમાત્ તથાહિ પ્રતિશાસ્ત્રમન્યથા ચાન્યથા
ચ વર્ણનિવેશપુરઃસરં
નિજનિજવિજ્ઞાનસમુચિતતત્તદ્વર્ણભટ્ટારકપ્રાધાન્યેન
તત્તદ્વર્ણપ્રાથમ્યાનુસારાયાતનિયતપરિપાટીપિણ્ડિતવર્ણસમૂહરૂપઃ
પ્રસ્તારો નિરૂપિતઃ તત એવ ચ મન્ત્રોદ્ધારો નિરૂપિતઃ તામેવ માતૃકારૂપાં
તથાવિધવીર્યદાનોપબૃંહિતમન્ત્રસ્ફુરત્તાદાયિનીં દર્શયિતું યથા
શ્રીનિત્યાતન્ત્રેષુ
એકારાત્મકમોહનબીજપ્રાધાન્યહેતુપરનાદાત્મનિવેશપ્રાધાન્યાત્
[હેતુપરનાદાત્મેત્યપિ પાઠઃ સદ્ભિઃ સ્વીકૃતઃ ઉત્તમાર્થાભિપ્રાયેણ ન તુ
પ્રસ્તાવાપેક્ષયેતિ ।] તદનુસારાપતિતશ્રીમન્ત્રાદિફાન્તક્રમેણૈવ નિવેશઃ
અત્ર કુલપુરુષાણાં કુલશક્તીનાં ચ એષ એવ
પ્. ૧૫૬)
નિવેશે અભિપ્રાયઃ ન ચ વર્ણમન્ત્રાદિગુપ્તિમાત્રમેવ ફલં તથા -
શ્રીવાજસનેયતન્ત્રે વર્ણાન્ યથોચિતં નિવેશ્યોક્તમ્
ઇત્યેતન્માતૃકાચક્રં દિવ્યં વિષ્ણુપદાસ્પદમ્ ।
જ્ઞાતં ગુરુમુખાત્સમ્યક્ પશોઃ પાશાન્નિકૃન્તતિ ॥
ઇતિ । તથા શ્રીત્રિકહૃદયેઽપિ -
ચક્રશૂલામ્બુજાદીનાં પ્રાણિનાં સરિતાં નૃણામ્ ।
આયુધાનાં ચ શક્તીનામન્યસ્યાપિ ચ કસ્યચિત્ ॥
યો નિવેશસ્તુ વર્ણાનાં તદ્વીર્યં તત્ર મન્ત્રગમ્ ।
તેન ગુપ્તેન તે ગુપ્તાઃ શેષા વર્ણાસ્તુ કેવલાઃ ॥
ઇતિ । તથાહિ - મન્ત્રાણામક્ષરમાત્રાન્યથાભાવેઽપિ તેષામેવ
[સમાનાનામેવ ।] શાસ્ત્રેષ્વાણવશાક્તશામ્ભવાદિવિભાગેનાન્યથાત્વમ્
યથા માયાબીજસ્ય પ્રણવસ્ય સર્વસ્યામૃતબીજસ્ય વૈષ્ણવ-શૈવ-
વામાદિશાસ્ત્રેષુ યથા વા ચતુષ્કલભટ્ટારકસ્ય કૌલોત્તરાદૌ
શ્રીમદુચ્છુષ્મશાસ્ત્રે ચ અત્ર ચ
કુલપુરુષબહુભેદપ્રકટનાયામભિયુક્તાનામુપાયો લિખ્યતે
પ્. ૧૫૭)
પૂર્વે પરેષામપરે પરે પૃષ્ઠવદેવ ચ ।
પૂર્વેપિ ચ યથાપૂર્વં માતૃકાયા વિધિર્મતઃ ॥
એતેનૈવાનુસારેણ ભિન્નયોનિસ્વરૂપતઃ ॥
શાક્તાદ્યસંખ્યા દેવીયં પરૈવોત્તરમાલિની ॥
ઇતિ ।
ઊર્ધ્વાધો વિનિવિષ્ટેષુ ભેદસંખ્યેષુ ધામસુ ।
એકં બિન્દુરથાપિ પ્રાગન્યેષુ પ્રાક્તનાન્ત્યગામ્ ॥
સ્વપૃષ્ઠગાં ચ તાં સંખ્યાં વિનિવેશ્યૈકતઃ ક્ષિપેત્ ।
અસ્માદન્યૈર્ભવેત્સંખ્યા સ્પૃષ્ટૈરિષ્ટૈઃ પુનઃ ક્રમઃ ॥
યથોક્તં કુલશક્તીનાં વિધિરાનન્ત્યવેદને ।
તદેતેન વિધિના યે કુલપુરુષશક્તિયોગિનો નિરધિકારીભૂતાઃ યથોક્તમ્ -
બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તે જાતમાત્રે જગત્યલમ્ ॥
મન્ત્રાણાં કોટયસ્તિસ્રઃ સાર્ધાઃ શિવનિયોજિતાઃ ।
અનુગૃહ્યાણુસંઘાતં યાતાઃ પદમનામયમ્ ॥
ઇતિ મન્ત્રમહેશ્વરાઃ ન તુ મન્ત્રાઃ - તેષાં સ્વલયાવસરે
અનામયપદપર્યન્તતાભાવઃ તેભ્યો નૈવ મન્ત્રોદ્ધારઃ - તસ્ય નિષ્ફલત્વાત્
તત એવ
પ્. ૧૫૮)
અભિન્નયોનિમધ્યે તુ નાદિફાન્તં કલૌ યુગે ।
ઇતિ તદેવં ભગવતી પરાભટ્ટારિકા પદભેદશાલિની મધ્યમયા મુખ્યયા
વૃત્ત્યા ભગવન્માલિનીરૂપૈવ અનન્તા
પરિગણનપ્રદર્શિતવૈશ્વરૂપ્યસ્વસ્વરૂપાપીતિ તત્રાપિ ચ તથૈવ સ્વાત્મનિ
સર્વાત્મકત્વેનાંશત્રયોદ્રેકાત્ વર્ણ-પદ-મન્ત્રાત્મકત્વમ્ એતચ્ચ
શોધનકરણભાવેન ઇતિ મન્તવ્યમ્ પશ્યન્ત્યંશોલ્લસન્તો હિ પાશાઃ
સૂક્ષ્મા એવ શોધ્યા ભવન્તિ - અન્તર્લીનત્વ એવ પાશત્વાત્
ઉદિતોદિતવિજૃમ્ભામયશાક્તપ્રસરે તુ મધ્યમાપદે શોધનકરણતૈવ
અન્તર્લીનપટમલાપસરણે બાહ્યસ્થૂલમલસ્યેવ તત્
પરાભટ્ટારિકાસંવિદન્તર્ગતં તુ વૈખરીપદં વિમૃશ્યતે ન હિ તત્રૈવ
વૈખર્યા અસંભવઃ તથાહિ - બાલા દ્વિત્રૈર્વર્ષૈઃ યદ્યપિ
સ્ફુટીભૂતસ્થાનકરણાઃ ભવન્તિ તથાપિ એષાં
માસાનુમાસદિનાનુદિનમેવ વા હિ ઉત્પત્તિરધિકાધિકરૂપતામેતિ - ઇતિ તાવત્

સ્થિતમ્ તત્ર યદિ મધ્યમાપદે તથાવિધવૈખરીપ્રસરસ્ફુટીભવિષ્ય -
પ્. ૧૫૯)
ત્સ્થાનકરણાવિભાગવર્ણાંશસ્ફુરણં ન સ્યાત્ તદહર્જાતસ્ય બાલકસ્ય
માસજાતસ્ય સંવત્સરજાતસ્ય વા વ્યુત્પત્તૌ ન વિશેષઃ સ્યાત્ મધ્યમૈવ સા
વ્યુત્પત્ત્યા વિશિષ્યતે? ઇતિ ચેત્ કથમિતિ ચર્ચ્યતાં તાવત્ - શૃણ્વન્નેવ
તાઞ્શબ્દાન્ પશ્યંશ્ચાર્થાન્ વ્યુત્પદ્યતે વર્ણાંશ્ચ શ્રૂયમાણાનેવ
પરામૃશેત્ શ્રૂયન્તે ચ વૈખરીમયાઃ તેષુ ચ અસૌ રૂપી એવ જાત્યન્ધવત્
તસ્માત્ અન્તર્મધ્યમાનિવિષ્ટસ્થાનકરણાદિમયી અસ્ત્યેવ વૈખરી મુકેઽપિ
એવમેવ સર્વાત્મકત્વં ચ સંવિદો ભગવત્યા એવોક્તમ્ એવં ચ
વૈખરીપદમેવ મધ્યમાધામલબ્ધવિજૃમ્ભં સ્વાંશે
પરસ્પરવૈચિત્ર્યપ્રથાત્મનિ સ્ફુટવાચ્યવાચકભાવોલ્લાસે જાતે
તત્ત્વજાલમન્તઃ કૃત્ય યાવદાસ્તે તાવદપરાભટ્ટારિકા
તદન્તર્વર્તિમધ્યમાપદોલ્લાસે પરાપરા પશ્યન્ત્યુલ્લાસે ચ સ્વરૂપતો ભગવતી
દેવી ચ ઇતિ શોધકભાવેન સ્થિતિઃ ત્રૈધમેવાવતિષ્ઠતે શોધકો હિ વિશ્વાત્મા
વિતતરૂપો વૈતત્યં ચૈવમેવ ભવતીત્યુક્તમ્ શોધનં
પ્. ૧૬૦)
પ્રતિ તુ કરણત્વં કર્તુરેવ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યગૃહીતસંકોચસ્ય
શાક્તમહિમવિશ્રાન્તસ્ય ભગવતઃ શોધ્યતા તુ સંકોચૈકરૂપસ્ય
સપ્તત્રિંશાતિક્રાન્તત્રિકૈકરૂપભૈરવભટ્ટારકાવિનિર્ભક્તપરા-
ભટ્ટારિકાતુલ્યકક્ષ્યપરાપરાદેવતાક્ષોભાત્મકસદાશિવજ્ઞાનશક્તિ-
વિસ્ફારિતપશુશક્તિરૂપપશ્યન્તીધામપ્રથમાસૂત્રિતભેદાત્મનો [અયમત્ર
તાત્પર્યાર્થઃ
સ્વાતન્ત્ર્યહાનિર્બોધસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યસ્યાપ્યબોધતા ।
દ્વિધાણવં મલમિદં સ્વસ્વરૂપાપહાનિતઃ ॥
ભિન્નવેદ્યપ્રથાગ્રૈવ માયાખ્યં જન્મભોગદમ્ ।
કર્તર્યબોધે કાર્મં તુ માયાશક્ત્યૈવ તત્રયમ્ ॥
ઇતિ પાશસમૂહઃ સ્થૂલઃ ઊર્ધ્વમપિ પાશજાલં સૂક્ષ્મરૂપેણાસ્તીતિ
પ્રથમાસૂત્રિતેત્યુક્તમ્ ।] નરાત્મનઃ પાશજાલસ્ય ઇતિ નિર્ણયઃ । યથોક્તં
શ્રીસોમાનન્દપાદૈઃ શિવદૃષ્ટૌ
અસ્મદ્રૂપસમાવિષ્ટઃ સ્વાત્મનાત્મનિવારણે ।
શિવઃ કરોતુ પરયા નમઃ શક્ત્યા તતાત્મને ॥
ઇતિ સર્વક્રિયાકલાપે એવંરૂપતાસૂચકં શિવદૃષ્ટૌ -
પ્. ૧૬૧)
તત્રાપિ ચ ઉત્તરોત્તરં શોધ્યશોધકાનામપિ વિગલનમ્
ત્યજ ધર્મમધર્મં ચ ઉભે સત્યાનૃતે ત્યજ ।
ઉભે સત્યાનૃતે ત્યક્ત્વા યેન ત્યજસિ તત્ત્યજ ॥
ઇતિ । તદિયમેતાવતી ધારા યચ્છોધકમપિ શોધનમપિ શોધ્યમેવ - ઇતિ
શ્રીષડર્ધશાસ્ત્રે એવોક્તમ્ એકોત્કર્ષઃ તિસૃણામપિ ચાસાં યુગપત્
સ્થિતિર્ભવત્યેવ વક્તિ હ્યન્યત્ વિકલ્પયંશ્ચ અન્યત્ જલ્પત્યવિકલ્પમેવ અન્યત્પશ્યતિ
અત્ર તુ પરિપૂર્ણ એવ તાવતિ ભગવાન્ ભૈરવ એવ -
ઇત્યાદ્યનુભવસંપ્રદાયોપદેશપરિશીલનેન - અસ્યાર્થસ્ય
સ્વસંવિન્મયસ્યાન્પલાપનીયત્વાત્ ન તત્ યુગપત્ અપિ તુ તથા-
સૌક્ષ્મ્યાદલક્ષણમ્ ઇતિ યૌગપદ્યાભિમાનઃ
શિરીષકુસુમપલ્લવશતવ્યતિભેદ ઇવ ઇતિ ચેત્ કેયં ખલુ ભાષા - યુગપત્ ઇતિ
સમાનકાલમ્ - ઇતિ ચેત્ અન્તર્મુખે સંવિદાત્મનિ પ્રોક્તનયેન કઃ કાલઃ તસ્ય
જ્ઞેયરૂપપ્રાણગમાગમાદિમયાભાસતદભાવપ્રાણત્વાત્
જ્ઞેયોપાધિગતોઽપિ
પ્. ૧૬૨)
જ્ઞાનમવસ્કન્દેત્ સઃ ઇતિ ચેત્ - જ્ઞેયસ્ય સ્વાત્મનિ ભાસામયેઽન્યથા વા
કોઽસ્ય વિશેષો જ્ઞાનમુખેનોક્તઃ ઇતરેતરાશ્રયસંપ્લવઃ સતો ભેદાત્
ઇત્યાદ્યપિ સર્વમુચ્યમાનં જ્ઞાનમુખમેવાપતેત્ તથા ચ સ એવ દોષો
બહુતરકુસુમપલ્લવશતવ્યતિભેદોઽપિ ચાનેક ઇત્યુચ્યમાને સર્વત્ર સૂક્ષ્મઃ -
પરમાણ્વન્તાવયવયોગાત્ નાસ્તિ કર્મ - ઇત્યાપતેત્ ન ચ અનુસંધાનં
જ્ઞાનાભાવેન સહ સ્યાત્ - અનુસંધાયાઃ સ્મૃતિભેદે તસ્યાશ્ચ
અનુભવોપજીવિત્વેઽનુભવાભાવાત્ । વિતત્ય ચ વિચારિતં મયૈતત્
પદાર્થપ્રવેશનિર્ણયટીકાયામ્ - ઇતિ કિમિહ વૃથાવાગ્જાલેન
પ્રકૃતોપદેશવિઘ્નપર્યવસાયિના । એવં ભગવત્યપરા શોધકભાવેન
સ્થિતા પરાપરાપિ ચ યત્ર ભગવતીનામઘોરાદીનાં શક્તીનાં સ્થિતિઃ -
યદ્યોગાત્ વિજ્ઞાનાકલસાધકયોગિનો મન્ત્રમહેશાદિરૂપેણાઘોરાદ્યાઃ
સંપન્નાઃ બ્રાહ્મ્યાદિશક્ત્યનુગ્રહેણૈવ
પ્. ૧૬૩)
સાધકાણવો બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદયઃ પરમેશ્વરો હિ ભૈરવભટ્ટારકઃ
સમગ્રશક્તિપુઞ્જપરિપૂર્ણનિર્ભરવપુર્નિજશક્તિનિવેશનયા બ્રાહ્મ્યાદીન્
સ્વાતન્ત્ર્યાત્ કરોતિ ઇતિ કિમન્યત્ । એવં શોધકસ્યાપિ શોધ્યત્વમિત્યન્ય ઉત્કર્ષઃ -
* * * * * * * કુલાત્પરતરં ત્રિકમ્ ।
ઇતિ સ્થિત્યા તતશ્ચ શોધ્યશોધનશોધકાનાં સર્વત્રૈવ ત્ર્યાત્મકત્વાત્
ત્રિકમનપાયિ યથોક્તં મયૈવ સ્તોત્રે
* * * યત્ર ત્રિકાણાં ત્રિતયં સમસ્તિ ।
ઇતિ । ન ચૈવમનવસ્થા - સર્વસ્યાસ્ય ભગવત્પરસંવિદેકમયત્વાત્ -
* * * * * * * યેન ત્યજસિ તત્ત્યજ ।
ઇત્યેવમેવ મન્તવ્યં શોધનમપિ અન્તતઃ શોધકોઽપિ વા
ભેદાંશોચ્છલત્તાયાં પાશાત્મકત્વાત શોધ્ય એવ શોધનં ચ
પરમાર્થતઃ સર્વમલપ્લોષચતુરભૈરવસંવિદભેદિ હુતવહ એવ
સર્વસ્યાનુપ્રવેશે પરિપૂર્ણતૈવ યદ્વક્ષ્યતિ
પ્. ૧૬૪)
એવં યો વેત્તિ તત્ત્વેન
ઇત્યાદિ । તત્ પરસંવિદેકમયપરાપરાદિદેવતાનાં સર્વાત્મકત્વાત્
પરાપરાઙ્ગસંભૂતા યોગિન્યોઽષ્ટૌ મહાબલાઃ ।
ઇત્યાદિવચનાત્ લૌકિકશાસ્ત્રાન્તરીયાદિવાચ્યવાચકાનન્ત્યમપિ સંગૃહીતમ્ । તત્
એવં કૃતકરિષ્યમાણાદ્યનન્તસંકેતગર્ભીકારેણૈવ અયં
શોધ્યશોધકભાવો ન ચાનવસ્થા નાતિપ્રસઙ્ગો નાતિવ્યાપ્તિર્ન
સંકેતિતસ્યાપારમાર્થિકતા - ઇતિ સ્થિતમ્ એવં સ્થિતે પ્રકૃતમનુસરામઃ -
અકારાદ્યા એવ કાલયોગેન સોમસૂર્યૌ યૌ તૌ તદન્તઃ પ્રકીર્તિતાવિતિ
સંબન્ધઃ તચ્છબ્દેન પ્રાક્તનશ્લોકોક્તમકુલં ભૈરવાત્મ પરામૃશ્યતે
તેનાકુલમેવાન્તર્ગૃહીતકલનાકં - કુલશક્તેરત્રૈવ [અત્રેત્યકુલે ।
શુદ્ધબોધૈકરૂપો યોઽવસ્થાતા સૈવ તુર્યતા ।
ઇતિ । યથા ચ વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેતિ વિજ્ઞાનાકલાવસ્થા હિ તુર્યતા યદિ
તત્ર કલનાત્મિકા શક્તિર્ન સ્યાત્ તદા તુર્યાતદતીતયોઃ કો વિશેષઃ સ્યાદિત્યર્થઃ
। તથૈવ સ્પન્દશાસ્ત્રે
તદા તસ્મિન્મહાવ્યોમ્નિ પ્રલીનશશિભાસ્કરે ।
સૌષુપ્તપદવન્મૂઢઃ પ્રબુદ્ધઃ સ્યાદનાવૃતઃ ॥
ઇતિ । તથા
શક્ત્યા ગર્ભાન્તર્વર્તિન્યા શક્તિગર્ભં પરં મહઃ ।
ઇત્યભિપ્રાયઃ ।] નિવેશાત્ કલનાત્મિકા હિ વિમર્શશક્તિઃ તામન્ત -
પ્. ૧૬૫)
રેણાકુલમપિ તુર્યાતીતં નામ ન કિંચિત્ - સૌષુપ્તપદાવિષ્ટત્વાત્
તુર્યાનન્તરતાયા અપિ સમાનત્વાત્ વિમર્શશક્તિશ્ચ પરા પરમેશ્વરી
[યદુક્તં રાજનકમઙ્ગેન સ્તુતૌ
એકસ્ત્વં ત્રિનયન દૃશ્યસેઽધિકર્તું
જ્ઞાતું વા ત્રિભુવનમીશ્વરઃ પ્રકાશઃ ।
તાદાત્મ્યં વિવૃતવતી વિમર્શશક્તિ-
ર્ભેદેઽપિ પ્રથયતિ તેન ભેદદોષમ્ ॥
ઇતિ ।] ભૈરવભટ્ટારકસ્ય નિરતિશયસ્વાતંત્ર્યાત્મિકા
પૂર્ણકૃશતદુભયાત્મતદુભયરહિતત્વેનાવતિષ્ઠતે [સર્વસ્ય સ્વાત્માન્તઃ
ક્રોડીકૃત્ય વર્તમાનત્વાત્ પૂર્ણા સ્વસ્વરૂપવ્યતિરિક્તસ્ય ભારીભૂતસ્ય
કસ્યચિદપિ સત્તાભાવાત્ કૃશપૂર્ણત્વં વ્યતિરિક્તેણોપપદ્યતે કૃશત્વં
ચેત્યતસ્તદુભયાત્મકત્વં તદુભયરાહિત્યં ચ ।] તત્ર યદ્યપિ -
પ્. ૧૬૬)
ન કશ્ચિદત્ર ક્રમયૌગપદ્યોદયકલઙ્કઃ [ક્રમયૌગપદ્યોદયો હિ
સૃષ્ટ્યાદ્યધીનઃ સૃષ્ટ્યાદયશ્ચ સ્વસ્વભાવવિમર્શં એવેતિ તાત્પર્યમ્ ।
એતાવત્યા ઇતિ પૂર્ણકૃશેત્યાદિપરિમાણાયાઃ । સ્વાતન્ત્ર્યં ચાસ્યૈતદેવ -
યત્સૃષ્ટ્યાદિભેદાભાસેઽપિ ઐતદાત્મ્યમિતિ તત્ર હેતુઃ - પરિપૂર્ણ ઇતિ ભેદસ્યાપિ
પ્રકાશાનન્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।] પ્રોક્તોપદેશનયેન એતાવત્યાઃ
પરાભટ્ટારિકાસંવિદોઽનન્તાગામિપ્રલયોદયાત્મકસ્વસ્વભાવવિમર્શૈકઘ્
અનત્વાદિતિ
સ્વતન્ત્રઃ પરિપૂર્ણોઽયં ભગવાન્ભૈરવો વિભુઃ ।
તન્નાસ્તિ યન્ન વિમલે ભાસયેત્સ્વાત્મદર્પણે ॥
ઇતિ નીત્યા ક્રમયૌગપદ્યાસહિષ્ણુસ્વાત્મરૂપમધ્ય [ન ચૈતન્મન્તવ્યં -
ક્રમે હિ સ્વાતન્ત્ર્યખણ્ડના યૌગપદ્યં કથં ન સ્યાત્ ઇતિ ક્રમાપેક્ષતયૈવ
યૌગપદ્યમિત્યદોષઃ ।] એવ યાવત્ ક્રમાક્રમાવભાસઃ તાવત્
તદનુસારેણાયં ક્રમો વિચારણીયઃ અક્રમસ્ય [યદિ ચ ક્રમો વિચારણીયઃ

તર્હિ અક્રમોઽપ્યેવં વિચારણીય ઇત્યતોઽક્રમેત્યાદિ ।] તુ તત્પૂર્વકેણ સંવિદ્યેવ
ભાવાત્પ્રતિપાદનાય [કથં તર્હિ ક્રમાક્રમ ઇત્યન્નાક્રમોચ્ચારણમિત્યુચ્યતે
- પ્રતિપાદનેત્યાદિ ।] અસ્તુ -
પ્. ૧૬૭)
સર્વથૈવ સક્રમત્વાત્ તથા ચ સર્વ એવાયં વાગ્રૂપઃ પરામર્શઃ ક્રમિક
એવ અન્તઃસંવિત્મયસ્ત્વક્રમ એવ - ઇતિ સદૈવેયમેવંવિધૈવ એવમેવ વિચિત્રા
પારમેશ્વરી પરાભટ્ટારિકા તતસ્તત્ક્રમાનુસારેણ અત્ ઇત્યાદિવ્યપદેશઃ
એવં પરમેશ્વરસ્ય સ્વાત્મનિ ઇચ્છાત્મિકા
સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિરનુન્મીલિતભાવવિકાસા
તથાવિધાન્તર્ઘનસંવિત્સ્વભાવવિમર્શસાર અ ઇત્યુચ્યતે । સા ચાવસ્થાનેન
ઇચ્છેતિ વ્યપદેશ્યા ઇષ્યમાણાનુદ્રેકા તત એવાનુત્તરસત્તાપરામર્શાત્મિકૈવ
[યદુક્તં મહાર્થમઞ્જર્યામ્
સન્નિતિ હૃદયપ્રકાશો ભવનક્રિયાયા ભવતિ કર્તા ।
સૈવ ક્રિયાવિમર્શઃ * * * * * * * * * * * * * ॥
ઇતિ ।] એષા પરમેશ્વરઃ સતતં સ્વસ્વરૂપામર્શકોઽકુલશક્તિપદાત્મકમપિ
રૂપમામૃશન્ યદ્યપિ કુલશક્તીરનુયાતુ તથાપિ કુલપરામર્શતોઽસ્ય
સ્યાદેવ વિશેષઃ - ઇતિ ભૈરવશક્તિમદ્વિમર્શસત્તેયં
પ્. ૧૬૮)
તાદૃશ્યેવ [તાદૃશ્યેવેતિ પરસ્પરૌન્મુખ્યાત્મિકા સ્પન્દરૂપા
સ્વાત્મોચ્છલત્તેત્યર્થઃ ।
યદા તુ તસ્ય ચિદ્ધર્મપ્રભવામોદજૃમ્ભયા ।
વિચિત્રરચના નાનાકાર્યસૃષ્ટિપ્રવર્તને ॥
ભવત્યુન્મુખિતા ચિત્તા સેચ્છાયાઃ પ્રથમા તુટિઃ ।
ઇતિ સ્પન્દાત્મિકા બહિરૌન્મુખ્યમાત્રરૂપિણી
સ્રષ્ટવ્યાનારૂપિતેચ્છામાત્રરૂપા વા સ્યાત્ તત્તદીશનીયવિષયારૂપણયા
પ્રક્ષોભાત્મપ્રયત્નરૂપતાં શ્રયન્તી વહ્નીરૂપતયૈશ્વર્યં ભજમાના
વેત્યસ્યા દ્વૈધમ્ । યદુક્તં મધ્યાયાં સા કેવલમિચ્છામાત્રરૂપા
સ્રષ્ટવ્યસ્ય વિપ્રકૃષ્ટા કાચિત્ પુનઃ પ્રયત્નતામાપન્ના સન્નિકૃષ્ટેતિ
તત્રેશાનરૂપત્વમસ્યાઃ ।] પુનઃ પ્રસરન્તી આનન્દશક્તિઃ આ ઇતિ પ્રસૃતા ।
પરિપૂર્ણેચ્છા ઇ ઇતિ । ઇચ્છૈવ ભાવિજ્ઞાનશક્ત્યાત્મકસ્વાતન્ત્ર્યેણ જિઘૃક્ષન્તી
ઈશનરૂપા ઈ ઇતિ । ઉન્મિષન્તી તુ જ્ઞાનશક્તિરિષ્યમાણસકલભાવોન્મેષમયી ઉ
ઇતિ । ઉન્મિષત્તૈવ ઉન્મિમિષતામપિ અન્તઃપ્રાણસર્વસ્વરૂપોન્મેષોત્તરૈકરૂપૈરપિ
અન્તઃકરણવેદ્યદિશીયાસ્ફુટપ્રાયભેદાંશભાસમાનભાવરાશિભિઃ
સંકોચવશેન ઊનીભૂતાનુત્તરસંવિત્સર્વભાવગર્ભીકારેણ
અનઙ્ગધૈનવીરૂપપરદેવતાયા
પ્. ૧૬૯)
ઊધોરૂપા ઊઢસકલભાવરાશિઃ સુસ્ફુટા પ્રસૃતા જ્ઞાનશક્તિઃ ઊ ઇતિ ।
તદેવમેતે પરમેશ્વસ્ય ભૈરવસ્ય દ્વે શક્તી પ્રથમા
સ્વરૂપપરિપૂરણારૂપત્વાત્ પૂર્ણા ચાન્દ્રમસીશક્ત્યવ્યતિરેકાચ્ચ સહોમયા
વર્તત ઇતિ સોમરૂપા સ્વાનન્દવિશ્રાન્તિભાવા ઇચ્છાખ્યા કલના
મહાસૃષ્ટિવ્યપદેશ્યા યદ્વક્ષ્યતે તત્ર સૃષ્ટિં યજેદિતિ (૨૮) । દ્વિતીયા તુ
તત્સ્વરૂપભાવરાશિરેચનાનુપ્રવેશોદ્રિક્તા તદ્રેચનાદેવ કૃશા
ભાવમણ્ડલપ્રકાશનપ્રસારણવ્યાપારા સૂર્યરૂપા સ્વરૂપભૂતા
કુલસંવિત્સંજિહીર્ષાત્મિકા મહાસંહારશક્તિર્જ્ઞનાખ્યા તત્રાપિ ચ
પ્રસરત્પ્રાક્તનરૂપપર્યાલોચનાવશાત્ સ્વાત્મનિ યથાક્રમં
સોમસૂર્યરૂપતાયુગલકભાવેન સ્વસંવિદાત્મકં ભાવાખ્યં ચ
રૂપમવેક્ષ્ય વિપર્યયોઽપિ સોમસૂર્યાત્મકસૃષ્ટિસંહૃતિકલનયોઃ ન ચ
અત્રાનવસ્થા - જ્ઞાનેચ્છયોરપિ
પ્. ૧૭૦)
પ્રસરાપ્રસરાન્તરાદિરૂપત્વં તયોરપિ
પ્રસરાપ્રસરયોરિચ્છાજ્ઞાનપ્રસરાપ્રસરાન્તરાદિપરિકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ઇતિ
વાચ્યમ્ ઉપસંહરત બાહ્યબિભ્રમભ્રમભ્રમણં તાવત્ અનુપ્રવિશત
સૂક્ષ્માં વિમર્શપદવીમ્ યાવદ્ધિ ઘટાદાવપિ વિજ્ઞાનં જાયતે તાવદેવ
જ્ઞેયઘટાદ્યંશકર્બુરીકૃતસ્વયંપ્રથંજ્ઞાનં પ્રથત એવ તત્રાપિ ચ
તદ્રૂપકર્બૂરીભાવઘટાદિપ્રથમસૂક્ષ્મોલ્લાસોઽપિ સંવેદ્યઃ -
એકભાવોદ્ગમસ્ય અન્યતઃ કુતશ્ચિદભાવસ્ય પ્રથમાનત્વાત્ સંવિદ એવ
સ્વાતન્ત્ર્યં ભાવોજ્જિગમિષાત્મકમીશનં સ્વસંવિત્પ્રમાણલબ્ધમેવ
તદ્ભાવાનુચયરૂપા સંવિદ્ધના પરિપૂર્ણા સ્વાતન્ત્ર્યસત્તાપિ સંવેદ્યા
સ્વાત્મન્યાનન્દઘનો ભવંસ્તથા સ્વતન્ત્રઃ સ્યાત્ - ઇત્યાનન્દોઽપિ
નાપહ્નવનીયઃ અનુત્તરશ્ચ શક્તિમાનવ્યપદેશ્યપરચમત્કારસારો
ભૈરવભટ્ટારકઃ સર્વત્ર કર્તૃત્વેન ભાસત એવ તત્રાપિ
ત્વનુત્તરાનન્દેચ્છેશનોન્મેષણે ન ત્વનિમેષાણાં સ્વરૂપવિમર્શે
પ્. ૧૭૧)
તેષાં વિચ્છેદવિચારણેન જ્ઞાનભુમિમધિશયાનાનાં તા એવ ભગવત્યઃ
સંવિચ્છક્તયઃ સમાપતન્ત્યનન્યા એવ સ્વયં સંવિદઃ -
પરીપૂર્ણત્વેનાભેદાત્ સંવેદ્યોપાધેશ્ચં ભેદકત્વાત્ - તસ્ય
દેહસંવેદ્યમાત્રતયૈવ ભાવાત્ અત એવ શ્રીતન્ત્રસારે
નિજોત્તમાઙ્ગચ્છાયાતત્ત્વમ્ ઇત્યુક્તમ્
સ્વપદા સ્વશિરશ્છાયાં યદ્વલ્લઙ્ઘિતુમીહતે ।
પાદોદ્દેશે શિરો ન સ્યાત્તથેયં વૈન્દવી કલા [અયમર્થઃ - સ્વશિરશ્છાયા
યથોત્તરોત્તરગામિત્વાત્ સ્વપાદાક્રમણં ન સહતે તથા જ્ઞાનશક્તિઃ ઇયમપિ
નોત્તરોત્તરગામિત્વાત્ જ્ઞેયાદ્યપેક્ષાં સહતે । યો હિ ઇત્થં મન્યતે
જ્ઞેયાદિસાપેક્ષં જ્ઞાનશક્તિસ્વરૂપમિતિ તદત્ર સ્વપ્રકાશત્વાદસ્યાઃ
કથમીદૃશી વિડમ્બનેતિ સ્વાનુભવશૂન્યાનામનવસરેઽપિ મહતી ખલુ
ભ્રાન્તિઃ । યદુક્તં
ભ્રાન્તેર્મહતી શક્તિર્ન વિવેક્તું શક્યતે નામ ।
ઇતિ જ્ઞેયાદિસત્તાયાં સ્થૂલદૃશ્વનાં સ્ફુટં જ્ઞાનશક્તેરાવિર્ભાવઃ
જ્ઞેયાદ્યભાવેઽપિ સૂક્ષ્મદર્શિનામસ્ત્યેવ સ્વપ્રકાશત્વેન
જ્ઞાનાદિશક્ત્યાવિર્ભાવ ઇતિ તાત્પર્યમ્ ।] ॥
ઇતિ । તદેવં ષટ્કં પ્રવૃત્તં જ્ઞાનશક્ત્યન્તમ્ । ક્રિયાશક્તિસ્તુ પ્રસરન્તી
વિચાર્યતે - ઇચ્છાજ્ઞાને એવ
પ્. ૧૭૨)
પરસ્પરસ્વરૂપસાંકર્યવૈચિત્ર્યચમત્કારમયપૂર્વાપરીભૂતસ્વરૂપ-
પરિગ્રહે સંરમ્ભસારા ક્રિયા [પૂર્વાપરીભૂતાવયવરૂપા હિ ક્રિયા । ઉક્તં
ચ હરિણા
યાવત્સિદ્ધમસિદ્ધં વા સાધ્યત્વેનાભિધીયતે ।
આશ્રિતક્રમરૂપત્વાત્ સા ક્રિયેત્યભિધીયતે ॥
ઇતિ । તથા
ગુણભૂતૈરવયવૈઃ સમૂહઃ ક્રમજન્મનામ્ ।
બુદ્ધ્યા પ્રકલ્પિતો ભેદઃ ક્રિયેતિ વ્યપદિશ્યતે ॥
ઇત્યત્ર ચ પૂર્વાપરત્વં પરસ્પરસાંકર્યેણૈવેતિ ।] તત્ર
યદ્યદન્યવ્યામિશ્રિતસાંકર્યમન્યસંબન્ધાદેતિ
તત્તદનામર્શનીયશૂન્યપ્રાયસ્વરૂપાક્રમણપુરઃસરીકારેણ તથા ભવતિ
- પ્લવાનામિવ ભેકાદિઃ તત્રાનુતરાનન્દાત્મકં વપુર્ન વ્યપસરતિ -
અવ્યપદેશરૂપત્વાત્ સર્વજ્ઞાનેષુ [અસર્વજ્ઞાનત્વં ચેત્થમ્
પરં બ્રહ્મ ક્ષુદ્રં તવ નિયતમાનન્દકણિકા ।
ઇતિ । તથા
પરં જ્ઞાનં કથં દેવ
ઇતિ પ્રશ્ને
શક્ત્યા ગર્ભાન્તર્વર્તિન્યા શક્તિગર્ભં પરં મહઃ ।
ઇત્યુત્તરં દત્તમ્ । ગીતાયામપિ
અસ્માત્ ક્ષરમતીતોઽહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ ।
અતોઽસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ ॥
ઇતિ ।] સર્વાધારવૃત્તિત્વેન પર્યવસ્યતિ -
પ્. ૧૭૩)
પર્યન્તભિત્તિરૂપત્વાત્ અપિ તુ ક્રમસહિષ્ણુત્વાત્ સંરમ્ભેચ્છૈવેશનાન્તા
સ્વાત્મનિ અનુત્તરાનન્દપદે ચ પ્રસરણક્ષમા તતઃ સૈવ શૂન્યાત્મકં સ્વં
વપુરવગાહમાના ભાસ્વરં રૂપં તેજોમયમિવ પ્રથમં ગાહતે ઋ ૠ
ઇત્યત્રહિ ઇ ઈ ઇત્યનુગમો ભાસ્વરરૂપ રેફશ્રુત્યનુગમશ્ચ કથમપહ્નૂયતામ્
યથાહ ભગવાન્પુષ્પદન્તઃ
રશ્રુતિસામાન્યાદ્વા સિદ્ધમ્
ઇતિ । શૂન્યે [એતદેવ યોગિનિદર્શનેન સ્ફુટયતિ શૂન્યે હીત્યાદિ ।] હિ નિશ્ચલે રૂપે
અનુપ્રવિવિક્ષાયાં ભાસ્વરરૂપસંવિત્તિસોપાનાક્રમણં સ્થિતમેવ તતો
નિશ્ચલરૂપાનુપ્રવેશાત્ પાર્થિવરૂપસતત્ત્વનિશ્ચલતાત્મક-
લકાર-શ્રુત્યનુગમે ઌ ૡ ઇતિ તથા ચ પર્યન્તે ઈશનરૂપતૈવ
સમગ્રભાવાત્મસ્વરૂપોલ્લઙ્ઘનેન દીર્ઘતરં પ્લુત્વા નિશ્ચલાં શૂન્યાં
સત્તામેતિતિ -
પ્. ૧૭૪)
પ્લુતત્વમેતિ ઌવર્ણસ્ય દીર્ઘા ન સન્તિ ઇતિ ન્યાયાત્ અવર્ણાદીનાં તુ દીર્ઘસ્યૈવ
દીર્ઘતરતા પ્લુતત્વં તચ્ચ પ્રાઙ્નીત્યા [આનન્દો બ્રહ્મણો
રૂપમિત્યાદિનીત્યેત્યર્થઃ ।] દીર્ઘત્વમેવ પૃથગપર્યેષણીયમ્ ઇત્યાસ્તાં
તાવત્ એતચ્ચતુષ્કં શૂન્યરૂપતાનુપ્રવેશાત્ દગ્ધબીજમિવ ષણ્ઠરૂપં
ભણ્યતે ન તુ સર્વથા બીજરૂપત્વાભાવાત્

બીજયોન્યાત્મકશિવશક્ત્યુભયાતિરેકિણઃ [યદિ હિ બીજત્વં ન સ્યાત્ એષાં તદા
તૃતીયસ્ય કસ્યચિદ્વ્યપદેશઃ સ્યાત્ । ક્ષુભ્યતિ ક્ષોભયત્યપીતિ બીજત્વં
તત્રૈષ્વપિ ક્ષોભોઽસ્ત્યેવ ક્ષોભણા તુ નાસ્તીતિ સર્વથા બીજત્વાભાવ ઇત્યર્થઃ ।]
કસ્યચિદપ્યભાવાત્ શ્રીપૂર્વાદિશાસ્ત્રેષુ [તદભાવશ્ચ કથમિત્યત આહ
પૂર્વાદીતિ ।] ચાનભિધાનાત્ લૌકિકસુખાદિષુ ચૈવંવિધૈવ
વિશ્રાન્તિરાનન્દરૂપેતિ તદેવામૃતબીજચતુષ્કમિત્યુક્તમ્ તદેવમિચ્છેશનં
ચાનન્દવપુષિ અનુત્તરપરધામનિ ચ પ્રાગ્ભાવિનિ સ્વરૂપાદપ્રચ્યાવિનિ
અનુપ્રવિશ્ય અ આ ઇ ઈ ઇતિ ચ ન તુ વિપર્યયે યથોક્તમ્ અવર્ણ ઇવર્ણે એ ઇતિ અનુપ્રવેશે
ચાનુત્તરપદાનુપ્રવેશે
પ્. ૧૭૫)
સ્યાદપિ કશ્ચિદ્વિશેષઃ આનન્દપદાનુપ્રવેશે હિ સ્ફુટતા
અનુત્તરધામસંભેદે તુ સૂક્ષ્મતા તદપેક્ષયા તથાહિ ભગવાન્
ભુજગવિભુરાદિશત્
છન્દોગાનાં સાત્યમુગ્રિરાણાયનીયા
અર્ધમેકારમર્ધમોકારં ચાધીયતે ।
ઇતિ । લોકેઽપિ પ્રાકૃતદેશભાષાદૌ સ્ફુટ એવ પ્રચુરો નિવેશઃ
પારમેશ્વરેષ્વપિ એકારૌકારયોરૈકારૌકારાપેક્ષયા યત્
હ્રસ્વત્વમઙ્ગવક્ત્રાદિવિનિયોગે દૃશ્યતે તદેવમેવ મન્તવ્યમ્ - અય એકાર અવ
ઓકારાભિપ્રાયેણૈવમ્ - એ ઓ ઇતિ બીજં સ્થિતમ્ એતદપિ તથા શવલીભૂતં
સંવિદ્વપુઃ તથૈવ ચ તદેવ રૂપમનવસત્ અ આ એ ઇતિ ઐ એવમુન્મેષેઽપિ વાચ્યમ્
- અ આ ઉ ઊ ઇતિ ઓ અ આ ઓ ઇતિ ઔ કેવલમુન્મેષો જ્ઞાનશક્ત્યાત્મા પ્રસરન્ યદ્યપિ
શૂન્યતાવગાહનં કુર્યાત્ તથાપિ અસ્યેશનેચ્છાત્મકોભયરૂપપ્રવેશ એવ
શૂન્યતા ઇચ્છેશનયોસ્તુ સ્વપરિવૃત્તિરૂપં નાસ્તિ -
પ્. ૧૭૬)
ઇત્યુક્તનયેનૈવ સ્થિતિઃ એવમિચ્છાજ્ઞાને અનુત્તરસ્વરૂપાનુપ્રવેશેન
પ્રાપ્તોપચયે પશ્ચાત્ પરિત્યજ્ય
તથાવિધોપાધિપરિસ્પન્દસત્તામભેદસત્તરોહણચિન્મયપુરુષતત્ત્વસતત્ત્વવેદ
નારૂપબિન્દુમાત્રાવશેષેણ વપુષા તથાનુત્તરપદલીને અમિતિ તથાહિ ઔકારે
એવ ક્રિયાશક્તિપરિસ્પન્દઃ પરિસમાપ્યતે ઇતિ - ઇચ્છાજ્ઞાનયોરત્રૈવાન્તર્ભાવાત્
ત્રિશૂલરૂપત્વમસ્ય ષડર્ધશાસ્ત્રે નિરૂપિતમ્
* * * * * * * * ત્રિશૂલેન ચતુર્થકમ્ ।
ઇત્યદ્યુદ્દેશેષુ બિન્દુઃ [અત્રાર્થોઽયમ્
અત્ર પ્રાકાશમાત્રં યત્ સ્થિતે ધામત્રયે સતિ ।
ઉક્તં બિન્દુતયા શાસ્ત્રે શિવબિન્દુરસૌ મતઃ ॥
ઇતિ ન્યાયાત્ સ્વભાવાવિશિષ્ટમપિ યદા વિશ્વં સ્વસ્માત્
સ્વસ્મિન્નેવૈક્યગમનાય વિસૃજતિ તદા શક્તિમદ્રૂપપ્રાધાન્યં
પૂર્ણતાવેશલક્ષણં શાંભવં તત્ત્વમિત્યુક્તમ્ ।]
પુનર્વેદનામાત્રશેષતૈવ સર્વસ્ય વેદનામાત્રાવિશેષમપિ વિશ્વં યદા
સ્વાત્મન્યેકગમનાય વિસૃજતિ સ્વાત્મનશ્ચ સકાશાત્ તન્નિર્માણેન
પ્. ૧૭૭)
વિસૃજતિ સ એવ પરમેશ્વરઃ પ્રથમં શક્તિમદ્રૂપપ્રધાનતયા ઇદાનીં તુ
શાક્તવિસર્ગપ્રધાનતયા અઃ ઇતિ ઔકારપર્યન્તે હિ નિર્ભરીભૂતે
ક્રિયાશક્તિપ્રસરે એતાવદનુપ્રવિષ્ટમનુત્તરપદસ્ય ભૈરવભટ્ટારકસ્ય
સ્વરૂપસતત્ત્વસ્ય ઇચ્છા
[ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિનામકં ત્રિતયં ખલુ ।
પરમેશ્વરસ્વાતન્ત્ર્યસ્વ્યાપકં કથિતં પરે ॥
ઇચ્છાશક્તાવિધ્યમાણં વિશ્વં જાતં યદૈવ હિ ।
જ્ઞાનશક્રિરભિવ્યક્તિકારણં તસ્ય બ્રૂમહે ॥
ક્રિયાશક્તિર્બાહ્યરૂપપરિસ્ફુરણકારણમ્ ।
એકમેવ હિ સ્વાતન્ત્ર્યમાદિમધ્યાન્તભેદભાક્ ॥
તેન નૈષાં પૃથઙ્નામ કદાચિદપિ લભ્યતે ।
તત્ર સ્ફુટપ્રતીત્યર્થં યથા મૂલ એવ ઉલ્લિલસિવેત્યાદિ ।] -જ્ઞાન-
ક્રિયાત્મકશક્તિપરિસ્પન્દાદિમધ્યાન્તભાગાઃ ઉલ્લિલસિષા-ઉલ્લસત્તા-
ઉલ્લસિતતાસ્વભાવાઃ
સૂક્ષ્મતમપ્રસંખ્યાનગૃહીતતાવદ્ભૂમિકાધિરૂઢયોગિજનસ્ફુટ-
લક્ષણીયાઃ [પ્રસંખ્યાનં સમાધિઃ ।] શ્રીસ્વચ્છન્દાદિપ્રક્રિયાશાસ્ત્રેષુ
પ્રબુદ્ધપ્રસરણાવરણાદિરૂપત્વેનોક્તાઃ [પ્રબુદ્ધેતિ ઇચ્છા પ્રસરણેતિ
જ્ઞાનં આવરણેતિ ક્રિયા ।] અત એવ શિવદૃષ્ટિશાસ્ત્રે સપ્તમાહ્નિકે
પ્. ૧૭૮)
સુનિર્ભરતરાહ્લાદભરિતાકારરૂપિણિ ।
નિલીનશક્તિત્રિતયે પરાત્મન્યનુભાવનાત્ ॥
ઇત્યાદિ
તસ્યાપિ શક્તિર્મૃત્પિણ્ડઘટવદ્વિશ્વરૂપતામ્ ।
ગતા * * * * * * * * * * * * * * ॥
ઇત્યન્તં નિરૂપ્ય
એકમેવ હિ તત્તત્ત્વં ન સંખ્યાતોઽતિરિક્તતા ।
ઇતિ યચ્છિવતત્ત્વમેવ
અનન્તવિચિત્રસ્વાતન્ત્ર્યસ્ફારસ્ફુરણશક્તિચમત્કારભરિતતોપાત્તભૈરવ-
ભાવં નિર્ણીતમૃ તત્રાયમેવોક્તક્રમઃ સંપ્રદાયપ્રથમાહ્નિકેઽપિ
સ યદાસ્તે [શિવૈક્યાખ્યાતિરૂપભ્રાન્તિમયસંસારાવસ્થા યાવન્નોન્મિષતિ
તાવદપિ તાવદસ્ત્યેવોક્તરૂપશિવતા તથા ચ શક્તિપઞ્ચકમપિ
તદાનીમેકરૂપમપિ વ્યવહારાપેક્ષયા કાર્યવશાદસ્ત્યેવ તથાહિ
પરાપરાવસ્થાયાં યોઽહમિતિ સહજપ્રત્યવમર્શાત્મા પ્રકાશઃ સ એવ
પરાનપેક્ષત્વાદાનન્દરૂપો નિર્વૃતચિન્મયઃ સ્થિત એવ તદુક્તં ચિદાહ્લાદેતિ
પૂર્ણચિદાનન્દમાત્રેઽનુભવઃ પ્રકાશનં ન તુ બાહ્યે તત એવ તત્રૈવ લયો
યસ્ય સ તથા અનેન નિર્વૃતચિત્કથિતા ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાસ્તુ
ભિન્નવિષયાદ્યપેક્ષયા સ્ફુટીભવન્તિ પરાવસ્થાયાં પુનઃ
પૂર્ણોઽહમિત્યેવ પ્રકાશતે - તાવત્પ્રકાશત્વાત્ તદેવ જ્ઞાનં
સંરમ્ભરૂપત્વાત્ સૈવ ક્રિયા તત્સ્વભાવેન તદભ્યુપગમાદિચ્છાપિ
સ્થિતૈવેત્યાહ તદિચ્છા તાવતીતિ તાવચ્ચ સ્વરૂપં ક્રિયેતિ યોજ્યમ્ ।
ભિન્નવિષયાદ્યભાવેઽપિ અભ્યુપગમપ્રકાશસંરમ્ભાણાં સર્વદા
પ્રકાશમયત્વેનાવિચલનાત્ ઇચ્છાદિવ્યવહારયોગ્યતૈવેત્યુક્તં સુસૂક્ષ્મેતિ
સુસૂક્ષ્મત્વમેષિતવ્યાદ્યવિભાગેન વિભાગાપરિકલ્પનાત્ અત એવ
શક્તિસામરસ્યં પૂર્ણચિન્માત્રપ્રકાશતાત્મત્વાત્ ચિદ્રૂપાહ્લાદપરત્વં
ચોક્તમિતિ
ચિદભેદાખ્યાતિવૈચિત્ર્યભિન્નઘટદેવદત્તાત્મકવેદ્યવેદકાવભાસનં
નામરૂપં પૂર્વાપરીભૂતાવયવા ક્રિયેત્યર્થઃ ।]
ચિદાહ્લાદમાત્રાનુભવતલ્લયઃ ।
તદિચ્છા તાવતી તાવજ્જ્ઞાનં તાવત્ક્રિયા હિ સા ॥
પ્. ૧૭૯)
સુસૂક્ષ્મશક્તિત્રિતયસામરસ્યેન વર્તતે ।
ચિદ્રૂપાહ્લાદપરમો નિર્વિભાગઃ પરઃ સદા ॥
ઇતિ । તથા ઘટમ્
ઘટાદિગ્રહકાલેઽપિ ઘટં જાનાતિ યાવસા ।
જાનાતિ જ્ઞાનમત્રૈવ [અત્રૈવેતિ ક્રિયાયાં ।] નિરિચ્છોર્વેદનક્ષતિઃ ॥
ઔન્મુખ્યાભાવતસ્તસ્ય [ઇચ્છાપૂર્વભાગ ઔન્મુખ્યમ્ ।] નિવૃત્તિર્નિર્વૃતિં વિના
[વિનેતિ - સંવિન્નિષ્ઠત્વાદ્વિષયવ્યવસ્થિતીનામિતિ ।] ।
દ્વેષ્યે પ્રવર્તતે નૈવ ન ચ વેત્તિ વિના ચિતિમ્ ॥
ઇતિ । તથા
પ્. ૧૮૦)
યત ઇચ્છતિ તજ્જ્ઞાતું કર્તું વા સેચ્છયા ક્રિયા ।
તસ્યાઃ પૂર્વાપરૌ ભાગૌ કલ્પનીયૌ પુરા હિ યા ॥
તત્કર્મનિર્વૃતિપ્રાપ્તિરૌન્મુખ્યં તદ્વિકાસિતા ।
ન ચૌન્મુખ્યપ્રસઙ્ગેન [અત્ર સ્ફુટીકરણાર્થં નિદર્શનેન
શિવદૃષ્ટાવૌન્મુખ્યં સાધિતમ્ । યથા
ગચ્છતો નિસ્તરઙ્ગસ્ય જલસ્યાતિતરઙ્ગિતામ્ ।
આરમ્ભે દૃષ્ટિમાપાત્ય તદૌન્મુખ્યં હિ ગમ્યતે ॥
વ્રજતો મુષ્ટિતાં પાણેઃ પૂર્વઃ કમ્પસ્તદેક્ષ્યતે ।
બોધસ્ય સ્વાત્મનિષ્ઠસ્ય રચનાં પ્રતિ નિર્વૃતિઃ ॥
તદાસ્થા પ્રવિકાસો યસ્તદૌન્મુખ્યં પ્રચક્ષતે ।
કિંચિદુચ્છૂનતા સૈવ મહદ્ભિઃ કૈશ્ચિદિષ્યતે ॥
તસ્યેચ્છા કાર્યતાં યાતા યયા સેચ્છઃ પ્રજાયતે ।
ઔન્મુખ્યસ્ય ય આભોગઃ સ્થૂલઃ સેચ્છા વ્યવસ્થિતા ॥
ઇતિ ।] શિવઃ સ્થૂલત્વભાક્ ક્વચિત્ ।
ઇત્યાદિ એતદાગમસર્વસ્વપ્રાણતયૈવ યુક્તિયુક્તતયા હૃદયંગમીકૃતં સ એષ
[સ એષેતિ શક્તિવિસર્ગયુક્તો વિશ્વં નિર્મિણોતીતિ યથોક્તમ્
અસ્યાન્તર્વિસિસૃક્ષાસૌ યા પ્રોક્તા કૌલિકી પરા ।
સૈવ ક્ષોભવશાદેતિ વિસર્ગાત્મકતાં ધ્રુવમ્ ॥
ઇતિ । તથા
કલા સપ્તદશી તસ્માદમૃતાકારરૂપિણી ।
પરાપરસ્વસ્વરૂપબિન્દુગત્યા વિસર્પિતા ॥
પ્રકાશઃ સર્વવસ્તૂનાં વિસર્ગરહિતા તુ સા ।
શક્તિકુણ્ડલિકા ચૈવ પ્રાણકુણ્ડલિકા તથા ।
વિસર્ગપ્રાન્તદેશે તુ પરા કુણ્ડલિનીતિ ચ ॥
ઇતિ ।] પરમેશ્વરો વિસૃજતિ
પ્. ૧૮૧)
વિશ્વં તચ્ચ ધરાદિશક્ત્યન્તં કાદિ-ક્ષાન્તરૂપમ્ - ઇતિ એતાવતી
વિસર્ગશક્તિઃ ષોડશી કલા ઇતિ ગીયતે
પુરુષે ષોડશકલે તામાહુરમૃતાં [ષોડશાનામપિ

કલાનામાપ્યાયકારિત્વાત્ નિત્યોદિતત્વેન ચાનન્તમિતત્વાદમૃતામિતિ ।] કલામ્ ।
ઇત્યેષા હિ ન સાંખ્યેયા નાપિ વૈદાન્તિકી દૃક્ અપિ તુ શૈવ્યેવ [શૈવ્યેવેતિ
સ્વાત્મનઃ સ્વાત્મનિ સ્વાત્મક્ષેપે વૈસર્ગિકી સ્થિતિઃ ।
ઇતિ ।] વિસર્ગશક્તિરેવ ચ પારમેશ્વરી પરમાનન્દભૂમિબીજમ્ [યદુક્તં
સિદ્ધયોગીશ્વરે મતે
સાન્ન કુણ્ડલિની બીજં પ્રાણભૂતા ચિદાત્મિકા ।
તજ્જં ધ્રુવેચ્છોન્મેષાખ્યં ત્રિકં વર્ણાસ્તતઃ પુનઃ ॥
ઇતિ ।] એવં હિ અકારાદિરૂપં
પ્. ૧૮૨)
ઘનતાપત્ત્યા યોનિરૂપતાં ગૃહીત્વા સ્વરૂપાપ્રચ્યુતં તદેવ સ્વસ્વરૂપં
એવ યોનિરૂપે સંક્રામદ્વિસર્ગપદમિત્યુચ્યતે યથોક્તમ્
સ વિસર્ગો મહાદેવિ યત્ર વિશ્રાન્તિમૃચ્છતિ ।
ગુરુવક્ત્રં તદેવોક્તં શક્તિચક્રં તદુચ્યતે ॥
ઇત્યાદિ અકારસ્યૈવ ઘનતા કવર્ગઃ કણ્ઠ્યત્વાત્ [યદુક્તમ્
અષ્ટૌ સ્થાનાનિ વર્ણાનામુરઃ કણ્ઠઃ શિરસ્તથા ।
જિહ્વામૂલં ચ દન્તાશ્ચ નાસિકૌષ્ઠૌ ચ તાલુ ચ ॥
ઇતિ । તદ્યથા અકુહવિસર્ગાઃ કણ્ઠ્યાઃ । ઇચુયશાસ્તાલવ્યાઃ । ઋટુરધા
મૂર્ધન્યાઃ । ઌતુલસા દન્ત્યાઃ । ઉપૂપધ્માનીયા ઓષ્ઠ્યાઃ ।
ઞમનણઙાનાસિક્યાઃ । એદૈતૌ કણ્ઠતાલબ્યૌ । ઓદૌતૌ કણ્ઠૌષ્ઠ્યૌ ।
જિહ્વામૂલીયમેવ જિહ્વામૂલ્યમ્ । અનુસારો નાસિક્યઃ ઇતિ ।] ઇકારસ્ય ચવર્ગઃ -
તાલવ્યત્વાત્ ઉકારસ્ય પવર્ગઃ - ઔષ્ઠ્યત્વાત્ ઋકારસ્ય ટવર્ગો - મૂર્ધન્યત્વાત્
ઌકારસ્ય તવર્ગો - દન્ત્યત્વાત્ યશૌ ચવર્ગસ્યાન્તઃ રશૌ ટવર્ગસ્ય લસૌ
તવર્ગસ્ય વકારોઽપિ તપવર્ગયોઃ
પ્. ૧૮૩)
ઘનતા અબોધસ્યામૂર્તસ્યાપિ [અબોધત્વં સ્વાતન્ત્ર્યરાહિત્યેન યદુક્તમ્
માયોપરિમહામાયા તત્ર ચ વિજ્ઞાનકેવલિનાં સ્થિતિઃ તે ચ નિરુક્ત્યા
વિજ્ઞાનં બોધાત્મકં કેવલં સ્વાતન્ત્ર્યવિરહિતં રૂપં યથા ચ
પ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
શુદ્ધબોધાત્મકત્વેઽપિ યેષાં નોત્તમકર્તૃતા ।
નિર્મિતા સ્વાત્મનો ભિન્ના ભત્રા તે કર્તૃતાત્યયાત્ ॥
ઇતિ ।] ચિન્માત્રસ્યાપિ ક્રિયાશક્તિરૂપતૈવ સા ચોક્તનીત્યા
શક્તિષટ્કક્રમેણૈવોપજાયતે - તેન પઞ્ચ પ્રસૃતાઃ ષડ્ગુણિતાઃ ત્રિંશત્
ષદ્ભિઃ સહ ષટ્ત્રિંશત્ ભવન્તીતિ તદેવં શિવબીજમેવ સ્વાતન્ત્ર્યાત્
ઘનીભૂતતયા ક્વચિદ્વપુષિ શાક્તરૂપે કુસુમતયા તિષ્ઠત્ યોનિરિત્યભિધીયતે
તદેવ હિ પુષ્પં પૂર્વોક્તનયેન ગ્રાહ્યગ્રહણગ્રાહકકોણત્રયમયં
વસ્તુતઃ પ્રસૂતિપદં બીજસંમિશ્રતયૈવ ભવતિ - તદૈવ પુષ્પરૂપત્વાત્
અન્યદા [અન્યદેતિ ઇદંપ્રથાયામ્ ।] તુ યોગ્યતયૈવ તથાવ્યપદેશઃ [તથેતિ
યોનિતયા ।] તથા ચ તત્ કુસુમમેવ ત્રિકોણતયા યોનિરૂપં
પ્. ૧૮૪)
તત્સ્ફુટીભૂતવિભક્તગ્રાહ્યાદિરૂપસોમસૂર્યાગ્નિસૃષ્ટિસ્થિતિસંહૃતિ
ઇડાપિઙ્ગલાસુષુમ્નાધર્માધર્મશવલાદિકોણત્રિતયા પારમેશ્વરી ભૈરવી
ભટ્ટારિકા મુદ્રા તદ્રૂપયોન્યાધારતયા યોનિરિતિ નિર્દિષ્ટા તથા ચ
શ્રીકુબ્જિકામતે ખણ્ડચક્રવિચારે અમુમેવાર્થં
પ્રધાનતયાધિકૃત્યાદિષ્ટમ્
માયોપરિમહામાયા ત્રિકોણાનન્દરૂપિણી ।
ઇત્યાદિ અત એવ તથાવિધબીજકુસુમૈકઘનભાવશિવશક્તિસંઘટ્ટઃ સ્વયં
સ્વાત્મનૈવ પૂજ્ય ઇત્યુપદિષ્ટમ્ શ્રીત્રિકતન્ત્રસારે
શિવશક્તિસમાપત્ત્યા શિવશક્તિઘનાત્મકઃ ।
શિવશક્તિસમાપત્તિત્રિકં સંપૂજયેત્પરમ્ ॥
ઇતિ । એવં ચ ઘનીભાવોઽપિ વૈખરીરૂપે યદ્યપિ સ્ફુટીભવતિ તથાપિ
સર્વસર્વાત્મનિ પરાવાગ્વપુષિ મુખ્યતયાવતિષ્ઠતે તત્ર પરં
કણ્ઠોષ્ઠસ્થાનકરણાન્યપિ સર્વસર્વાત્મકમેવ ઇતિ વિશેષઃ તથાહિ અન્તરપિ
સંજલ્પેત્ પશ્યેદિતિ સ્ફુટ
પ્. ૧૮૫)
એવાનુભવઃ [ન હિ દૃષ્ટે નામાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।] ભેદશ્ચ સ્થાનાદિકૃત એવ
- શ્રૂત્યેકપ્રાણત્વાત્ વર્ણાનાં કિં બહુના બાલોઽપિ વ્યુત્પાદ્યમાનોઽન્તઃ
તથારૂપતયા [તથેતિ સંજલ્પરૂપતયા ।] વિમૃશતિ ભાવજાતં વિપર્યયેણ
[મિથ્યાજ્ઞાનં વિપર્યયઃ એકસ્મિન્ ધર્મિણિ વિરુદ્ધનાનાવમર્શઃ
સંશયઃ ।] સંશયેનાપિ વા વિમૃશત્યવચ્છેદં તાવત્સંવેદયત એવ સ ચ
વાગ્વિમર્શકૃત એવ અત એવ સંવારવિવારાલ્પપ્રાણમહાપ્રા [સ એવ પ્રાણો
નામ વાયુરૂર્ધ્વમાક્રામન્ મૂર્ધ્નિ પ્રતિહતો નિવૃત્તો યદા કોષ્ઠમભિહન્તિ
કોષ્ઠેઽભિહન્યમાને મનાક્ ગલબિલસ્ય સંવૃતત્વાત્ સંવારો વર્ણધર્મ
ઉપજાયતે વિવૃતત્વાદ્વિવારઃ સંવૃતો ગલબિલે નાદઃ અવ્યક્તશ્ચ નાદઃ
વિવૃતશ્વાસે ઉપરિવર્તી તૌ શ્વાસનાદાવનુપ્રદાનમિત્યાચક્ષતે -
વર્ણનિષ્પત્તેરનુ પશ્ચાત્ પ્રદીયતે ઇતિ અનુપ્રદાનમ્ । અન્યે તુ બ્રુવતે
અનુપ્રદાનમનુસ્વાનો ઘણ્ટાનિનાદવત્ યથા
ઘણ્ટાનિનાદોઽનુસ્વાનમનુભવતિ તથા તત્ર સ્થાનાભિઘાતજે ધ્વનૌ
નાદોઽનુપ્રદીયતે તદા નાદધ્વનિસંસર્ગાત્ ઘોષો જાયતે યદા
શ્વાસોઽનુપ્રદીયતે તદા શ્વાસધ્વનિસંસર્ગાદઘોષઃ । મહતિ વાયૌ
મહાપ્રાણઃ । અલ્પે વાયૌ ત્વલ્પપ્રાણઃ । સિદ્ધાન્તકૌમુદ્યાં વર્ણાનાં
બાહ્યત્વં સાધિતં યથા - બાહ્યપ્રયત્ના અષ્ટૌ ઇતિ મહાભાષ્યે તદ્યથા -
વિવારઃ સંવારઃ શ્વાસો નાદો ઘોષોઽઘોષોઽલ્પપ્રાણો મહાપ્રાણ ઇતિ । તત્ર
વિભાગો યથા - ખ ફ છ ઠ થ ચ ટ ત ક પ શ પ સા વિવારાઃ શ્વાસા
અઘોષાશ્ચ । હ ય વ ર લ ઞ મ ઙ ણ ન ઝ ભ ઘ દ ધ જ બ ગ ડ દાઃ
સંવારા નાદા ઘોષાશ્ચ । વર્ગાણાં પ્રથમતૃતીયપઞ્ચમા યરલવાશ્ચ
અલ્પપ્રાણાઃ વર્ગાણાં દ્વિતીયચતુર્થૌ ઽસ ષ સ હાશ્ચ મહાપ્રાણા ઇત્યર્થઃ
।] -
પ્. ૧૮૬)
ણતાશ્વાસનાદાનુપ્રદાનાદિયોગોઽપિ ચ અન્તસ્તથા સમુચિતસ્વભાવઃ સ્યાદેવ
અન્યથા સસ્થાનેષુ ભેદાયોગાત્ અન્તર્હિતકરણશક્તયોઽપિ સ્યુરેવ -
શૃણોમ્યશ્રૌષં પશ્યામ્યદ્રાક્ષં સંકલ્પયામિ સમકલ્પયમિત્યાદેરપિ
સંકલ્પસ્યાન્યથાવૈચિત્ર્યાયોગાત્ તદનયા યુક્ત્યા [અનુભવાનુસારી તર્કો
યુક્તિઃ ।] નિભાલિતયાન્તરધિકમધિકમનુપ્રવિશ્ય પરિશીલયતાં સંવિદં
યત્ર સર્વસર્વાત્મકબોધૈકઘનકણ્ઠૌષ્ઠાદિધામ્નિ
તથાવિધબોધૈકઘનવિમર્શાત્મકસ્વાતન્ત્ર્યસારમહામન્ત્રરૂપ-
વર્ણભટ્ટારકનિવેશઃ [યદુક્તં વિરૂપાક્ષપઞ્ચાશિકાયામ્
પ્રત્યવમર્શાત્માસૌ ચિતિઃ પરાવાક્સ્વરસવાહિની યા ।
આદ્યન્તપ્રત્યાહૃતવર્ણગણા સત્યહન્તા સા ॥
ઇતિ । તથેશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
અહંપ્રત્યવમર્શો યઃ પ્રકાશાત્માપિ વાગ્વપુઃ ।
નાસૌ વિકલ્પઃ * * * * * * * * * * * ॥
ઇત્યુક્તમ્ । અત્ર વ્યાપ્તિઃ બોધૈકઘનતાભૂમિઃ સ્થાનકરણવર્ણાભાવમયી
બોધૈકરૂપત્વાત્ નિર્વિકલ્પાવસ્થાવત્ યા હિ સ્થાનકરણવર્ણમયી ન સા
બોધૈકઘનાપિ યથા વિકલ્પભૂઃ અસ્તિ ચેયં બોધૈકઘના તસ્માત્
સ્થાનકરણવર્ણમયી ન ભવતીતિ પઞ્ચાવયવાસ્તર્કેઽભ્યુપગતાઃ -
સાહચર્યનિયમો વ્યાપ્તિઃ સાધ્યવત્તયા પક્ષવચનં પ્રતિજ્ઞા
લિઙ્ગપ્રતિપાદકત્વં હેતુતં સ્ફુટપ્રતીત્યૈ દૃષ્ટાન્તકથનમુદાહરણમ્
પક્ષે સાધનોપસંહારો નિગમનં પક્ષે સાધ્યોપસંહાર ઉપનય ઇતિ ।]
બોધૈકઘનતાનિર્વિશેષતાયામ્
પ્. ૧૮૭)
ઇદં સ્થાનમ્ ઇદં કરણમ્ અયં વર્ણ ઇતિ કથંકારં વિભાગઃ? ઇતિ ચેત્ -
યદેવં સ્વાતન્ત્ર્યં તથાવિધે સ્વાત્મનિ ઘટોઽયં સુખમિદં
જ્ઞાનમિદં જ્ઞાતાહમ્ ઇત્યવભાસયતિ [અત્ર સૂક્ષ્મબુદ્ધિવેવેચ્યોઽયં
ભાવઃ । તત્ર પ્રશ્નોત્તરે ઇત્થમ્ -
નન્વનુત્તરતાનન્દૌ સ્વાત્મના ભેદવર્જિતૌ ।
કથમેતાવતીમેતાં વૈચિત્રીં સ્વાત્મનિ શ્રિતૌ ॥
શૃણુ તાવદયં સંવિન્નાથોઽપરિમિતાત્મકઃ ।
અનન્તશક્તિવૈચિત્ર્યલયોદયકલેશ્વરઃ ॥
અસ્થાસ્યદેકરૂપેણ વપુષા ચેન્મહેશ્વરઃ ।
મહેશ્વરત્વં સંવિત્ત્વં તદત્યક્ષ્યદ્ ઘટાદિવત્ ॥
પરિચ્છિન્નપ્રકાશત્વં જડસ્ય કિલ લક્ષણમ્ ।
જડાદ્વિલક્ષણો બોધો યતો ન પરિમીયતે ॥
ઇતિ । જ્ઞાતેતિ
જ્ઞેયાદ્યુપાયસંઘાતનિરપેક્ષૈવ સંવિદઃ ।
સ્થિતિર્માતાહમસ્મીતિ જ્ઞાતા શાસ્ત્રાર્થવિદ્યયા ॥
ઇતિ ।]
પ્. ૧૮૮)
તસ્યૈવંવિધચિત્રતરરૂપાવભાસેન કો વા કિયાન્ વા પ્રયાસઃ અત એવ સર્વે
પાષાણતરુતિર્યઙ્મનુષ્યદેવ રુદ્રકેવલિમન્ત્ર તદીશતન્મહેશાદિકા એકૈવ
પરાભટ્ટારિકાભૂમિઃ સર્વસર્વાત્મનૈવ પરમેશ્વરરૂપેણાસ્તે ઇતિ

તદ્વિચિત્રસ્થાનાદિસાર્વાત્મ્યનિર્વિશિષ્ટસ્ફુટાસ્ફુટવ્યક્તાવ્યક્તાદિરૂપ-શબ્દ્
અશરીરા મન્ત્રવીર્યમ્ ઇતિ ગીયતે તથાહિ વીણાવિપઞ્ચીકચ્છપિકામુરુજાદિષુ સ
એવ સ્વનોઽન્યતોઽન્યતો દેશાદપ્યુદ્ભવન્નેકસ્થાન ઇતિ કથ્યતે એવં
તારમધ્યમન્દ્રેષ્વપિ [યદુક્તં વર્ણશિક્ષાયામ્
સ પ્રાણ ઉત્થિતો નાભેરુરઃકણ્ઠશિરોધૃતઃ ।
મૃદુમધ્યોત્તમૈર્યાતિ મન્દ્રાદિધ્વનિનાદતામ્ ॥
મન્દ્રમધ્યમતારૈર્હિ ધ્વનિભિઃ સવનત્રયે ।
શંસન્તિ શાસ્ત્રે ગાયત્રં ત્રૈષ્ટુભં જાગતં ક્રમાત્ ॥
ઇતિ ।] તત્સ્થાયિસ્વરૈકાત્મ્યેઽપિ [યથા તારમધ્યમન્દ્રાદિભેદેઽપિ સ્વર એક એવ
સ્થાયિરૂપઃ ।] વાચ્યમ્ અત એવ [સર્વસ્ય સર્વાત્મકત્વાત્ ।] ચ સ એવ વર્ણઃ
પ્. ૧૮૯)
ક્વચિત્પ્રાણિનિ સ્થાનાન્તરસમુલ્લાસ્યપિ ભવતિ યથા ધ્વાંક્ષેષુ
કકારટકારરેફા ઉચ્ચરન્તઃ સર્વ એવોદરપાયુકણ્ઠતાલુનિર્વર્ત્યા
ઉપલભ્યન્તે અવ્યક્તત્વેઽપિ [નનુ ચ તે હિ કકારાદ્યા અવ્યક્તત્વાન્ન
કણ્ઠાદિસ્થાનોચ્ચાર્યકાદિતુલ્યા ઇત્યત આહાવ્યક્તત્વેઽપીતિ] ત એવ તાવન્તઃ
શબ્દત્વાત્ શબ્દસ્ય ચ માતૃકાતિરેકિણોઽભાવાત્ માતૃકાતિરેક્યપિ અવ્યક્તઃ
શબ્દોઽનુપયોગાન્ન સંગૃહીતઃ ઇત્યપ્યયુક્તમ્ [અથ ચોપયોગે સતિ સર્વં
સુસ્થં માતૃકયા ચ સર્વથોપયોગ ઇત્યુક્ત્યા ધ્વાંક્ષાદિષુ હિ કકારાદ્યા
વિજાતીયાઃ સન્તોઽપિ અનુપયોગાન્નોક્તા ઇતિ માતૃકાતિરેકી
શબ્દોઽવશ્યમભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ કથં ત એવેતિ કથનમિત્યત આહ
ઇત્યપ્યયુક્તમિતિ ।] અવ્યક્તવર્ણરૂપસ્યાપિ [દણ્ડાપૂપન્યાયોઽત્ર બોધ્યઃ ।]
મૌરુજસામુદ્રાદિધ્વનિતસ્ય હ્લાદપરિતાપકારિત્વમપિ અસ્ત્યેવ - ઇતિ
કોઽન્યોઽભિમત ઉપયોગઃ પારમેશ્વરેઽપિ અવ્યક્તધ્વનેર્મુખ્યતયૈવ
પ્રાયશો મન્ત્રત્વં નિરૂપિતમ્ - અર્ધચન્દ્રાદીનામેવ
મન્ત્રવ્યાપ્તિસારત્વેનાભિધાનાત્ તત્ર ચ
પ્. ૧૯૦)
નિરોધિનીમનુપ્રાપ્તઃ શબ્દઃ શુભશુભાયતે ।
ઇત્યાદ્યુક્તમ્ - ઘણ્ટાકાંસ્યાદિધ્વનીનાં શ્રોત્રઘટ્ટનાદીનાં ચ
નાદોપદેશે નિરૂપણાત્
હયો હેષતિ યદ્વચ્ચ દાન્ત ઉદ્રવતીવ ચ ।
સિંહો ગર્જતિ યદ્વચ્ચ ઉષ્ટ્રઃ સીત્કુરુતે યથા ॥
તથોદીર્ય પશોઃ પ્રાણાનાકર્ષન્તિ બલાધિકાઃ ।
મહામન્ત્રપ્રયોગોઽયમસાધ્યાકૃષ્ટિકર્મણિ ॥
ઇત્યુક્તં ગુહ્યયોગિનીતન્ત્રે તત્રોપાયમાત્રમેતત્ । વસ્તુતસ્તુ આન્તર એવાસૌ
નાદાત્મા મન્ત્ર ઇતિ તુ કથ્યમાનં ભવદ્ભિરપિ અસ્માભિરપિ
વ્યક્તવર્ણમાલાદિમન્ત્રેષ્વપિ ન ન સંચારયિતું શક્યતે તસ્માત્ અવ્યક્તો
વર્ણાત્મૈવ શબ્દો યથા વિદૂરગતોઽપિ ઘટો ઘટ એવ ઇતિ સ્થિતં સ [સ ચેતિ
વર્ણાત્મા શબ્દઃ] ચ પ્રાણભીર્યાદિભેદેન સ્થાનાન્તરમપિ અનુસરન્ સ
એવેત્યપિ સ્થિતમ્ અત એવેદાનીં સર્વભૂતરુતજ્ઞાનં યચ્છેષમુનિના
ભગવતોપદિષ્ટં તદ્ધૃદયંગમીભૂતમ્ અન્યથા શબ્દાર્થપ્રત્યયાનાં
ય ઇતરેતરાધ્યાસો
પ્. ૧૯૧)
યચ્ચ ધ્યાનધારણાસમાધિસંયમેન [તન્ત્રયમેકત્ર સંયમ ઇતિ
સંયમલક્ષણમ્ ।] તત્પ્રવિભાગપર્યન્તપરલાભઃ સ
કથમસ્ફુટવર્ણરૂપત્વાતિરેકિવિહગાદિકૂજિતજ્ઞાનાય પર્યવસ્યેત્ યદા તુ ત
એવ વર્ણા વર્ણાનામેવ પરમાર્થતોઽર્થતાદાત્મ્યલક્ષણં વાચકત્વં
તદા યુક્ત્યા ત એવ વિહગાદિરુતજ્ઞાનં ભીર્યાદિશબ્દા અપિ હિ અર્થવન્ત એવ -
જયાજયસૂચકતયોપદેશાત્ વિહગાદિરુતવત્ તદભિપ્રાયેણૈવ
શિક્ષાસૂત્રકરસૂત્રાણિ હવિસર્જનીયાવુરસ્યાવેકેષાં [યદુક્તમ્
હકારં પઞ્ચમૈર્યુક્તમન્તઃસ્થાભિશ્ચ સંયુતમ્ ।
ઉરસ્યં તં વિજાનીયાત્ કણ્ઠ્યમાહુરસંયુતમ્ ॥
ઇત્યાદિ । તથા
કણ્ઠોક્તહવિસર્ગાણાં સ્વૈર્ભાગૈઃ સ્થાનમિષ્યતે ।
હવિસર્ગાપુરઃસ્થૌ હિ કણ્ઠાધોભાગજૌ મતૌ ॥
ઇતિ ।] રદનમૂલમેકેષામ્ ઇત્યાદીનિ વાચકીભવન્તિ ન તુ અપરથા કથં ચિદપિ
અત એવ કિંચિદ્વૈચિત્ર્યમાલમ્બ્યાન્યત્વમ્ અન્યત્વં ચાશઙ્કમાનૈઃ
વિસર્જનીયાજ્જિહ્વા -
પ્. ૧૯૨)
મૂલીયોપધ્માનીયૌ અનુનાસિકેભ્યઃ પઞ્ચયમાન્ [ઙું ઞું ણું નું
મુમિત્યેવંરૂપાન્ ।] ડકારઢકારયરલવક્ષકારેભ્યઃ તાનેવ
લઘુપ્રયત્નતરાન્ [યસ્યોચ્ચારણે જિહ્વાગ્રોપાગ્રમધ્યમૂલાનાં શૈથિલ્યં
જાયતે સ લઘુ પ્રયત્નતરઃ ઇતિ ।] ભેદેનાભિમન્ય ચતુઃષષ્ટિર્વર્ણા ઉક્તાઃ
અન્યત્વં [યદુક્તં સામ્બપઞ્ચાશિકાયાં
યા સા મિત્રાવરુણસદનાદુચ્ચરન્તી ત્રિષષ્ટિં
વર્ણાનત્ર પ્રકટકરણૈઃ પ્રાણસઙ્ગપ્રસૂતાન્ ।
તાં પશ્યન્તીં પ્રથમમુદિતાં મધ્યમાં બુદ્ધિસંસ્થાં
વાચં વક્ત્રે કરણવિશદાં વૈખરીં ચ પ્રપદ્યે ॥
ઇતિ ।] ચાત્ર સ્વરવ્યઞ્જનયોરિવ ઋવર્ણ-રશબ્દયોઃ શ્રીત્રિકરત્નકુલેઽપિ ઉક્તમ્ -
અષ્ટાષ્ટકવિભેદેન માતૃકા યા નિરૂપિતા ।
તદેવ કુલચક્રં તુ તેન વ્યાપ્તમિદં જગત્ ॥
ઇતિ માતૃકાજ્ઞાનભેદે વિસ્તરતો નિરૂપિતમેતત્ [તદુક્તમ્
ઇચ્છા કામો વિષં જ્ઞાનં ક્રિયા દેવી નિરઞ્જનમ્ ।
એતત્રયસમાવેશઃ શિવો ભૈરવ ઉચ્યતે ॥
કામસ્ય પૂર્ણતા તત્ત્વં સંઘટે પ્રવિભાષ્યતે ।
વિષસ્ય ચામૃતં તત્ત્વં છાદ્યત્વેઽણોશ્ચ્યુતે સતિ ॥
ઇતિ અમૃતમિતિ વિકાસદશામયમિત્યર્થઃ ।]
પ્. ૧૯૩)
ઇહ તુ તત્પ્રક્રિયાનભિનિવેશઃ - પૂર્ણતૈકસારત્વાત્ તદેવં
સર્વત્રાયમીદૃશઃ સંવિદનુપ્રવેશક્રમઃ પદાર્થઃ સંકલ્પ્યમાનઃ
સાક્ષાત્ ક્રિયમાણો વા
માયીયાસાંકેતિકસ્વરૂપભૂતશુદ્ધવિમર્શાત્મપરવાઙ્મન્ત્રમહા-
મહસિ તાવત્ પ્રતિષ્ઠાં ભજતે યત્ર સર્વવાદિભિરવિકલ્પા દશા ગીયતે તતશ્ચ
પરમન્ત્રમહાપૃથિવ્યાદૌ
શુદ્ધવ્યામિશ્રાદિપારમાર્થિકબીજપિણ્ડરૂપકાદિવર્ણાત્મકમેવ અન્યથા
મેરુબદરજલજ્વલનભાવાભાવઘટસુખનિર્વિકલ્પજ્ઞાનાનિ - ઇત્યેકમેવ
સર્વં સ્યાત્ વિકલ્પોઽપિ તત્પ્રમાદોત્થઃ તામેવ સરણિમનુસરેત્ ન તુ પ્રત્યુત
તત્સ્વરૂપં ભિન્દ્યાત્ તથા ચ યદેવ તદસાંકેતિકં મન્ત્રવપુઃ તદેવ
અન્યોન્યવિચિત્રરૂપં પશ્યદ્ભિઃ સર્વજ્ઞૈઃ સંકેતોપાયમુપાસ્યતયા
ઉપદિશ્યતે [ યથા - ઈશ્વર ઉવાચ
કથયામિ વરારોહે યન્મયા જપ્યતે સદા ।
અકારાદિક્ષકારાન્તા માતૃકા વર્ણરૂપિણી ॥
ચતુર્દશસ્વરોપેતા બિન્દુત્રયવિભૂષિતા ।
કલામણ્ડલમાસ્થાય શક્તિરૂપં મહેશ્વરિ ॥
કકારાદિક્ષકારાન્તા વર્ણાસ્તુ શક્તિરૂપિણઃ ।
વ્યઞ્જનત્વાત્સદાનન્દોચ્ચારણં સહતે યતઃ ॥
ઉચ્ચારે સ્વરસંભિન્નાસ્તતો દેવિ ન સંશયઃ ।
પઞ્ચાશદ્વર્ણભેદેન શબ્દાખ્યં વસ્તુ સુવ્રતે ॥
અકારઃ પ્રથમં દેવિ ક્ષકારોઽન્ત્યસ્તતઃ પરમ્ ।
અક્ષમાલેતિ વિખ્યાતા માતૃકાવર્ણરૂપિણી ॥
શબ્દબ્રહ્મસ્વરૂપેયં શબ્દાતીતં તુ જપ્યતે ।
શબ્દાતીતં પરં ધામ ગણનારહિતં સદા ॥
આત્મસ્વરૂપં જાનીહિ ઈશસ્તુ પરમેશ્વરઃ ।
ઇતિ ।] -
પ્. ૧૯૪)
તત્રૈવ ચાસાંકેતિકે વાઙ્મહસિ તથા ખલુ માયીયાઃ સંકેતાઃ પતન્તિ યથા
ત એવામાયીયાસંકેતિતમન્ત્રતાદાત્મ્યં પ્રતિપદ્યન્તે તથા
સ્વરૂપપ્રતિપત્તિરેવ હિ તેષાં વાચકતાભાવો નાન્યઃ કશ્ચિત્ [અન્યથા હિ
વાચ્યેભ્યઃ કો વાચકસ્ય વિશેષ ઇતિ તાત્પર્યમ્] અત્ર
સ્ફુટમભિજ્ઞાનમભ્યાસવશાત્ અસાંકેતિકતામાપન્ને
ચિરતરપૂર્વવૃત્તગોશબ્દપરામર્શઃ તથૈવ સંકેતકાલે ગોપરામર્શોઽપિ
અન્યામાયીયાસાંકેતિકપરામર્શધામન્યેવ નિપતતિ
પ્. ૧૯૫)
યાવત્ બાલસ્યાપિ જન્માન્તરાનુસરણેઽપિ ચિત્સ્વભાવસ્યાદૌ સ્થિતૈવાસાંકેતિકી
સત્તા - અન્યથાનવસ્થાનાત્ એવમેવ ખલુ સંકેતગ્રહણોપપત્તિઃ નાન્યથા
ઇતીશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાટીકાયામપિ શ્રીમદુત્પલદેવપાદૈર્નિર્ણીતમ્ અત્ર
ચાનુપ્રવેશયુક્તિઃ
પશ્યત્યન્યચ્છૃણોત્યન્યત્કરોત્યન્યચ્ચ જલ્પતિ ।
ચિન્તયત્યન્યદા ભુઙ્ક્તે તત્ર સાંકેતિકી સ્થિતિઃ ॥
ઇતિ ભટ્ટારકશ્રીશ્રીકણ્ઠાપાદાઃ
મનોઽપ્યન્યત્ર નિક્ષિપ્તં વક્ષુરન્યત્ર પાતિતમ્
ઇત્યાદ્યપ્યવોચન્ તદપ્યસાંકેતિકમન્ત્રવપુઃ [તદિતિ સાંકેતિકમપિ સંકેતસ્ય
હિ પારમાર્થિકતયાઽસંકેતિકમેવોત્પત્તિસ્થાનમ્ ઇતિ ।]
સ્વબીજમનુધાવદનુત્તરપદપર્યવસાયિ ભવતિ તદપ્યનુત્તરપદં
સત્તથાવિધાનન્તસમુદાયવૈચિત્ર્યસંરમ્ભસારં વિસર્ગદૃષ્ટ્યા
પ્રસરદેવ વિસર્ગસ્યૈવ હકલાપર્યન્તતયા પ્રસરાત્ તસ્યા અપિ હકારા-

પ્. ૧૯૬)
ખ્યશક્તિકુણ્ડલિન્યાઃ [યથોક્તં દેવીસ્તુતૌ શ્રીપઞ્ચસ્તવ્યાં પ્રથમે સ્તવે
યા માત્રા ત્રપુસીલતાતનુલસત્તન્તૂત્થિતિસ્પર્ધિની ।
વાગ્બીજે પ્રથમે સ્થિતા તવ સદા તાં મન્મહે તે વયમ્ ।
શક્તિઃ કુણ્ડલિનીતિ વિશ્વજનનવ્યાપારબદ્ધોદ્યમા
જ્ઞાત્વેત્થં ન પુનઃ સ્પૃશન્તિ જનનીગર્ભેઽર્ભકત્વં નરાઃ ॥
ઇતિ । અયમત્ર ભાવઃ - માત્રેત્યનુસ્વાનરૂપા કુણ્ડલિન્યપિ
વિસતન્ત્વાભાધ્યેયેતિ તથૈવ ચાનવધાનતાયાં વિશ્વજનનેતિ
શક્તિપાતાનુવિદ્ધેન તુ જ્ઞાતસ્વરૂપા મોક્ષદેત્યાહ જ્ઞાત્વેત્થમિતિ તથા
માત્રા સૂક્ષ્મતમાનુત્તરરૂપા કૌલિકીશક્તિયોગાત્ પ્રસરન્તી હકારાખ્યેતિ
અથ વા તામધિષ્ઠાય શક્તિઃ કુણ્ડલિની વિશ્વજનનવ્યાપારબદ્ધોદ્યમેતિ
મન્મહે ।] સ્વરૂપાભેદાત્મકબિન્દુસ્વરૂપધારણા - અનુત્તરપદ એવ
સંક્રમાત્ સ્વરૂપ એવ વિશ્રામ્યતિ એકાક્ષરસંવિત્ [એકા ચાસાવક્ષરા ચાસૌ
સંવિદિત્યેકાક્ષરસંવિત્ કર્મધારય ઇતિ પુંવદ્ભાવઃ કિલેત્યવિપ્રતિપત્તૌ
વ્યક્તિપ્રતિષેધે જાત્યનુગમ ઇતિ ન્યાયેન દેશકાલકલનાપિ તન્મયયેવેતિ એકા
સર્વવ્યાપ્ત્રીત્યર્થઃ ।] કિલ સ્વરૂપત એવ
દેશકાલકલનોપાદાનાદિનૈરપેક્ષ્યેણૈવ પ્રાગુક્તપૂર્ણતત્ત્વતાનયેન
[યદુક્તં પૂર્ણતત્ત્વેતિ પૂર્ણત્વં હિ એતદેવ - યદ્દેશકાલાદિયોગિત્વમ્ ।
યદુક્તં
ન તૈર્જ્ઞાતં તત્સ્વરૂપં યે ત્વેવં મન્વતે બુધાઃ ।
દેશકાલાદ્યવછેદરહિતં પરમં પદમ્ ।
ઇતિ । તથા ચ હરિણા
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નાનન્તચિન્માત્રમૂર્તયે ।
સ્વાનુભૂત્યેકમાનાય નમઃ શાન્તાય તેજસે ॥
ઇતિ । વિસર્ગભૂમાવિતિ શાંભવવિસર્ગે ।] ઝગિતિ વિસર્ગભૂમૌ ધાવતિ
પ્. ૧૯૭)
વિસર્ગભૂમિશ્લેષ એવ
આનન્દેચ્છેશનોન્મેષતત્પ્રસૃતિતદ્વૈચિત્ર્યક્રિયાશક્તિમયાનામ્ આકારાદીનાં
સ્થિતિઃ સ [સ એવેતિ - શક્તિવિસર્ગઃ ।] એવ વિસર્ગઃ સ્વસત્તાનાન્તરીયકતયૈવ
તથૈવાતિભરિતયા સત્તયા પ્રસરન્ દ્રાગિત્યેવ હકલામયઃ [યદુક્તમ્
વિસર્ગ એવમુત્કૃષ્ટ આશ્યાનત્વમુપાગતઃ ।
હંસઃ પ્રાણો વ્યઞ્જનં ચ સ્પર્શશ્ચ પરિભાષ્યતે ॥
ઇતિ ।] સંપદ્યતે હકલામયતાસંપત્તિરેવ વસ્તુતઃ
કાદિસત્તાનન્તતત્ત્વજાલસ્થિતિઃ હકલૈવ ચ પુનરપિ
બિન્દાવનુપ્રવિશન્ત્યનુત્તરપદ એવ પર્યવસ્યતિ - ઇત્યેકૈવાદ્વયપરિપૂર્ણરૂપા
સંવેદનસત્તાભટ્ટારિકેયં પરા ભગવતી પરમેશ્વરી ન ત્વત્ર
ક્રમાદિયોગઃ કશ્ચિત્ [યદુક્તં તન્ત્રાલોકે
પાકાદિસ્તુ ક્રિયા કાલપરિચ્છેદાત્ક્રમોચિતા ।
મતાન્ત્યક્ષણબન્ધ્યાપિ ન પાકત્વં પ્રપદ્યતે ।
ઇતિ । ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
સક્રમત્વં ચ લૌકિક્યાઃ ક્રિયાયાઃ કાલશક્તિતઃ ।
ઘટતે ન તુ શાશ્વત્યાઃ પ્રાભવ્યાઃ સ્યાત્પ્રભોરિવ ॥
ઇતિ ।] તદે
પ્. ૧૯૮)
તદુચ્યતે અહમિતિ વિપર્યયે તુ સંહૃતૌ અહ્ અં ઇતિ દ્વૈધમપિ ચ ઇયમેકૈવ વસ્તુતઃ
સંવિત્ એવમેષ સ સર્વત્ર ઘટસુખાદિપ્રકાશેઽપિ
સ્વાત્મવિશ્રાન્તિસર્વસ્વભૂતોઽહંભાવઃ યથોક્તં
પ્રકાશસ્યાત્મવિશ્રાન્તિરહંભાવો હિ કીર્તિતઃ ।
ઇતિ । સ ચ વસ્તુતઃ સર્વાત્મકઃ - સમનન્તરનિર્ણીતનીત્યા ઇતિ
પરાભટ્ટારિકાનુવિદ્ધો ભૈરવાત્મક એવ યથોક્તં મયૈવ સ્તોત્રે
વિશ્વત્ર ભાવપટલે પરિજૃમ્ભમાણ-
વિચ્છેદશૂન્યપરમાર્થચમત્કૃતિર્યા ।
તાં પૂર્ણવૃત્ત્યહમિતિ પ્રથનસ્વભાવાં
સ્વાત્મસ્થિતિં સ્વરસતઃ પ્રણમામિ દેવીમ્ ॥
ઇતિ । એષ એવ શ્રીવામનવિરચિતે અદ્વયસંપત્તિવાર્તિકે ઉપદેશનયો બોદ્ધવ્યઃ
તેન સ્થિતમેતત્ - અકાર એવ સર્વાઢ્યો યત્રાપિ હર્ષઘટનીલાદૌ
પ્. ૧૯૯)
હકારાદ્યા અપિ વર્ણાઃ તત્રાપિ તથાવિધાનન્તનિજપૂર્વાપરવર્ણસમાક્ષેપ
એવ અન્યથા તસ્યૈવ હાદેઃ સમુદાયાયોગાન્તે
પરમાક્ષિપ્યમાણત્વાદેવાન્તર્નિલીના વિકલ્પગોચરત્વમપ્રાપ્તાઃ અત એવ
સર્વત્ર વિજ્ઞાને સર્વા એવ દેવતાઃ સમમેવ સમુદાયં દધત્યશ્ચિત્રાં
સંવિત્તિવૃત્તિં વર્તયન્તિ તદનેનૈવાશયેન કાલાધિકારાદાવેકસ્મિન્નેવ
પ્રાણે પ્રાણષોડશાંશેઽપિ વા ષષ્ટિતદ્દ્વિગુણાદ્યબ્દોદયપૂર્વકં
માતૃરુદ્રલોકપાલગ્રહનાગાદીનામુદયપ્રલયાશ્ચિત્રા નિરૂપિતાઃ તત્
ચિત્રાનન્તોદયપ્રલયસમય એવ દ્વિતીયેઽપિ પ્રાણચારાદિત્યકાલકલિતત્વમેવ
તત્ત્વં - વસ્તુતઃ પરમાર્થઃ યદિ પરમેતાવન્માત્રં
માયીયાધ્યવસાયાનધ્યવસેયમિતિ નાસ્તિતાભિમાનકારિ પરસંવિદિ તુ
તત્કાલં ભાસતે એવ અત એવૈકસ્યામેવ જ્ઞાનકલનાયાં
પશ્યત્યન્યદ્વિકલ્પયત્યન્ત્યત્ ઇત્યાદ્યુપદેશેન યદુક્તં
દેવતાત્રયાધિષ્ઠાનં તત્સર્વત્રૈવાનપાયિ
પ્. ૨૦૦)
સર્વાણ્યેવ ચ સંવેદનાનિ વસ્તુતોઽહમિતિપરમાર્થાનિ વિમર્શમયાન્યેવ
તદેવં સ્થિતમ્ - એતદ્વિશ્વમન્તઃસ્થિતમાનન્દશક્તિભરિતો વમન્ ગ્રસમાનશ્ચ
વિસર્ગ એવ પરમેશ્વરો ઘનીભૂય હકારાત્મતાં
પ્રતિપદ્યાનન્તસંયોગવૈચિત્ર્યેણ ક્ષરૂપતામપ્યેતિ [ક્ષરૂપતામિતિ - કકાર-
સકાર-અકાર-વિસર્ગાત્મકતામ્ ।] સ એવૈષ
દૂત્યાત્મકશાક્તયોનિસઘટ્ટસંમુચિતવર્ણાત્મકક્ષોભરૂપાનાહતનાદદ્
અશાશ્રયણેન [દૂતીતિ
યોક્તા સંવત્સરાત્સિદ્ધિરિહ પુંસાં ભયાત્મનામ્ ।
સા સિદ્ધિસ્તત્ત્વનિષ્ઠાનાં સ્ત્રીણાં દ્વાદશભિર્દિનૈઃ ॥
અતઃ સરૂપાં સુભગાં સુરૂપાં ભાવિતાશયામ્ ।
આદાય યોષિતં કુર્યાદ્યજનં પૂજનં હુતમ્ ॥
સ્ત્રીમુખાદ્ભાહયેદાદૌ સ્ત્રીમુખે નિક્ષિપેત્પુનઃ ।
ઇતિ કુલપ્રક્રિયાયામ્ ।] મધ્યમસૌષુમ્નપદોચ્છલત્તત્તદનન્તભાવપટલાત્મા
વિસર્ગો વિશ્લિષ્યન્ ધ્રુવધામ્નિ અનુત્તરપદ એવ પ્રવિશતિ ઇતિ પ્રાગપિ ઉક્તમેતત્ ।
અમી ચાકારાદ્યાઃ સ્થિતિમન્તઃ પ્રાણે તુટિષોડશકાદિસ્થિત્યા એકાં તુટિં
સંધીકૃત્યાર્ધાર્ધભાગેન
પ્. ૨૦૧)
પ્રલયોદયયોર્બહિરપિ પઞ્ચદશદિનાત્મકકાલરૂપતાં તન્વતે ઇતિ - તિથયઃ
કલાશ્ચોક્તાઃ ષોડશ્યેવ ચ કલા વિસર્ગાત્મા વિશ્લિષ્યન્તી સપ્તદશી કલા
શ્રીલાદ્યાદિશાસ્ત્રેષુ નિરૂપિતા
સા તુ સપ્તદશી દેવી હકારાર્ધાર્ધરૂપિણી ।
ઇતિ । વિસર્ગસ્ય હકારાર્ધત્વાત્ તતોઽપિ વિશ્લેષસ્યાર્ધત્વાદિતિ
નિરવયવસ્યૈકવર્ણસ્ય કથમેષા વિકલ્પના? ઇતિ ચેત્ - અસ્મત્પક્ષે
સર્વમેવાનવયવં ચિન્મયૈકાવભાસનાનતિરેકાત્ તથાપિ ચ સ્વાતન્ત્ર્યાદેવ
અવયવાવભાસેઽપિ અનવયવતૈવાનપાયિની તથા ઇહાષિ અસ્તુ કો વિરોધઃ
એવમેવ વર્ણોપપત્તિઃ અપરથા દન્ત્યોષ્ઠ્યકણ્ઠ્યતાલવ્યાદિવર્ણેષુ
ક્રમપ્રસારી પવન આઘ્રાતકઃ કથં કણ્ઠં હત્વા તાલ્વાહન્તિ - ઇતિ
યુગપદાપૂરકત્વેઽપિ સમાનકાલતા સ્યાત્ યત્ર કણ્ઠઘાતોત્થં રૂપં તત્
તુ તાલ્વાહતિજં સર્વત્ર સંભવતિ શ્વાસનાદયોશ્ચ
પશ્ચાત્પ્રતીયમાનતયાનુપ્રદાનત્વમુચ્યતે
પ્. ૨૦૨)
દ્વિમાત્રત્રિમાત્રેષુ ચ દ્વિકાદિયોગો ગર્ભીકૃત એકદ્વયાદિરેવ તથૈવ
માત્રકેઽપિ અર્ધમાત્રાદિયોગઃ સંવેદ્યઃ યથોક્તં ભટ્ટનારાયણેન
પ્રણવોર્ધ્વાર્ધમાત્રાતોઽપ્યણવે મહતે નમઃ ।
ઇતિ । ઇહ તુ પઞ્ચાશદ્વર્ણા વિશ્વમપિ વા અક્રમમેકમેવ ક્વચિત્તુ
મતાદિશાસ્ત્રેષુ વિસર્ગવિશ્લેષસ્યૈવ અનુત્તરપદસત્તાલમ્બનેનાષ્ટાદશી કલા
ઇત્યભ્યુપગમઃ । તદેવમેતાઃ કલા એવ હ્લાદનામાત્રચિત્તવૃત્ત્યનુભાવકાઃ
સ્વરા ઇત્યુક્તાઃ સ્વરયન્તિ [સ્યૂ-શબ્દોપતાપનયોરિતિ ધાતોઃ ।] શબ્દયન્તિ
સૂચયન્તિ ચિત્તં સ્વં ચ [સ્વ-શબ્દઃ આત્માત્મીયવચનઃ ઇતિ ।] સ્વરૂપાત્માનં
રાન્તિ એવમ્ ઇતિ પરપ્રમાતરિ સંક્રામયન્તો દદતિ સ્વં ચ આત્મીયં
કાદિંયોનિરૂપં રાન્તિબહિઃ [રા-દાને ઇત્યસ્ય ધાતો રૂપમ્ ।] પ્રકાશયન્તો
દદતિ ઇતિ સ્વરાઃ એત એવ હિ ચિત્તવૃત્તિસૂચકા નાદાત્મકાઃ
કરુણાશૃઙ્ગારશાન્તાદિકાં ચિત્તવૃત્તિમાક્રન્દનચાટુકસ્તુત્યાદૌ -
પ્. ૨૦૩)
કેવલા વા યોનિવર્ણનિવિષ્ટા વા તિર્યક્તત્તદહર્જાતાદિષ્વપિ પ્રથમત
એવાપતન્તઃ સંકેતવિઘ્નાદિનૈરપેક્ષ્યેણૈવ સંવિદાસન્નવર્તિત્વાત્
સ્વરકાક્વાદિરૂપતામશ્નુવાનાઃ પ્રકાશયન્તિ ઇત્યર્થધર્મા ઉદાત્તાદયં
[ઉદાત્તાનુદાત્તસ્વરિતાઃ ઇતિ । તત્ર યદા સર્વાઙ્ગાનુસારી પ્રયત્નસ્તીવ્રો ભવતિ
તદા ગાત્રસ્ય નિગ્રહઃ કણ્ઠવિવરસ્ય ચાણુત્વં સ્વરસ્ય ચ

વાયોસ્તીવ્રગતિત્વાદ્રૌક્ષ્યં ભવતિ તમુદાત્તમાચક્ષતે યદા તુ મન્દપ્રયત્નો
ભવતિ તદા ગાત્રસ્ય સ્રંસનં કણ્ઠવિવરસ્ય મહત્ત્વં સ્વરસ્ય ચ
વાયોર્મન્દગતિત્વાત્ સ્નિગ્ધતા ભવતિ તમનુદાત્તમાચક્ષતે
ઉદાત્તાનુદાત્તસ્વરિતસંનિકર્ષાત્ સ્વર ઇત્યેવં લક્ષણા બાહ્યાઃ પ્રયત્નાઃ ।
સ્રંસનમિતિ શૈથિલ્યં સ્નિગ્ધતા મૃદુતા કણ્ઠરન્ધ્રસ્ય મહત્ત્વાદેવ
શ્રીઘ્રં વાયુર્નિષ્કામન્ જલાવયવાન્ન શોધયતિ ચ અતઃ સ્વરસ્ય સ્નિગ્ધતા
ભવતિ । કણ્ઠરન્ધ્રસ્યાણુત્વાદેવ વાયુઃ શનૈર્નિષ્ક્રામન્ જલાવયવાન્
શોષયતીતિ રૂક્ષતા - અસ્નિગ્ધતા ભવતિ મહાભાષ્યે
આયાસો દારુણ્યમણુતા સ્વસ્યેત્યુક્ષૈઃ? કરણાનિ શબ્દસ્ય
આયાસો ગાત્રાણાં દારુણ્યં દારુણતા સ્વરસ્ય રૂક્ષતા સ્વસ્ય
કણ્ઠવિવરસ્ય સંવૃતતા ।
અથ નીચૈઃ કરણાનિ શબ્દસ્ય અન્વવસર્ગો માર્દવમુરુતા સ્વસ્યેતિ
અન્વયસર્ગો ગાત્રાણાં શિથિલતા સ્વરસ્ય માર્દવં મહત્તા કણ્ઠવિવરસ્યેતિ
અભ્યાસસમધિગમ્યશ્ચાસૌ સ્વરવિશેષઃ ષડ્વાદિવદિતિ શ્રીકથ્યટઃ ।
પાણિનિસ્તુ ઉચૈરુદાત્તઃ નીચૈરનુદાત્તઃ સમાહારઃ સ્વરિત ઇત્યાહ ।] ઉપદિષ્ટાઃ
તેષામેવ ચિત્તવૃત્ત્યનુભાવકષડ્જાદિસ્વરૂપત્વાત્
પ્. ૨૦૪)
એવં સર્વત્ર સંવેદને સર્વા એવૈતા વૈચિત્ર્યચર્યાચારચતુરાઃ શક્તય
આદિક્ષાન્તાઃ સમાપતન્ત્યોઽહમહમિકયા [યદુક્તમ્
અહમહમિકા તુ સા સ્યાત્પરસ્પરં યો ભવત્યહંકારઃ ॥
ઇતિ કોશે ।] અક્રમમેવ ભાસમાનાઃ કલનામયતયૈવ
જ્ઞાનક્રમસંક્રમણમેવ દિશ્યમાનં દેશમુત્થાપયન્તિ અન્યથા
મેરુપરમાણ્વોરવિશેષાત્ ઇતિ ન્યાયેન
ગર્ભીકૃતદેશાત્મકવૈચિત્ર્યક્રિયાવૈચિત્ર્યાત્મકં ક્રમરૂપં [યદાહુઃ -
ક્રમેણાક્રમેણ ભાવાનાં પરિચ્છિત્તિઃ કાલઃ ન ચૈતન્મન્તવ્યં -
સંવિલ્લગ્ના એવ ભાવા અવભાસન્તે તત્ કથં તદનુષક્તસ્ય ભાવજાતસ્ય
કાલયોગ ઇતિ પરમેશ્વરે એવ ક્રમાક્રમસ્યાપિ અન્તર્ભાવ ઇતિ । નનુ યદ્યેવં
તર્હિ પરમેશ્વરે કાલયોગઃ સ્યાત્? ન - ઇતિ મન્મહે કુતઃ તન્નાસનં ચ દેવસ્ય
કાલી નામ શક્તિઃ યદુક્તં સંવિદેવ પ્રમેયેભ્યો વિભક્તં રૂપં ગૃહ્ણાતિ
અવચ્છેદયોગાદ્વેદ્યતાં યાન્તી નભઃ તતઃ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ મેયે
સ્વીકારૌત્સુક્યેન નિપતન્તી ક્રિયાશક્તિઃ તત્ર પ્રાચ્યભાગે કાલાધ્વા ઉત્તરે તુ
દેશાધ્વેતિ । યદુક્તમીશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
મૂર્તિવૈચિત્ર્યતો દેશક્રમમાભાસયત્યસૌ ।
ક્રિયાવૈચિત્ર્યનિર્ભાસાત્ કાલક્રમમપીશ્વરઃ ॥
ઇતિ ।] કાલં બહિર્યોજનયોલ્લાસયન્ત્યઃ સ્વાત્મનિ
પ્. ૨૦૫)
યુઞ્જાનત્વેન ગ્રસમાનાઃ પ્રોલ્લાસસમયેઽપિ [પ્રોલ્લાસસમય ઇતિ આદૌ હિ
નિસ્તરઙ્ગજલધિપ્રખ્યેઽનુત્તરાત્મનિ પરસ્મિન્ વિસર્ગે પ્રકાશૈકઘને
પ્રથમમુલ્લસનશિલો વ્યતિરિક્તવિમૃશ્યાભાવાત્ ચિદ્વિમર્શપરઃ
સ્વાત્મમાત્રપરામર્શનતત્પરાહંપરામર્શઃ સ્ફુરતિ સ એવ પ્રોલ્લાસસમય
ઇત્યુચ્યતે યેનાસ્ય સર્વત્રૈવ સ્વાતન્ત્ર્યમુદિયાત્ । અયં ભાવઃ -
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યમાહાત્મ્યાદેવ હિ અનુત્તરપ્રકાશાત્મા પરમેશ્વરઃ સ્વં
સ્વરૂપં ગોપયિત્વા પ્રમાણાદિદશામધિશયાનઃ
પૃથગ્ભાવજાતમાભાસયેત્ તદ્યથા સ એવ પરઃ પ્રકાશઃ
સંકુચિતપ્રમાતૃભૂમિકાવભાસનપુરઃસરમુદ્યોગાદિકલાચતુષ્ક-
મુત્થાપયતિ તદ્યથા ઉદ્યોગોઽર્થાવવિભાસયિષા તત્ર સક્તેન સદૈવ
બહિર્મુખેન દ્વાદશશણ્ઠવર્જમકારાદિવિસર્ગાન્તાઃ કલાસ્તત્સ્વભાવતયા
પ્રાપ્તપરિપૂર્ણસ્વરૂપેણ પ્રમાણાત્મના સૂર્યેણ એકૈકં
ભાવમીષત્સંકુચિતેન નીલસુખાદિના રૂપેણ ભાસયેત્ બહિઃ સૃજેત્ પૂરયેત્
તથાત્વેનૈવ કંચિત્કાલં સ્થાપયેત્ ચર્ચયેત્ સ્વાત્મસાત્કારેણ
સંહરેદિત્યર્થઃ । યઃ કશ્ચનાર્થક્રિયાર્થી હિ પ્રમાતા
પ્રમાણોપારૂઢમેવાર્થજાતં પ્રથમમાલોચયેત્ અનન્તરમિદમિત્થમ્ ઇતિ
વિકલ્પયેત્ તદનુ જ્ઞાતોઽયં મયાર્થઃ ઇતિ સંતોષાભિમાનાત્
બહીરૂપતાવિલાપનેન સ્વાત્મન્યેવ વિશ્રામયેદિત્યનુભવસાક્ષિકોઽયમર્થઃ
। એવમાભાસનાદિરૂપતામાપન્નસ્ય ભાવજાતસ્ય પ્રભોપારોહાનન્તરં
સ્વેન રૂપેણાવભાસમનસ્ય ષોડશારબુદ્ધિન્દ્રિયાદિકલાભિઃ
પ્રાપ્તપૂર્ણનિજરૂપત્યોચ્છૂનરૂપતાપત્ત્યા તદ્રૂપતિરસ્કારાત્મના
વિસર્ગગ્રાસેન મન્થરસ્ય દેહાદિરૂપમેયેન્દોઃ પરિમિતે પ્રમાતરિ
સંજીવિન્યમૃતકલા વિસર્જનતત્તત્પ્રમાતૃપ્રમેયાદ્યાત્મના સ્થૂલેન રૂપેણ
સમુલ્લાસ ઇતીદમુક્તં ભવતિ । યત્કિંચિદ્ભાવજાતં
તત્તદીયત્તાસમાસાદનપુરઃસરમિન્દ્રિયદ્વારોપારોહેણ જ્ઞેયતા માસાદ્ય
તત્તદર્થક્રિયાકારિતયા સ્વાત્મમાત્રવિશ્રાન્ત્યુપજનેન સંવિદઃ
પૂર્ણતામાવહતીતિ । યદુક્તં શ્રીમદુત્પલદેવપ્રભુપાદૈઃ
સર્વભાવમયભાવમણ્ડલં
વિશ્વશક્તિમયશક્તિબર્હિષિ ।
જુહ્વતો મમ સમોઽસ્તિ કોઽપરો
વિશ્વમેધમયયજ્ઞયાજિનઃ ॥
ઇતિ ।] રિક્તરૂપતયા ઉદ્યોગાવભાસસંક્રામવિલાપનરૂપેણ
પ્. ૨૦૬)
દ્વાદશાત્મિકાં કૃશરૂપતામાશ્રયન્ત્યઃ
તદ્ગૃહીતપ્રમદાદિગતોદ્યોગાદિકલાચતુષ્ટયપરિપૂર્ણતયાપિ અઙ્કુરીભૂય
સાલસં ષોડશાત્મકભરિતપૂર્ણરૂપતયા પ્રવિશન્ત્યોઽન્તર્બહિશ્ચ
તદમૃતાનન્દવિશ્રાન્તિરૂપં ચમત્કારસત્તાસારકલાચતુષ્કં વિસૃજન્ત્ય
એવંવિધામેવ પૂર્ણકૃશાત્મકદોલાલીલાં નિર્વિશમાનાઃ
સોમસૂર્યકલાજાલગ્રસનવમનચતુરા [યદુક્તં મહાર્થમઞ્જર્યામ્
સપ્તદશ ભાલનેત્રે દ્વાદશ ષોડશ ચાન્યનેત્રયોઃ ।
ઇતિ । તત્ર ભાલનેત્રં સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિઃ દક્ષિણનેત્રં પ્રમાણશક્તિઃ
વામનેત્રં પ્રમેયશક્તિઃ અત્ર પુનરયમર્થઃ - દ્વાદશમરીચિવિષયઃ સૌરો
ધામક્રમઃ ષણ્ઠર્ણરહિતા દ્વાદશ સ્વરા વર્ણક્રમઃ તા એવ
મરીચયોઽત્ર પ્રથમોદિતનિરાવરણધામસુ દ્વાદશસુ શૂન્યમાર્ગેષુ
પતિતાઃ સંવિત્ક્રમઃ - ઇતિ પ્રકાશચક્રવ્યાપ્તિઃ । આનન્દચક્રે
બૈન્ધવામૃતપ્રસરેણ ધામક્રમઃ ષણ્ઠસ્વરૈઃ સહ ષોડશકવ્યાપ્ત્યા
વર્ણક્રમઃ બુદ્ધિકર્માક્ષમનઃસુ ષોડશસુ સંવિત્ક્રમ ઇતિ
ચાનન્દચક્રવ્યાપ્તિઃ । મૂર્તિચક્રે સ્વાતન્ત્ર્યઘનનિરાવરણધામસુ
સપ્તદશસુ તથા ધામક્રમઃ આદિવર્ણાધિષ્ઠિતાકારાદ્યક્ષરપર્યન્તં
સપ્તદશધા પ્રસૃતો વર્ણક્રમઃ । ચાન્દ્ર્ય એવ ભૂમિકા બાહ્યાત્
પરાઙ્મુખીભૂતા અન્તર્વિમિમર્શયિષયોઽપિ અમયા સહાનુભૂયમાનાઃ
સપ્તદશૈવ સંવિત્ક્રમઃ ઇતિ ।] અકારમેવાદિતયા મધ્યે ચ કાદિયોનિજાતમ -
પ્. ૨૦૭)
વસાને ચ બિન્દું દદતી અહમ્ ઇત્યેષૈવ ભગવતી સૃષ્ટિઃ તદુક્તં
શ્રીસોમાનન્દપાદૈર્નિજવિવૃતૌ અં અ ઇત્યેષૈવ વિકૃતાવિકૃતરૂપા માતૃકા
ઇત્યાદિ તે તુ અ ઇત્યેતદનુત્તરમાકારાદ્યાશ્ચ તિથયઃ યદ્વા બિન્દુરંકારઃ
અકારાદ્યાસ્તિથયસ્તદન્તો વિસર્ગ ઇત્યપિ વ્યાચક્ષતે તદેવ સંવિત્સતત્ત્વં સ્પન્દ
ઇત્યુપદિશન્તિ સ્પન્દનં ચ કિંચિચ્ચલનં સ્વરૂપાચ્ચ યદિ
વસ્ત્વન્તરાક્રમણં તચ્ચલનમેવ ન કિંચિત્ત્વં નો ચેત્ ચલનમેવ ન કિંચિત્
તસ્માત્ સ્વરૂપ એવ ક્રમાદિપરિહારેણ ચમત્કારાત્મિકા - ઉચ્છલત્તા ઊર્મિરિતિ
મત્સ્યોદરીતિ - પ્રભૃતિશબ્દૈરાગમેષુ નિદર્શિતઃ સ્પન્દ
પ્. ૨૦૮)
ઇત્યુચ્યતે - કિંચિચ્ચલનાત્મકત્વાત્ સ ચ શિવશક્તિરૂપઃ સામાન્યવિશેષાત્મા
તદ્વ્યાખ્યાતમ્ આદ્યાસ્તિથયઃ બિન્દ્વવસાનગાઃ કાલયોગેન સોમસૂર્યૌ
તસ્યૈવં કુલસ્યાન્તઃ પૃથિવ્યાદીનિ ચ યાવત્ બ્રહ્મપઞ્ચકં તાવત્તેષાં
સ્વરાણામન્તઃ કથં ક્રમાત્ । અથ ચ ક્રમસ્યાદનં ભક્ષણં
કાલગ્રાસઃ તથા કૃત્વેતિ ક્રિયાવિશેષણં ચ શોભને વ્રતે ભોગે રિક્તત્વે
ભોગનિવૃત્તૌ ચ પૂર્ણત્વે સુવ્રતે આમન્ત્રણમપિ એતત્ એવં વ્યાખ્યેયમ્
એવમમૂલા - અકારમૂલા અવિદ્યમાનમૂલા ચ અનાદિત્વાત્ સ ક્રમો યસ્યાઃ
પ્રશ્લેષેણાતદ્રૂપોઽન્યથારૂપોઽપિ ક્રમો યસ્યાઃ તથાપ્યમૂલા અમૂલસ્ય
યદાતનનમાતત્ તતસ્તદેવ ચ ક્રમો યસ્યાઃ એષા ચાજ્ઞેયા જ્ઞાતૃરૂપા એષૈવ
ચ જ્ઞેયા - અન્યસ્યાભાવાત્ અવિદ્યમાનં ક્ષાન્તં તૂષ્ણીમાસનમવિરતં
સૃષ્ટ્યાદિરૂપત્વેન અસ્યામ્ આક્ષાણામૈન્દ્રિયિકાણામન્તે સમીપે
પ્રાગપર્યવસાના યા
પ્. ૨૦૯)
ભવેદિત્યુપચારાદાક્ષાન્તા સૃષ્ટિરપૂર્વમાહરણં

સ્વાત્માનુપ્રવેશાત્મસ્વરૂપં સંહારરૂપં યસ્યામ્ એષૈવ ચ
શિવાત્મકબીજપ્રસરરૂપાણાં મનનત્રાણધર્માણાં સર્વેષામેવ
વાચ્યવાચકાદિરૂપવર્ણભટ્ટારકાત્મનાં મન્ત્રાણાં
શક્ત્યાત્મકયોનિસ્પન્દાનાં સર્વાસાં તદ્બીજોદ્ભૂતાનાં
વેદનારૂપાણાં વિદ્યાનામ્ ઇયં સમા સર્વત્રાનૂનાધિકા સર્વેષુ તન્ત્રેષુ
તન્ત્રણાસુ ચ સર્વાસુ ક્રિયાસુ સર્વકાલં ચ સર્વં દદતી સિદ્ધિસંઘમ્
આખ્યાતા પ્રકટાખ્યાતિરૂપતાં માયીયામુદ્દિશ્ય ભેદો વર્ણાનાં
તથાહિ - ત એવ શુદ્ધમન્ત્રરૂપા વર્ણાઃ પ્રથમં
પઞ્ચવિધવિપર્યયશક્ત્યાદિરૂપપ્રત્યયાત્મકભાવસૃષ્ટિતામેત્ય [દ્વિધા હિ
સૃષ્ટિઃ - ભાવસૃષ્ટિર્ભૂતસૃષ્ટિશ્ચેતિ તત્ર પ્રત્યયરૂપા ભાવસૃષ્ટિઃ
તન્માત્રરૂપા ભૂતસૃષ્ટિઃ । તત્રેત્થં ભાવઃ
એવ પ્રત્યવસર્ગો વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધાખ્યઃ ।
ગુણવૈષમ્યવિમર્દાત્તસ્ય ચ ભેદાસ્તુ પઞ્ચાશત્ ॥
ઇતિ ભાવષૃષ્ટિઃ । ભૂતસૃષ્ટિર્યથા
અષ્ટવિકલ્પો દૈવસ્તૈર્યગ્યોનિશ્ચ પઞ્ચધા ભવતિ ।
માનુષ્યશ્ચૈકવિધઃ સ્માસતો ભૌતિકઃ સર્ગઃ ॥
તત્ર ગુણવિભાગઃ
ઊર્ધ્વં સત્ત્વવિશાલસ્તમોવિશાલશ્ચ મૂલતઃ સર્ગઃ ।
મધ્યે રજોવિશાલો બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તઃ ॥
ઇતિ બ્રાહ્મપ્રાજાપત્યૈન્દ્રપિત્ર્યગાન્ધર્વયાક્ષરાક્ષસપૈશાચા ઇત્યષ્ટધા
દૈવસર્ગઃ । પશુમૃગપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરાઃ પઞ્ચધા તિર્યગ્યોનિઃ ।
સંસ્થાનસ્ય ચતુર્ધ્વપિ અવિશેષાદેક એવ માનુષ્ય ઇતિ ।] સ્વરૂપમાવૃણ્વતે
પ્. ૨૧૦)
પઞ્ચ [અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાસ્તમોમોહમહામોહતામિસ્રાન્ધતા-
મિસ્રસંજ્ઞકાઃ પઞ્ચેતિ એકાદશેન્દ્રિયવધાઃ સપ્તદશ બુદ્ધિવધા
ઇત્યષ્ટાવિંશતિઃ આધ્યાત્મિકાશ્ચતસ્રો બાહ્યાઃ પઞ્ચેતિ તુષ્ટયો નવ
ઊહશબ્દાધ્યયનત્રિવિધદુઃખવિધાતસુહૃત્પ્રાપ્તિદાનાન્યષ્ટૌ સિદ્ધયઃ ।
તત્રાશક્તયઃ
બાધિર્યં કુષ્ઠતાન્ધત્વં જડતાજિઘ્રતા તથા ।
મૂકતા કૌણ્યપઙ્ગુત્વક્લૈવ્યોદાવર્તમત્તતાઃ ॥
ઇત્યેકાદશ એતાબદ્ધેતુકા બુદ્ધેરશક્તિઃ । સ્વરૂપતો બુદ્ધેરશક્તિવિપર્યયાત્
તુષ્ટિસિદ્ધીનામિત્યુક્તા તુષ્ટિર્યથા પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યા
આધ્યાત્મિકાઃ શબ્દાદયઃ પઞ્ચેત્યુપરમા અપિ પઞ્ચ ભવન્તિ ઉપરમશ્ચ
સેવાદયો હિ ધનાર્જનોપાયાઃ સેવકાદીન્ દુઃખાકુર્વન્તીતિ મત્વા
દુઃખાવહકર્મણો નિવર્તનમ્ ।] વિપર્યયભેદા ભવન્ત્યશક્તિશ્ચ
કરણવૈકલ્યાત્ ।
અષ્ટાવિંશતિભેદા તુષ્ટિર્નવધાષ્ટધા સિદ્ધિઃ ॥
ઇતિ હિ એત એવ પ્રત્યયાઃ પાશવસૃષ્ટિરૂપાઃ પાશા મુખ્યતયા યથોક્તમ્
સ્વરૂપાવરણે ચાસ્ય શક્તયઃ સતતોત્થિતાઃ ।
યતઃ શબ્દાનુવેધેન ન વિના પ્રત્યયોદ્ભવઃ ॥
પ્. ૨૧૧)
ઇતિ । તથા
પરામૃતરસાપાયસ્તસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ ।
ઇત્યાદિ એવં પ્રત્યયસૃષ્ટિત્વાન્તરાલીકરણેન
સ્ફુટશ્રૂયમાણશ્રુત્યાત્મકક્રમાભાસમાનમાયીયવર્ણસૃષ્ટિરાદ્ય-
પારમાર્થિકશુદ્ધરૂપાલિઙ્ગિતા તત્તત્કાર્યફલપ્રસવદાયિની નિરૂપિતા
શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે
સર્વશાસ્ત્રાર્થગર્ભિણ્યૈ * * * * * * * * ।
ઇત્યેવં - વિધયા
અનયા સંપ્રબુદ્ધઃ સન્યોનિં વિક્ષોભ્ય શક્તિતઃ ।
તત્સમાનશ્રુતીન્વર્ણાંસ્તત્સંખ્યાનસૃજત્પ્રભુઃ ॥
ઇત્યાદિ
તૈસ્તૈરાલિઙ્ગિતાઃ સન્તઃ સર્વકામફલપ્રદાઃ ।
ઇત્યાદ્યેવમાખ્યાતા અપ્રકટા માયાન્ધાનાં સર્વદૈવ ખ્યાતા પ્રકાશા
શુદ્ધવેદનાત્મિકા યસ્યાઃ સર્વત્ર સ્વસ્વભાવાત્મકપ્રભાવપ્રખ્યા
પ્રસરાનિરોધો યસ્યા ઇત્યામન્ત્રણમ્ શોભનવ્રતે - ઇતિ । તદયમત્ર
સંક્ષેપાર્થઃ
પ્. ૨૧૨)
સ્વાતન્ત્ર્યૈકરસાવેશચમત્કારૈકલક્ષણા ।
પરા ભગવતી નિત્યં ભાસતે ભૈરવી સ્વયમ્ ॥
તસ્યાઃ સ્વભાવયોગો યઃ સોઽનિરુદ્ધઃ સદોદિતઃ ।
સદાશિવધરાતિર્યઙ્નીલપીતસુખાદિભિઃ ॥
ભાસમાનૈઃ સ્વસ્વભાવૈઃ સ્વયંપ્રથનશાલિભિઃ ।
પ્રથતે સંવિદાકારઃ સ્વસંવેદનસારકઃ ॥
સ્વસ્વસંવેદનં [સ્વસ્મિન્નેવ સ્વેનૈવ સંવેદનં નામ પ્રકાશપ્રકાશં
તાદૃક્પ્રકાશસત્તેત્યર્થઃ તેનાત્ર પ્રમાણાપેક્ષા નાપિ કાચિદિત્યર્થઃ નહિ
સ્વસંવિદ્રક્ષિતેર્થે પ્રમાણાપેક્ષેતિ ભાવઃ ।] નામ પ્રમાણમિતિ વર્ણ્યતે ।
બાલતિર્યક્સર્વવિદાં [બાલેતિ કિંચિજ્જ્ઞઃ । તિર્યગિતિ મૂઢઃ ।] યત્સામ્યેનૈવ
ભાસતે ॥
ઇન્દ્રિયાણિ ત્રિરૂપં ચ લિઙ્ગં પરવચઃક્રમઃ ।
સારૂપ્યમન્યથાયોગઃ પ્રતીત્યનુદયો યમઃ ॥
ઇત્યાદિકો યસ્ય સર્વં દ્વારમાત્રે નિરૂપ્યતે ।
તત્સ્વસંવેદનં પ્રોક્તમવિચ્છેદપ્રથામયમ્ ॥
યેષાં નાક્ષત્રિરૂપાદિનામમાત્રેઽપ્યભિજ્ઞતા ।
તેષામપિ તિરશ્ચાં હિ સમા સંવિત્પ્રકાશતે ॥
પ્. ૨૧૩)
એવં ભાસા સ્વભાવેન સ્વરૂપામર્શનાત્મિકા ।
સ્વરૂપામર્શનં યચ્ચ તદેવ પરવાગ્વપુઃ ॥
તદ્વિચિત્રસ્વભાવત્વાદ્વિચિત્રપ્રથનામયમ્ ।
પ્રથને પારતન્ત્ર્યં હિ ન જાતુ ભજતે ક્વચિત્ ॥
અપારતન્ત્ર્યાત્સંકેતપ્રત્યૂહાદેઃ કથં સ્થિતિઃ [સ ચ પ્રકાશો ન પરતન્ત્રઃ
પ્રકાશ્યતૈવ હિ પારતન્ત્ર્યં પ્રકાશ્યતા ચ પ્રકાશાન્તરાપેક્ષતૈવ ન ચ
પ્રકાશાન્તરં કિંચિદત્રાસ્તિ ઇતિ સ્વતન્ત્ર એક એવ પ્રકાશઃ ઇતિ ન તત્ર વિમર્શો
વિકલ્પ્યરૂપોઽસાંકેતિકત્વાત્ ।] ।
અતઃ સંકેતરહિતં [ઉત્તમવૃદ્ધાદિના કલ્પિત ઇદમસ્યાભિધેયમિત્યેવં
સમયઃ સંકેતઃ ।] સ્વસ્વરૂપવિમર્શનમ્ ॥
દેશકાલકલામાયાસ્થાનઘાતક્રિયોત્તરમ્ ।
પરિપૂર્ણં સ્વતઃ સર્વં સર્વાકારવિલક્ષણમ્ [સ્વાતન્ત્ર્યાદેવ ચ
દેશકાલાવચ્છેદવિરહાત્ વ્યાપકો નિત્યઃ સર્વાકારનિરાકારસ્વભાવ
ઇત્યન્યત્ર ।] ॥
સ્વાભાવિકમહાસંવિત્સત્સંસ્કારૈકલક્ષણમ્ [વસ્તુનઃ સતો
ગુણાન્તરાધાનં સંસ્કાર ઇતિ ભાષ્યે ।] ।
શુદ્ધવિદ્યાત્મકં રૂપમહમિત્યુભયાત્મકમ્ [અહન્તથૈવેદન્તાક્ષેપાદિતિ
ભાવઃ ।] ॥
તદેવ માતૃકારૂપં ધરાદીનાં નિજં વપુઃ ।
તત્પારમાર્થિકાકારં શ્રુત્યાશ્યાનસ્વરૂપતઃ ।
બીજયોન્યાત્મકં પ્રોક્તં શિવશક્તિસ્વરૂપકમ્ ।
શિવશક્ત્યોસ્તુ સંઘટ્ટાદ્વન્યોન્યોચ્છલિતત્વતઃ ॥
પ્. ૨૧૪)
પરસ્પરસમાપત્તિર્જગદાનન્દદાયિની ।
અન્તઃસ્થવિશ્વપર્યન્તપારમાર્થિકસદ્વપુઃ ॥
યદ્વીર્યમિતિ નિર્ણીતં તદ્વિશ્લેષણયોજના ।
વિસર્ગ ઇતિ તત્પ્રોક્તં ધ્રુવધામ તદુચ્યતે [યદુક્તં દેવીભાવનાયાં
પઞ્ચસ્તવીસ્તોત્રે
મૂલાલવાલકુહરાદુદિતા ભવાનિ
નિર્ભિદ્ય ષટ્ સરસિજાનિ તડિલ્લતેવ ।
ભૂયોઽપિ તત્ર વિશસિ ધ્રુવમણ્ડલેન્દુ-
નિઃષ્યન્દમાનપરમામૃતતોયરૂપા ॥
ઇતિ ।] ।
અનુત્તરપદાવાપ્તૌ સ એષ સુઘટો વિધિઃ ।
અસ્માદેવ તુ માયીયાદ્વર્ણપુઞ્જાન્નિરૂપિતા ॥
માયામાલમ્બ્ય ભિન્નૈવ શ્રીપૂર્વે સૃષ્ટિરાક્ષરી ।
પઞ્ચાશદ્ભેદસંભિન્નપ્રત્યયપ્રસવાત્મિકા [યથા સ્પન્દે
પરામૃતરસાપાયસ્તસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ ।
તેનાસ્વતન્ત્રતામેતિ સ ચ તન્માત્રગોચરઃ ॥
ઇતિ પ્રત્યયસર્ગઃ ।] ॥
બન્ધરૂપા સ્વભાવેન સ્વરૂપાવરણાત્મિકા ।
અત્રૈવાન્તર્ગતાસ્તાસ્તાઃ [અત્રેતિ અમાયીયે વર્ણપુઞ્જે ।] ખેચર્યો [દ્વિધા હિ
ખેચર્યાદિશક્તયઃ તાશ્ચ ખેચરીગોચરીદિક્ચરીભૂચરીરૂપાઃ દ્વિધાત્વં ચ
આસાં પરશક્તિપાતપવિત્રિતાનાં ચિદાનન્દપ્રસરોદ્વમનશીલતયા
અકાલકલિતત્વાદભેદસર્વકર્તૃત્વપૂર્ણત્વવ્યાપકત્વસ્વરૂપોન્મીલન-
પરમાર્થતયેતિ માયામોહિતાનાં તુ નાનન્દપ્રદતયાઃ
શૂન્યપ્રમાતૃભૂમિચારિતયાઃ કાલકલાશુદ્ધવિદ્યારાગનિયતિમયતયા
બન્ધયિતૃતયેતિઃ । ગૌર્વાક્ તદુપલક્ષિતાસુ સંજલ્પમયીષુ
બુદ્ધ્યહંકારમનોભૂમિષુ ચરન્તિ ગોચર્યઃ શક્તિપાતવતાં તુ
શુદ્ધાધ્યવસાયાભિમાનસંકલ્પપ્રરોહિણ્યઃ પરેષાં તુ વિપર્યાસિન્યઃ ।
દિક્ષુ બાહ્યેન્દ્રિયેષુ દશસુ ચરન્તીતિ દિક્ચર્યઃ
અનુગૃહીતાનામદ્વયપ્રથનસારાઃ પરેષાં તુ દ્વયપ્રતીતિપાતિન્યઃ ।
ભૂરૂપાદિપઞ્ચકં મેયપદં તત્ર ચરન્તીતિ તદાભોગમયાશ્યાનીભાવેન
તન્મયત્તામાપન્ના ભૂચર્યઃ પ્રબુદ્ધાનાં ચિત્પ્રકાશશરીરતયા
સ્ફુરન્ત્ય ઇતરેષાં સર્વતો વ્યવચ્છેદતાં દર્શયન્ત્ય ઇતિ દ્વિધા સ્થિતિઃ । અત્ર
પુનર્બન્ધાભિપ્રાયેણૈવ સ્થિતિઃ યતો વિષયાત્મિકા ઇત્યુક્તં વિઞ્ બન્ધવે ઇતિ
ધાત્વનુસારાત્ ।] વિષયાત્મિકાઃ ।

તન્વતે સંસૃતિં ચિત્રાં કર્મમાયાણુતામયીમ્ ॥
પ્. ૨૧૫)
અસ્યાઃ સામ્યં સ્વભાવેન શુદ્ધભૈરવતામયમ્ ॥
પ્રોક્તં પ્રાગેવ જીવત્વં મુક્તત્વં પારમાર્થિકમ્ ।
ભિન્નાયા વર્ણસૃષ્ટેશ્ચ તદભિન્નં વપુઃ પરમ્ ॥
વીર્યમિત્યુક્તમત્રૈવ યદુક્ત્યા મન્ત્રગુપ્તતા ।
તદેતદહમિત્યેવ વિસર્ગાનુત્તરાત્મકમ્ ॥
સ્વસ્વભાવં પરં જાનઞ્જીવન્મુક્તઃ સકૃદ્ભુધઃ ।
સિદ્ધ્યાદિપ્રેપ્સવસ્તેન કૢપ્તસંકોચસૂત્રિતમ્ ॥
નાભિકુણ્ડલહૃદ્વ્યોમ્નો યોગિનોઽહમુપાસતે ।
તદેતત્કિલ નિર્ણીતં યથાગુર્વાગમં મનાક્ ॥
એનાં સંવિદમાલમ્બ્ય યત્સ્યાત્તત્પૃચ્છ્યતાં સ્વવિત્ ।
નૈતાવતૈવ તુલિતં માર્ગાંશસ્તુ પ્રદર્શિતઃ ॥
પ્. ૨૧૬)
ઇયતીતિ વ્યવચ્છિન્દ્યાદ્ભૈરવીં સંવિદં હિ કઃ ।
એતાવાઞ્છક્તિપાતોઽયમસ્માસુ પ્રવિજૃમ્ભિતઃ ॥
યેનાધિકારિતૈરેતદસ્માભિઃ પ્રકટીકૃતમ્ ।
અસ્માકમન્યમાતૄણામદ્ય કાલાન્તરેઽપિ વા ॥
ભવત્યભૂત્વા ભવિતા તર્કઃ સૂક્ષ્મતમોઽપ્યતઃ ।
યઃ સર્વયોગાવયવપ્રકાશેષુ ગભસ્તિમાન્ ॥
શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે નિર્ણીતો યેન મુક્તશ્ચ મોચકઃ ।
એતત્તુ સર્વથા ગ્રાહ્યં વિમૃશ્યં ચ પરેપ્સુભિઃ ॥
ક્ષણં મર્ત્યત્વસુલભાં હિત્વાસૂયાં વિચક્ષણૈઃ ।
આલોચનક્ષણાદૂર્ધ્વં યદ્ભવેદાત્મનિ સ્થિતિઃ ॥
ચિદર્કાભ્રલવાસ્તેન સંશામ્યન્તે સ્વતો રસાત્ ।
પરસંવે-અણાભાસમ-ઊ-ઇણા-ઊર-અરમહસો-આ-ઇમ-ઊ-ઇણસ-ઇભાસ-ઇમ
અલાહિ શરણિ-અપસરહુ પરિસરિસન જતુહસો પશ્ચ-અપહિલુ-અવર્ણ પરિગાહરુ ઇર
વસત્તિપલમહસ્મ ઓહુભિતુર કદસુખ વિસરિપિ અસિદ્ધિ ધરા-ઇમ ઉસ અલ વિપરિસિ
અભાસ-ઇ વાહિરવિહરિણી એહિ વિસર્ગાભૂમિ અનાર્દહુક્ત-ઇ લર્થ ઈણ પવિ મિણં
દહુ-અમલાહં વિહરિણી કુ-ઇલિત્થત અણુત્તર પરપ-ઇ જશ્ચિ અભવિ અતત તચમપ્પ-ઇ
ભસ્મ-ઇવિ બિન્દુવિસરિ
પ્. ૨૧૭)
સુતા-એ હુપ આસત્ત ત-અહ સત્તમલ હિંપુવિસિ વિભેત વિહંસઃ તમાલિ નિમા-ઇ આહ
સુતતસ્મહ ભો-અમભણ અ-ઇલં મરુ નિભું-ઊ અપારહમરલ પદુદ્યો પ્રન્તીપ
સાર-ઇમાત દ્વય ભાસિ વિગમ-ઇ વિલા-અનુ સોશ્રિ-અં અસિ તમર્થ અહિંસા અ-
ઇપવિમન્તી અલસ-ઇરસા મચ્છે-અરિ પરિદેવિતરંગણિ પ્રફ-ઊ અસુહ સારંગિણિ
રિતત્તસ્મ કીલાલસા તુહિ મત્તિદિવિરહ એણિ હાનુણ પિજ્જતિ જતસ્મા-ઇ લાલણમહો
સંમ-અલાલસા ।
એવમુત્તરસ્યાપ્યનુત્તરમિતિ યદુક્તમ્ તન્મયોઽસાવુત્તરસ્ય ઇત્યંશેનોપાત્તઃ
કુલાત્મા શાક્તઃ સૃષ્ટિપ્રસરઃ સ વિસ્તરતો નિર્ણીતઃ તચ્ચોત્તરમપિ
યથાનુત્તરં તથા નિરૂપિતમ્ ઇદાનીં ત્વનુત્તરમેવ સ્વરૂપેણ વિસ્તરતો
વિચારપદવીમપેક્ષતે એવં વિધ્યનુવાદૌ નિર્વહતો યદિ અનૂદ્યમાનો
વિધીયમાનશ્ચાંશઃ સ્વરૂપતો લક્ષિતૌ ચ સ્યાતાં યથા યદેવ
શિવનામસ્મરણમેતદેવ સમસ્તસૌખ્યોચ્છલનમિતિ દ્વાવપ્યંશૌ લક્ષ્યૌ
પ્. ૨૧૮)
ઇહ તુ યદ્યપિ અનુત્તરં નામ અન્યદ્વસ્તુ કિંચિન્નાસ્તિ - અન્યત્વે તસ્યાપ્યુત્તરત્વે
એવાભિપાતાત્ તથાપિ સ્વાતન્ત્ર્યકૢપ્તોપદેશ્યોપદેશકભાવાભિપ્રાયેણેયં
વ્યવસ્થા ઇત્યુક્તં પ્રાક્ તતશ્ચ વિસ્તરતોઽનુત્તરસ્વરૂપનિરૂપણાય
ગ્રન્થાન્તરાવતારઃ - તન્નિરૂપયતિ
ચતુર્દશયુતં ભદ્રે
તિથીશાન્તસમન્વિતમ્

તૃતીયં બ્રહ્મ સુશ્રોણિ
હૃદયં ભૈરવાત્મનઃ ।
એતન્નાયોગિનીજાતો
નારુદ્રો લભતે સ્ફુટમ્

હૃદયં દેવદેવસ્ય
સદ્યો યોગવિમુક્તિદમ્ ।
અસ્યોચ્ચારે કૃતે સમ્યઙ્-
મન્ત્રમુદ્રાગણો મહાન્

પ્. ૨૧૯)
સદ્યસ્તન્મુખતામેતિ
સ્વદેહાવેશલક્ષણમ્ ।
મુહૂર્તં સ્મરતે યસ્તુ
ચુમ્બકેનાભિમુદ્રિતઃ

સ બધ્નાતિ તદા સર્વં
મન્ત્રમુદ્રાગણં નરઃ ।
અતીતાનાગતાનર્થાન્
પૃષ્ટોઽસૌ કથયત્યપિ

પ્રહરાદ્યદભિપ્રેતં
દેવતારૂપમુચ્ચરન્ ।
સાક્ષાત્પશ્યત્યસંદિગ્ધ-
માકૃષ્ટં રુદ્રશક્તિભિઃ

પ્રહરદ્વયમાત્રેણ
વ્યોમસ્થો જાયતે સ્મરન્ ।
ત્રયેણ માતરઃ સર્વા
યોગીશ્વર્યો મહાબલાઃ

પ્. ૨૨૦)
વીરા વીરેશ્વરાઃ સિદ્ધા
બલવાઞ્છાકિનીગણઃ ।
આગત્ય સમયં દત્ત્વા
ભૈરવેણ પ્રચોદિતાઃ

યચ્છન્તિ પરમાં સિદ્ધિં
ફલં યદ્વા સમીહિતમ્ ।
અનેન સિદ્ધાઃ સેત્સ્યન્તિ
સાધયન્તિ ચ મન્ત્રિણઃ

યત્કિંચિદ્ભૈરવે તન્ત્રે
સર્વમસ્માત્પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
અદૃષ્ટમણ્ડલોઽપ્યેવં
* * * * * * *

ભૈરવરૂપસ્ય વિશ્વસ્ય
પ્રદર્શિતયુક્ત્યાગમનિરૂપિતનરરૂપાપરાભટ્ટારિકાસ્વભાવઃ શાક્તઃ
તસ્ય હૃદયં સારં શિવરૂપં પરમેશ્વર્યા શ્રીમત્પરાભટ્ટારિકયા
સમાલિઙ્ગિતં ભૈરવશબ્દેન વિશ્વસ્ય
પ્. ૨૨૧)
સર્વસર્વાત્મકતાવપુઃ શક્તિરૂપં તત્સહિતસ્યાત્મનઃ પ્રતિ એકસ્ય ભેદસ્ય
નરરૂપસ્ય એતાવચ્છિવાત્મકં હૃદયં પરેણાભેદેન સર્વાત્મકતાયા એવ
તેન તયા ચ વિનાસ્ય ભેદસ્યૈવાયોગાત્ ઇત્યુક્તં પ્રાક્ । સુશ્રોણિ ઇત્યામન્ત્રણમ્
અશોભનમાયાત્મકતાયામપિ અનપેતં શુદ્ધચિન્મયં યદેતત્ શ્રોણ્યાં
હૃદયં યોનિરૂપમુક્તં તન્નોઽન્તઃકૃતસકલમન્ત્રમહેશાદિભિઃ યત્
સ્થાવરાન્તપ્રમાતૃજાલસ્યાહમાત્મનોઽસ્માકમિતિ સમુચિતાપતિતવ્યપદેશસ્ય
ભૈરવાત્મ પૂર્ણતામયમ્
અન્તર્ગતવિશ્વવીર્યસમુચ્છલત્તાત્મકવિસર્ગવિશ્લેષાનન્દશક્ત્યૈકઘનં
બ્રહ્મ બૃહત્ વ્યાપકં બૃંહિતં ચ ન તુ
વેદાન્તપાઠકાઙ્ગીકૃતકેવલશૂન્યવાદાવિદૂરવર્તિબ્રહ્મદર્શને ઇવ એતચ્ચ
તૃતીયં નરાદ્યપેક્ષયા શિવપરૈકરૂપમ્ અત એવામીષુ શાસ્ત્રેષુ અત્ર ચ
મુખ્યતયા તદેવ હૃદયં પૂજ્યતયોપદિષ્ટમ્
અનનુપ્રવિષ્ટતથાવીર્યવ્યાપ્તિસારહૃદયા અપિ
તાવન્માત્રબાહ્યાચારપરિશીલનેનૈવ ક્રમવ -
પ્. ૨૨૨)
શશિથિલીભવચ્છિથિલિતવિદલદ્વિદલિતપાશવનિયમબન્ધના
એતદ્ધૃદયવ્યાપ્તિં સ્વયમેવ સમધિશેરતે તર્હિ એતદ્ધૃદયાનુપ્રવેશ એવ
એતદ્ધૃદયેઽનુપ્રવિષ્ટોઽસ્મિ ઇયં દેવી પરા ઇત્યેતચ્છાબ્દવિકલ્પકલ્પ્યાઃ અસ્ય
ચ પ્રત્યુત હૃદ્યાન્તરમાર્ગણાદિત્યુક્તં વિસ્તરતઃ અપિ તુ
સંકોચયન્તિ હૃદયં નહિ શાસ્ત્રપાશા
નો સંવિદં કલુષયેદ્યદયં ચ લોકઃ ।
સમ્યક્સ્વભાવપદવીપરિપૂર્ણરૂપા
સૈવોલ્લસલ્લયભરા ભરિતા સ્થિતિઃ સ્યાત્ ॥
યદુક્તં મયૈવ સ્તોત્રે
ભવદ્ભક્ત્યાવેશાદ્વિશદતરસંજાતમનસાં
ક્ષણેનૈષાવસ્થાસ્ફુટમધિવસત્યેવ હૃદયમ્ ।
ઇતિ । અત એવ કોણેષુ પૂજ્યાસ્તિસ્રો મધ્યે દેવી પરાનન્દભૈરવનિર્મથનરૂપા
નિત્યાનન્દરસપ્રસરેણૈવ ક્ષોભાત્મકવિસર્ગેણ - ઇતિ દેવતાનાં સંપ્રદાયો
યામલયોગે વીરાણામપિ
આનન્દેન્દ્રિયનિત્યાનન્દક્ષોભાત્મકદૂતીસંઘટ્ટજેન - ઇતિ એક -
પ્. ૨૨૩)
વીરતાયામપિ સ્વરૂપાનન્દવિશ્રાન્તિયોગેન પુંસોઽપિ
આનન્દેન્દ્રિયનિઃસરણધામત્રિકોણકન્દાધોવિનિવિષ્ટાચિત્તનિવેશાત્
આનન્દક્ષોભપ્રસવં કરોતિ તદિન્દ્રિયમૂલતત્પર્યન્તસંઘટ્ટઘનતાયામ્
અત્રોક્તમ્
વહ્નેર્વિષસ્ય મધ્યે તુ * * * * * * * ।
ઇતિ એવમાનન્દયોગ એવ હૃદયપૂજા યથોક્તં ત્રિકતન્ત્રસારે
આનન્દપ્રસરઃ પૂજા તાં ત્રિકોણે પ્રકલ્પયેત્ ।
પુષ્પધૂપાદિગન્ધૈસ્તુ સ્વહૃત્સંતોષકારિણીમ્ ॥
ઇતિ સર્વં હિ મુદ્રાદ્વયાનુવિદ્ધં - જ્ઞાનક્રિયાશક્તિસારત્વાત્ કેવલં
દેવતાસુ જ્ઞાનમુદ્રા અન્તરુદ્રિક્તા ક્રિયામુદ્રા બહિઃ વીરેષુ વિપર્યયઃ
અનુપ્રવેશસ્તુ સમતયા વિપર્યયાચ્ચ અનેનૈવાભિપ્રાયેણ જ્ઞાનશક્ત્યાત્મકે
લિઙ્ગે ક્રિયાશક્તિસમર્પણમુક્તમ્ એવમેતત્ ચતુર્દશસુ યુતં સંશ્લિષ્ટં
પઞ્ચદશાત્મકંઅ તિથીશાન્તેન વિસર્ગેણ ષોડશેનાન્વિતમ્
પ્. ૨૨૪)
યદ્વા ચતુર્દશસહિતં યુતં યુગ્મં ષોડશતિથીનાં પઞ્ચદશાનામીશો
વિસર્ગઃ તસ્યાન્તઃ સપ્તદશ્યનુત્તરકલા તદન્વિતં હૃદયં - સર્વાણિ
ઘટસુખાદીનિ વસ્તૂનિ તામેવ બીજસત્તાં
પરમાર્થરૂપેણાક્રામન્તીત્યુક્તં વિસ્તરતઃ અત એવ તત્ હૃદયમ્ એવં
ષોડશધા હૃદયમેતત્ તત્રાનુત્તરાનુસારેણ યદેતત્ બ્રહ્મસામરસ્યં
વેદ્યવેદકયોશ્ચતસૃણાં દશાનામુદ્યોગાદીનાં
સમાહારોઽવિભાગભૂઃ પ્રાથમિકી તયા યુતમવિભાગિ ય એતે તિથીનામીશા
ઊકારાન્તાઃ તત્પ્રભવત્વાદન્યસ્યેતિ [સ્વરાણાં ષટ્કમેવેહ મૂલં
સ્યાદ્વર્ણસંતતૌ । ઇત્યુક્ત્યા ।] હિ ઉક્તમ્ તેષાં તિથીશાનામન્તા અમૃતવર્ણાઃ
ચત્વારઃ તૈઃ સમ્યગન્વિતમ્ તચ્ચ તૃતીયં - નરાદ્યપેક્ષયા શિવરૂપં પરં
વેદકશ્ચતસૃભિર્દશાભિરુલ્લસન્ વેદ્યમેવ તાભિરાપ્યાયકૌતુકાત્મના તા
એવામૃતકલાઃ સ્વાત્મનિ એકીકુર્વન્ વેદ્યવેદકક્ષોભસમાપત્ત્યા
ઐકાત્મ્યલક્ષણ -
પ્. ૨૨૫)
પ્રસંખ્યાનેનાભ્યાસેન વા ગમ્યં ભૈરવાત્મના વિશ્વહૃદયમનુત્તરં
પ્રવિશેત્ । યથોક્તમ્
સર્વભૂતસ્થમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
ઇતિ । ઇચ્છોલ્લસત્તાત્મનિ આનન્દશક્તૌ યદેતત્ સંહૃત્ય અનુસૃત્યા
ક્રિયાશક્તિમપેક્ષ્ય તૃતીયં રૂપમિચ્છાત્મ તદેવ
પ્રાક્કોટાવિષ્યમાણાદ્યકલુષં [પ્રાક્કોટૌ હીષ્યમાણાદિના કલુષમ્ ઇતિ
કથં બ્રહ્મ? ઇત્યતઃ પ્રાચ્યભાગેઽકલુષમિતિ તાત્પર્યમ્ ।] બ્રહ્મ ચતુર્યે દશ
ચત્વારિંશત્ ભૈરવભેદાપેક્ષયા પરભૈરવપરશક્તિત્રયસહિતાનિ તત્ત્વાનિ
યથોક્તમ્
ષટ્ત્રિંશચ્છોધનીયાનિ શોધકો ભૈરવઃ પરઃ ।
પરં [પરં ત્રિકમિતિ યથાદૌ નિબદ્ધમ્
વિમલકલાશ્રયાભિનવસૃષ્ટિમહા જનની
ભરિતતનુશ્ચ પઞ્ચમુખગુપ્તરુચિર્જનકઃ ।
તદુભયયામલસ્ફુરિતભાવનિસર્ગમયં
હૃદયમનુત્તરામૃતકુલં મમ સંસ્ફુરતાત્ ॥
ઇતિ । કરણં શોધનોપાયઃ ।] ત્રિકં તુ કરણં દીક્ષેયં પારમાર્થિકી ॥
પ્. ૨૨૬)
ઇત્યાદિ તૈર્યુતમ્ આનન્દશક્તિર્હિ પ્રાગપરરૂપા પૂર્ણા કથં તિથીશૈર્બીજૈઃ
તદન્તૈશ્ચ યોનિરૂપધરાદિભિઃ સમન્વિતમ્ - ઇતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ તદેવ
હૃદયં સર્વત્રાત્ર સકૃદ્વિભાતં પ્રસંખ્યાનગમ્યં રૂપં મુખ્યતઃ
તત્ર યોગ્યાનાં તુ પરશક્તિપાતપવિત્રિતાનાં
વૃથૈન્દ્રજાલિકકલનાલાલસાનાં વા યોગાભ્યાસ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઇચ્છાભિપ્રાયેણ તૃતીયમિચ્છા તચ્ચ વૃંહિતમિષ્યમાણેનાભિન્નેન પૂર્ણં
બ્રહ્મ ચતુર્દશ ચત્વારિંશદ્યુતાનિ નિર્વિભાગભાઞ્જિ યતોઽન્તરં યુતશબ્દો
વિભક્તવાચ્યપિ યુતસિદ્ધત્વાદિત્યાદૌ [અયુતસિદ્ધયોઃ સંબન્ધઃ સમવાય
ઇત્યત્ર યુતસિદ્ધઘોરપૃથક્સિદ્ધયોરિત્યર્થઃ
યથામુમેવાભિપ્રાયમન્તઃકૃત્ય યુ-મિશ્રણેઽમિશ્રણે ચેતિ
સિદ્ધાન્તકુઅમુદ્યાં પઠિતમ્ ।] તિથીશ્વરસ્ય કુલમયાનુત્તરકલાત્મનોઽન્તઃ
આનન્દઃ તસ્યાનુ - પશ્ચાત્ સમ્યગિતં બોધમયમ્ ।
ઈશાનાપેક્ષયા તૃતીયમિચ્છારૂપં
પ્રસરવશાદ્બૃહદ્ભૂતમીશાનતાપન્નં ચતુર્દશાનાં ચત્વારિંશત
પ્. ૨૨૭)
ઉક્તાયા યુતં પરસ્પરવ્યામિશ્રતા યત્ર તિથીશ્વરસ્યાકુલમયાનુત્તરા
કલનાન્તઃ સંહૃતિઃ - કુલશક્તિપ્રથમસ્પન્દસ્તેનાન્વિતમ્ ।
ઉન્મેષાત્મકજ્ઞાનશક્તિયોગેન તૃતીયં બ્રહ્મેશાનમેવ યદા
[ઈશાનસ્યૈવં તૃતીયબ્રહ્મતામુપપાદયતિ યદેત્યાદિં ।] ચતુર્દશાનાં
તસ્યા એવ તત્ત્વચત્વારિંશતો યુતં પ્રથમવિભાગો યત્ર તથાવિધં ભવતિ
તથા તિથીશાન્તેન કુલશક્તિપ્રથમસ્પન્દેન સમ્યક્ પ્રરુરુક્ષુતયા અન્વિતમ્
સંશબ્દોઽત્ર ભરણાપેક્ષઃ ।
તજ્જ્ઞાનશક્તિક્રિયાશક્તિમધ્યકોટિરૂપપ્રાઙ્નિર્ણીત-
ઊકારકલાલમ્બિતોઢતારૂઢ્યા યદેતત્ બ્રહ્મ યત્કિંચિચ્ચરાચરં
તદશુદ્ધશુદ્ધાશુદ્ધસૃષ્ટ્યપેક્ષયા તૃતીયં શુદ્ધસૃષ્ટ્યાત્મકં યત્
અત એવ તિથીશ્વરૈઃ હૃદય ભૂતતયા તદન્તૈશ્ચ કાદિક્ષાન્તૈઃ સમન્વિતમ્ ।
અથ શૂન્યચતુષ્કાનુસૃત્યા ચતુર્ણાં ધરાદીનાં દશા વિનાશાત્મિકા
વિદ્યતે યત્ર તદ્વ્યોમ તેન
પ્. ૨૨૮)
યુતં તૃતીયં બ્રહ્મેચ્છાખ્યં તિથીશ્વરસ્યાર્કસ્ય અન્તેન બાહ્યેન
તેજસાન્વિતમ્ ।
વ્યાખ્યાતક્રમેણ તૃતીયં બ્રહ્મેશનમ્ એતદપિ એવમેવ ।
તૃતીયં બ્રહ્મેચ્છાખ્યં ચતુર્ણાં નભઃપ્રભૃતીનામન્તર્દશા યત્ર
સાધારતયા સમન્વિતં તિથીશાન્તસ્ય વહ્નેઃ તેજસો યદનુસરદ્રૂપં તેન
સહિતં વ્યોમાત્મ ।
તથૈવ તૃતીયં બ્રહ્મ ચતુર્દશયુતં તિથીશાન્તસમન્વિતં
પરિપૂર્ણશૂન્યરૂપપ્લુત્યા ભૈરવાત્મ ।
ઇચ્છા ખલુ નિજસ્વભાવભૂતેશનસહિતા વેદ્યભૂમેર્વ્યોમસત્તાં
યદાક્રામતિ તદા કિંચિત્પ્રકાશભુવિ વિશ્રમ્ય ઝટિતિ અપર્યન્તાં
કાષ્ઠપાષણપ્રાયાં નિશ્ચલાં વ્યોમભૂમિમનુપ્રવિશતિ
યત્રાપવેદ્યસુષુપ્તમહાવ્યોમાનુપ્રવિષ્ટાન્ યોગિનઃ પ્રત્યુચ્યતે
ભેરીકાંસ્યનિનાદોઽપિ વ્યુત્થાનાય ન કલ્પતે ।
ઇત્યાદિ ।
પ્. ૨૨૯)
અધુનોક્તવ્યાપ્તિ યદેતત્પરસ્પરરૂપસાંકર્યવૈચિત્ર્યં શક્તીનાં
તદુદ્દેશેન એવમિચ્છા યદાનુત્તરપદપ્રવેશશાલિની ભવતિ તદા

શક્તિક્ષોભસ્ય રસનાદેરનન્તરં તત્રોચ્યતે - વિલમ્બિતમધ્યદ્રૂતાનાં
ચિદ્વિશેષસ્પન્દાનાં સત્ત્વાદિયોગજુષાં ચતુઃશબ્દોપલક્ષિતા ચતુર્થી દશા
યત્રાસ્તિ સામાન્યસ્પન્દરૂપા તદકુલં તેનાકુલેન અનુત્તરેણ યુતં તૃતીયં
બ્રહ્મેચ્છાત્મ ઈશનસહિતં તિથીશસ્યાકારસ્યાન્તેનાનન્દશક્ત્યાત્મના
અન્વિતમ્ ।
તદપિ તથૈવ પુનરપિ પરાં સત્તામનુપ્રવિશતિ યદા તદા ભૈરવાત્મ
પરીપૂર્ણં દીર્ઘીભૂતં નઃ - અસ્માકમિતિ પૂર્વવત્ અત એવૈતદેવ
બીજયુગ્મમ્ એવંવિધબીજવૈચિત્ર્યાનુપ્રવેશાત્ આચ્છાદપ્રસવસમર્થમ્ - ઇતિ
કામવાક્તત્ત્વોપયોગેનોચ્યતે ।
કામેન કામયેત્કામાન્કામં કામેષુ યોજયેત્ ।
ઇત્યાદિ
પ્. ૨૩૦)
એ ઓકારગતં બીજં વાગ્વિધાનાય કેવલમ્ ।
ઇત્યાદિ પઞ્ચમષષ્ઠવર્ણદ્વયેન યદુક્તં ચતુર્દશયુતં તૃતીયં બ્રહ્મ
તિથીશાન્તસમન્વિતં તદેવ ભૈરવાત્માનુત્તરપદાનુપ્રવિષ્ટમ્ એતત્ બ્રહ્મ
ચત્વારિંશદ્યુતમુક્તનીત્યા તિથીશાન્તસમન્વિતં ભૈરવાત્મવેદનરૂપતયા
બિન્દ્વાત્મકં હૃદયમ્ સકલમિદં તત્ત્વજાલં ભૈરવાત્મતયોછલત્ અત એવ
બહિર્વિસૃજ્યમાનં વૃંહિતં બ્રહ્મ વિસર્ગાત્મકં બહિઃસ્થિતં ચ
ભૈરવાત્મતયૈકીભૂતં ભેદાત્મકવ્યવચ્છેદદારિદ્ર્યાપસારણેન
સર્વસર્વાત્મકપદપ્રાપ્ત્યા વૃંહિતમ્ - ઇતિ વિસર્ગપદં નિર્ણીતં
ચૈતદવધાનેન ।
એવં ષોડશાત્મિકા બીજવ્યાપ્તિરુક્તા । યોનિવ્યાપ્તિસ્તુ પ્રતિવર્ણં પ્રાગેવોક્તા
વર્ગીકરણાભિપ્રાયેણ તુ નિરૂપણીયા
બાલ્યયૌવનસ્થાવિરદેહાન્તરગ્રહણરૂપદશાચતુષ્ટયસમાહારમયં
પાઞ્ચભૌતિકમન્તઃ તિથીશાન્તેન પ્રવેશનિર્ગમનાત્મના
પ્રાણાપાનરૂપેણ યુતં તૃતીયં ચ પુર્યષ્ટકાત્મ બ્રહ્મ બૃહત્ત્વાચ્ચ
શૂન્યમ્ અત્ર ચ યત્ હૃદયં શક્ત્યાત્મ ત એતે સર્વ એવ
શરીરપ્રાણપુર્યષ્ટકશૂન્યતુર્યશક્તિરૂપા
બોધાત્મકશિવબીજસાતિશયઘનતાક્રમપ્રાપ્તક્રમિકતથાભાવા
બાહ્યાત્મભૂતાત્માતિવાઅહિકાત્માન્તરાત્મપરમાત્મવ્યપદેશ્યાઃ
પ્રમાતારઃ એતદ્ભૈરવાત્મ હૃદયમ્ પ્રવેશોપાયોઽત્ર - સર્વાઃ [સર્વાઃ
પ્રમાતૃભૂમીરિતિ યદુક્તમ્
સર્વાઃ શક્તીર્દર્શનસ્પર્શનાદ્યાઃ
સ્વે સ્વે વેદ્યે ધૌગપદ્યેન સમ્યક્ ।
ક્ષિપ્ત્વા મધ્યે સ્ફાટિકસ્તમ્ભભૂત-
સ્તિતિષ્ઠન્વિશ્વાધાર એકોઽવમાસિ ॥
ઇતિ । તથા
બહિષ્કરણબુદ્ધ્યહંકૃતિમનઃસુષુમ્નાશ્રયા -
ચતુર્દશસુ ચણ્ડિકે પથિષુ યેન યેન વ્રજેત્ ।
કલા શિવનિકેતનં જનનિ તત્ર સા તાદૃક્ષી
દશૌદધતિ દુર્લભા જગતિ વા સુરૈરપ્યહો ॥
ઇતિ ।] પ્રમાતૃભૂમીરનવચ્છેદેનાક્રામેત્ અન્તર્બહિષ્કરણત્રયોદશકં
પ્રકૃત્યા સહ ચ ચતુર્દશ ચત્વારિંશદ્યુતં દ્વિગુણિતમશીતિઃ તિથયઃ
પઞ્ચદશ ઈશા -
પ્. ૨૩૨)
રુદ્રા એકાદશ યુક્તાઃ કાલાસ્ત્રયઃ એવં -
દ્વાદશોત્તરશતમર્મગતસ્થૂલસૂક્ષ્મપરશાક્તસ્પન્દરૂપમન્ત્ર-
વીર્યવિકાસસ્ફુરીકૃતવિસર્ગવિશ્લેષણસંઘટ્ટક્ષોભાત્મિકાં
શરીરસત્તામેવ ભૈરવરૂપાં પરિશીલયેત્ યુગપન્નિવેશસંપ્રદાયયુક્ત્યા
ચતસ્રો મધુરકષાયતિક્તામ્લદશા યસ્ય મદ્યસુરાસવાદેઃ [યદુક્તમ્
ધીકર્માક્ષગતા દેવીર્નિષિદ્ધૈરેવ ચાચરેત્ ।
નિષિદ્ધં લોકવિદ્વિષ્ટં * * * * * * ॥
ઇતિ । તથા
નિત્યોદિતા પરા શક્તિર્યદ્યપ્યેષા તથાપિ ચ ।
બાહ્યચર્યાવિહીનસ્ય દુર્લભા કૌલિકી સ્થિતિઃ ॥
ઇત્યુક્તમન્યત્ર ।
લૌકિકાલૌકિકં સર્વં તેનાત્ર વિનિયોજયેત્ ।
નિષ્કમ્પત્વે સકમ્પસ્તુ કમ્પં નિર્હાસયેદ્વલાત્ ॥
ન ચૈતદન્ન અવશ્યં કાર્યમિતિ મન્તવ્યમ્
ક્વ માંસં ક્વ શિવે ભક્તિઃ ક્વ મદ્યં ક્વ શિવાર્ચનમ્ ।
મદ્યાદિપૂજાનિરતૈઃ સુદુષ્પ્રાયો હિ શંકરઃ ॥
ઇત્યાદિવિરોધાત્ કિં તર્હ્યત્ર પ્રતિપત્તવ્યં - પ્રત્યભિજ્ઞાતસ્વરૂપાણાં ન
વિક્ષિકિત્સામલોઽવધેય? ઇતિ ।
શઙ્કાશૂન્યોઽપિ તત્ત્વજ્ઞો મુમુક્ષોઃ પ્રક્રિયાં પ્રતિ ।
ન ત્યજેચ્છાસ્ત્રમર્યાદાં ચેત્યાજ્ઞા પારમેશ્વરી ॥
ઇતિ સ્ફુટં સુરાદિપ્રતિષેધનાત્ તસ્માદત્ર સર્વથા મહાર્થમઞ્જર્યેવ
પ્રમાણમ્ યથા યત્ર રુચિઃ ઇત્યાદિ ।] તત્ તિથીશાન્તમ્
પ્. ૨૩૩)
ઉભયવિસર્ગાત્મદ્રવ્યસમન્વિતં તદિન્દ્રિયદ્વયાન્તર્વર્તિ કુસુમશબ્દવાચ્યં
મલં તૃતીયં બ્રહ્મ જગદિન્ધનદાહશેષં ભસ્મ ભૈરવાત્મ
ભરિતાકારમાપ્યાયકમમ્બુ હૃદયં ચ
સર્વેન્દ્રિયાન્તર્વર્તિરસાશ્યાનોભયરૂપં તદેતાનિ દ્રવ્યાણિ યથાલાભં
ભેદમલવિલાપકાનિ [યદુક્તમ્
યથા યેનાભ્યુપાયેન ક્રમાદક્રમતોઽપિ વા ।
વિચિકિત્સા ગલત્યન્તસ્તત્રાસૌ યત્રવાન્ભવેત્ ॥
ઇતિ ।] તથાહિ દૃશ્યતે એવાયં ક્રમઃ - યદિયં સંકોચાત્મિકા શઙ્કૈવ
સમુલ્લસન્તી રૂઢા ફલપર્યન્તા સંસારબીજતરોઃ પ્રથમાઙ્કુરસૂતિઃ
[યદુક્તમત્રૈવ પૂર્વમ્
માયીયકાર્મમલમૂલમુશન્તિ સન્તઃ
સંકોચનામ મલમાણવમેવ ભદ્રાઃ ।
પ્. ૨૩૪)
મૂલં તદેવ ભવજીર્ણતરોઃ * * * ।
* * * * * * * * * * * * * ॥
ઇતિ । અત્રાયં સંક્ષેપઃ - યથોક્તમનેનૈવ નાત્ર
ભક્ષ્યાભક્ષ્યશુદ્ધ્યશુદ્ધિવિવેચનયા વસ્તુધર્મોજ્ઝિતયા સ્વાત્મા
ખેદનીય ઇતિ । નહિ શુદ્ધ્યશુદ્ધી વસ્તુનો રૂપં પરમાર્થતઃ તયોઃ
પરસ્પરવ્યભિચારદર્શનાત્ ।
ધીરૈરેકત્ર યા શુદ્ધિસ્તત્રાશુદ્ધિઃ પરૈઃ સ્મૃતા ।
વિહિતત્વેઽપિ દાનસ્ય દીક્ષિતત્વે યથા પુનઃ ॥
કલ્પનામાત્રમેવૈતત્તસ્માત્સદ્ભિરુપેયતામ્ ।
ન કલ્પના સત્યતો વૈ મિથ્યેયમિતિ નિશ્ચયઃ ॥
તસ્માદત્રોત્તરત્વં હિ ચોદનાપ્રવિચારણે ।
એતત્ખલુ હ્યસંદિગ્ધં વાદિનઃ પ્રતિવાદિનઃ ॥
ઇતિ । તત્રેત્થં વિચારણા - ચોદના હ્યબાધ્યેતિ મીમાંસકવાક્યેન
કથમશુદ્ધમિતિ ચેત્ ન શિવચોદનાયા એવ બાધિતત્વં યુક્તિસિદ્ધં યથા
સંકોચતારતમ્યેન પાશવં જ્ઞાનમીરિતમ્ ।
વિકાસતારતમ્યેન પરિજ્ઞાનં તુ બાધકમ્ ॥
ઇતિ । તથા શિવોપનિષદિ
કિંચિજ્જ્ઞૈર્યા સ્મૃતા શુદ્ધિઃ સા શુદ્ધિઃ શંભુદર્શને ।
ન શુદ્ધિઃ * * * * * * * * * * * * ॥
ઇતિ । ઉક્તં ચ
યો નિશ્ચયઃ પશુજનસ્ય જડોઽસ્મિ કર્મ-
સંપાશિતોઽસ્મિ મલિનોઽસ્મિ પરેરિતોઽસ્મિ ।
ઇત્યેતદન્યદૃઢનિશ્ચયલાભસિદ્ધ્યા
સદ્યઃ પતિર્ભવતિ વિશ્વવપુશ્ચિદાત્મા ॥
ઇતિ ।] સા ચાપ્રબુદ્ધાન્ પ્રતિ સ્થિતિર્ભવેત્
પ્. ૨૩૫)
- ઇતિ પ્રબુદ્ધૈઃ કલ્પિતા બાલાન્ પ્રતિ ચ કલ્પ્યમાનાપિ ચ તેષાં રૂઢા
વૈચિત્ર્યેણૈવ ફલતિ અત એવ વૈચિત્ર્યકલ્પનાદેવ સા
બહુવિધધર્માદિશબ્દનિર્દેશ્યા પ્રતિશાસ્ત્રં પ્રતિદેશં ચાન્યાન્યરૂપા
યથોક્તમ્ -
ગ્લાનિર્વિલુણ્ઠિકા [યથા સ્પન્દે
ગ્લાનિર્વિલુણ્ઠિકા દેહે તસ્યાશ્ચાજ્ઞાનતઃ સૃતિઃ ।
તદુન્મેષવિલુપ્તં ચેત્કુતઃ સા સ્યાદહેતુકા ॥
ઇતિ ।] દેહ * * * * * * * * ।
ઇતિ । સેયં યદા ઝટિતિ વિગલિતા ભવતિ તદા નિરસ્તપાશવયન્ત્રણાકલઙ્કો
ભૈરવહૃદયાનુપ્રવિષ્ટો ભવતિ - ઇતિ સર્વથા એતદભ્યાસે યતિતવ્યમ્
શ્રીતિલકશાસ્ત્રેઽયં ભાવઃ । શ્રીભર્ગશિખાયામપિ ઉક્તમ્
વીરવ્રતં ચાભિનન્દેદ્યથાયોગં તથાભ્યસેત્ ।
ઇત્યાદિ । શ્રીસર્વાચારેઽપિ
અજ્ઞાનાચ્છઙ્કતે મૂઢસ્તતઃ સૃષ્ટિશ્ચ સંહૃતિઃ ।
મન્ત્રા વર્ણાત્મકાઃ સર્વે વર્ણાઃ સર્વે શિવાત્મકાઃ ॥
પ્. ૨૩૬)
પેયાપેયં સ્મૃતા આપો ભક્ષ્યાભક્ષ્યં તુ પાર્થિવમ્ ।
સુરૂપં ચ વિરૂપં ચ તત્સર્વં તેજ ઉચ્યતે ॥
સ્પૃશ્યાસ્પૃશ્યૌ સ્મૃતો વાયુશ્છિદ્રમાકાશ ઉચ્યતે ।
નૈવેદ્યં ચ નિવેદી ચ નૈવેદ્યં ગૃહ્યતે ચ યત્ ॥
સર્વં પઞ્ચાત્મકં દેવિ ન તેન રહિતં ક્વચિત્ ।
ઇચ્છામુત્પાદયેદાત્મા કથં શઙ્કા વિધીયતે ॥
ઇતિ । શ્રીવીરાવલિશાસ્ત્રેઽપિ અયમેવાભિપ્રાયઃ ઉક્તં ચ ક્રમસ્તોત્રે
સર્વાર્થસંકર્ષણસંયમસ્ય
યમસ્ય યન્તુર્જગતો યમાય ।
વપુર્મહાગ્રાસવિલાસસક્તં
સંકર્ષયન્તીં પ્રણમામિ કાલીમ્ ॥
ઇતિ । વ્યાખ્યાતં ચૈતન્મયા તટ્ટીકાયામેવ ક્રમકેલૌ વિસ્તરતઃ અત એવ
ષડર્ધશાસ્ત્રેષ્વેષૈવ ક્રિયા પ્રાયો નિયન્ત્રણારહિતત્વેન પૂજા
તત્પરિપૂરણાયૈવ સર્વદ્રવ્યાલાભાત્ સંવત્સરમધ્યે ચતુસ્ત્રિર્દ્વિઃસકૃદ્વા
પવિત્રકવિધિરુક્તઃ ।
ક્રિયાયાઃ પૂરણાર્થાય યાગાજ્ઞાપૂરણાય ચ ।

ચતુઃ સકૃદ્વા યઃ કુર્યાન્ન પવિત્રં સ નિષ્ફલઃ ॥
પ્. ૨૩૭)
ઇતિ વિજ્ઞાનક્રમો વિસ્તરત ઉક્તઃ । જાતીનાં ચ બ્રાહ્મણાદીનાં નાસ્તિ સ્થિતિઃ -
કલ્પિતત્વાત્ ઉપદેશવ્યઙ્ગતેતિ તુ દુર્બુદ્ધીન્ પશૂન્ પ્રત્યાયયેત્ - ઇતિ ચ ભગવતા
મુકુટસઃઇતાયાં વિસ્તરતો નિર્ણીતમ્ ઇહ તુ અયત્નસિદ્ધમેવ । ગુણા ઇચ્છાદ્યા
નિર્ણીતાશ્ચતુર્દશ સ્વરેભ્ય ઓકાર ઔકારમધ્યગઃ તિથીશાન્તો વિસર્ગઃ
તૃતીયં બ્રહ્મ ષ-હમધ્યગમ્ એતદ્બીજં વસ્તુતો વિશ્વસ્ય તથાહિ - યત્કિંચિત્
સત્ પાર્થિવપ્રાકૃતમાયીયરૂપં ભાસતે તત્ ઇચ્છાયાં જ્ઞાને વા ક્રિયાયાં
વા પતિતમપિ સર્વાત્મકત્વાત્ ત્રિકરૂપં પરત્ર શિવપદે વિસૃજ્યતે સર્વં ચ
શિવપદાત્ વિસૃજ્યતે - ઇત્યવિરતમેષ એવ પ્રબન્ધો નિર્વિકલ્પકઃ વિકલ્પોઽપિ
પ્રમદારાતિપ્રભૃતિરેવંકાર્યભૂત્ અત એવંકારી ભવતિ એવંકારી
ભવિષ્યતીતિ વર્તમાનકાલત્રયાનુસંધિતો ભેદપરમાર્થતયૈવ વિસર્ગઃ
પ્. ૨૩૮)
ઇતિ પ્રત્યુત મોક્ષમયશિવભૂમિરેવ સદૈવ દૈવદગ્ધાનાં
સંસારભયમરુમહાટવી સંપન્ના ।
જલાત્સ્ફૂર્જજ્જ્વાલાજટિલવડવાવહ્નિનિવહઃ
સુધાધામ્નઃ પૂર્ણાદ્ભયસદનદમ્ભોલિદલના [દશમ્યાઃ
પૂર્ણિમાન્તં ચન્દ્રસ્ય પૂર્ણત્વં તતશ્ચાશન્યુદ્ગમઃ ઇતિ શાસ્ત્રમ્ ।] ।
વિકલ્પાદૈશ્વર્યપ્રસરસરણેઃ સંસૃતિદરઃ
કિયચ્ચિત્રં ચિત્રં હતવિધિવિકાસાત્પ્રસરતિ ॥
ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામપ્યુક્તમ્
સર્વો મમાયં વિભવ ઇત્યેવં પરિજાનતઃ ।
વિશ્વાત્મનો વિકલ્પાનાં પ્રસરેઽપિ મહેશતા [નહિ પ્રત્યગાત્મા નામ
પશુરન્યઃ કશ્ચિત્ અન્યોઽપિ અહમ્ અપિ તુ પરિગૃહીતગ્રાહ્યગ્રાહકપ્રકાશઘનો
યઃ સ એવાહં સચાહમેવ ન ત્વન્યઃ કશ્ચિત્ અતો વિકલ્પસૃષ્ટિરપિ મમ
સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણો વિભવ ઇત્યેવં વિમર્શે દૃઢીભૂતે
સત્યપરિક્ષીણવિકલ્પોઽપિ જીવન્નેવ મુક્તઃ । યથોક્તમ્
શઙ્કાપિ નો વિશઙ્ક્યેત નિઃશઙ્કત્વમિદં સ્ફુટમ્ ॥
ઇતિ ।] ॥
ઇતિ । યથા ચાકૃતિમધ્ય એવ ચતુર્ભુજત્રિનયનપૂર્ણકૃશાદ્યા આકૃતયો
દ્રવ્યમધ્યે ચ સુરાસવાદ્યા
પ્. ૨૩૯)
બલાદેવ તાં સત્તાં સમધિશાયયન્તીવ લિપ્યક્ષરાણીવ સતી અવર્ણભૂમિઃ
- ઇત્યુત્કર્ષભાગિત્વમેષામ્ [એષામિતિ ચતુર્ભુજાદીનાં લિપ્યક્ષરાણાં ચેતિ ।]
એવં સર્વવર્ણમધ્યેઽપિ અયં વર્ણઃ [વર્ણ ઇતિ - અયમુત્કર્ષભાગી ઇતિ શેષઃ
।] તથાહિ - સકારસ્તાવત્ પરમાનન્દામૃતસ્વભાવ [સ્વભાવ ઇતિ યદુક્તમ્
કામસ્ય પૂર્ણતા તત્ત્વં સંઘટ્ટે પ્રવિભાવ્યતે ।
વિષયસ્યામૃતં તત્ત્વં ચ્છાદ્યત્વેઽણોશ્ચ્યુતે સતિ ॥
ઇતિ ।] ઉલ્લસન્ એવ સમસ્તં વર્ણજાલમાક્ષિપ્ય ઉલ્લસતિ
યદ્યત્સત્યસુખસંપત્સત્તાદીનાં પારમાર્થિકં વપુઃ
સીત્કારસમુલ્લાસશેપકમ્પવરાઙ્ગસંકોચવિકાસોપલક્ષ્યમ્ તદેવ હિ
સત્યાદીનામમાયીયં વસ્તુતો રૂપં તથાહિ પરહૃદયગ્રહણેઙ્ગિતનિપુણા
ગગનગવયગવાદ્યનન્તપદપ્રાઙ્મધ્યાન્તભાવિનોઽપિ
ગકારાદિમાત્રાદેવાભીષ્ટં ચિન્વતે - તાવતિ
પ્. ૨૪૦)
સત્યપદેઽનુપ્રવેશાત્ એવમેકૈકસ્યૈવ વર્ણસ્ય વાસ્તવં વાચકત્વમ્
યથોક્તમ્
શબ્દાર્થપ્રત્યયાનામિતરેતરાધ્યાસાત્સંકરઃ
તત્પ્રવિભાગસંયમાત્સર્વભૂતરુતજ્ઞાનમ્ [તેષાં
શબ્દાર્થપ્રત્યયાનાં યઃ પ્રવિભાગઃ તત્ર સંયમાત્ ત્રયમેકત્રસંયમ
ઇતિ પારિભાષિકસંજ્ઞા સંયમસ્ય ।] । (યો૦ સૂ૦ ૩-૧૭)
ઇતિ અત એવ પ્રાયશોઽમી અકાર-ચકારાદ્યા એકવર્ણાત્માનો નિપાતવિભક્ત્યાદયો
[યથાત્ર નિપતન્તિ પરનિષ્ઠેષ્વર્થેષુ ઇતિ નિપાતાઃ
લિઙ્ગસંખ્યાકારકકૃતવિશેષાભાવાત્ અસત્ત્વં
યદુક્તમીશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
નાહન્તાદિપરામર્શભેદાદસ્યાન્યતાત્મનઃ ।
અહં મૃશ્યતયૈવાસ્ય સૃષ્ટેસ્તિઙ્વાચ્યકર્મવત્ ॥
ઇતિ । અત્ર પ્રકૃતોપયોગાર્થમુપમાનોપમેયયોઃ વૈપરીત્યં કલ્પનીયં યથા
પ્રત્યયવિકલ્પસમુચ્ચયાદિરૂપનિપાતાસત્ત્વભૂતશક્તિભિઃ
નિષિધ્યમાનસમુધીયમાનવ્યતિરિક્તોઽર્થો નાભિધીયતે યથા
અહન્તેશ્વરાત્માદિભિરહંમૃશ્યતયૈવ સૃષ્ટેરભ્યરિક્તોઽર્થોઽભિધીયતે
નેશ્વર આત્મેત્યાદિ ।] માયાપદેઽપિ પારમાર્થિકમિવ
પ્રમાતૃપદલીનમિદન્તાપરાઙ્મુખમસત્ત્વભૂતં
તત્તન્નિષિધ્યમાનસમુચ્ચીયમાનાભિન્નરૂપનિષેધસમુચ્ચયાદિકમર્થ-
મભિદધતિ એષ એવ ભાવસ્તત્રભવતો ભર્તૃહરેઃ યદાહ
પ્. ૨૪૧)
પદમાદ્યં પૃથક્સર્વં પદં સાકાઙ્ક્ષમિત્યપિ [સાકાંક્ષમ્ -
ઇતરેતરાધ્યાસાત્ ।] ।
ઇતિ વાક્યવિચારે । તથા ચ વેદવ્યાકરણે પારમેશ્વરેષુ શાસ્ત્રેષુ
મન્ત્રદીક્ષાદિશબ્દેષુ અક્ષરવર્ણસામ્યાત્ નિર્વચનમુપપન્નં તત્તુ [નનુ ચ
યદ્યેવં તત્ સર્વત્રાક્ષરવર્ણમૂલત્વાત્ સર્વસ્ય
સર્વત્રૈવાક્ષરવર્ણસામ્યેનૈવ નિર્વચનં પ્રાપ્તં તન્મૂલત્વાત્
પદવાક્યયોઃ મૂલં પરિત્યજ્ય શાખાં ગૃહ્ણતો હિ મહાનનર્થઃ સ્યાદિત્યત
આહ તત્તુ ઇત્યાદિ કુત ઇતિ હેતુમાહ નિયતિવશાદિતિ પરમેશ્વરેણ હિ સર્વં
નિયતિશક્ત્યા સ્થાપિતં તતશ્ચ વહ્નક્ષરસંહત્યાસ્ય પદસ્યાયમેવાર્થં ઇતિ
નિયમ ઇત્યર્થઃ ।] ન રૂઢં - નિયતિવશાદિતિ ન લોકપર્યન્તં તદેવં સકાર
ઈદૃશઃ ઔકારવિસર્ગાવપિ વ્યાખ્યાતૌ તદુક્તં શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે
સાર્ણેન ત્રિતયં વ્યાપ્તં ત્રિશૂલેન ચતુર્થકમ્ ।
સર્વાતીતં વિસર્ગેણ પરા વ્યાપ્તિરુદાહૃતા [ત્રયોઽવયવા અસ્યાઃ સંખ્યાયા
ઇતિ ત્રિતયં ત્રિસંખ્યાકમણ્ડં તચ્ચ પાર્થિવપ્રાકૃતમાયીયાભિધાનં
તચ્ચ સકારવર્ણેન વ્યાપ્તં તત્પર્યન્તં સકારસ્ય વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ ત્રિશૂલેન
ચતુર્થકમિતિ ચતુર્થકં શાક્તમણ્ડં તચ્ચ ત્રિશૂલેન ઔ-બીજેન પૂર્વવત્
ષટ્ત્રિંશદુક્ત્યા તદતીતમાહ સર્વેતિ સ્પષ્ટમ્ ઇયં પરા દીક્ષેતિ ભાવઃ ।] ॥
ઇતિ તથા
પ્. ૨૪૨)
શિષ્યેણાપિ તદા ગ્રાહ્યા યદા સંતોષિતો ગુરુઃ ।
શરીરદ્રવ્યવિજ્ઞાનજાતિકર્મગુણાદિભિઃ [અન્યશાસ્ત્રશિક્ષયા ।] ॥
ભેદિતા તુ યદા તેન ગુરુણા હૃષ્ટચેતસા ।
તદા સિદ્ધિપ્રદા જ્ઞેયા નાન્યથા વીરવન્દિતે ॥
ઇતિ । અન્યત્રાપિ
એકં સૃષ્ટિમયં બીજમ્ [યદુક્તમ્
એકં સૃષ્ટિમયં બીજમેકા મુદ્રા ચ ખેચરી ।
દ્વાવેતૌ યસ્ય જાયેતે સોઽતિશાન્તપદે સ્થિતઃ ॥
ઇતિ ।] * * * * * * * * * ।
ઇતિ । અત એવાલેખ્યં પુસ્તકે ઇતિ નિયમઃ શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રેઽપિ
વામજઙ્ઘાન્વિતો જીવઃ પારમ્પર્યક્રમાગતઃ ।
ઇતિ । ઇહાપિ વક્ષ્યતે
યથા ન્યગ્રોધબીજસ્થઃ * * * * * * ।
ઇતિ । તદેતત્ ભૈરવાત્મનો હૃદયં - માલિન્યપેક્ષયા નકારત્વાત્ વસ્તુતસ્તુ
અકારાદ્યોગિન્યાશ્ચ -
પ્. ૨૪૩)
વિસર્ગશક્તેઃ જાતઃ પ્રાદુર્ભૂતપ્રમાતૃભાવો રુદ્રો રોધકો દ્રાવકશ્ચ
પાશાનાં સ એવ ના - પુરુષઃ એતત્ સ્ફુટં લભતે ન તુ અરુદ્રો નાપિ
અયોગિનીગર્ભસંભવઃ સદ્યોયોગો ભૈરવૈકાત્મ્યં સ એવ મોક્ષો [યથોક્તમ્
મોક્ષશ્ચ નામ નૈવાન્યઃ સ્વરૂપપ્રથનં હિ સઃ ।
સ્વરૂપં ચાત્મનઃ સંવિત્ * * * * * * ॥
ઇતિ ।] નિર્ણીતઃ તં દદાતીતિ યો લભતે સ એવંવિધો નાન્યઃ યશ્ચૈવંવિધઃ
[એવંવિધો યોગિનીજો રુદ્રશ્ચેત્યર્થસિદ્ધમ્ ।] સ સ્ફુટં લભતે એવં
હૃદયમેવ લભતે - સદ્યોયોગવિમોક્ષદમેવેતિ સર્વતો નિયમઃ મન્ત્રા
વર્ણભટ્ટારકા લૌકિકપારમેશ્વરાદિરૂપા મનનત્રાણરૂપાઃ [મનુ
અવબોધને ત્રૈઙ્ પાલને ઇતિ ધાતુભ્યામ્ ।] વિકલ્પસંવિન્મયાઃ મુદ્રાશ્ચ
સકલકરચરણાદિકરણવ્યાપારમયયઃ ક્રિયાશક્તિરૂપાઃ તત્કૃતો ગણઃ
સમૂહાત્મપરશક્ત્યેકરૂપઃ સ્વસ્યાત્મનઃ પ્રાણપુર્યષ્ટકશૂ -
પ્. ૨૪૪)
ન્યાદેઃ [યથેશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
કલોદ્વલિતમેતચ્ચ ચિત્તત્ત્વં કર્તૃતામયમ્ ।
અચિદ્રૂપસ્ય શૂન્યાદેર્મિતં ગુણતયા સ્થિતમ્ ॥
મુખ્યત્વં કર્તૃતાયાશ્ચ બોધસ્ય ચ ચિદાત્મનઃ ।
શૂન્યાદૌ તદ્ગુણે જ્ઞાનં તત્સમાવેશલક્ષણમ્ ॥
ઇતિ અત્રાયં ભાવઃ - મલેન સંવિદ્ભાગસ્ય નિમજ્જનાત્ કર્તૃતામયં
ચિદ્રૂપસ્ય તત્ત્વં સ્વાતન્ત્ર્યાખ્યં કલાખ્યેન તત્ત્વેનોપોદ્વલિતં મલેન
ન્યક્કૃતં સદુદ્વલિતમિદન્તાપન્નદેહાદિશૂન્યાન્તપ્રમેયભાગનિમગ્નં
યદાપિ
પરામૃષ્ટતથાભૂતવૈભવનિત્યત્વૈશ્વર્યાદિધર્મસંભેદેનૈવાહં-

ભાવેન શૂન્યાદિ દેહાન્ત વિધ્યતે તદા તુર્યતેતિ ।] દેહસ્ય ય આવેશઃ - ઝટિતિ
પરસ્વરૂપાનુપ્રવેશેન પારતન્ત્ર્યાત્મકજડતાતિરોધાનેન
સ્વતન્ત્રકર્તૃતાનુવિદ્ધપ્રમાતૃતોદયઃ તથા સ્વં સ્વભાવં પદાર્થસ્ય
દદાતીતિ સ્વદા ઈહા ઇચ્છાદ્યા ક્રિયાન્તા તયા અવેશઃ તદેવ લક્ષણં યત્ર
તથા કૃત્વા ય ઉદેતિ સોઽસ્ય બીજસ્યોચ્ચારે ઊર્ધ્વચરણે સ્થિતૌ સત્યામ્ અસ્ય
અકારસ્ય યથૈતત્ તથા નિર્ણીતં બહુશઃ સદ્ય ઇત્યનેન સ્ અત્ ઇત્યનુપ્રવેશઃ
સૂચ્યતે તન્મુખતાં તત્પરરૂપપ્રાધાન્યમેતિ ન તુ પશૂનામિવ તદ્રૂપં
પ્રત્યુત તિરોધત્તે
પ્. ૨૪૫)
અત એવ મુહૂર્તમ્ - અકાલકલિતત્વેઽપિ પરકલનાપેક્ષયા ઉન્મેષમાત્રં યઃ
સ્મરતિ - અનુસંધત્તે સ એવ વ્યાખ્યાતં મન્ત્રમુદ્રાગણં
સંબધ્નાતિસ્વાત્મન્યેકીકરોતિ અદ્વયતઃ કથં? - ચુમ્બકેન [ચુવિ
વક્રસંયોગે ઇતિ ધાત્વનુસારાત્ ।] વિશ્વસ્પર્શકેન શાક્તેન રૂપેણાભિતઃ
સર્વતો મુદ્રિતં મુદ્રણં કૃત્વા તુરવધારણે ય એવ શાક્તસ્પન્દમુદ્રિત
એવંવિધતત્ત્વમયશિવરૂપાનુસંધાયકઃ સ એવૈવં કરોતિ ન તુ
નરૈકરૂપઃ પાષાણાદિઃ યદતીતં યચ્ચાનાગતં યદનર્થરૂપં
પ્રાગન્યાભાવાત્ ઇતરદપિ સ એવ કથયતિ - કથાપર્યન્તતાં નયતિ
અસંકલ્પનાત્ કથં?
પૃષ્ટઃ પ્રશ્ને જ્ઞીપ્સા
પૃષ્ટં તદ્યસ્યાસ્તિ સ તથા ।
યદેવ કિલ જ્ઞીપ્સતિ
તત્તદેવાન્તર્ગતં બહિષ્કુરુતે ॥
યથોક્તમ્
યથેચ્છાભ્યર્થિતો ધાતા જાગ્રતોઽર્થાન્હૃદિ સ્થિતાન્ ।
સોમસૂર્યોદયં કૃત્વા સંપાદયતિ દેહિનઃ ॥
પ્. ૨૪૬)
ઇત્યાદિ । એકો હિ અસૌ સ્મરણોત્પ્રેક્ષણાદાવપિ તાવાનેવ વર્તમાનો ન સ્તો
ભૂતભવિષ્યતી યથોક્તં
કાલોભયાપરિચ્છિન્નમ્ * * * * * * * * * ।
ઇત્યાદિ । પ્રાગ્ભવત એવાનધિકરૂપસ્ય પુનરિદં જાનાતિ કરોતિ
ઇત્યાદિસંકોચાસહિષ્ણોઃ સકૃદ્વિભાતત્વમ્ અત એવોક્તં ભૂતાદ્યપેક્ષયા
વર્તમાનકાલસ્ય તદભાવે વસ્તુતોઽપ્રસક્તેઃ અકાલકલિતત્વમેવ વસ્તુતત્ત્વમ્ ઇતિ
હિ ઉક્તમસકૃત્ સ એવ તુ કાલશક્તિમવભાસયતિ ચિત્રામ્ ।
કિં ચ જાગ્રતિ કસ્મિંશ્ચિદ્ઘટિકાભિમતાપિ યા ।
તસ્યામેવ પ્રમાતારઃ સ્વપ્નગાશ્ચિત્રતાજુષઃ ।
દિનપ્રહરવર્ષાદિવૈચિત્ર્યમપિ ચિન્વતે ॥
ઇતિ નીત્યા પ્રકૃષ્ટો હરઃ સંહારોઽકુલાખ્યઃ તતોઽનન્તરમભિપ્રેતં
પ્રેતશબ્દવાચ્યસદાશિવતત્ત્વ-
પ્. ૨૪૭)
નિવિષ્ટજ્ઞાનશક્ત્યાભિમુખ્યેન દેવતાયા ઇચ્છાયા રૂપં રૂપાણાં
કલનમ્ સાક્ષસ્ય સેન્દ્રિયસ્ય રૂપસ્યાદનં ભક્ષણમતનં [અદ ભક્ષણે
અત સાતત્યગમને ઇતિ ધાત્ ।] ચ સાતત્યગમનં કૃત્વા
રોધનદ્રાવણરૂપશક્તિભિરાકૃષ્ટઃ પશ્યતિ અસંદિગ્ધં કૃત્વા એતદુક્તં
ભવતિ - યદિદં દર્શનં નામ
તત્સર્વતરઙ્ગપ્રત્યસ્તમયાખ્યાકુલસત્તાધિરૂઢસ્ય
અનન્તમહિમસ્વાતન્ત્ર્યયોગાત્ ઇચ્છાશક્તિમતઃ સૈવેચ્છા સ્વાન્તર્ગતા
ઇષ્યમાણવસ્તુન ઈષદસ્ફુટભેદાવભાસનરૂપજ્ઞાનશક્ત્યાત્મકતામેતિ
તજ્જ્ઞાનશક્તિવિશેષસ્પન્દનરૂપસમસ્તેન્દ્રિયાણાં બહીરોધનમ્ એતદેવ
સાતત્યગમનમ્ તચ્ચ દ્રાવણં તદેવ ભક્ષણમ્ એતે એવ વમનભક્ષણે
દર્શનસ્ય સર્વપ્રથૈકમયત્વાત્ પ્રથાયાશ્ચ તથાવિધવૈચિત્ર્યયોગાત્
અનિશ્ચિતોભયાલમ્બનત્વમપિ સ્થાણુપુરુષાદાવપિ અસંદિગ્ધમેવ એવં
દૃષ્કૃતમયી
પ્. ૨૪૮)
પરમેશશક્તિઃ એવં તુ અસૌ પરાપરરૂપસ્મૃતિશક્તિમાન્ ભૈરવ ઇત્યાહ
પ્રહરદ્વયેત્યાદિ એવં તુ સ્મરન્ જાયતે વ્યોમ વિદ્યતે યત્ર પુર્યષ્ટકે શૂન્યે ચ
તત્પ્રમાતૃરૂપતામાદધાનઃ પ્રહરોપલક્ષિતં દર્શનાખ્યં રૂપં યદા
પુનઃ પુનઃ પરામૃશતિ સ્મરત્યપિ ચ પ્રાગ્વત્
સાક્ષાત્પશ્યત્યસંદિગ્ધમાકૃષ્ટો રુદ્રશક્તિભિઃ ઇતિ સંબન્ધઃ । તાવદ્ધિ
તદપિ દર્શનમેવ ઇત્યુક્તમ્ । એવં તુ અપરાત્મકવિકલ્પશક્તિયુક્ત ઇત્યુચ્યતે
ત્રયેણેતિ - પશ્યન્ સ્મરંશ્ચ વ્યોમસ્થો યદા પુનરપિ પશ્યતિ તદનેન
પ્રહરોપલક્ષિતદર્શનત્રયેણ માતરોઽન્તઃપ્રમાતૃમયયઃ પરમેશશક્તયઃ
તાશ્ચ પ્રમાતૃત્વાદેવ સિદ્ધાઃ પ્રમાત્રન્તરવિષયસિદ્ધ્યનપેક્ષાઃ
તદ્રૂપૈકાત્મ્યલક્ષણેન યોગેનૈશ્વર્યં તથા ગૃહીતસ્વાતન્ત્ર્યાંશાઃ મહત્
- બાહ્યેન્દ્રિયવૃત્ત્યપેક્ષયા સર્વત્રાપ્રતિહતપ્રસરત્વં બલં યાસાં તા
અન્તઃકરણદીધિતયઃ તા અપિ સિદ્ધા એવ - વિશ્વત્ર
પાશવશાસનયન્ત્રણાનિરપેક્ષતયૈવ સરભસપ્રવૃત્તિરૂપત્વાત્
પ્. ૨૪૯)
વીરા - બુદ્ધિક્રિયેન્દ્રિયાખ્યાઃ તેઽપિ સિદ્ધા એવ તેષામપિ ચેશ્વરાઃ
કાદિવર્ણાત્માનઃ તેઽપિ સિદ્ધાઃ તત્ કાદિવર્ણોદ્ધારોદિતશ્ચ
બ્રાહ્મ્યાદિદેવતાત્મા તત્તદ્દ્વેષરાગાદિચિત્તવૃત્તિરસમયઃ શક્તિસમૂહઃ
સોઽપિ સિદ્ધ એવ અત એવ બલવાન્ એતે સર્વે સંભૂય પરાજ્ઞયા - પરસ્ય માં
માનમયીમ્ અસૌ પર ઇતિ વિકલ્પાત્મિકાં સિદ્ધિમ્ યદ્વા સમીહિતં ફલમેવ
અહં દદતિ પ્રયચ્છન્તિ અજ્ઞાતાર્થક્રિયે જ્ઞાતાર્થક્રિયે ચ એષ ક્રમેણ
વિકલ્પયોગઃ કિં બહુના યે મન્ત્રિણોઽપરકુલાન્તમન્ત્રસિદ્ધા અપિ
સાધયન્ત્યપિ ચ તેઽપિ અનેન હૃદયેન સેત્સ્યન્તિ જીવન્મુક્તાઃ - એતેન વિના
પારમાર્થિકી સિદ્ધિર્ન ભવતીતિ ભાવઃ । યત્કિંચિદ્ભૈરવેત્યાદિ તથા યે
સિદ્ધાઃ સાધયન્તિ ચ યે ચ સેત્સ્યન્તિ અણિમાદિયોગાત્ તેઽપિ અનેનૈવ યોગેન નહિ
એતદ્ધૃદયાનુપ્રવેશં
પ્. ૨૫૦)
વિના વ્યાવહારિક્યપિ સિદ્ધિઃ યતો - ભૈરવે વિશ્વાત્મનિ તન્ત્રે ક્રિયાકલાપે યત્
કિંચિત્ સિદ્ધિજાતં તદત એવ એવમેષ પરમેશ્વર એવ હૃદયાત્મા
એવંરૂપતયા
શક્તિત્રિતયવૃંહિતસતતોદયમાનસંહ્રિયમાણાનન્તસંવિદૈક્યશાલી
પરિકલ્પિતઃ સન્ અદૃષ્ટસંદર્શનમેવમખ્યાતિરૂપમણ્ડં માયામલમ્
અણ્ડં ચ ભાવાનાં ભેદાખ્યં સારં લુમ્પતિ એવમદૃષ્ટમ્
એતદ્ધૃદયમણ્ડલોઽપિ ચત્વાર્યણ્ડાન્યેવ લોપઃ સંકોચઃ તદ્યોગિ એવમેષ
વિદ્યામાયોભયાત્મા પરમેશ્વર એક એવ ચિદ્ધનઃ યથોક્તમ્
દર્શનં તુ પરા દેવી સ્મરણં ચ પરાપરા ।
વિકલ્પસ્ત્વપરા દેવી ત્રિકશક્તિમયઃ પ્રભુઃ ॥
માયાવિદ્યે ઉભે તસ્ય માયા તુ ચતુરણ્ડિકા ।
વિદ્યા સ્વરૂપસંવિત્તિરનુગ્રહમયી શિવા ॥
ઇતિ । યદિ તુ યોગપ્રાધાન્યં તદા શ્રીપૂર્વાદિશાસ્ત્રનિરૂપિતં પૂર્વમેવ
વ્રતાદિ કૃત્વા અસ્યોચ્ચારે કૃતે ઇત્યાદિ સ્પષ્ટમેવ વ્યાખ્યેયં યતો
પ્. ૨૫૧)
દૃષ્ટકાર્યેષુ નિયતિપરતન્ત્રી ક્રિયાકલાપં નિયતમેવાક્ષિપતિ યોગિનામપિ હિ
નાડીચક્રકરણભાવનાસંવેદનયુક્ત્યા નિયમ એવ

અસ્યેદાનીં ત્રિકાર્થસ્ય યદુક્તં કુલાત્પરતરં ત્રિકમ્ ઇતિ
સર્વોત્તરમનુત્તરત્વં તન્નિરૂપયતિ
અદૃષ્ટમણ્ડલોઽપ્યેવં
યઃ કશ્ચિદ્વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
સ સિદ્ધિભાગ્ભવેન્નિત્યં
સ યોગી સ ચ દીક્ષિતઃ

મણ્ડલં - દેવતાચક્રમ્ અપશ્યન્નપિ - અપ્રાપ્તમેલકોઽપિ [અત્રાયમભિપ્રાયઃ -
એકૈકા વાહદેવી અક્લેશેન સ્વારસ્યેનૈકૈકસ્મિન્ નિજનિજવિષયે
આદિદેવ્યધિષ્ઠાનેન મેલાપમાપાદયતીતિ ચેન્દ્રિયદેવતાનાં
દ્વાદશાનાં મેલાપ ઇતિ ।] ચર્યાનિશાટનહઠાદિના મણ્ડલાનિ
શરીરનાડીચક્રાનુચક્રરૂપાણિ યોગાભ્યાસેનાસાક્ષાત્કુર્વન્નપિ
ત્રિશૂલાબ્જાદિમણ્ડલમદૃષ્ટ્વાપિ -
પ્. ૨૫૨)
નાત્ર મણ્ડલાદિદીક્ષોપયોગઃ એવમેવ કશ્ચિત્ પરશક્તિપાતાનુગૃહીતો વેત્તિ યઃ
એતજ્જ્ઞાનમેવ હિ દીક્ષા કાન્યાત્ર દીક્ષા અત એવ એવં જાનન્ વિભુના
ભૈરવભટ્ટારકેણ દીક્ષિતોઽત એવ સ્વયં [યદુક્તમ્
સ્વયંગૃહીતમન્ત્રાશ્ચ ક્લિશ્યન્તે ચાલ્પબુદ્ધયઃ ।
લિપિસ્થિતસ્તુ યો મન્ત્રો નિર્વીર્યઃ સોઽત્ર કલ્પિતઃ ॥
સંકેતબલતો નાસ્ય પુસ્તકાત્પ્રથતે મહઃ ।
ઇતિ । તથા
પુસ્તકાધીતવિદ્યા યે દીક્ષાસમયવર્જિતાઃ ।
તાપસાઃ પરહિંસાદિવશ્યા ઇહ ચરન્ત્યલમ્ ।
ન ચ તત્ત્વં વિદુસ્તેન દોષભાજ ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
ઇતિ ।] ગૃહીતમન્ત્રશ્ચ - ઇત્યેતદ્ધૃદયાતિરિક્તમન્ત્રવિષયમ્ નહિ અયં મન્ત્રો -
હૃદયમયત્વાત્ મન્ત્રમહેશતન્મહેશરૂપોત્તીર્ણત્વાત્ અસ્ય
પુસ્તકેષ્વલેખ્યમેવેદં હૃદયમિતિ પરશક્તિપાતાનુગ્રહાદેવ
એતલ્લાભસ્તત્ત્વત ઇતિ નિર્ણીતમ્ । તથા યઃ કશ્ચિદિતિ -
જાતિવ્રતચર્યાદિનૈરપેક્ષ્યમત્ર વેદનમેવ
પ્. ૨૫૩)
હિ પ્રધાનમ્ સ સિદ્ધિભાક્ યોગી - યોગમેકત્વમિચ્છન્તિ ઇતિ યતો
જ્ઞાનદાનમાયાક્ષપણલક્ષણા ચ તસ્યૈવ દીક્ષા [યથોક્તમ્
દદાતિ જ્ઞાનસદ્ભાવં ક્ષિપયત્યખિલં મલમ્ ।
દાનક્ષપણધર્મત્વાદ્દિક્ષેતિ હિ પ્રકીર્તિતા ॥
ઇતિ ।] ચકારોઽવધારણે તતશ્ચ સર્વતો મન્તવ્યઃ તદાહ - સ એવ સિદ્ધિભાગ્યોગી
સ એવ દીક્ષિતઃ નિત્યમિતિ

અનેન જ્ઞાતમાત્રેણ
જ્ઞાયતે સર્વશક્તિભિઃ ।
સર્વાભિઃ દેવતાભિઃ સર્વશક્તિભિશ્ચ સર્વજ્ઞૈરસૌ જ્ઞાયતે એતજ્જાનન્નેવ
તૈરપિ યત્કિંચિત્ જ્ઞાયતે તદનેન જ્ઞાતમાત્રેણ જ્ઞાયતે ઇતિ પ્રાગ્વત્ ।
સર્વાભિઃ શક્તિભિરિતિ કરણે તૃતીયા ॥
પ્. ૨૫૪)
તથા
શાકિનીકુલસામાન્યો
ભવેદ્યોગં વિનાપિ હિ

અનેન જ્ઞાતમાત્રેણ યોગમાભ્યાસિકં માયીયદેહપાતાવાપ્તતદૈક્યરૂપં
ચ વિનાપિ શાકિનીકુલસ્ય - વિશેષસ્પન્દાત્મનઃ
સામાન્યસ્પન્દરૂપોઽકુલરૂપઃ શક્તિચક્રેશ્વરો ભવેદિતિ

કિં ચ
અવિધિજ્ઞો વિધાનજ્ઞો
જાયતે યજનં પ્રતિ

વિધિઃ - ક્રિયા જ્ઞાનં તદ્યસ્ય દ્વયં નાસ્તિ સ પશુઃ યથોક્તં કિરણાયામ્
પશુર્નિત્યો હ્યમૂર્તોઽજ્ઞો નિષ્ક્રિયો નિર્ગુણઃ પ્રભુઃ ।
વ્યાપી માયોદરાન્તઃસ્થો ભોગોપાયવિચિન્તકઃ ॥
ઇતિ સ પશુરપિ અનેન જ્ઞાતમાત્રેણ વિધાનં જ્ઞા ચ યસ્ય સ - કર્તા જ્ઞાતા ચ
વિષયસંગતકરણં
પ્. ૨૫૫)
પ્રતિ જાયતે યજનં ચ અસ્યાપૂર્ણમપિ પૂર્ણં ભવતીતિ - સર્વમયત્વાત્
હૃદયસ્ય

તથાહિ
કાલાગ્નિમાદિતઃ કૃત્વા
માયાન્તં બ્રહ્મદેહગમ્ ।
શિવો વિશ્વાદ્યનન્તાન્તઃ
પરંશક્તિત્રયં મતમ્

કાલાગ્નેર્ધરાતત્ત્વાદિભુવનાત્ માયાતત્ત્વં યાવત્ બ્રહ્મણઃ સકારસ્ય દેહે
વિશ્વભુવનાત્ વિદ્યાતત્ત્વાદેરારભ્ય યાવત્ શિવોઽનાશ્રિતશક્તિરૂપઃ
અનન્તસ્ય - અકારસ્ય અન્તઃ પરં વિસર્ગાત્મકં શક્તિત્રયં તચ્ચ પરમ્ ઉક્તં
ચ સાર્ણેન ઇત્યાદિ

તદન્તર્વર્તિ યત્કિંચિત્ -
શુદ્ધમાર્ગે વ્યવસ્થિતમ્ ।
પ્. ૨૫૬)
અણુર્વિશુદ્ધમચિરા -
દૈશ્વરં જ્ઞાનમશ્નુતે

યત્ કિંચિદ્વસ્તુ વ્યવસ્થિતં [વિચિત્રાવસ્થા સંજાતાસ્યેતિ વ્યવસ્થિતં
તારકાદિત્વાદિતચ્ ।] વિચિત્રાવસ્થં તત્ હૃદયબીજાન્તર્વર્તિ શુદ્ધં ભવેત્ તદેવ
ચૈશ્વરં જ્ઞાનમ્ અણુઃ - અણ્યતે પ્રાણિતિ અણતિ નદતિ પરિમિતોચ્ચારાત્
મૂર્ધન્યો ભગવત્પ્રભાવાદચિરાદેવ પ્રાપ્નોતિ [નદનરૂપતયા મૂર્ધન્યો
ભવન્ ઐશ્વરં જ્ઞાનમચિરાત્ પ્રાપ્નોતિ ન તુ
શુદ્ધબોધાત્મકત્વેઽપિ યેષાં નોત્તમકર્તૃતા ।
નિર્મિતાઃ સ્વાત્મનો ભિન્ના ભર્ત્રા તે કર્તૃતાત્યયાત્ ॥
ઇત્યાદિનીત્યા વિશુદ્ધબોધાત્મકત્વમેવ યથા ચ શ્રીસ્પન્દસૂત્રેષુ
તદા તસ્મિન્મહાવ્યોન્નિ પ્રલીનશશિભાસ્કરે ।
સૌષુપ્તપદવન્મૂઢઃ પ્રબુદ્ધઃ સ્યાદનાવૃતઃ ॥
ઇતિ । અયમેવ ચ બ્રહ્મજ્ઞાનશિવજ્ઞાનયોરન્યોન્યં ભેદઃ તથાહિ -
માયોત્તીર્ણતાયાં હિ તત્રૈકત્ર બ્રહ્માપ્તિરપરત્ર ચ વિજ્ઞાનાકલાવસ્યેતિ
સૂક્ષ્મબોધવતાં વિવેચ્યોઽત્રેદૃશઃ ક્રમઃ અપરાબોધેઽપિ ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ
।]

પ્. ૨૫૭)
કથમ્
તચ્ચોદકઃ [અયમત્રાભિપ્રાયઃ - તસ્યૈશ્વર્યસ્ય ચોદકો ગુરુરેવ શિવો જ્ઞેયઃ
વિશુદ્ધસ્વરૂપતાયાં લબ્ધાયાં સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણમૈશ્વર્યં યદ્યપિ
અયત્નસિદ્ધમેવ તથાપિ તત્ર દ્વયી ગતિઃ - નિયતિરાગતઃ યથોક્તમ્
વૈષ્ણવાદ્યાઃ સમસ્તાસ્તે વિદ્યારાગેણ રઞ્જિતાઃ ।
ન વિદન્તિ પરં તત્ત્વમ્ * * * * * * * * ॥
ઇતિ તદર્થમેવ ચોક્તં તચ્ચોદક ઇતિ તથોક્તમ્
મન્ત્રત્વમેતિ સંબોધાદનન્તેશેન કલ્પિતાત્ ।
ઇતિ તદર્થમેવ ચાત્ર તચ્ચોદક ઇતિ તેન ન કેવલં જ્ઞાનમેવ
સ્વવિમર્શલક્ષણં સ્વભાવહેતુરિત્યુક્તેર્ભાવનાપ્રાધાન્યં
શૈવશાસ્ત્રેષુ કથ્યતે તત એવ ચોક્તં સ્વતઃ શાસ્ત્રતો ગુરુત ઇતિ સમ્યક્ જ્ઞાનમ્
ઇતિ ।] શિવો જ્ઞેયઃ
સર્વજ્ઞઃ પરમેશ્વરઃ ।
સર્વગો નિર્મલઃ સ્વચ્છ -
સ્તૃપ્તઃ સ્વાયતનઃ શુચિઃ

યઃ - તચ્ચોદકો ગુરુઃ સ શિવ એવ જ્ઞેયઃ શિવ એવ તચ્ચોદકઃ સ ચાજ્ઞેયો
જ્ઞાતૈવ સ્વાયતનઃ સ્વાન્ અયાન્ વિજ્ઞાનરૂપાન્ ભાવાંસ્તનોતીતિ । સર્વં
ચૈતદ્વિસ્તરતો નિર્ણીતમેવ

પ્. ૨૫૮)
એવં વિસ્તરશોઽભિધાય તાત્પર્યેણ નિગમયતિ [નિગમયતીતિ -
પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનાનિ પરપ્રતિપત્તયે પઞ્ચાવયવાસ્તર્કસ્ય
ઇતિ તત્રાવયવચતુષ્કસિદ્ધાર્થગર્ભીકારેણ સાધ્યોપસંહરણં નિગમનં
તેન - સિદ્ધમર્થં સાધયતિ નિગમયતીત્યર્થઃ ।]
યથા ન્યગ્રોધબીજસ્થઃ
શક્તિરૂપો મહાદ્રુમઃ ।
તથા હૃદયબીજસ્થં
જગદેતચ્ચરાચરમ્

એવં યો વેત્તિ તત્ત્વેન
તસ્ય નિર્વાણગામિની ।
દીક્ષા ભવત્યસંદિગ્ધા
તિલાજ્યાહુતિવર્જિતા

ઇહ અસત્ [યથા શિવદૃષ્ટૌ
શશશૃઙ્ગાદિકેનાપિ વિભોરસ્તિ સમન્વયઃ ।
ઇતિ । તથા
અસ્યાતિર્યદિ ન ખ્યાતિ ખ્યાતિરેવાવશિષ્યતે ।
સ્યાતિશ્ચેત્સ્યાતિરૂપત્વાત્સ્યાતિરેવાવશિષ્યતે ॥
તથા
કઃ સદ્ભાવવિશેષઃ કુસુમાદ્ભવતિ ગગનકુસુમસ્ય ।
યત્સ્ફુરણાનુપ્રાણો લોકઃ સ્ફુરણં ચ સર્વસામાન્યમ્ ॥
ઇતિ । તથા
વિશ્વોન્મેષદશાયાં દૈશિકનાથસ્ય યાવાન્પ્રસરઃ ।
કલિલાવસ્થાયાં વિશ્વનિમેષેઽપિ તાવાન્ભવતિ ॥
ઇતિ મયૂરાણ્ડરસન્યાયોઽત્ર સ્ફુટં સિદ્ધ ઇતિ બોધ્યમ્ ।] તાવન્ન કિંચિત્
-ઇત્યુક્તં વિશ્વં
પ્. ૨૫૯)
ચ વિશ્વાત્મકમિતિ તતશ્ચ યથા વટબીજે તત્સમુચિતેનૈવ વપુષા
અઙ્કુરવિટપપત્રફલાનિ તિષ્ઠન્તિ એવં વિશ્વમિદં હૃદયાન્તઃ એવં
પરિજ્ઞાનમેવ અસંદિગ્ધા નિર્વાણદીક્ષા યથોક્તમ્
ઇયમેવામૃતપ્રાપ્તિરયમેવાત્મનો ગ્રહઃ ।
ઇયં નિર્વાણદીક્ષા ચ શિવસદ્ભાવદાયિની ॥
ઇતિ । અન્યા અપિ દીક્ષા ભોગાન્ વિતરેયુરપિ એતત્પરિજ્ઞાનમેવ તુ તત્ત્વતો દીક્ષેતિ તત
એવાત્ર સર્વોત્તરત્વં - કુલશાસ્ત્રેભ્યોઽપિ આધિક્યાત્ યથાહિ તુલાઙ્કેષુ
ઊર્ધ્વમૂર્ધ્વં પરિમિતેઽપિ ઉન્નત્યવનતિયોગેઽનન્તમન્તરં પરિમાણસ્ય
ભવતિ
પ્. ૨૬૦)
એવમૂર્ધ્વોર્ધ્વતત્ત્વેષુ દેશકાલભોગસંવેદનાનામ્ અનન્તમેવાન્તરમિતિ
એવમેવાધિકીભવેત્ ષટ્ત્રિંશતોઽપિ અધિકં ભવેદિતિ યતશ્ચ સંવેદનમેવ
દીક્ષા તત એવ ઉક્તમેતત્સંવિદનુપ્રવિષ્ટો વીરો વા યોગિની વા
નિજપરસત્તાસતતોદિતા
માયીયબાહ્યાન્તઃકરણરશ્મિદેવતાદ્વાદશકચક્રેશ્વરપરભૈરવ-
ભટ્ટારકાત્મકનિર્ણીતતત્ત્વાહંરૂપાનુગૃહીતેન કૃતદીક્ષાદાવિતિ
એવમનુત્તરપદમુત્તરરૂપાપરિત્યાગેનૈવ યથા ભવતિ તથા
વ્યાસસમાસાભ્યાં ભૂયસા નિર્ણીતમ્ અધુના તુ ઇદં વક્તવ્યમુચ્યતે
તાવત્સર્વશાસ્ત્રેષુ
મનુષ્યદેહમાસ્થાય ચ્છન્નાસ્તે પરમેશ્વરાઃ ।
નિર્વીર્યમપિ યે હાર્દં ત્રિકાર્થં સમુપાસતે ॥
ઇતિ તત્કથમસ્યોપાસા તથાપિ ચાનુત્તરસત્તયાત્રાપિ ભાવ્યમ્ અનુત્તરત્ત્વાદેવ સા
ચ કથમ્? ઇત્યાકાઙ્ક્ષાં નિર્ણિનીષુર્ગ્રન્થાન્તરમવતારયતિ
મૂર્ધ્નિ વક્ત્રે ચ હૃદયે
ગુહ્યે મૂર્તૌ તથૈવ ચ ।
પ્. ૨૬૧)
ન્યાસં કૃત્વા શિખાં બદ્ધ્વા
સપ્તવિંશતિમન્ત્રિતામ્

એકૈકં તુ દિશાં બન્ધં
દશાનામપિ યોજયેત્ ।
તાલત્રયં પુરા દત્ત્વા
સશબ્દં વિઘ્નશાન્તયે

શિખાસંખ્યાભિજપ્તેન
તોયેનાભ્યુક્ષયેત્તતઃ ।
પુષ્પાદિકં ક્રમાત્સર્વં
લિઙ્ગે વા સ્થણ્ડિલેઽથ વા

ચતુર્દશાભિજપ્તેન
પુષ્પેણાસનકલ્પના ।
તત્ર સૃષ્ટિં યજેદ્વીરઃ
પુનરેવાસનં તતઃ

સૃષ્ટિં તુ સંપુટીકૃત્ય
પશ્ચાદ્યજનમારભેત્ ।
પ્. ૨૬૨)
સર્વતત્ત્વસુસંપૂર્ણાં
સર્વાભરણભૂષિતામ્

યજેદ્દેવીં મહેશાનીં
સપ્તવિંશતિમન્ત્રિતામ્ ।
તતઃ સુગન્ધિપુષ્પૈસ્તુ
યથાશક્ત્યા સમર્ચયેત્

પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા
આત્મનાં ચ નિવેદયેત્ ।
એવં યજનમાખ્યાત-
મગ્નિકાર્યેઽપ્યયં વિધિઃ

મૂર્ધાદીનિ બાહ્યતયોચિતરૂપાણિ વસ્તુતઃ
પરંબ્રહ્મરૂપાભિહિતપઞ્ચાત્મકવ્યોમાદિધરણ્યન્તસતત્ત્વેશાનાદિ-
સારચિદુન્મેષેચ્છાજ્ઞાનક્રિયારૂપાણ્યેવ - મન્ત્રલિઙ્ગાત્ યથા મન્ત્રાઃ
૧. ઈશાનમૂર્ધ્ને
૨. તત્પુરુષવક્ત્રાય
૩. અઘોરહૃદયાય
૪. વામદેવગુહ્યાય
૫. સદ્યોજાતમૂર્તયે
પ્. ૨૬૩)
ઇતિ તત્રૈતત્પઞ્ચકાવિભાગાત્મકમુપક્રમોપસંહારયોઃ રૂપમિતિ દ્વે મધ્યે
ચ પ્રોલ્લસતિ વિભાગત્વે પઞ્ચાનામેકૈકશઃ પઞ્ચાત્મકતા - ઇતિ
પઞ્ચવિંશતિઃ । અત્રૈવ માલિન્યાદિમન્ત્રાણામનુપ્રવેશઃ । તિસ્રશ્ચ દેવ્યઃ
પ્રત્યેકમિચ્છાદિત્રયયોગાત્ નવાત્મતાં પ્રાપ્તાઃ પુનરપિ
સૃષ્ટિસ્થિતિસંહૃતિવશાત્ ત્રૈધમાપન્ના ઇતિ સપ્તવિંશતિસંસ્મૃતહૃદ્બીજેન
શિખાયા - એવંરૂપધરણ્યન્તપરિકલ્પનસ્વાતન્ત્ર્યરૂપાયાઃ
પરચિદ્બુદ્ધિસ્પર્શપ્રાણબ્રહ્મરન્ધ્રવાહરૂપૈરુપચર્યમાણાયાઃ
બન્ધનં - સર્વાવિભાગસારં તાદાત્મ્યમ્ મૂર્ધાદિષુ કેવલેષ્વપિ
પ્રત્યેકં સર્વાણિ વક્ત્રાદીનિ પરસ્પરં વિશેષણાનિ તચ્ચ નિર્ણીતમેવ
સર્વસર્વાત્મકત્વનિર્ણયેનૈવ દિશ્યમાના ઘટાદ્યા એવ દિશઃ તાશ્ચ
સ્વાપેક્ષયા દશૈવ ભવન્તિ તત્રાપિ એતદેવ બન્ધનમ્ -
આત્મસાક્ષાત્કારાત્મકમ્ એતચ્ચ તાલત્રયેણ તાલા પ્રતિષ્ઠાવિશ્રાન્તિઃ તત્ર
સકારાદિ હૃદયમેવ તચ્ચ
પ્. ૨૬૪)
સશબ્દં મધ્યમાન્તં શબ્દનં હિ શબ્દઃ તચ્ચ મધ્યમૈવ - વૈખર્યાઃ
તચ્છેષાત્મકત્વાત્ - ઇત્યુક્તં બહુશઃ । એષા ચ વિઘ્નાનામ્ - અભેદાત્મનિ
અખણ્ડિતે પરમાત્મનિ ખણ્ડનાત્મકસંકોચસારભેદકલ્લોલકલઙ્કાનાં
શાન્તિઃ - અભેદભૈરવાર્ણવતાદાત્મ્યમેવ યદાહુઃ શ્રીસોમાનન્દપાદાઃ
અસ્મદ્રૂપસમાવિષ્ટઃ સ્વાત્મનાત્મનિવારણે ।
શિવઃ કરોતુ પરયા નમઃ શક્ત્યા તતાત્મને ॥
ઇતિ । એવમેવ સપ્તવિંશતિજપ્તં તોયમિત્યર્ઘપાત્રવિધિઃ તોયમત્ર સર્વમેવ
હૃદયદ્રવાત્મ - અનિયન્ત્રિતત્વાત્ અસંકોચદાનાચ્ચ પુષ્પં વ્યાખ્યાતમ્
લિઙ્ગં ચ
* * * * * * * યત્ર લીનં ચરાચરમ્ ।
ઇત્યેતદપિ નિર્ણીતમેવ વિશ્વાત્મનિ તત્ત્વે આસિ-ક્રિયાયામધિકરણસ્ય કર્તુશ્ચ
આસનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાત્ કલ્પ્યમાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ કલ્પ્યમાનત્વં
પ્. ૨૬૫)
ચતુર્દશેન ઔકારેણ - તસ્યૈવ ત્રિશૂલરૂપત્વાત્ ઇત્યુક્તમેવ । સૃષ્ટિઃ -
આદિક્ષાન્તતાદાત્મ્યમયં હૃદયં શક્તિર્ગુહ્યમિતિ વીરત્વમ્ અત એવ આસનમપિ
સર્વં તત્રૈવ - આધારાધેયયોઃ પરસ્પરૈકરૂપત્વાત્ યથોક્તમ્
સર્વભૂતસ્થમાત્માનમ્ * * * * * * * * ।
ઇત્યાદિ - સંપુટીકરણસૃષ્ટેરાદિક્ષાન્તાયાઃ પ્રત્યેકં સર્વશશ્ચ
હૃદયબીજેન પરતત્ત્વ એવોલ્લાસાત્ સંહારાચ્ચ ન ચાનવસ્થેત્યુક્તમેવ
સૃષ્ટેશ્ચ સંપૂટીકરણમુભયસંઘટ્ટક્ષોભાનન્દરૂપં
તદુત્થદ્રવ્યોપયોગોઽપિ ક્ત્વા અત્ર શબ્દપ્રતીતિપૌર્વાપર્યમાત્રે સર્વતત્ત્વૈઃ
સુષ્ઠુ અભેદેન સમ્યગનપાયિતયા પૂર્ણત્વં સર્વત્ર ચ પરમાણાવપિ યદા
સમન્તાત્ ભરણં - સર્વાત્મીકરણં સર્વૈર્વા
ઘટસુખતિર્યઙ્નરવિરિઞ્ચિવિષ્ણુરુદ્રમન્ત્રસદાશિવાદિપ્રમાતૃરૂપૈઃ
અવયવમાનૈરહમેકરસસાવયવિત્વં નિર્ણીતમેવ અત એવ
વિશિષ્ટાકૃત્યાયુધાદિધ્યાનમત્ર નોક્તમ્ - તસ્ય નિર્મેયત્વાત્
આરુરુક્ષુરેતાવન્ત્રિકાર્થાભિલાષુકશ્ચ
પ્. ૨૬૬)
કથમારોહતુ? ઇતિ ચેત્ - કસ્યાયમર્થિભાવો મા તર્હિ આરુક્ષત્
સિદ્ધાતન્ત્રાદિવિધિમેવ તદાશયેનૈવ
નિરૂપિતતદ્ધ્યાનાદિસંકોચમાલમ્બતામ્ અસંકોચિતાનુત્તરપદે હિ અનધિકૃત
એવ એષ એવ સદોદિતો યોગઃ ગન્ધપુષ્પાદિ નિર્ણીતમ્ યથા - શબ્દઃ સહાર્થે
તૃતીયા ચ તત્રૈવોક્તા પરયૈવ હૃદયરૂપયા પૂજયેત્ કથં? ભક્ત્યા -
તાદાત્મ્યાનુપ્રવેશપ્રહ્વતાત્મના ભક્ત્યા સ્વયં કૢપ્તેન
પૂજ્યપૂજકવિભાગેન પૂજ્યો હિ સ્વયં સૃજ્યતે સ પરં
સ્વતન્ત્રચિન્મયતાપરમાર્થ એવ - અનુત્તરસ્વાતન્ત્ર્યબલાત્ ન ઘટાદિરિવ જડ ઇતિ
વિશેષોઽત્ર તદુક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
સ્વાતન્ત્ર્યામુક્તમાત્માનં સ્વાતન્ત્ર્યાદદ્વયાત્મનઃ ।
પ્રભુરીશાદિસંકલ્પૈર્નિર્માય વ્યવહારયેત્ ॥
ઇતિ । ભક્ત્યા ચ લક્ષણયા પૂજનેન પરં તત્ત્વં લક્ષ્યતે -
સર્વક્રિયાસ્વેવંરૂપતાપ્રત્યભિજ્ઞાનમુપાયત્વાત્ લિપ્યક્ષરસ્યેવ
માયીયવર્ણવ્યુત્પત્તૌ તસ્યાપિ ચ વર્ણવીર્યાનુપ્રવેશ ઇવાત્માનં નિવેદયેત્
પ્. ૨૬૭)
અન્યસ્ય નિવેદ્યસ્યાભાવાત્ એવં ચ આત્માનમેવ નિઃશેષેણ નિરુત્તરપદં
વેદયેત્ અનુત્તરસત્તાનુસારેણ અત્ર સંભાવનાયાં લિઙ્ -
સતતમેવંમયત્વેનૈવાવસ્થિતેઃ ઇતિ હિ ઉક્તમ્ ઉપાસાનુસારેણ તુ નિયોગાદાવપિ ।
એવમ્ આ સમન્તાત્ સર્વત્ર સદા યત્ ખ્યાતં
પારમાર્થિકશુદ્ધશિવસ્વરૂપપ્રથાત્મિકા ખ્યાતિઃ તદેવ યજનં
પરભૈરવસંવિદ્દેવતાયાઃ પૂજનાત્ તયા ચ
તાદાત્મ્યસમ્યગ્ગમનરૂપતાકરણાત્ સર્વત્ર ચ
પરિમિતાત્મીયાત્મરૂપસ્વત્વનિવૃત્ત્યા
પરિપૂર્ણચિદ્ધનશિવશક્ત્યાત્મકાત્મીયરૂપપરસ્વત્વાપાદનાત્મકાત્
દાનાચ્ચ એતદેવ અગ્નિકાર્યં - સર્વવાસનાબીજાનાં
સર્વપદાર્થેન્ધનગ્રાસલામ્પટ્યજાજ્વલ્યમાને
શિવસંઘટ્ટક્ષોભક્ષુભિતપરશક્ત્યરણિસતતસમુદિતપરભૈરવ-
મહામહસિ સર્વાભિષ્વઙ્ગરૂપમ્હાસ્નેહાજ્યપ્રાજ્યપ્રતાપે હવનાત્
અન્તર્દાહાત્ અયમેવ અગ્નિકાર્યે વિધિર્દીક્ષાપર્યન્તોઽપિ નાન્યઃ પૃથક્ કશ્ચિત્ - ઇતિ
તાત્પર્યમ્ ।
પ્. ૨૬૮)
સ્વસ્વરૂપપરિજ્ઞાનં મન્ત્રોઽયં પારમાર્થિકઃ ।
દીક્ષેયમેષ યોગશ્ચ ક્રિયાયામપ્યનુત્તરઃ ॥
અત એવ પ્રાગેવોક્તમ્ [ઉત્તરસ્યાપ્યનુત્તરમિત્યસ્ય વ્યાખ્યાને પ્રાગેવોક્તમેતત્ ।]
યથાન્યત્ર મન્ત્રોપાસાદિક્રિયોત્તરેણ જ્ઞાનગ્રન્થેનોત્તીર્યતે નૈવમિહેતિ
યદુક્તમ્ ઉત્તરસ્યાપ્યનુત્તરમ્ ઇતિ સૂત્રે તદેવૈતદન્તેન ગ્રન્થેન નિર્વ્યૂઢં -
હૃદયસ્યૈવ યાગદીક્ષાક્રિયારૂપત્વાત્ [દ્વન્દ્વાન્તે શ્રૂયમાણઃ શબ્દઃ
પ્રત્યેકમભિસંબધ્યતે ઇતિ રૂપત્વશબ્દસ્ય પ્રત્યેકમત્ર સંબન્ધઃ ।] તસ્ય
ચાનુત્તરત્વાત્ । શ્રીસોમાનન્દપાદૈસ્તુ સ્રુક્સ્રુવસંસ્કારાદિ [શિવશક્તિરૂપૌ હિ
સ્રુક્સ્રુવૌ પરસ્પરૌન્મુખ્યેન સ્થાપનીયાવિતિ બાહ્યેઽપિ ક્રમઃ ।]
સર્વંસહત્વપ્રતિપાદનેનાપિ અખણ્ડિતત્વાભિપ્રાયેણ નિરૂપિતમ્ એવમાદૌ
અઙ્ગહૃદ્ભેદધૂલિભેદાદ્યપિ [ચૂર્ણિકાદિભેદો ન્યાસરૂપઃ ।] તદ્રૂપં
યુજ્યતે ન કિંચિદત્ર નાપ્યુપપદ્યતે નાપ્યસ્તિ નાપ્યધરશાસ્ત્રપાતિત્વેન
તદુપજીવકત્વમ્ ઇતિ નિર્ણીતપ્રાયમેવ ॥
પ્. ૨૬૯)
કિમેવમુપાસાયાં ભવતિ? ઇત્યવતરતિ
કૃતપૂજાવિધિઃ સમ્યક્-
સ્મરન્બીજં પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
એવમનવરતં વ્યવહારેષ્વપિ બીજં સ્મરન્નેવ સ્મરણાદેવ કૃતપૂજાવિધિઃ
પ્રકર્ષેણાન્યકુલશાસ્ત્રાદિશૈવવૈષ્ણવાન્તશાસ્ત્રાતિરેકેણૈવ
ભગવદ્ભૈરવભટ્ટારકરૂપસમાવિષ્ટઃ
નિજપરસંવિચ્ચમત્કારવશનિર્મિતભાવક્રીડાડમ્બરો જીવન્મુક્ત એવ
પ્રથમોક્તનયેન ભવતિ ઇત્યનુભવ એવાયમાવર્તતે ન ત્વન્યત્ કિંચિદિતિ
સ્મરણમ્ ઉક્તમ્ । શ્રીમતશાસ્ત્રેષ્વેવમેવ
ઉપાસકસ્ત્વનનુપ્રવિષ્ટવીર્યસત્તાસારહૃદયોઽપિ ક્રમપૂજામાહાત્મ્યાત્
બીજં સમ્યક્ સ્મરન્ પ્રાપ્તહૃદયાખ્યતત્ત્વમન્ત્રવીર્યઃ પ્રકર્ષેણ સિદ્ધ્યતિ -
ક્રમપૂજામાહાત્મ્યાદેવ તારતમ્યાતિશયાત્ સ્વયં વા
પ્રસન્નગુરુભટ્ટારકવદન -
પ્. ૨૭૦)
કમલાદ્વા મન્ત્રવીર્યં હૃદયાત્મકમાસાદયતિ જીવન્મુક્તશ્ચ ભવતીતિ
યાવત્ । અત્ર દ્વારપરિવારગુરુપૂજનં ગુણં ખણ્ડનાં [અત્ર
દેહલીદીપન્યાયેન નશબ્દો યોજનીયસ્તેન ન ગુણમાવહતિ ન વા
ખણ્ડનામાવહતીત્યર્થઃ ।] વા ન વહતિ તત એવ ભટ્ટપાદૈઃ ન્યરૂપિ । અત્ર તુ
કુલપર્વાણિ [પૂરણાદ્વિધેઃ પર્વં તચ્ચ ષોઢા - સામાન્યં
સામાન્યસામાન્યં સામાન્યવિશેષો વિશેષસામાન્યં વિશેષો
વિશેષવિશેષ ઇતિ એતચ્ચાન્યત્ર વિસ્તરતો નિરૂપિતમ્ । તદ્વિધિઃ
યથાદૃષ્ટમણ્ડલોઽપિ પર્વદિનાનિ પૂજયન્ વર્ષાદેવ પુત્રકોક્તં ફલમેતિ
વિના સંધ્યાનુષ્ઠાનાદિભિરિતિ તથા પવિત્રકવિધિઃ વિધિપૂર્વકઃ
પરમેશ્વરાજ્ઞાપૂરકશ્ચ યથોક્તમ્ વિના પવિત્રકેણ સર્વં નિષ્ફલમિતિ તત્ર

કાલપરિચ્છેદોઽન્યત્રાન્વેષ્યઃ તદ્વિધિર્યથા સુવર્ણમુક્તારત્રવિરચિતાત્
પ્રભૃતિ પટ્ટસૂત્રકાર્પાસકુશાન્તમપિ કુર્યાત્ તચ્ચ તત્ત્વસંખ્યાગ્રન્થિકં
સતિ વિભવે માસિ માસિ પવિત્રકમ્ અથવા ચતુર્ષુ માસેષુ સકૃદ્વા તદકરણે
પ્રાયશ્ચિત્તં જપેત્ જ્ઞાન્યપિ સંભવદ્વિત્તોઽપ્યકરણે પ્રત્યવૈતિ
જ્ઞાનનિન્દાપત્તિશ્ચ ।] પવિત્રં ચેતિ સમ્યક્ત્વં પૂજાવિધેઃ
યત્રાન્તરખિલં ભાતિ યચ્ચ સર્વત્ર ભાસતે ।
સ્ફુરત્તૈવ હિ સા હ્યેકા હૃદયં પરમં બુધાઃ ॥
પ્. ૨૭૧)
રાસભી વડવા વાપિ સ્વં જગજ્જન્મધામ યત્ ।
સમકાલં વિકાસ્યૈવ સંકોચ્ય [સંકોચ્યાન્તર્મુખીકૃત્ય વિકાસ્ય
બહિર્મુખીકૃત્ય હૃષ્યતિ સ્વાત્મન્યાનન્દાતિશયમનુભવતિ તથૈવોભયસ્ય
ભૈરવસ્ય ભૈરવ્યાશ્ચ મહાનન્દં વિસર્ગભુવમિત્યર્થઃ । એતદેવ હિ
નામાસ્ય પરસ્ય પ્રકાશસ્યાનન્યસાધારણં રૂપં તત્ સદૈવ
સૃષ્ટિસંહારકારિત્વમિતિ અન્યથા હિ અસ્ય જડેભ્યો વૈલક્ષણ્યં ન સ્યાદિતિ ।]
હૃદિ હૃષ્યતિ ॥
તથોભયમહાનન્દસૌષુમ્નહૃદયાન્તરે ।
સ્પન્દમાનમુપાસીત હૃદયં સૃષ્ટિલક્ષણમ્ ॥
ધ્યાયન્સ્મરન્પ્રવિમૃશન્કુર્વન્વા યત્ર કુત્રચિત્ ।
વિશ્રાન્તિમેતિ યસ્માંચ્ચ પ્રોલ્લસેદ્ધૃદયં તુ તત્ [ઉક્તં ચ
એકીકૃતમહામૂલશૂલન્નૈસર્ગિકે હૃદિ ।
પરસ્મિન્નેતિ વિશ્રાન્તિં સર્વાપૂરણયોગતઃ ॥
અથ તત્પૂર્ણવૃત્ત્યૈવ વિશ્વાવેશમયં સ્થિતમ્ ।
પ્રકાશસ્યાત્મવિઽસ્રાન્તાવહમિત્યેવ દૃશ્યતામ્ ॥
અનુત્તરવિમર્શે પ્રાગ્વ્યાપારાદિવિવર્જિતે ।
ચિદ્વિમર્શઃ પરાહંકૃત્ પ્રથમોલ્લાસિનિ સ્ફુરેત્ ॥
ઇતિ ।] ॥
તદેકમેવ યત્રૈતજ્જ્ઞાનં વૈકલ્પિકં પરમ્ ।
તત્ત્વાનિ ભુવનાભોગાઃ શિવાદિપશુમાતરઃ ॥
સ્વં સ્વં વિચિત્રં વિન્દન્તઃ સ્વરૂપં પારમાર્થિકમ્ ।
ચિત્રીકુર્વન્ત્યેવ યાન્તિ તાં ચિત્રાં સંવિદં પરામ્ ॥
પ્. ૨૭૨)
દશાદ્રવ્યક્રિયાસ્થાનજ્ઞાનાદિષ્વપિ સર્વશઃ ।
અશઙ્કયૈવ સંક્રામઃ પૂજાસ્ય સતતોદિતા ॥
ક્રમપૂજનમાત્રં ચ કુલપર્વપવિત્રકૈઃ ।
સહાત્ર પૂજને પ્રોક્તં સમ્યક્ત્વં ત્રિકશાસને ॥
યથોક્તમ્
દ્રવાણામિવ શારીરં [વીર્યલક્ષણમ્ ।] વર્ણાનાં સૃષ્ટિબીજકમ્ ।
શાસનાનાં ત્રિકં શાસ્ત્રં મોક્ષાણાં ભૈરવી સ્થિતિઃ ॥
ઉપાસાયાઃ સમાપત્તિર્વ્રતાનાં વીરવૃત્તિતા ।
તથૈવ પર્વમધ્યે તુ કુલપર્વાણિ શાસને ॥
સર્વેષાં ચાપિ યાગાનાં પૂરણાય પવિત્રકમ્ ।
પવિત્રકં ન કુર્વન્તિ ચતુસ્ત્રિદ્વિઃસકૃત્તુ યે ॥
કુલપર્વ ન જાનન્તિ તેષાં વીર્ય ન રોહતિ ।
ફુર-ઇ ફુરણમ અલહ કા-અવ્યહ પર દે-ઉ સોહિ અ-ઉસ મગાહ સવ્ય કાલ
નીસંકસ-ઊ સહજા જાણુ પૂજસ પજ્જ ઇ ઇ ઉ ઉ હ ॥
એવમનુત્તરસ્વરૂપં વિસ્તરતો નિર્ણીતં - યત્ર ભાવનાદ્યનવકાશઃ
પ્રસંખ્યાનમાત્રમેવ દૃઢચમત્કાર -
પ્. ૨૭૩)
લક્ષણહૃદયઙ્ગમતાત્મકપ્રતિપત્તિદાર્ઢ્યપર્યન્તં
યત્રોપાયધૌરેયધારાધરાણિ ધત્તે સિદ્ધિપ્રેપ્સુષુ તુ યોગો વક્તવ્યઃ -
સ્વાતન્ત્ર્યાનીયમાનાસ્વપિ દૃષ્ટયોગસિદ્ધિષુ લૌકિકપ્રસિદ્ધિનિયત્યુત્તરત્વેઽપિ
પારમેશવ્યવસ્થારૂપનિયત્યનતિક્રમાત્ યદુક્તં શિવદૃષ્ટૌ
તથાપિ ચિત્રકર્માર્થમુપાયો વાચ્ય આદરાત્ ।
ઇતિ તત્રાપિ ચાનુત્તરરૂપસ્ય નાસ્તિ ખણ્ડના કાચિત્ - દૃષ્ટસિદ્ધિપ્સાયત્નસ્યેવ
તદાપ્તિતત્ફલવિશ્રાન્ત્યાદેરપિ પરૈકમયત્વાત્ કિન્તુ જીવન્મુક્તાપેક્ષયા
મન્દશક્તિપાતોઽસાવુચ્યેત અપૂર્ણપ્રાયત્વાત્ ॥
તં યોગમાર્ગં નિરૂપયિતું ગ્રન્થશેષોઽવતરતિ
આદ્યન્તરહિતં બીજં
વિકસત્તિથિમધ્યગમ્ ।
હૃત્પદ્માન્તર્ગતં ધ્યાયેત્ -
સોમાંશં નિત્યમભ્યસ્યેત્

પ્. ૨૭૪)
એતદેવ હૃદયબીજં દીપકાભાવાત્ ગમાગમશૂન્યત્વાત્ સતતોદિતત્વાચ્ચ
અનાદ્યન્તં તદેવ વિકસત્ પરિપૂર્ણત્વં યાતં તિથીનાં મધ્યગં
હૃદયત્વાત્ તદેવ સંકોચવિકાસધર્મોપચરિતપદ્મભાવે કન્દે ગુહ્યે હૃદૈવ
ધ્યાયેત્ કિં ચ અસ્ય ધ્યાનમાહ સોમાંશં ષોડશકલાત્મકં સોમરૂપમ્
અભિતઃ સમન્તાદસ્યેત્ ક્ષિપેત્ - પરીપૂર્ણચન્દ્રસ્યાસ્ય હૃત્કર્ણિકાનિવેશિકલયા
સ્વસ્વદ્વાદશાન્તગપુષ્પાદ્યુદયસ્થાનાત્ આહૃતામૃતસ્પર્શઃ
પ્રોદ્યન્નાદાનુસારચુમ્બિકાલક્ષણકાકચઞ્ચુપુટમુદ્રામુદ્રિતઃ
પુનસ્તદપસૃતશિશિરામૃતરસાસ્વાદવિકસ્વરહાર્દસોમપ્રસરન્નાદ-
નિર્મથિતસુધાપાનપૂરિતચન્દ્રમાઃ પુનઃ
સૂર્યકલોદયમયાનચ્કસકારમાત્રવિશ્રાન્તો
રોમાઞ્ચસ્તોભોત્પતનવાષ્પકમ્પસ્તમ્ભાદ્યનુગૃહીતદેહોઽભ્યાસં કુર્યાદિતિ
ભટ્ટધનેશ્વરશર્મા । આદ્યન્તરહિતં સકારમાત્રં
ષોડશાકારાદિતિથિસહિતં કલાગ્રાસક્રમેણ હૃદયેઽન્તર્નિક્ષિપેત્
નાલિકાજલાકર્ષણવત્ ચલનક-
પ્. ૨૭૫)
મ્પનસ્પન્દનસમાવિષ્ટમૂલાધારત્રિકોણભદ્રકન્દહૃન્મુખમુદ્રાસુ
યુગપદેવ
વિલંબિતમધ્યદ્રુતતરતદતિશયાદિધારાપ્રાપ્તિવશગલિતસૂર્યસોમ-
કલાજાલગ્રાસે આદ્યન્તરહિતં કૃત્વા આદ્યન્તાભ્યામેતદ્બીજમાતૃકાપેક્ષયા
ઔકારસકારાભ્યાં રહિતં વિશ્લેષણયુક્તિલબ્ધવીર્યપરિચયં ધ્રુવં
વિસર્ગાત્મકં વિકસતાં પઞ્ચદશાનાં તિથીનાં યન્મધ્યં
તિથિરહિતમેવ ગ્રસ્તકાલં ષોડશં તતોઽપિ ગચ્છતિ યત્ સપ્તદશી કલા ઇત્યુક્તમ્
સોમસ્ય ષોડશાત્મકમ્ આમૃતમંશં હૃત્કમલે ધ્યાયેત્ તદેવ
નિત્યમભ્યસ્યેદિત્યસ્મદ્ગુરવઃ તથાહિ - સહોમયા ભગવત્યા
સંઘટ્ટાત્મકસમાપત્તિક્ષોભેણ તત્ત્વનિર્મથનાત્મના વર્તતે ઇતિ સોમો
ભટ્ટારકઃ તસ્ય સમગ્રભાવાવયવિનઃ પરિપૂર્ણાહમાત્મનોંઽશો
નીલસુખાદિઃ તદેવમભ્યસ્યતિ
સ્વસ્વરૂપાવર્તનસૃષ્ટિસંહારાવર્તચક્રાક્ષમાલિકયા પુનઃ
પુનરાવર્તયતીતિ યત્ સત્યં ભાવ્યતે સ એવ એષ સતતોદિતો હૃદયજપઃ
સંભાવનાયાં લિઙ્ ।
પ્. ૨૭૬)
અન્યે તુ હૃત્સ્થાનાત્ દ્વાદશાન્તં યશ્ચારઃ ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલઃ તત્ર
સૂર્યરૂપતયોલ્લાસ્ય બહિરર્ધતુટિમાત્રં વિશ્રમ્ય
અવિનાશ્યમૃતાખ્યવિસર્ગરૂપસોમકલોદયે સપાદાઙ્ગુલદ્વિતયમાત્રાયાં
તુટૌ તુટૌ પ્રત્યેકં ચન્દ્રકલાપરિપૂરણે પઞ્ચદશ્યાં તુટૌ પૂર્ણાયાં
હૃત્પદ્મે પૂર્ણશ્ચ ભવતિ અર્ધતુટિમાત્રં ચ તત્રાપિ વિશ્રાન્તિઃ એવં
ષોડશતુટ્યાત્મા ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલશ્ચારો ભવતિ
ઇત્યવસ્થાયામાદ્યન્તરહિતમ્ અનસ્તમિતત્વાત વિકસત્સુ દ્વિતીયાદિષુ અન્તર્ગતં
સોમાંશં વિસર્ગરૂપં હૃત્પદ્મમધ્યે વિશ્લિષ્ય સપ્તદશાત્મકં
પરિશીલનેન ધ્યાયન્ કલાગ્રાસાભ્યાસં કુર્યાત્ ઇત્યાદિ સમાદિશન્ સર્વં
ચૈતત્ યુક્તમેવ મન્તવ્યમ્ । અત્ર ચાવૃત્ત્યાનન્તં વ્યાખ્યાનં
સૂત્રત્વાદુપપન્નમેવ યત ઉક્તમ્ અનન્તાર્થસૂત્રણાત્સૂત્રમ્ ઇતિ ત્રિંશિકા
ચાનુત્તરસૂત્રમ્ ઇતિ ગુરવઃ । એવં પૂર્વેષ્વપિ શ્લોકસૂત્રેષુ

પ્. ૨૭૭)
કિમ્ ઇત્થમભ્યાસે સતિ ભવતિ? ઇત્યાહ
યાન્યાન્કામયતે કામાં-
સ્તાંસ્તાઞ્છીઘ્રમવાપ્નુયાત્ ।
અસ્માત્પ્રત્યક્ષતામેતિ
સર્વજ્ઞત્વં ન સંશયઃ

એવમભ્યાસાત્ યદ્યત્કામયતે તત્તદચિરાદેવ
તથાવિધસર્વમયહૃદયવીર્યસમુચ્છલિતેચ્છાપ્રસરાવષ્ટમ્ભવિશેષ-
બલોદ્યોગસંરમ્ભસોત્સાહઃ પુનઃ પુનઃ તત્સ્થિતિરૂઢીરૂપાભ્યાસાત્
પ્રાપ્નોતિ કિં બહુના સર્વજ્ઞત્વં - પરભૈરવાત્મકત્વમનેનૈવ દેહેન ઇતિ
સર્વમુક્ત્વોપસંહ્રિયતે પર્યન્તે હિ પ્રસરસ્યોપસંહારે
વિશ્રાન્તિરૂપાકુલસત્તાસાદને ભૈરવતા-ઇત્યુક્તમસકૃત્

સોઽયમુપસંહારગ્રન્થઃ
એવં મન્ત્રફલાવાપ્તિ-
રિત્યેતદ્રુદ્રયામલમ્ ।
પ્. ૨૭૮)
એતદભ્યાસતઃ સિદ્ધિઃ
સર્વજ્ઞત્વમવાપ્યતે

મન્ત્રાણાં શાસ્ત્રાન્તરીયાણાં વર્ણાનાં ચ ફલમેવમવાપ્યતે
નાન્યથેતિ સમાપ્તૌ રુદ્રસ્ય રુદ્રાંયાશ્ચ યદ્યામલં - સંઘટ્ટઃ
નિર્વિભાગપ્રશ્નોત્તરરૂપસ્વરૂપામર્શનપ્રસરાત્ આરભ્ય
યાવદ્બહિરનન્તાપરિગણનીયસૃષ્ટિસંહારશતભાસનં યત્રાન્તઃ
તદેતદકુલોપસંહૃતમેવ - ઇતિ પ્રસંખ્યાનનિગમનમ્ ।
એતદભ્યાસાત્સર્વજ્ઞત્વમ્ ઇતિ યોગફલનિગમનમ્ । સતતોદિતં હિ એતત્સર્વસ્ય ઇતિ
શિવમ્ ॥
ઇત્થં પ્રપન્નજનતોદ્ધરણપ્રવૃત્ત-
શ્રીમન્મહેશ્વરપદામ્બુજચઞ્ચુરીકઃ ।
વૃત્તિં વ્યધાત્ત્રિકરહસ્યવિમર્શગર્ભાં
કાશ્મીરિકાચ્ચુખલકાદધિગમ્ય જન્મ

એતાવદેતદિતિ કસ્તુલયેત્પ્રસહ્ય
શ્રીશાંભવં ગતમનર્ગલિતાશ્ચ વાચઃ ।
પ્. ૨૭૯)
એતત્તુ તાવદખિલાત્મનિ ભાતિ યન્મે
ભાતં તતોઽત્ર સુધિયો ન પરાઙ્મુખાઃ સ્યુઃ

અજ્ઞસ્ય સંશયવિપર્યયભાગિનો વા
જ્ઞાનં પ્રકમ્પરહિતં પ્રકરોતિ સમ્યક્ ।
રૂઢસ્ય નિશ્ચયવતો હૃદયપ્રતિષ્ઠાં
સંવાદિનીં પ્રકુરુતે કૃતિરીદૃશીયમ્

એતાવદર્થરસસંકલનાધિરૂઢ-
ધારાધિરૂઢહૃદયો વિમૃશેદતોઽપિ ।
યદ્યુત્તરં તદપિ નૈવ સહેત નેદં
સોપાનમેતદમલં પદમારુરુક્ષોઃ

કશ્મીરેષુ યશસ્કરસ્ય નૃપતેરાસીદમાત્યાગ્રણીઃ
શ્રીમાન્વલ્લભ ઇત્યુદાહૃતતનુર્યઃ પ્રગ્ર્યજન્મા દ્વિજઃ ।
તસ્ય સ્વાઙ્ગભવઃ પ્રસિદ્ધિપદવીપાત્રં સમગ્રૈર્ગુણૈઃ
શ્રીશૌરિઃ શિશુચન્દ્રચૂડચરણધ્યાનૈકરત્નાકરઃ

શીલસ્યાયતનં પરસ્ય યશસો જૃમ્ભાસ્પદં નર્મભૂ-
ર્વાત્સલ્યસ્ય સમગ્રલોકકરુણાધર્મસ્ય જન્મસ્થિતિઃ ।
શ્રીમદ્વત્સલિકાભિધા સહચરી તસ્યૈવ ભક્ત્યુલ્લસત્-
પ્રોદ્રિક્તાન્તરવૃત્તિ શંકરનુતૌ યસ્યા મનો જૃમ્ભતે

તસ્યૈવાત્મભવો વિભાવિતજગત્સર્ગસ્થિતિઃ શંકર-
ધ્યાનાર્ચાપરિચિન્તનૈકરસિકઃ કર્ણાભિધાનો દ્વિજઃ ।
પ્. ૨૮૦)
યો બાલ્યેઽપ્યથ યૌવનેઽપિ વિષયાસક્તિં વિહાય સ્થિરા-
મેનામાશ્રયતે વિમર્શપદવીં સંસારનિર્મૂલિનીમ્

ભ્રાતા મમૈવ શિવશાસનરૂઢચિત્તઃ
પ્રેપ્સુઃ પરાત્મનિ મનોરથગુપ્તનામા ।
યઃ શાસ્ત્રતન્ત્રમખિલં પ્રવિવેક્તુકામઃ
પ્રાપ્તું પરં શિવપદં ભવભેદનાય

શિવશાસ્ત્રૈકરસિકઃ પદવાક્યપ્રમાણવિત્ [પદમિતિ વ્યાકરણમ્ । વાક્યં
મીમાંસા । પ્રમાણં તર્કઃ ।] ।
રામદેવાભિધાનશ્ચ ભૂષિતોત્તમજન્મકઃ

એતત્પ્રિયહિતકરણ-
પ્રરૂઢહૃદયેન યન્મયા રચિતમ્ ।
માર્ગપ્રદર્શનં તત્
સર્વસ્ય શિવાપ્તયે ભૂયાત્

અન્તર્વેદ્યામત્રિગુપ્તાભિધાનઃ
પ્રાપ્યોત્પત્તિં પ્રાવિશત્પ્રાગ્ર્યજન્મા ।
શ્રીકાશ્મીરાંશ્ચન્દ્રચૂડાવતારૈ-
ર્નિઃસંખ્યાકૈઃ પાવિતોપાન્તભાગાન્

તસ્યાન્વધાયે મહતિ પ્રસૂતા-
દ્વરાહગુપ્તાત્પ્રતિલબ્ધજન્મા ।
સંસારવૃત્તાન્તપરાઙ્મુખો યઃ
શિવૈકચિત્તશ્ચુ?ખલાભિધાનઃ

પ્. ૨૮૧)
તસ્માદ્વિવેચિતસમસ્તપદાર્થજાતા-
લ્લબ્ધ્વાપિ દેહપદવીં પરમેશપૂતામ્ ।
પ્રાપ્તાભયોઽભિનવગુપ્તપદાભિધાનઃ
પ્રાવેશયત્ત્રિકસતત્ત્વમિદં નિગૂઢમ્

યે તાવત્પ્રવિવેકવન્ધ્યહૃદયાસ્તેભ્યઃ પ્રણામો વરઃ
કેઽપ્યન્યે પ્રવિવિઞ્ચતે ન ચ ગતાઃ પારં ઘિગેતાઞ્જડાન્ ।
યસ્ત્વન્યઃ પ્રવિમર્શસારપદવીસંભાવનાસુસ્થિતો
લક્ષૈકોઽપિ સ કશ્ચિદેવ સફલીકુર્વીત યત્નં મમ

સ્વાત્માનં પ્રવિવેક્તુમપ્યલસતાં યે વિભ્રતિ પ્રાર્થના
તાન્પ્રત્યાત્મકદર્થનાન્ન પરતઃ કિંચિત્ફલં સોષ્યતે ।
વિશ્વસ્યાસ્ય વિવિક્તયે સ્થિરધિયો યે સંરભન્તે પુનઃ
તાનભ્યર્થયિતું મયૈવ વિહિતો મૂર્ધ્ના પ્રણામાદરઃ

ભ્રામ્યન્તો ભ્રમયન્તિ મન્દઘિષણાસ્તે જન્તુચક્રં જડં
સ્વાત્મીકૃત્ય ગુણાભિધાનવશતો બદ્ધ્વા દૃઢં બન્ધનૈઃ ।
દૃષ્ટ્વેત્થં ગુરુભારવાહવિધયે યાતાનુયાતાન્પશૂન્
તત્પાશપ્રવિકર્તનાય ઘટિતં જ્ઞાનત્રિશૂલં મયા

બહુભિરપિ સોઽહમેવ
ભ્રમિતસ્તત્ત્વોપદેશકંમન્યૈઃ ।
તત્ત્વમિતિ વર્ણયુગમપિ
યેષાં રસના ન પસ્પર્શ

પરમેશ્વરઃ પ્રપન્ન-
પ્રોદ્ધરણકૃપાપ્રયુક્તગુરુહૃદયઃ ।
પ્. ૨૮૨)
શ્રીમાન્દેવઃ શંભુ-
ર્મામિયતિ નિયુક્તવાંસ્તત્ત્વે

તત્તત્ત્વનિર્મલસ્થિતિ-
વિભાગિહૃદયે સ્વયં પ્રવિષ્ટમિવ ।
શ્રીસોમાનન્દમતં
વિમૃશ્ય મયા નિબદ્ધમિદમ્

હંહો હૃચ્ચક્રચારપ્રવિરચનલસન્નિર્ભરાનન્દપૂર્ણા
દેવ્યોઽસ્મત્પાશકોટિપ્રવિઘટનપટુજ્ઞાનશૂલોર્ધ્વધારાઃ ।
ચેતોવાક્કાયમેતદ્વિગતભવભયોત્પત્તિ યુષ્માસુ સમ્યક્
પ્રોતં યત્તેન મહ્યં વ્રજતકિલ હૃદિ દ્રાક્પ્રસાદં પ્રસહ્ય

વ્યાખ્યાદિકર્મપરિપાટિપદે નિયુક્તો
યુષ્માભિરસ્મિ ગુરુભાવમનુપ્રવિશ્ય ।
વાક્ચિત્તચાપલમિદં મમ તેન દેવ્ય-
સ્તચ્ચક્રચારુચતુરસ્થિતયઃ ક્ષમધ્વમ્

સમાપ્તમિદં પરાત્રિંશિકાતત્ત્વવિવરણમ્ ॥
શતૈરેકોનવિંશત્યા ત્રિંશિકેયં વિવેચિતા ।
સર્વેષુ ત્રિકશાસ્ત્રેષુ ગ્રન્થીર્નિર્દલયિષ્યતિ ॥
ઇતિ શ્રીપરાત્રિંશિકા સમાપ્તા
વૃવિતિશ્ચાત્ર
તત્ર ભવત્ - શ્રીમન્મહામાહેશ્વરાચાર્યવર્ય-
શ્રીમદભિનવગુપ્તાચાર્યવિરચિતા
પ્. ૨૮૩)
સદ્વિદ્યાનાં સંશ્રયે ગ્રન્થવિદ્વદ્-
વ્યૂહે હ્રાસં કાલવૃત્ત્યોપયાતે ।
તત્તત્સદ્ધર્મોદ્દિઘીર્ષૈકતાન-
સત્પ્રેક્ષૌજઃશાલિના કર્મવૃત્ત્યૈ

શ્રીમત્કશ્મીરાધિરાજેન મુખ્યૈ-
ર્ધર્મોદ્યુક્તૈર્મત્ત્રિભિઃ સ્વૈર્વિવેચ્ય ।
પ્રત્યષ્ઠાપિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનગર્ભ-
ગ્રન્થોદ્ધૃત્યૈ મુખ્યકાર્યાલયો યઃ

તત્રાજીવં નિર્વિશદ્ભિર્મુકુન્દ-
રામાધ્યક્ષત્વાશ્રિતૈઃ સદ્ભિરેષઃ ।
પૂર્ત્યા શુદ્ધ્યા વ્યાખ્યયા સંસ્કૃતઃ સ્તાત્
પૂર્ણો ગ્રન્થઃ શ્રેયસે સજ્જનાનામ્

(તિલકમ્)
શ્રીમત્સ્વાત્મશિવાર્પણં વોભવીતુ ।
સ્રોતઃ