pāraskaragṛhyasūtram · Chapter 1

pāraskaragṛhyasūtram
pāraskaragṛhyasūtram
śrīgaṇeśāya namaḥ

prathamam kāṇḍam
athāto gṛhyasthālīpākānāṃ karma

parisamuhyopalipyollikhyoddhṛtyābhyukṣyāgnimupasamādhāya dakṣiṇato brahmāsanamāstīrya praṇīya paristīryārthavadāsādya pavitre kṛtvā prokṣaṇīḥ saṃskṛtyārthavatprokṣya nirupyājyamadhiśritya paryagni kuryāt

sruvaṃ pratapya sammṛjyābhyukṣya punaḥ pratapya nidadhyāt

ājyamudvāsyotpūyāvekṣya prokṣaṇīśca pūrvavadupayamanānkuśānādāya samidho'bhyādhāya
paryukṣya juhuyāt

eṣa eva vidhiryatra kvaciddhomaḥ

[https://puranastudy.angelfire.com/pur_index2/aavasath.htm āvasathyādhānaṃ] dārakāle

dāyādyakāla ekeṣām

vaiśyasya bahupaśorgṛhādagnimāhṛtya

cātuṣprāśyapacanavatsarvam

araṇipradānameke

pañcamahāyajñā iti śruteḥ

agnyādheyadevatābhyaḥ sthālīpākaṃ śrapayitvā''jyabhāgāviṣṭvā''jyāhutīrjuhoti

tvanno'gne satvanno'gna imammevaruṇa tatvāyāmi ye te śatamayāścāgna uduttamaṃ bhavatanna ityaṣṭau purastāt

evamupariṣṭātsthālīpākasyāgnyādheyadevatābhyo hutvā juhoti

sviṣṭakṛte ca

ayāsyagnervaṣaṭ kṛtaṃ yatkarmaṇātyarīricaṃ devāgātu vida iti

barhirhutvā prāśnāti

tato brāhmaṇabhojanam

ṣaḍarghyā bhavantyācārya ṛtvigvaivāhyo rājā priyaḥ snātaka iti

pratisaṃvatsarānarhayeyuḥ

yakṣyamāṇāstvṛtvijaḥ

āsanamāhāryāha sādhu bhavānāstāmarcayiṣyāmo bhavantamiti

āharanti viṣṭaraṃ padyaṃ pādārthamudakamarghamācamanīyaṃ madhuparkaṃ dadhimadhughṛtamapihitaṃ kāṃsye kāṃsyena

anyastristriḥ prāha viṣṭarādīni

viṣṭaraṃ pratigṛhṇāti

varṣmo'smi samānānāmudyatāmiva sūryaḥ / imaṃ tamabhitiṣṭhāmi yo mā kaścābhidāsatītyenamabhyupaviśati

pādayoranyaṃ viṣṭara āsīnāya

savyaṃ pādaṃ prakṣālya dakṣiṇaṃ prakṣālayati

brāhmaṇaśceddakṣiṇaṃ prathamam

virājo doho'si virājo dohamaśīya mayi pādyāyai virājo doha iti

arghaṃ pratigṛhṇātyāpaḥ stha yuṣmābhiḥ sarvānkāmānavāpnavānīti

ninayannabhimantrayate samudraṃ vaḥ prahiṇomi svāṃ yonimabhigacchata / ariṣṭā asmākaṃ vīrā mā parāsecimatpaya iti

ācāmatyāmāganyaśasā saṃsṛja varcasā / taṃ mā kuru priyaṃ prajānāmadhipatiṃ paśūnāmariṣṭiṃ tanūnāmiti

mitrasya tveti madhuparkaṃ pratīkṣate

devasya tveti pratigṛhṇāti

savye pāṇau kṛtvā dakṣiṇasyānāmikayā triḥ prayauti namaḥ śyāvāsyāyānnaśane yatta āviddhaṃ tatte niṣkṛntāmīti

anāmikāṅguṣṭhena ca trirnirukṣayati

tasya triḥ prāśnāti yanmadhuno madhavyaṃ paramaṃ rūpamannādyam / tenāhaṃ madhuno madhavyena parameṇa rūpeṇānnādyena paramo madhavyo'nnādo'sānīti

madhumatībhirvā pratyṛcam

putrāyāntevāsine vottarata āsīnāyocchiṣṭaṃ dadyāt

sarvaṃ vā prāśnīyāt

prāgvā'sañcare ninayet

ācamya prāṇāntsaṃmṛśati vāṅma āsye nasoḥ prāṇo'kṣṇoścakṣuḥ karṇayoḥ śrotraṃ bāhvorbalamūrvorojo'riṣṭāni me'ṅgāni tanūstanvā me saheti

ācāntodakāya śāsamādāya gauriti triḥ prāha

pratyāha / mātā rudrāṇāṃ duhitā vasūnāṃ svasādityānāmamṛtasya nābhiḥ / pranuvocañcikituṣe janāya māgāmanāgāmaditiṃ vadhiṣṭa / mama cāmuṣya ca pāpmānaṃ hanomīti yadyālabheta

atha yadyutsisṛkṣenmama cāmuṣya ca pāpmā hata omutsṛjata tṛṇānyattviti brūyāt

na tvevāmāṃso'rghaḥ syāt

adhiyajñamadhivivāhaṃ kurutetyeva brūyāt

yadyapyasakṛtsaṃvatsarasya somena yajeta kṛtārghyā evainaṃ yājayeyurnākṛtārghyā iti śruteḥ

catvāraḥ pākayajñā huto'hutaḥ prahutaḥ prāśita iti

pañcasu bahiḥśālāyāṃ vivāhe cūḍākaraṇa upanayane keśānte sīmantonnayana iti

upalipta uddhatāvokṣite'gnimupasamādhāya

nirmanthyameke vivāhe

udagayana āpūryamāṇapakṣe puṇyāhe kumāryāḥ pāṇiṃ gṛhṇīyāt

triṣu triṣūttarādiṣu

svātau mṛgaśirasi rohiṇyāṃ vā

tisro brāhmaṇasya varṇānupūrvyeṇa

dve rājanyasya

ekā vaiśyasya

sarveṣāṃ śūdrāmapyeke mantravarjam

athaināṃ [http://puranastudy.byethost14.com/pur_index26/pva6.htm vāsaḥ] paridhāpayati jarāṃ gaccha paridhatsva vāso bhavākṛṣṭīnāmabhiśastipāvā / śataṃ ca jīva śaradaḥ suvarccā rayiṃ ca putrānanusaṃvyayasvāyuṣmatīdaṃ paridhatsva vāsa iti

athottarīyam / yā akṛntannavayaṃ yā atanvata / yāśca devīstantūnabhito tatantha / tāstvā devīrjarase saṃvyayasvāyuṣmatīdaṃ paridhatsva vāsa iti

athainau samañjayati / samañjantu viśvedevāḥ samāpo hṛdayāni nau / saṃmātariśvā saṃdhātā samudeṣṭrī dadhātu nāviti

pitrā prattāmādāya gṛhītvā niṣkāmati / yadaiṣi manasā dūraṃ diśo'nu pavamāno vā / hiraṇyaparṇo vaikarṇaḥ sa tvā manmanasāṃ karotvityasāviti

athainau samīkṣayati / aghoracakṣurapatighnyedhi śivā paśubhyaḥ sumanāḥ suvarccāḥ / vīrasūrddevakāmāsyonāśanno bhava dvipade śaṃ catuṣpade / somaḥ prathamo vivide gandharvo vivida uttaraḥ / tṛtīyo'gniṣṭe patisturīyaste manuṣyajāḥ / somo'dadadgandharvāya gandharvo'dadagnaye / rayiṃ ca putrāścādādagnirmahyamatho imām / sā naḥ pūṣā śivatamāmairaya sā na ūrū uśatī vihara / yasyāmuśantaḥ praharāma śepaṃ yasyāmu kāmā bahavo niviṣṭyā iti

pradakṣiṇamagniṃ paryāṇīyaike

paścādagnestejanīṃ kaṭaṃ vā dakṣiṇapādena pravṛttyopaviśati

anvārabdha āghārāvājyabhāgau mahāvyāhṛtayaḥ sarvaprāyaścittaṃ prājāpatyaṃ sviṣṭakṛcca

etannityaṃ sarvatra

prāṅmahāvyāhṛtibhyaḥ sviṣṭakṛdanyaccedājyāddhaviḥ

sarvaprāyaścittaprājāpatyāntarametadāvāpasthānaṃ vivāhe

rāṣṭrabhṛta icchañjayābhyātānāṃśca jānan

yena karmaṇerccheditivacanāt

cittaṃ ca cittiścākūtaṃ cākūtiśca vijñātaṃ ca vijñātiśca manaśca śakvarīśca darśaśca paurṇamāsaṃ ca bṛhacca rathantaraṃ ca / prajāpatirjayānindrāya vṛṣṇe prāyacchadugraḥ pṛtanā jayeṣu / tasmai viśaḥ samanamanta sarvāḥ sa ugraḥ sa ihavyo babhūva svāheti

agnirbhūtānāmadhipatiḥ samāvatvindro jyeṣṭhānāṃ yamaḥ pṛthivyā vāyurantarikṣasya sūryo divaścandramā nakṣatrāṇāṃ bṛhaspatirbrahmaṇo mitraḥ satyānāṃ varuṇo'pāṃ samudraḥ srotyānāmannaṃ sāmrājyānāmadhipati tanmāvatu soma oṣadhīnāṃ savitā prasavānāṃ rudraḥ paśūnāṃ tvaṣṭā rūpāṇāṃ viṣṇuḥ parvatānāṃ maruto gaṇānāmadhipatayaste māvantu pitaraḥ pitāmahāḥ parevare tatāstatāmahāḥ / iha māvantvasminbrahmaṇyasmin kṣatre'syāmāśiṣyasyāṃ purodhāyāmasminkarmaṇyasyāṃ devahūtyāṃ svāheti sarvatrānuṣajati

agniraitu prathamo devatānāṃ so'syai prajāṃ muñcatu mṛtyupāśāt / tadayaṃ rājā varuṇo'numanyatāṃ yatheyaṃ strī pautramaghannarodātsvāhā / imāmagnistrāyatāṅgārhapatyaḥ prajāmasyai nayatu dīrghamāyuḥ / aśūnyopasthā jīvatāmastu mātā pautramānandamabhivibudhyatāmiyaṃ svāhā / svastino agne diva āpṛthivyā viśvānidhehyayathā yajatra yadasyāṃ mahidivi jātaṃ praśastaṃ tadasmāsu draviṇaṃ dhehi citraṃ svāhā / sugannu panthāṃ pradiśanna ehi jyotiṣmadhye hyajaranna āyuḥ / apaitu mṛtyuramṛtanna āgādvaivasvato no abhayaṃ kṛṇotu svāheti

paraṃ mṛtyaviti
caike prāśanānte

kumāryā bhrātā śamīpalāśamiśrām̐l[https://vedastudy.tripod.com/pur_index25/pva18.htm lājā]nañjalināñjalāvāvapati

tāñjuhoti saṃhatena tiṣṭhatī aryamaṇaṃ devaṃ kanyā''gnimayakṣata / sano aryamā devaḥ preto muñcatu mā pateḥ svāhā / iyaṃ nāryupabrūte lājānāvapantikā / āyuṣmānastu me patiredhantāṃ jñātayo mama svāhā / imām̐llājānāvapāmyagnau samṛddhikaraṇaṃ tava / mama tubhya ca saṃvananaṃ tadagniranumanyatāmiyaṃ svāheti

athāsyai dakṣiṇaṃ hastam gṛhṇāti sāṅguṣṭhaṃ gṛbhṇāmi te saubhagatvāya hastaṃ mayāpatyā jaradaṣṭiryathā saḥ / bhago''ryamā savitā purandhirmahyaṃ tvā'durgārhapatyāya devāḥ / amo'hamasmi (śaua. [https://sa.wikisource.org/s/1atg १४.२.७१]) sā tvaṃ sā tvamasyamo'ham / sāmāhamasmi ṛktvaṃ dyaurahaṃ pṛthivī tvaṃ tāvehi vivahāvahai sahareto dadhāvahai prajāṃ prajanayāvahai putrānvindyāvahai bahūn te santu jaradaṣṭayaḥ saṃpriyau rociṣṇū sumanasyamānau paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema
śaradaḥ śataṃ śṛṇuyāma śaradaḥ śatamiti

athaināmaśmānamārohayatyuttarato'gnerdakṣiṇapādena ārohemamaśmānamaśmeva tvaṃ sthirā bhava / abhitiṣṭha pṛtanyato'vabādhasva pṛtanāyata iti

atha gāthāṃ gāyati sarasvati predamava subhage vājinīvatī / yāṃ tvā viśvasya bhūtasya prajāyāmasyāgrataḥ / yasyāṃ bhūtaṃ samabhavadyasyāṃ viśvamidaṃ jagat / tāmadya gāthāṃ gāsyāmi yā strīṇāmuttamaṃ yaśa iti

atha parikrāmataḥ tubhyamagre paryavahansūryāṃ vahatu nā saha / punaḥ patibhyo jāyāṃ dāgne prajayā saheti

evaṃ dviraparaṃ lājādi

caturthaṃ śūrpakuṣṭhayā sarvāṃllājānāvapati bhagāya svāheti

triḥ pariṇītāṃ prājāpatyaṃ hutvā

athaināmudīcīṃ saptapadāni prakrāmayati ekamiṣe dve ūrje trīṇi rāyaspoṣāya catvāri māyobhavāya pañca paśubhyaḥ ṣaḍ ṛtubhyaḥ sakhe saptapadā bhava sā māmanuvratā bhava (āpa.śrau.sū. [https://sa.wikisource.org/s/24qz १०.२२])

viṣṇustvānayatviti sarvatrānuṣajati

niṣkramaṇaprabhṛtyudakumbhaṃ skandhe kṛtvā dakṣiṇato'gnervāgyataḥ sthito bhavati

uttarata ekeṣām

tata enāṃ mūrddhanyabhiṣiñcati āpaḥ śivāḥ śivatamāḥ śāntāḥ śāntatamāstāste kṛṇvantu bheṣajamiti

āpohiṣṭheti ca tisṛbhiḥ

athaināṃ sūryamudīkṣayati taccakṣuriti

athāsyai dakṣiṇāṃ samadhihṛdayamālabhate mama vrate te hṛdayaṃ dadhāmi mama cittamanucittaṃ te astu mama vācamekamanā juṣasva prajāpatiṣṭvā niyunaktu mahyamiti

athaināmabhimantrayate sumaṅgalīriyam vadhūrimāṃ sameta paśyata saubhāgyamasyai datvāyāthāstaṃ viparetaneti

tāṃ dṛḍhapuruṣa unmathya prāgvodagvā'nugupta āgāra ānaḍuhe rohite carmaṇyupaveśayati iha gāvo niṣīdantvihāśvā iha pūruṣāḥ / iho sahasradakṣiṇo yajña iha pūṣā niṣīdantviti

grāmavacanaṃ ca kuryuḥ

vivāhaśmaśānayorgrāmaṃ praviśatāditivacanāt

tasmāttayorgrāmaḥ pramānamiti śruteḥ

ācāryāya varaṃ dadāti

gaurbrāhmaṇasya varaḥ

grāmo rājanyasya

aśvo vaiśyasya

adhirathaṃ śataṃ duhitṛmate

astamite dhruvaṃ darśayati / dhruvamasi dhruvaṃ tvā paśyāmi dhruvaidhipoṣye mayi mahyaṃ tvādādabṛhaspatirmayā patyā prajāvatī saṃjīva śaradaḥ śatamiti

sā yadi na paśyetpaśyāmītyeva brūyāt

trirātramakṣārālavaṇāśinau syātāmadhaḥ
śayīyātāṃ saṃvatsaraṃ na mithunamupeyātāṃ dvādaśarātraṃ ṣaḍrātraṃ trirātramantataḥ

upayamanaprabhṛtyaupāsanasya paricaraṇam

astamitānuditayordadhnā taṇḍulairakṣatairvā

agnaye svāhā prajāpataye svāheti sāyam

sūryāya svāhā prajāpataye svāheti prātaḥ

pumāṃsau mitrāvaruṇau pumāṃsāvaśvināvubhau pumānindraśca sūryaśca
pumāṃsaṃ vartatāṃ mayi punaḥ svāheti pūrvāṃ garbhakāmā

rājño'kṣabhede naddhavimokṣe yānaviparyāse'nyasyāṃ vā vyāpattau striyāścodvahane tamevāgnimupasamādhāyājyaṃ saṃskṛtyeharatiriti juhoti nānāmantrābhyām

anyadyānamupakalpya tatropaveśayedrājānaṃ striyaṃ vā pratikṣatra iti yajñāntenātvāhārṣamiti caitayā

dhuryau dakṣiṇā

prāyaścittiḥ

tato brāhmaṇabhojanam

caturthyāmapararātre'bhyantarato'gnimupasamādhāya dakṣiṇato brahmāṇamupaveśyottarata udapātraṃ pratiṣṭhāpya sthālīpākaṃ śrapayitvā''jyabhāgāviṣṭvā''jyāhutīrjuhoti

agne prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yā'syai patighnī tanūstāmasyai nāśaya svāhā / vāyo prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yā'syai prajāghnī tanūstāmasyai nāśaya svāhā / sūryaprāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yā'syai paśughnī tanūstāmasyai nāśaya svāhā / candra prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yā'syai gṛhaghnī tanūstāmasyai nāśaya svāhā / gandharva prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yā'syai yaśoghnī tanūstāmasyai nāśaya svāheti

sthālīpākasya juhoti prajāpataye svāheti

hutvā hutvaitāsāmāhutīnāmudapātre saṃsravāntsamavanīya tata enāṃ mūrddhanyabhiṣiñcati / yāte patighnī prajāghnī paśughnī gṛhaghnī yaśoghnī ninditā tanūrjāraghnīṃ tata enāṃ karomi sā jīrya tvaṃ mayā sahāsāviti

athaināṃ sthālīpākaṃ prāśayati prāṇaiste prāṇāntsaṃdadhāmyasthibhirasthīni māṃsairmāṃsāni tvacā tvacamiti

tasmādevaṃvicchrotriyasya dāreṇa nopahāsamiccheduta hyevaṃvitparo bhavati

tāmuduhya yathartu praveśanam

yathākāmī vā kāmamāvijanitoḥ saṃbhavāmeti vacanāt

athāsyai dakṣiṇāṃ samadhihṛdayamālabhate / yatte susīme hṛdayaṃ divi candramasi śritam / vedāhaṃ tanmāṃ tadvidyātpaśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śataṃ śṛṇuyāma
śaradaḥ śatamiti

evamata ūrdhvam

pakṣādiṣu sthālīpākaṃ śrapayitvā darśapūrṇamāsadevatābhyo hutvā juhoti brahmaṇe prajāpataye viśvebhyo devebhyo dyāvāpṛthivībhyāmiti

viśvebhyo devebhyo baliharaṇaṃ bhūtagṛhyebhya ākāśāya ca

vaiśvadevasyāgnau juhotyagnaye svāhā prajāpataye svāhā viśvebhyo devebhyaḥ svāhāgnaye sviṣṭakṛte svāheti

bāhyataḥ strībaliṃ harati namaḥ striyai namaḥ puṃse vayase'vayase namaḥ śuklāya kṛṣṇadantāya pāpīnāṃ pataye / namaḥ ye me prajāmupalobhayanti grāme vasanta uta vā'raṇye tebhyo namo'stu balimebhyo harāmi svasti me'stu prajāṃ me dadatviti

śeṣamadbhiḥ praplāvya tato brāhmaṇabhojanam

sā yadi garbhaṃ na dadhīta siṃhyāḥ śvetapuṣpyā upoṣya puṣyeṇa mūlamutthāpya caturthe'hani snātāyāṃ niśāyāmudapeṣaṃ piṣṭvā dakṣiṇasyāṃ nāsikāyāmāsiñcati / iyamoṣadhī trāyamāṇā sahamānā sarasvatī asyā ahaṃ bṛhatyāḥ putraḥ pituriva
nāma jagrabhamiti

atha puṃsavanam

purā spandata iti māse dvitīye tṛtīye vā

yadahaḥ puṃsā nakṣatreṇa candramā yujyeta tadaharupavāsyāplāvyāhate vāsasī paridhāpya nyagrodhāvarohāñchuṅgām̐śca niśāyāmudapeṣaṃ piṣṭvā pūrvavadāsecanaṃ hiraṇyagarbho'dbhyaḥ saṃbhṛta ityetābhyām

kuśakaṇṭakaṃ somāṃśu caike

kūrmapittaṃ copasthe kṛtvā sa yadi kāmayeta vīryavāntsyā diti vikṛtyainamabhimantrayate suparṇo'sīti
prāgviṣṇukramebhyaḥ

atha sīmantonnayanam

puṃsavanavat

prathamagarbhe māse ṣaṣṭhe'ṣṭame vā

tilamudgamiśraṃ sthālīpākaṃ śrapayitvā prajāpaterhutvā paścādagnerbhadrapīṭha upaviṣṭāyā yugmena saṭālugrapsenaudumbareṇa tribhiśca darbhapiñjūlaistryeṇyā śalalyā vīrataraśaṅkunā pūrṇacātreṇa ca sīmantamūrdhvaṃ vinayati bhūrbhuvaḥ svariti

pratimahāvyāhṛtibhirvā

trivṛtamābadhnāti / ayamūrjāvato vṛkṣa urjīva phalinī bhaveti

athāha vīṇāgāthinau rājānaṃ saṃgāyetām yo vā'pyanyo vīratara iti

niyuktāmapyeke gāthāmupodāharanti / soma eva no rājemā mānuṣīḥ prajāḥ / avimuktacakra āsīraṃstīre tubhyamasāviti yāṃ nadīmupāvasitā bhavati tasyā nāma gṛhṇāti

tato brāhmaṇabhojanam

soṣyantīmadbhirabhyukṣati / ejatu daśamāsya iti prāgyasyai ta iti

athāvarāvapatanam / avaitu pṛśniśevalaṃ śunejarāyvattave / naiva māṃsena pīvasi na kasmiṃścanāyatanamavajarāyupadyatāmiti

jātasya kumārasyācchinnāyāṃ nāḍyāṃ medhājananāyuṣye karoti

anāmikayā suvarṇāntarhitayā madhughṛte prājayati ghṛtaṃ vā bhūstvayi dadhāmi bhuvastvayi dadhāmi svastvayi dadhāmi bhūrbhuvaḥ svaḥ sarvaṃ tvayi dadhāmīti

athāsyāyuṣyaṃ karoti

nābhyāṃ dakṣiṇe vā karṇe japati agnirāyuṣmāntsa vanaspatibhirāyuṣmāṃstena tvā''yuṣā''yuṣmantaṃ karomi / soma āyuṣmāntsa oṣadhībhirāyuṣmāṃstenatvā''yuṣā''yuṣmantaṃ karomi / brahmāyuṣmattadbrāhmaṇairāyuṣmattena tvā''yuṣā''yuṣmantaṃ karomi / devā āyuṣmantarate'mṛtenāyuṣmantastena tvā''yuṣā''yuṣmantaṃ karomi / ṛṣaya āyuṣmantaste vratairāyuṣmantastena tvā''yuṣā''yuṣmantaṃ karomi / pitara āyuṣmantaste svadhābhirāyuṣmantastena tvā''yuṣā''yuṣmantaṃ karomi / yajña āyuṣmāntsa dakṣiṇābhirāyuṣmāṃstena tvā''yuṣā''yuṣmantaṃ karomi / samudra āyuṣmāntsa sravantībhirāyuṣmāṃstena tvā''yuṣā''yuṣmantaṃ karomīti

tristristryāyuṣamiti ca

sa yadi kāmayeta sarvamāyuriyāditi vātsapreṇainamabhimṛśet

divasparītyetasyānuvākasyottamāmṛcaṃ pariśinaṣṭi

pratidiśaṃ pañca brāhmaṇānavasthāpya brūyādimamanuprāṇiteti

pūrvo brūyātprāṇeti

vyānetidakṣiṇaḥ

apānetyaparaḥ

udānetyuttaraḥ

samāneti pañcama upariṣṭādavekṣamāṇo brūyāt

svayam vā kuryādanuparikrāmamavidyamāneṣu

sa yasmindeśe jāto bhavati tamabhimantrayate veda te bhūmi hṛdayaṃ divi candramasi śritam / vedāhaṃ tanmāṃ tadvidyātpaśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śataṃ śṛṇuyāma śaradaḥ śatamiti

athainamabhimṛśatyaśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamasrutaṃ bhava / ātmā vai putranāmā'si sa jīva śaradaḥ śatamiti

athāsya mātaramabhimantrayata iḍāsi maitrāvaruṇī vīre vīramajījanathāḥ / sā tvaṃ vīravatī bhava yā'smānvīravato'karaditi

athāsyai dakṣiṇaṃ stanaṃ prakṣālya prayacchatīmaṃ stanamiti

yaste stana ityuttarametābhyām

udapātraṃ śirasto nidadhātyāpo deveṣu jāgratha yathā deveṣu jāgratha / evamasyāṃ sūtikāyāṃsaputrikāyāṃ jāgratheti

dvāradeśe sūtikāgnimupasamādhāyotthānātsaṃdhivelayoḥ phalīkaraṇamiśrānsarṣapānagnāvāvapati śaṇḍāmarkkā upavīraḥ śauṇḍikeya ulūkhalaḥ / malimluco droṇāsaścyavano naśyatāditaḥ svāhā / ālikhannanimiṣaḥ kiṃvadanta upaśrutirharyakṣaḥ kumbhī śatruḥ pātrapāṇirnṛmaṇirhantrīmukhaḥ sarṣapāruṇaścyavano naśyatāditaḥ svāheti

yadi kumāra upadravejjālena pracchādyottarīyeṇa vā pitā'ṅka ādhāya japati kūrkuraḥ sukūrkuraḥ kūrkuro bālabandhanaḥ / ceccecchunaka sṛja namaste astu sīsaro lapetāpahvara tatsatyam / yatte devā varamadaduḥ sa tvaṃ kumārameva vā vṛṇīthāḥ / ceccecchunaka sṛja namaste astu sīsaro lapetāpahvara tatsatyam / yatte saramā mātā sīsaraḥ pitā śyāmaśabalau bhrātarau ceccecchunaka sṛja namaste astu sīsaro lapetāpahvareti

abhimṛśati na nāmayati na rudati na hṛṣyati
na glāyati yatra vayaṃ vadāmo yatra cābhimṛśāmasīti

daśamyāmutthāpya brāhmaṇānbhojayitvā pitā nāma karoti

dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā ghoṣavadādyantarantasthaṃ dīrghābhiniṣṭhānaṃ kṛtaṃ kuryānna taddhitam

ayujākṣaramākārāntaṃ striyai taddhitam

śarma brāhmaṇasya varma kṣatriyasya gupteti vaiśyasya

caturthe māsi niṣkramaṇikā

sūryamudīkṣayati taccakṣuriti

proṣyetya gṛhānupatiṣṭhate pūrvavat

putraṃ dṛṣṭvā japati aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhijāyase / ātmā vai putranāmā'si sa jīva śaradaḥ śatamiti

athāsya mūrddhānamavajighrati / prajāpateṣṭvā hiṃkāreṇāvajighrāmi sahasrāyuṣā'sau jīva śaradaḥ śatamiti

gavāṃ tvā hiṃkāreṇeti ca trirdakṣiṇe'sya karṇe japati / asme prayandhi maghavannṛjīṣinnindrarāyoviśvavārasya bhūreḥ / asme śataṃ śarado jīvase dhā asmai vīrāñcchaśvata indra śiprinniti

indra śreṣṭhāni draviṇāni dhehi cittiṃ dakṣasya subhagatvamasme / poṣaṃ rayīṇāmariṣṭiṃ tanūnāṃ svātmānaṃ vācaḥ
sudinatvamahnāmiti savye

striyai tu mūrddhānamevāvajighrati tūṣṇīm

ṣaṣṭhe māse'nnaprāśanam

sthālīpākaṃ śrapayitvā''jyabhāgāviṣṭvā''jyāhutī juhoti devīṃ vācamajanayanta devāstāṃ viśvarūpāḥ paśavo vadanti / sā no mandreṣamūrjaṃ duhānā dhenurvāgasmānupasuṣṭutaitu svāheti

vājo no adyeti ca dvitīyām

sthālīpākasya juhoti prāṇenānnamaśīya svāhā'pānena gandhānaśīya svāhā cakṣuṣā rūpāṇyaśīya svāhā śrotreṇa yaśo'śīya svāheti

prāśanānte sarvān rasāntsarvamannamekata uddhṛtyāthainaṃ prāśayet

tūṣṇīṃ hanteti vā hantakāraṃ manuṣyā iti śruteḥ

bhāradvājyāmāṃsena vākprasārakāmasya

kapiñjalamāṃsenānnādyakāmasya

matsyairjavanakāmasya

kṛkaṣāyā āyuṣkāmasya

āṭyā brahmavarcasakāmasya

sarvaiḥ sarvakāmasya

annaparyāya vā tato brāhmaṇabhojanamannaparyāya vā tato brāhmaṇabhojanam

2nd kanda

śrīḥ / sāṃvatsarikasya cūḍākaraṇam

tṛtīye vā'pratihate

ṣoḍaśavarṣasya keśāntaḥ

yathāmaṅgalaṃ vā sarveṣām

brāhmaṇānbhojayitvā mātā kumāramādāyāplāvyāhate vāsasī paridhāpyāṅka ādhāya paścādagnerupaviśati

anvārabdha ājyāhutīrhutvā prāśanānte śītāsvapsūṣṇā āsiñcatyuṣṇena vāya udakenehyadite keśānvapeti

keśānvapeti

keśaśmaśvriti ca keśānte

athātra navanītapiṇḍaṃ ghṛtapiṇḍaṃ dadhno vā prāsyati

tata ādāya dakṣiṇaṃ godānamundati / savitrā prasūtā daivyā āpa undantu te tanūṃ dīrghāyutvāya varcasa iti

tryepyā śalalyā vinīya trīṇi kuśataruṇānyantardadhātyoṣadha iti

śivo nāmeti lohakṣuramādāya nivartayāmīti pravapati yenāvapatsavitā kṣureṇa somasya rājño varuṇasya vidvān / tena brahmāṇo vapatedamasyāyuṣyañjaradaṣṭiryathāsaditi

sakeśāni pracchidyānaḍuhe gomayapiṇḍe prāsyatyuttarato dhriyamāṇe

evaṃ dviraparaṃ tūṣṇīm

itarayoścondanādi

atha paścāttryāyuṣamiti

athottarato yena bhūriścarā divaṃ jyokca paścāddhi sūryam / tena te vapāmi brahmaṇā jīvātave jīvanāya suślokyāya svastaya iti

triḥ kṣureṇa śiraḥ pradakṣiṇaṃ pariharati samukhaṃ keśānte

yatkṣureṇa majjayatā supeśasā vaptvā vāvapati keśāñchindhi śiro mā'syāyuḥ pramoṣīḥ

mukhamiti ca keśānte

tābhiradbhiḥ śiraḥ samudya nāpitāya kṣuraṃ prayacchati / akṣuṇvanparivapeti

yathāmaṅgalaṃ keśaśeṣakaraṇam

anuguptametaṃ sakeśaṃ gomayapiṇḍaṃ nidhāya goṣṭhe palvala udakānte vā''cāryāya varaṃ dadāti

gāṃ keśānte

saṃvatsaraṃ brahmacaryamavapanaṃ ca keśānte dvādaśarātraṃ ṣaḍrātraṃ
trirātramantataḥ

aṣṭavarṣaṃ brāhmaṇamupanayedgarbhāṣṭame vā

ekādaśavarṣaṃ rājanyam

dvādaśavarṣaṃ vaiśyam

yathāmaṅgalaṃ vā sarveṣām

brāhmaṇānbhojayettaṃ ca paryuptaśirasamalaṃkṛtamānayanti

paścādagneravasthāpya brahmacaryamāgāmiti vācayati brahmacāryasānīti ca

athainaṃ vāsaḥ paridhāpayati yenendrāya bṛhaspatirvāsaḥ paryadadhādamṛtaṃ tena tvā paridadhāmyāyuṣe dīrghāyutvāya balāya varcasa iti

mekhalāṃ badhnīte / iyaṃ duruktam paribādhamānā varṇaṃ pavitraṃ punatī ma āgāt / prāṇāpānābhyāṃ balamādadhānā svasā devī subhagā mekhaleyamiti

yuvāsuvāsāḥ parivīta āgātsa u śreyānbhavati jāyamānaḥ / taṃ dhīrāsaḥ kavaya unnayanti svādhyo manasā devayanta iti vā

tūṣṇīṃ vā

yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ prajāpateryatsa hajaṃ purastāt / āyuṣyamagryaṃ pratimuñca śubhraṃ yajñopavītaṃ balamastu tejaḥ / yajñopavītamasi yajñasya tvā yajñopavītenopanahyāmītyathājinaṃ prayacchati mitrasyacakṣurddharuṇaṃ balīyastejo yasasvi sthaviraṃ samiddhaṃ anāhanasyaṃ vasanaṃ jariṣṇuḥ parīdaṃ vājyajinaṃ dadhe'hamiti daṇḍaṃ prayacchati

taṃ pratigṛhṇāti yo me daṇḍaḥ parāpatadvaihāyaso'dhibhūmyāṃ tamahaṃ punarādada āyuṣe brahmaṇe brahmavarcasāyeti

dīkṣāvadeke dīrghasatramupaitīti vaca nāt

athāsyādbhirañcalinā'ñjaliṃ pūrayati āpohiṣṭheti tisṛbhiḥ

athainaṃ sūryamudīkṣayati taccakṣuriti

athāsya dakṣiṇāṃ samadhi hṛdayamālabhate / mama vrate te hṛdayaṃ dadhāmi / mama cittamanucittaṃ te astu mama vācamekamanā juṣasva bṛhaspatiṣṭvā niyunaktu mahyamiti

āthāsya dakṣiṇaṃ hastaṃ gṛhītvā''ha ko nāmāsīti

asāvahaṃ bho

iti pratyāha

āthainamāha kasya brahmacāryasīti

bhavata ityucyamāna indrasya brahmacāryasyagnirācāryastavāhamācāryastavāsāviti

athainaṃ bhūtebhyaḥ paridadāti prajāpataye tvā paridadāmi devāya tvā savitre paridadāmyadbhyastvauṣadhībhyaḥ paridadāmi dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā paridadāmi viśvebhyastvā devebhyaḥ paridadāmi sarvebhyastvā bhūtebhyaḥ paridadāmyariṣṭyā iti

pradakṣiṇamagniṃ parītyopaviśati

anvārabdha ājyāhutīrhutvā prāśanānte'thainaṃ saṃśāsti brahmacāryasyapośāna karma kuru mā divā suṣupthā vācaṃ yaccha samidhamādhehyapośāneti

athā'smai sāvitrīmamanvāhottarato'gneḥ pratyaṅmukhāyopaviṣṭāyopasannāya samīkṣamāṇāya samīkṣitāya

dakṣiṇatastiṣṭhata āsīnāya vaike

pacchorddharcaśaḥ sarvāṃ ca tṛtīyena sahānuvartayan

saṃvatsare ṣaṇmāsye caturviṃśatyahe dvādaśāhe ṣaḍahe tryahe vā

sadyastveva gāyatrīṃ brāhmaṇāyānubrūyādāgneyo vai brāhmaṇa iti śruteḥ

triṣṭubhaṃ rājanyasya

jagatīṃ
vaiśyasya

sarveṣāṃ vā gāyatrīm

atra samidādhānam

pāṇinā'gniṃ parisamūhati agne suśravaḥ suśravasaṃ mā kuru yathā tvamagne suśravaḥ suśravā asyevaṃ māṃ suśravaḥ sauśravasaṃ kuru yathā tvamagne devānāṃ yajñasya nidhipā asyevamahaṃ manuṣyāṇāṃ vedasya nidhipo bhūyāsamiti

pradakṣiṇamagniṃ paryukṣyottiṣṭhantsamidhamādadhāti agnaye samidhamahārṣa bṛhate jātavedase / yathā tvamagne samidhā samidhyasa evamahamāyuṣā medhayā varccasā prajayā paśubhirbrahmavarcasena samindhe jīvaputro mamācāryo medhāvyahamasānyanirākāriṣṇuryaśasvī tejasvī brahmavarcasyannādo bhūyāsaṃ svāheti

evaṃ dvitīyāṃ tathā tṛtīyām

eṣāta iti vā samuccayo vā

pūrvavatparisamūhanaparyukṣaṇe

pāṇī pratapya mukha vimṛṣṭe tanūpā agne'si tanvaṃ me pāhyāyurdā agne'syāyurme dehi vvarcodā agne'si vvarco me dehi / agne yanme tanvā ūnaṃ tanma āpṛṇa

medhāṃ me devaḥ savitā ādadhātu medhāṃ me devī
sarasvatī ādadhātu medhāmaśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajāviti

aṅgānyālabhya japatyaṅgāni ca ma āpyāyantāṃ vākprāṇaścakṣuḥ śrotraṃyaśobalamiti tryāyuṣāṇi karoti bhasmanā lalāṭe grīvāyāṃ dakṣiṇeṃse hṛdi ca tryāyuṣamiti
pratimantram

atra bhikṣācaryacaraṇam

bhavatpūrvāṃ brāhmaṇo bhikṣeta

bhavanmadhyāṃ rājanyaḥ

bhavadantyāṃ vaiśyaḥ

tisro'pratyākhyāyinyaḥ

ṣaḍdvādaśāparimitā vā

mātaraṃ prathamāmeke

ācāryāya bhaikṣaṃ nivedayitvā vāgyato'haḥśeṣaṃ tiṣṭhedityeke

ahiṃsannaraṇyātsamidha āhṛtya tasminnagnau pūrvavadādhāya vācaṃ visṛjate

adhaḥśāyyakṣārālavaṇāśī syāt

daṇḍadhāraṇamagniparicaraṇaṃ guruśuśrūṣā bhikṣācaryā

madhumāṃsamajjanoparyāsanastrīgamanānṛtādattādānāni varjayet

aṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi vedabrahmacaryaṃ caret

dvādaśa dvādaśa vā prativedam

yāvadgrahaṇaṃ vā

vāsāṃsi śāṇakṣaumāvikāni

aiṇeyamajinamuttarīyaṃ brāhmaṇasya

rauravaṃ rājanyasya

ājaṃ gavyaṃ vā vaiśyasya

sarveṣāṃ vā gavyamasati pradhānatvāt

mauñjī raśanā brāhmaṇasya

dhanurjyā rājanyasya

maurvī vaiśyasya

muñjābhāve kuśāśmantakabalvajānām

pālāśo brāhmaṇasya daṇḍaḥ

bailvo rājanyasya

audumbaro vaiśyasya

keśasaṃmito brāhmaṇasya lalāṭasaṃmitaḥ kṣatriyasya ghrāṇasaṃmito vaiśyasya sarve vā sarveṣām

ācāryeṇāhūta utthāya pratiśṛṇuyāt

śayānaṃ cedāsīna āsīnaṃ cettiṣṭhaṃstiṣṭhantaṃ cedabhikrāmannabhikrāmantaṃ cedabhidhāvan

sa evaṃ vartamano'mutrādya vasatyamutrādya vasatīti tasya snātakasya kīrtirbhavati

trayaḥ snātakā bhavanti vidyāsnātako vratasnātako vidyāvratasnātaka iti

samāpya vedamasamāpya vrataṃ yaḥ samāvartate sa vidyāsnātakaḥ

samāpya vratamasamāpya vedaṃ yaḥ samāvartate sa vratasnātakaḥ

ubhayaṃ samāpya yaḥ samāvartate sa vidyāvratasnātaka iti

ā ṣoḍaśādvarṣādbrāhmaṇasya nātītaḥ kālo bhavati

ā dvāviṃśādrājanyasya

ā caturviṃśādvaiśyasya

ata ūrdhvaṃ patitasāvitrīkā bhavanti

nainānupanayeyurnādhyāpayeyurna yājayeyurna caibhirvyavahareyuḥ

kālātikrame niyatavat

tripuruṣaṃ patitasāvitrīkāṇāmapatye saṃskāro nādhyāpanaṃ ca

teṣāṃ saṃskārepsurvrātyastomeneṣṭvā kāma
madhīyīranvyavahāryā bhavantīti vacanāt

vedaṃ samāpya snāyāt

brahmacaryaṃ vā'ṣṭācatvāriṃśakam

dvādaśake'pyeke

guruṇā'nujñātaḥ

vidhirvidheyastarkaśca vedaḥ

ṣaḍaṅgameke

na kalpamātre

kāmaṃ tu yājñikasya

upasaṃgṛhya guruṃ samidho'bhyādhāya pariśritasyottarataḥ kuśeṣu prāgagreṣu purastātsthitvā'ṣṭānāmudakumbhānām

ye apsvantaragnayaḥ praviṣṭā gohya upagohyo mayūṣo manohāskhalo virujastanūdūṣurindriyahātānvijahāmi yo rocanastamiha gṛhṇāmītyekasmādapo gṛhītvā

tenābhiṣiñcate / tena māmabhiṣiñcāmi śriyai yaśase brahmaṇe brahmavarcasāyeti

yena śriyamakṛṇutāṃ yenāvamṛśatāṃ surām / yenākṣyāvabhyaṣiñcatāṃ yadvāṃ tadaśvinā yaśa iti

āpohiṣṭheti ca pratyṛcam

tribhistūṣṇīmitaraiḥ

uduttamamiti mekhalāmunmucya daṇḍaṃ nidhāya vāso'nyatparidhāyādityamupatiṣṭhate

udyanbhrājabhṛṣṇurindro marudbhirasthātprātaryāvabhirasthāddaśasanirasi daśasaniṃ mā kurvāvidanmāgamaya / udyanbhrājabhṛṣṇurindro marudbhirasthāddivā yāvabhirasthācchatasanirasi śatasaniṃ mā kurvāvidanmāgamaya / udyanbhrājabhṛṣṇurindro marudbhirasthātsāyaṃyāvabhirasthātsahasrasanirasi sahasrasaniṃ mā kurvāvidanmāgamayeti

dadhitilānvā prāśya jaṭālomanakhāni saṃhṛtyaudumbareṇa dantāndhāveta / annādyāya vyūhadhvaṃ somo rājā'yamāgamat / sa me mukhaṃ pramārkṣyate yaśasā ca bhagena ceti

utsādya punaḥ snātvā'nulepanaṃ nāsikayormukhasya copagṛhṇīte prāṇāpānau me tarpaya cakṣurme tarpaya śrotraṃ me tarpayeti

pitaraḥ śundhadhvamiti pāṇyoravanejana dakṣiṇāniṣicyānulipya japet / sucakṣā ahamakṣībhyāṃ bhūyāsaṃ suvarcā mukhena / suśrutkarṇābhyāṃ bhūyāsamiti

ahataṃ vāso dhautaṃ vā'mautreṇācchādayīta / paridhāsyai yaśodhāsyai dīrghāyutvāya jaradaṣṭirasmi / śataṃ ca jīvāmi śaradaḥ purūcīrāyaspoṣamabhisaṃvyayiṣya iti

athottarīyam / yaśasā mā dyāvāpṛthivī yaśasendrābṛhaspatī / yaśo bhagaśca māvindadyaśo mā pratipadyatāmiti

ekañcetpūrvasyottaravargeṇa pracchādayīta

sumanasaḥ pratigṛhṇāti / yā āharajjamadagniḥ śraddhāyai medhāyai kāmāyendriyāya / tā ahaṃ pratigṛhṇāmi yaśasā ca bhagena ceti

athāvabadhnīte yadyaśo'psarasāmindraścakāra vipulaṃ pṛthu / tena saṅgrathitāḥ sumanasa ābadhnāmi yaśomayīti

uṣṇīṣeṇa śiro veṣṭayate yuvā suvāsā iti

alaṅkaraṇamasi bhūyo'laṅkaraṇaṃ bhūyāditi karṇaveṣṭakau

vṛtrasyetyaṅkte 'kṣiṇī

rociṣṇurasītyātmānamādarśe prekṣate

chatraṃ pratigṛhṇāti / bṛhaspateśchadirasi pāpmano mā mantardhehi tejaso yaśaso mā'ntardhehīti

pratiṣṭhestho viśvato mā pātamityupānahau pratimuñcate

viśvābhyo mā nāṣṭrābhyasparipāhi sarvata iti vaiṇavaṃ daṇḍamādatte

dantaprakṣālanādīni nityamapi vāsaśchatropānahaścāpūrvāṇi
cenmantraḥ

snātasya yamānvakṣyāmaḥ

kāmāditaraḥ

nṛtyagītavāditrāṇi na kuryānna ca gacchet

kāmaṃ tu gītaṃ gāyati vaiva gīte vā ramata iti śruterhyaparam

kṣeme naktaṃ grāmāntaraṃ na gacchenna ca dhāvet

udapānāvekṣaṇavṛkṣārohaṇaphalaprapatanasaṃdhisarpaṇavivṛtasnānaviṣamalaṅghanaśuktavadanasaṃdhyādityaprekṣaṇabhaikṣaṇāni na kuryāt na ha vai snātvā bhikṣetāpaha vai snātvā bhikṣāṃ jayatīti śruteḥ

varṣatyaprāvṛto vrajet ayaṃ me vajraḥ pāpmānamapahanaditi

apsvātmānam nāvekṣeta

ajātalomnīṃ vipuṃsīṃ ṣaṇḍhaṃ ca nopahaset

garbhiṇīṃ vijanyeti brūyāt

sakulamiti nakulam

bhagālamiti kapālam

maṇidhanuritīndradhanuḥ

gāṃ dhayantīṃ parasmai nācakṣīta

urvarāyāmanantarhitāyāṃ bhūmāvutsarpaṃstiṣṭhanna mūtrapurīṣe kuryāt

svayaṃ praśīrṇena kāṣṭhena gudaṃ pramṛjīta

vikṛtaṃ vāso nācchādayīta

dṛḍhavrato vadhatraḥ syāt sarvata ātmānaṃ
gopāyet sarveṣāṃ mitramiva śukriyamadhyeṣyamāṇaḥ

tisro rātrīrvrataṃ caret

amāṃsāśyamṛṇmayapāyī

strīśūdraśavakṛṣṇaśakuniśunāṃ cādarśanamasaṃbhāṣā ca taiḥ

śavaśūdrasūtakānnāni ca nādyāt

mūtrapurīṣe ṣṭhīvanaṃ cātape na kuryātsūryāccātmānaṃ nāntardadhīta

taptenodakārthānkurvīta

avajyotya rātrau bhojanam

satyavadanameva vā

dīkṣito'pyātapādīni
kuryātpravargyavāṃścet

athātaḥ pañca mahāyajñāḥ

vaiśvadevādannātparyukṣya svāhākārairjuhuyādbrahmaṇe prajāpataye gṛhyābhyaḥ kaśyapāyānumataya iti

bhūtagṛhyebhyo maṇike trīn parjanyāyādbhyaḥ pṛthivyai

dhātre vidhātre ca dvāryayoḥ

pratidiśaṃ vāyave diśāṃ ca

madhye trīnbrahmaṇe'ntarikṣāya sūryāya

viśvebhyo devebhyo viśvebhyaśca bhūtebhyasteṣāmuttarataḥ

uṣase bhūtānāṃ ca pataye param

pitṛbhyaḥ svadhā nama iti dakṣiṇataḥ

pātraṃ nirṇijyottarāparasyāṃ diśi ninayedyakṣmaitatta iti

uddhṛtyāgraṃ brāhmaṇāyāvanejya dadyāddhantata iti

yathā'rhaṃ bhikṣukānatithīṃśca saṃbhajeran

bālajyeṣṭhā gṛhyā yathārhamaśnīyuḥ

paścād gṛhapatiḥ patnī ca

pūrvo vā gṛhapatiḥ / tasmādu svāṣṭaṃ gṛhapatiḥ pūrvo'tithibhyo'śnīyāditi śruteḥ

aharahaḥ svāhā kuryādannābhāve kenacidākāṣṭhāddevebhyaḥ pitṛbhyo
manuṣyebhyaścodapātrāt

athāto'dhyāyopākarma

oṣadhīnāṃ prādurbhāve śravaṇena śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ śrāvaṇasya pañcamīṃ hastena vā

ājyabhāgāviṣṭvājyāhutīrjuhoti

pṛthivyā agnaya ityṛgvede

antarikṣāya vāyava iti yajurvede

dive sūryāyeti sāmavede

digbhyaścandramasa ityatharvavede

brahmaṇe chandobhyaśceti sarvatra

prajāpataye devebhya ṛṣibhyaḥ śraddhāyai medhāyai sadasaspataye'numataya iti ca

etadeva vratādeśanavisargeṣu

sadasaspatimityakṣatadhānāstriḥ

sarve'nupaṭheyuḥ

hutvāhutvaudumbaryastisrastisraḥ samidha ādadhyurārdrāḥ sapalāśā ghṛtāktāḥ sāvitryā

brahmacāriṇaśca pūrvakalpena

śannobhavaṃtvityakṣatadhānā akhādantaḥ prāśnīyuḥ

dadhikrāvṇa iti dadhi bhakṣayeyuḥ

sa yāvantaṃ gaṇamicchettāvatastilānākarṣaphalakena juhuyātsāvitryā śukrajyotirityanuvākena vā

prāśanānte pratyaṅmukhebhya upaviṣṭebhya ॐkāramuktvā triśca sāvitrīmadhyāyādīnprabrūyāt

ṛṣimukhāni bahvṛcānām

parvāṇi chandogānām

sūktānyatharvaṇānām

sarve japanti sahano'stu sahano'vatu sahana idaṃ vīryavadastu brahma / indrastadveda yena yathā na vidviṣāmaha iti

trirātraṃ
nādhīyīran

lomanakhānāmanikṛntanam

eke prāgutsargāt

vāte'māvāsyāyāṃ sarvānadhyāyaḥ

śrāddhāśane colkāvasphūrjadbhūmicalanāgnyutpāteṣvṛtusandhiṣu cākālam

utsṛṣṭeṣvabhradarśane sarvarūpe ca trirātraṃ trisanghyaṃ vā

bhuktvā''rdrapāṇirudake niśāyāṃ saṃdhivelayorantaḥśave grāme'ntardivākīrtye

dhāvato'bhiśastapatitadarśanāścaryābhyudayeṣu ca tatkālam

nīhāre vāditraśabda ārtasvane grāmānte śmaśāne śvagardabholūkaśṛgālasāmaśabdeṣu śiṣṭācarite ca tatkālam

gurau prete'pobhyaveyāddaśarātraṃ coparamet

satānūnaptriṇi sabrahmacāriṇi ca trirātram

ekarātramasabrahmacāriṇi

ardhaṣaṣṭhānmāsānadhītyotsṛjeyuḥ

ardhasaptamānvā

athemāmṛcaṃ japanti ubhā kavī yuvā yo no dharmaḥ parāpatat / parisakhyasya dharmiṇo visakhyāni
visṛjāmaha iti

trirātraṃ sahoṣya vipratiṣṭheran

pauṣasya rohiṇyāṃ madhyamāyāṃ vā'ṣṭakāyāmadhyāyānutsṛjeran

udakāntaṃ gatvā'dbhirdevāṃśchandāṃsi vedānṛṣīnpurāṇācāryān gandharvānitarācāryānsaṃvatsaraṃ ca sāvayavaṃ pitṝnācāryānsvāṃśca tarpayeyuḥ

sāvitrīṃ caturanudrutya viratāḥ sma
iti prabrūyuḥ

kṣapaṇaṃ pravacanaṃ ca pūrvavat

puṇyāhe lāṅgalayojanaṃ jyeṣṭhayā vendradaivatyam

indraṃ parjanyamaśvinau maruta udalākāśyapaṃ svātikārīṃsītāmanumatiṃ ca dadhnā taṇḍulairgandhairakṣatairiṣṭvā'naḍuho madhughṛte prāśayet

sīrāyuñjantīti yojayet

śunaṃsuphālā iti kṛṣet phālaṃ vā''labheta

navā'gnyupadeśādvapanānuṣaṅgācca

agyamabhiṣicyākṛṣṭaṃ tadākṛṣeyuḥ

sthālīpākasya pūrvavaddevatā yajedubhayorvrīhiyavayoḥ pravapansītāyajñe ca

tato brāhmaṇabhojanam

athātaḥ śravaṇākarma

śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyām

sthālīpākaṃ śrapayitvā'kṣatadhānāścaikakapālam puroḍāśaṃ dhānānāṃ bhūyasīḥ piṣṭvā''jyabhāgāviṣṭvā''jyāhutī juhoti

apaśvetapadājahi pūrveṇa cāpareṇa ca / sapta ca vāruṇīrimāḥ prajāḥ sarvāśca rājabāndhavaiḥ svāhā

na vai śvetasyādhyācāre'hirdadarśa kaṃcana / śvetāya vaidarvyāya namaḥ svāheti

sthālīpākasya juhoti viṣṇave śravaṇāya śrāvaṇyai paurṇamāsyai varṣābhyaśceti

dhānāvantamiti dhānānām

ghṛtāktānsaktūnsarpebhyo juhoti

āgneyapāṇḍupārthivānāṃ sarpāṇāmadhipataye svāhā śvetavāyavāntarikṣāṇāṃ sarpāṇāmadhipataye svāhā'bhibhūḥsauryadivyānāṃ sarpāṇāmadhipataye svāheti

sarvahutamekakapālaṃ dhruvāya bhaumāya svāheti

prāśanānte saktūnāmekadeśaṃ śūrpe nyupyopaniṣkramya bahiḥ śālāyāḥ sthaṇḍilamupalipyolkāyāṃ dhriyamāṇāyāṃ mā'ntarāgamatetyuktvā vāgyataḥ sarpānavanejayati

āgneyapāṇḍupārthivānāṃ sarpāṇāmadhipate'vanenikṣva śvetavāyavāntarikṣāṇāṃ sarpāṇāmadhipate'vanenikṣvābhibhūḥ sauryadivyānāṃ sarpāṇāmadhipate'vanenikṣveti

yathā'vaniktaṃ darvyopaghātaṃ saktūnsarpebhyo baliṃ harati

āgneyapāṇḍupārthivānāṃ sarpāṇāmadhipata eṣa te baliḥ śvetavāyavāntarikṣāṇāṃ sarpāṇāmadhipata eṣa te balirabhibhūḥ sauryadivyānāṃ sarpāṇāmadhipata eṣa te baliriti

avanejya pūrvavatkaṅkataiḥ pralikhati

āgneyapāṇḍupārthivānāṃ sarpāṇāmadhipate pralikhasva śvetavāyavāntarikṣāṇāṃ sarpāṇāmadhipate pralikhasvābhibhūḥ sauryadivyānāṃ sarpāṇāmadhipate pralikhasveti

añjanānulepanaṃ srajaścāñjasvānulimpasva srajo'pinahyasveti

saktuśeṣaṃ sthaṇḍile nyupyodapātreṇopaninīyopatiṣṭhate namo'stu sarpebhya iti tisṛbhiḥ

sa yāvatkāmayeta na sarpā abhyupeyuriti tāvatsantatayodadhārayā niveśanaṃ triḥ pariṣiñcanparīyādapaśvetapadā jahīti dvābhyām

darvīṃ śūrpaṃ prakṣālya pratapya prayacchati

dvāradeśe mārjayanta āpohiṣṭheti tisṛbhiḥ

anuguptametaṃ saktuśeṣaṃ nidhāya tato'stamite'stamite'gniṃ paricarya darvyopaghātaṃ saktūnsarpebhyo baliṃ haredāgrahāyaṇyāḥ

taṃ harantaṃ nāntareṇa gaccheyuḥ

darvyācamanaṃ prakṣālya nidadhāti

dhānā prāśnantyasaṃsyūtāḥ

tato brāhmaṇabhojanam

prauṣṭhapadyāmindrayajñaḥ

pāyasamaindraṃ śrapayitvā'pūpāṃścāpūpaiḥ stīrtvā''jyabhāgāviṣṭvā''jyāhutīrjuhotīndrāyendrāṇyā ajāyaikapade'hirbudhnyāya prauṣṭhapadābhyaśceti

prāśanānte marudbhyo baliṃ haratyahutādo maruta iti śruteḥ

āśvattheṣu palāśeṣu maruto'śvatthe tasthuriti vacanāt

śukrajyotiriti pratimantram

vimukhena ca

manasā

nāmānyeṣāmetānīti śruteḥ

indraṃ daivīriti japati

tato
brāhmaṇabhojanam

āśvayujyāṃ pṛṣātakāḥ

pāyasamaindraṃ śrapayitvā dadhimadhughṛtamiśraṃ juhotīndrāyendrāṇyā aśvibhyāmāśvayujyai paurṇamāsyai śarade ceti

prāśanānte dadhipṛṣātakamañjalinā juhoti ūnaṃme pūryatāṃ pūrṇaṃme mā vyagātsvāheti

dadhimadhughṛtamiśramamātyā avekṣanta āyātvindra ityanuvākena

mātṛbhirvatsānsaṃsṛjya
tāṃ rātrimāgrahāyaṇīṃ ca

tato brāhmaṇabhojanam

atha sītāyajñaḥ

vrīhiyavānāṃ yatra yatra yajeta tanmayaṃ sthālīpākaṃ śrapayet

kāmādījāno'nyatrāpi vrīhiyavayorevānyataraṃ sthālīpākaṃ śrapayet

na pūrvacoditatvātsaṃdehaḥ

asaṃbhavādvinivṛttiḥ

kṣetrasya purastāduttarato vā śucau deśe kṛṣṭe phalānuparodhena

grāme vobhayasaṃprayogādavirodhāt

yatra śrapayiṣyannupalipta uddhatāvokṣite'gnimupasamādhāya tanmiśrairdarbhaiḥ stīrtvā''jyabhāgāviṣṭvā''jyāhutīrjuhoti

pṛthivī dyauḥ pradiśo diśo yasmai dyubhirāvṛtāḥ tamihendramupahvaye śivā naḥ santu hetayaḥ svāhā / yanme kiṃcidupepsitamasminkarmaṇi vṛtrahan / tanme sarvaṃ samṛdhyatāṃ jīvataḥ śaradaḥ śataṃ svāhā / saṃpattirbhūtirbhūmirvṛṣṭirjyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ śrīḥ prajāmihāvatu svāhā / yasyā bhāve vaidikalaukikānāṃ bhūtirbhavati karmaṇām / indrapatnīmupahvaye sītāṃ sā me tvannapāyinī bhūyātkarmaṇi karmaṇi svāhā / aśvāvatī gomatī sūnṛtāvatī bibharti yā prāṇabhṛto atandritā / khalamālinīmurvarāmasminkarmaṇyupahvaye dhruvāṃ sā me tvanapāyinī bhūyātsvāheti

sthālīpākasya juhoti sītāyai yajāyai śamāyai bhūtyā iti

mantravatpradānamekeṣām

svāhākārapradānā iti śrutervinivṛttiḥ

staraṇaśeṣaṣu sītāgoptṛbhyo baliṃ harati purastādye ta āsate sudhanvāno niṣaṅgiṇaḥ / te tvā purastādgopāyantvapramattā anapāyino nama eṣāṃ karomyahaṃ balimebhyo harāmīmamiti

atha dakṣiṇato'nimiṣā varmiṇa āsate / te tvā dakṣiṇato gopāyantvapramatā anapāyino nama eṣāṃ karomyahaṃ balimebhyo harāmīmamiti

atha paścāt ābhuvaḥ prabhuvo bhūtirbhūmiḥ pārṣṇiḥ śunaṅkuriḥ / te tvā paścādgopāyantvapramattā anapāyino nama eṣāṃ karomyahaṃ balimebhyo harāmīmamiti

athottarato bhīmā vāyusamā jave / te tvottarataḥ kṣetre khale gṛhe'dhvani gopāyantvapramattā anapāyino nama eṣāṃ karomyahaṃ balimebhyo harāmīmamiti

prakṛtādanyasmādājyaśeṣeṇa ca pūrvavadbalikarma

striyaścopayajerannācaritatvāt

saṃsthite karmaṇi brāhmaṇānbhojayetsaṃsthite karmaṇi
brāhmaṇānbhojayet

3rd kanda

śrīḥ / anāhitāgnernavaprāśanam

navaṃ sthālīpākaṃ śrapayitvājyabhāgāviṣṭvājyāhutī juhoti / śatāyudhāya śatavīryāya śatotaye abhimātiṣāhe / śataṃ yo naḥ śarado'jījānindro neṣadati duritāni viśvā svāhā / ye catvāraḥ pathayo devayānā antarādyāvāpṛthivī viyanti / teṣāṃ yo'jyānimajījimāvahāttasmai no devāḥ paridhatteha sarve svāheti

sthālīpākasyāgrayaṇadevatābhyo hutvā juhoti sviṣṭakṛte ca sviṣṭamagne abhitat pṛṇīhi viśvāṃśca devaḥ pṛtanā aviṣyat / sugannu panthāṃ pradiśanna ehi jyotiṣmaddhayehyajaranna āyuḥ svāheti

atha prāśnāti / agniḥ prathamaḥ prāśnātu sa hi veda yathā haviḥ / śivā asmabhyamoṣadhīḥ kṛṇotu viśvacarṣaṇiḥ / bhadrānnaḥ śreyaḥ samanaiṣṭa devāstvayāvaśena samaśīmahi tvā / sa nomayo'bhūḥ pito āviśasva śaṃtokāya tanuve syona iti

annapatīyayā vā

atha yavānāmetamutyaṃ madhunā saṃyutam / yavaṃ sarasvatyā adhivanāya cakṛṣuḥ indra āsītsīrapatiḥ śatakratuḥ kīnāśā āsanmarutaḥ
sudānava iti

tato brāhmaṇabhojanam

mārgaśīrṣyāṃ paurṇamāsyāmāgrahāyaṇīkarma

sthālīpākaṃ śrapayitvā śravaṇavadājyāhutī hutvā'parā juhoti / yāṃ janāḥ pratinandanti rātrīṃ dhenumivāyatīm / saṃvatsarasya yā patnī sā no astu sumaṅgalī svāhā / saṃvatsarasya pratimā yā tāṃ rātrīmupāsmahe / prajāṃ suvīryāṃ kṛtvā dīrghamāyurvyaśnavai svāhā / saṃvatsarāya parivatsarāyedāvatsarāyedvatsarāya vatsarāya kṛṇute bṛhannamaḥ / teṣāṃ vayaṃ sumatau yajñiyānāṃ jyogjītā ahatāḥ syāma svāhā / grīṣmo hemanta utano vasantaḥ śivā varṣā abhayā śarannaḥ / teṣāmṛtūnāṃ śataśāradānāṃ nivāta eṣāmabhaye vasema svāheti

sthālīpākasya juhoti / somāya mṛgaśirase mārgaśīrṣyai paurṇamāsyai hemantāya ceti

prāśanānte saktuśeṣaṃ śūrpe nyupyopaniṣkramaṇaprabhṛtyāmārjanāt

mārjanānta utsṛṣṭo balirityāha

paścādagneḥ srastaramāstīryāhataṃ ca vāsa āplutā ahatavāsasaḥ pratyavarohanti dakṣiṇataḥ svāmī jāyottarā yathākaniṣṭhamuttarataḥ

dakṣiṇato brahmāṇamupaveśyottarata udapātraṃ śamīśākhāsītāloṣṭhāśmano nidhāyāgnimīkṣamāṇo japati / ayamagnirvīratamo'yaṃ bhagavattamaḥ sahasrasātamaḥ / suvīryo'yaṃ śraiṣṭhye dadhātu nāviti

paścādagneḥ prāñcamañjaliṃ karoti

daivīṃ nāvamiti tisṛbhiḥ / srastaramārohanti

brahmāṇamāmantrayate brahmanpratyavarohāmeti

brahmānujñātāḥ pratyavarohanti āyuḥ kīryaśo balamannādyaṃ prajāmiti

upetā japanti / suhemantaḥ suvasantaḥ sugrīṣmaḥ pratidhīyatānnaḥ / śivā no varṣāḥ santu śaradaḥ santu naḥ śivā iti

syonā pṛthivi no bhaveti dakṣiṇapārśvaiḥ prākśirasaḥ saṃviśanti

upodutiṣṭhanti udāyuṣā svāyuṣotparjanyasya vṛṣṭyā pṛthivyāḥ saptadhāmabhiriti

evaṃ dviraparaṃ brahmānujñātāḥ

adhaḥ śayīraṃścaturo māsānyatheṣṭaṃ vā

ūrddhvamāgrahāyaṇyāstisro'ṣṭakāḥ

aindrī vaiśvadevī prājāpatyā pitryeti

apūpamāṃsaśākairyathāsaṃkhyam

prathamā'ṣṭakā pakṣāṣṭamyām

sthālīpākaṃ śrapayitvā''jyabhāgāviṣṭvā''jyāhutīrjuhoti / triṃśatsvasāra upayanti niṣkṛtaṃ samānaṃ ketuṃ pratimuñcamānāḥ / ṛtūṃstanvate kavayaḥ prajānatīrmadhye chandasaḥ pariyanti bhāsvatīḥ svāhā / jyotiṣmatī pratimuñcate nabho rātrī devī sūryasya vratāni / vipaśyanti paśavo jāyamānā nānārūpā māturasyā upasthe svāhā / ekāṣṭakā tapasā tapyamānā jajāna garbhaṃ mahimānamindram / tena dasyūnvyasahanta devā hantā'surāṇāmabhavacchacībhiḥ svāhā / anānujāmanujāṃ māmakartta satyaṃ vadantyanviccha etat / bhūyāsamasya sumatau yathā yūyamanyāvo anyāmati mā prayukta svāhā / abhūnmama sumatau viśvavedā āṣṭa pratiṣṭhāmavidaddhi gādham / bhūyāsamasya sumatau yathā yūyamanyāvo anyāmati mā prayukta svāhā / pañca vyuṣṭīranu pañcadohā gāṃ pañcanāmnīmṛtavo'nupañca / pañca diśaḥ pañcadaśena kḷptāḥ samānamūrdhnīradhilokamekaṃ svāhā / ṛtasya garbhaḥ prathamā vyūṣiṣyapāmekā mahimānaṃ bibharti / sūryasyaikā carati niṣkṛteṣu gharmasyaikā savitaikāṃ niyacchatu svāhā / yā prathamā vyaucchatsā dhenurabhavadyame / sā naḥ payasvatī dhukṣvottarāmuttarāṃ samāṃsvāhā / śukraṛṣabhā nabhasā jyotiṣāgādviśvarūpā śabalī agnikatuḥ / samānamarthaṃ svapasyamānā bibhratī jarāmajarauṣa āgāḥ svāhā / ṛtūnāṃ patnī prathameyamāgādahnāṃ netrī janitrī prajānām / ekā satī bahudhoṣo vyaucchatsā'jīrṇā tvaṃ jarayasi sarvamanyatsvāheti

sthālīpākasya juhoti śāntā pṛthivī śivamantarikṣaṃ śanno dyaurabhayaṃ kṛṇotu / śanno diśaḥ pradiśa ādiśo no'horātre kṛṇutaṃ dīrghamāyurvyaśnavai svāhā / āpo marīcīḥ paripāntu sarvato dhātā samudro apahantu pāpam / bhūtaṃ bhaviṣyadakṛntadviśvamastu me brahmābhiguptaḥ surakṣitaḥ syāṃ svāhā / viśve ādityā vasavaśca devā rudrā goptāro marutaśca santu / ūrjaṃ prajāmamṛtaṃ dīrghamāyuḥ prajāpatirmayi parameṣṭhī dadhātu naḥ svāheti ca

aṣṭakāyai svāheti

madhyamā gavā

tasyai vapāṃ juhoti vaha vapāṃ jātavedaḥ pitṛbhya iti

śvo'nvaṣṭakāsu sarvāsāṃ pārśvasakthisavyābhyāṃ parivṛte piṇḍapitṛyajñavat

strībhyaścopasecanaṃ ca karṣūṣu surayā tarpaṇena cāñjanānulepanaṃ srajaśca

ācāryāyāntevāsibhyaścānapatyebhya icchan

madhyāvarṣe ca turīyā śākāṣṭakā

athātaḥ śālākarma

puṇyāhe śālāṃ kārayet

tasyā avaṭamabhijuhotyacyutāya bhaumāya svāheti

stambhamucchrayati imāmucchrayāmi bhuvanasya nābhiṃ vasordhārāṃ prataraṇīṃ vasūnām / ihaiva dhruvāṃ niminomi śālāṃ kṣeme tiṣṭhatu ghṛtamukṣamāṇā / aśvāvatī gomatī sūnṛtāvatyucchrayasva mahate saubhagāya / ātvā śiśurākrandatvā gāvo dhenavo vāśyamānāḥ / ātvā kumārastaruṇa āvatso jagadaiḥ saha / ātvā parisrutaḥ kumbha ādadhnaḥ kalaśairupa / kṣemasya patnī bṛhatī suvāsā rayiṃ no dhehi subhage suvīryam / aśvāvadgomadūrjasvat parṇaṃ vanaspateriva / abhinaḥ pūryatāṃ rayiridamanuśreyo vasāna iti caturaḥ prapadyate

abhyantarato'gnimupasamādhāya dakṣiṇato brahmāṇamupaveśyottarata udapātraṃ pratiṣṭhāpya sthālīpākaṃ śrapayitvā niṣkramya dvārasamīpe sthitvā brahmāṇamāmantrayate brahman praviśāmīti

brahmānujñātaḥ praviśatyṛtaṃ prapadye śivaṃ prapadya iti

ājyaṃ saṃskṛtyeharatirityājyāhutī hutvā'parā juhoti / vāstoṣpate pratijānīhyasmānsvāveśo anamīvo bhavānaḥ / yattvemahe prati tanno juṣasva śaṃ no bhava dvipade śaṃ catuṣpade svāhā / vāstoṣpate prataraṇo na edhi gayasphāno gobhiraśvebhirindo / ajarāsaste sakhye syāma piteva putrānprati tanno juṣasva śanno bhava dvipade śaṃ catuṣpade svāhā / vāstoṣpate śagmayā saṃsadā te sakṣīmahi raṇvayā gātumatyā / pāhi kṣema uta yoge varanno yūyampāta svastibhiḥ sadā naḥ svāhā / amīvahā vāstoṣpateviśvārūpāṇyāviśan / sakhā suśeva edhi naḥ svāheti

sthālīpākasya juhoti / agnimindraṃ bṛhaspatiṃ viśvāndevānupahvaye sarasvatīṃ ca vājīṃ ca vāstu me datta vājinaḥ svāhā / sarpadevajanāntsarvān himavantaṃ sudarśanam / vasūṃśca rudrānādityānīśānaṃ jagadaiḥ saha / etāntsarvānprapadye'haṃ vāstu me datta vājinaḥ svāhā / pūrvāhṇamaparāhṇaṃ cobhau madhyaṃdinā saha / pradoṣamarddharātraṃ ca vyuṣṭāṃ devīṃ mahāpathām / etāntsarvānprapadye'haṃ vāstu me datta vājinaḥ svāhā / kartāraṃ ca vikartāraṃ viśvakarmāṇamoṣadhīṃśca vanaspatīn / etāntsarvānprapadye'haṃ vāstu me datta vājinaḥ svāhā / dhātāraṃ ca vidhātāraṃ nidhīnāṃ ca patiṃ saha / etāntsarvānprapadye'haṃ vāstu me datta vājinaḥ svāhā / syonaṃ śivamidaṃ vāstu dattaṃ brahmaprajāpatī / sarvāśca devatāḥ svāheti

prāśanānte kāṃsye saṃbhārānopyaudumbarapalāśāni sasurāṇi śāḍvalaṃ gomayaṃ dadhi madhu ghṛtaṃ kuśānyavāṃścāsanopasthāneṣu prokṣet

pūrve sandhāvabhimṛśati / śrīśca tvā yaśaśca pūrve sandhau gopāyetāmiti

dakṣiṇe saṃdhāvabhimṛśati / yajñaśca tvā dakṣiṇā ca dakṣiṇe sandhau gopāyetāmiti

paścime saṃdhāvabhimṛśati / anna ca tvā brāhmaṇāśca paścime sandhau gopāyetāmiti

uttare saṃdhāvabhimṛśati / ūrkca tvā sūnṛtā cottare sandhau gopāyetāmiti

niṣkramya diśa upatiṣṭhate / ketā ca mā suketā ca purastādgopāyetāmityagnirvai ketādityaḥ suketā tau prapadye tābhyāṃ namo'stu tau mā purastādgopāyetāmiti

atha dakṣiṇato gopāyamānaṃ ca mārakṣamāṇā ca dakṣiṇato gopāyetāmityaharvai gopāyamānaṃ rātrī rakṣamāṇā te prapadye tābhyāṃ namo'stu te mā dakṣiṇato gopāyetāmiti

atha paścāt dīdiviśca bhā jāgṛviśca padcādgopāyetāmityannaṃ vai dīdiviḥ prāṇo jāgṛvistau prapadye tābhyāṃ namo'stu tau mā paścādgopāyetāmiti

athottarato'svapnaśca mānavadrāṇaścottarato gopāyetāmiti candramā vā asvapno vāyuranavadrānastau prapadye tābhyāṃ namostu tau mottarato gopāyetāmiti

niṣṭhitāṃ prapadyate dharmasthūṇā jājaṃ śrīratūpamahorātre dvāraphalake / indrasya gṛhā vasumanto varūthinastānahaṃ prapadye saha prajayā paśubhiḥ saha / yanme kiṃcidastyupahūtaḥ sarvagaṇasakhāyasādhusaṃvṛtaḥ / tāṃ tvā śāle
'riṣṭavīrā gṛhānnaḥ santu sarvata iti

tato brāhmaṇabhojanam

athāto maṇikāvadhānam

uttarapūrvasyāṃ diśi yūpavadavaṭaṃ khātvā kuśānāstīryākṣatānariṣṭakāṃścānyāni cābhimaṅgalāni tasmin minoti maṇikaṃ samudro'sīti

apa āsiñcati / āpo revatīḥ kṣayathā hi vasvaḥ kratuṃ ca bhadraṃ bibhṛthāmṛtaṃ ca / rāyaśca stha svapatyasya patnī sarasvatī tadgṛṇate vayodhāditi

āpohiṣṭheti ca tisṛbhiḥ

tato brāhmaṇabhojanam

athātaḥ śīrṣarogabheṣajam

pāṇī prakṣālya bhruvau mimārṣṭi / cakṣurbhyāṃ śrotrābhyāṃ godānācchubukādahi / yakṣmaṃ śīrṣaṇyaṃrarāṭādvivṛhāmīmamiti / arddhaṃ cedavabhedaka virūpākṣa śvetapakṣa mahāyaśaḥ / atho citrapakṣa śiro māsyābhitāpsīditi

kṣemyo hyeva bhavati

utūlaparimehaḥ

svapato jīvaviṣāṇe svaṃ mūtramāsicyāpasalavi triḥ pariṣiñcanparīyāt / pari tvā gireraha parimātuḥ parisvasuḥ paripitrośca bhrātrośca sakhyebhyo visṛjāmyaham / utūla parimīḍho'si parimīḍhaḥ kva gamiṣyasīti

sa yadi bhramyāddāvāgnimupasamādhāya ghṛtāktāni kuśeṇḍvāni juhuyāt / pari tvā hvalano hvalanirvṛttendravīrudhaḥ / indrapāśena sitvā mahyaṃ muktvā'thānyamānayediti

kṣemyohyeva bhavati

śūlagavaḥ

svargyaḥ paśavyaḥ putryo dhanyo yaśasya āyuṣyaḥ

aupāsanamaraṇyaṃ hṛtvā vitānaṃ sādhayitvā raudraṃ paśumālabheta

sāṇḍam

gaurvā śabdāt

vapāṃ śrapayitvā sthālīpākamavadānāni ca rudrāya vapāmantarikṣāya vasāṃ sthālīpākamiśrānyavadānāni juhotyagnaye rudrāya śarvāya paśupataye ugrāyāśanaye bhavāya mahādevāyeśānāyeti ca

vanaspatisviṣṭakṛdante

digvyāghāraṇam

vyāghāraṇānte patnīḥ saṃyājayantīndrāṇyai rudrāṇyai śarvāṇyai bhavānyā agniṃ gṛhapatimiti

lohitaṃ pālāśeṣu kūrceṣu rudrāyasenābhyo baliṃ harati yāste rudra purastātsenāstābhya eṣa balistābhyaste namo yāste rudra dakṣiṇataḥ senāstābhya eṣa balistābhyaste namo yāste rudra paścātsenāstābhya eṣa balistābhyaste namo yāste rudrottarataḥ senāstābhya eṣa balistābhyaste namo yāste rudropariṣṭātsenāstābhya eṣa balistābhyaste namo yāste rudrādhastātsenāstābhya eṣa balistābhyaste nama iti

ūvadhyaṃ lohitaliptamagnau prāsyatyadho vā nikhanati

anuvātaṃ paśumavasthāpya rudrairupatiṣṭhate prathamottamābhyāṃ vā'nuvākābhyām

naitasya paśorgrāmaṃ haranti

etenaiva goyajño vyākhyātaḥ
pāyasenānarthaluptaḥ

tasya tulyavayā gaurdakṣiṇā

atha vṛṣotsargaḥ

goyajñena vyākhyātaḥ

kārtikyāṃ paurṇamāsthāṃ revatyāṃ vāśvayujasya

madhyegavāṃ susamiddhamagniṃ kṛtvājyaṃ saṃskṛtyeharatiriti ṣaṭ juhoti pratimantram

pūṣā gā anvetu naḥ pūṣā rakṣatvarvataḥ / pūṣā vvājaṃ sanotu naḥ svāhā iti pauṣṇasya juhoti

rudrān japitvaikavarnaṃ dvivarṇaṃ vā yo vā yūthaṃ chādayayi yaṃ vā yūthaṃ chādayedrohito vaiva syātsarvāṅgairupeto jīvavatsāyāḥ payasvinyāḥ putro yūthe ca rūpasvittamaḥ syāttamalaṃkṛtya yūthe mukhyāścatasro vatsataryastāścālaṃkṛtya etaṃ yuvānaṃ patiṃ vo dadāmi tena krīḍantīścaratha priyeṇa / mā naḥ sāptajanuṣā'subhagā rāyaspoṣeṇa samiṣā mademetyetayaivotsṛjeran

nabhyasthamabhimantrayate mayobhūrityanuvākaśeṣeṇa

sarvāsāṃ payasi pāyasaṃ śrapayitvā brāhmaṇānbhojayet

paśumapyeke kurvanti

tasya
śūlagavena kalpo vyākhyātaḥ

athodakakarma

advivarṣe prete mātāpitrorāśaucam

śaucamevetareṣām

ekarātraṃ trirātraṃ vā

śarīramadagdhvā nikhananti

antaḥsūtake cedotthānādāśaucaṃ sūtakavat

nātrodakakarma

dvivarṣaprabhṛti pretamāśmaśānātsarve'nugaccheyuḥ

yamagāthāṃ gāyanto yamasūktam ca japanta ityeke

yadyupeto bhūmijoṣaṇādisamānamāhitāgnerodakāntasya gamanāt

śālāgninā dahantyenamāhitaścet

tūṣṇīṃ grāmāgninetaram

saṃyuktaṃ maithunaṃ vodakam yācerannudakaṃ kariṣyāmaha iti

kurudhvaṃ mā caivaṃ punarityaśatavarṣe prete

kurudhvamityevetarasmin

sarve jñātayo'pobhyavayantyāsaptamātpuruṣāddaśamādvā

samānagrāmavāse yāvatsaṃbandhamanuramareyuḥ

ekavastrāḥ prācīnāvītinaḥ

savyasyānāmikayā'panodyāpanaḥ śośucadaghamiti

dakṣiṇāmukhā nimajjanti

pretāyodakam sakṛtprasiñcantyañjalinā'sāvetatta udakamiti

uttīrṇāñcchucau deśe śāḍvalavatyupaviṣṭāṃstatraitānapavadeyuḥ

anavekṣamāṇā grāmamāyānti rītībhūtāḥ kaniṣṭhapūrvāḥ

niveśanadvāre picumandapatrāṇi vidaśyācamyodakamagniṃ gomayaṃ gaurasarṣapāṃstailamālabhyāśmānamākramya praviśanti

trirātraṃ brahmacāriṇo'dhaḥśāyino na kiñcana karma kurna praku

krītvā labdhvā vā divaivānnamaśnīyuramāṃsam

pretāya piṇḍaṃ dattvā'vanejanadānapratyavanejaneṣu nāmagrāham

mṛnmaye tāṃ rātrīṃ kṣīrodake vihāyasi nidadhyuḥ pretātrasnāhīti

trirātraṃ śāvamāśaucam

daśarātramityeke

na svādhyāyamadhīyīran

nityāni nivarteranvraitānavarjam

śālāgnau caike

anya etāni kuryuḥ

pretasparśino grāmaṃ na praviśeyurānakṣatradarśanāt

rātrau cedādityasya

praveśanādi samānamitaraiḥ

pakṣaṃ dvau vā''śaucam

ācārye caivam

mātāmahayośca

strīṇāṃ cāprattānām

prattānāmitare kurvīran

tāśca teṣām

proṣitaścetpreyācchravaṇaprabhṛti kṛtodakāḥ kālaśeṣamāsīran

atītaścedekarātraṃ trirātraṃ vā

atha kāmodakānyṛtvikśvaśurasakhisaṃbandhimātulabhāgineyānām

prattānāṃ ca

ekādaśyāmayugmānbrāhmaṇānbhojayitvā māṃsavat

pretāyoddiśya gāmapyeke ghnanti

piṇḍakaraṇe prathamaḥ pitṝṇāṃ pretaḥ syātputravāṃścet

nivarteta caturthaḥ

saṃvatsaraṃ pṛthageke

nyāyastu na caturthaḥ piṇḍo bhavatīti śruteḥ

aharaharannamasmai brāhmaṇāyodakumbhaṃ ca dadyāt

piṇḍamapyeke nipṛṇanti

paśuścedāplāvyāgāmagreṇāgnīnparītya palāśaśākhāṃ nihanti

parivyayaṇopākaraṇaniyojanaprokṣaṇānyāvṛtā kuryādyaccānyat

paripaśavye hutvā tūṣṇīmaparāḥ pañca

vapoddharaṇam cābhighārayeddevatāṃ cādiśet

upākaraṇaniyojanaprokṣaṇeṣu sthālīpāke caivam

vapāṃ hutvā'vadānānyavadyati

sarvāṇi trīṇi pañca vā

sthālīpākamiśrāṇyavadānāni juhoti

paśvaṅgaṃ dakṣiṇā

yaddevate taddaivataṃ yajettasmai ca bhāgaṃ kuryāttaṃ ca brūyādimamanuprāpayeti

nadyantare nāvaṃ kārayennavā

athāto'vakīrṇiprāyaścittam

amāvāsyāyāṃ catuṣpathe gardabhaṃ paśumālabhate

nirṛtiṃ pākayajñena yajeta

apsvavadānahomaḥ

bhūmau paśupuroḍāśaśrapaṇam

tāṃ chaviṃ paridadhīta

ūrdhvabālāmityeke

saṃvatsaraṃ bhikṣācaryam caretsvakarma parikīrtayan

athāparamājyāhutī juhoti // kāmāvakīrṇo'smyavakīrṇo'smi kāmakāmāya svāhā / kāmābhidrugdho'smyabhidrugdhosmikāmakāmāya svāheti

athopatiṣṭhate saṃ mā siñcantu marutaḥ samindraḥ saṃbṛhaspatiḥ / saṃ māyamagniḥ siñcatu prajayā ca dhanena ceti

etadeva prāyaścittam

athātaḥ sabhāpraveśanam

sabhāmabhyeti sabhāṅgirasi nādirnāmāsi tviṣirnāmāsi tasyai te nama iti

atha praviśati sabhā ca māsamitiścobhe prajāpaterduhitarau sacetasau / yo mā na vidyādupa mā sa tiṣṭhetsa cetano bhavatu śaṃsathe jana iti

parṣadametya japedabhibhūrahamāgamavirāḍaprativāśyāḥ / asyāḥ parṣada īśānaḥ sahasā suduṣṭaro jana iti

sa yadi manyeta kruddho'yamiti tamabhimantrayate yā ta eṣā rarāṭyā tanūrmanyoḥ krodhasya nāśanī / tāndevā brahmacāriṇo vinayantu sumedhasaḥ / dyaurahaṃ pṛthivī cāhaṃ tau te krodhaṃ nayāmasi garbhamaśvataryasahāsāviti

atha yadi manyeta drugdho'yamiti tamabhimantrayate tāṃ te vācamāsya ādatte hṛdaya ādadhe yatra yatra nihitā vāktāṃ tatastata ādade yadahaṃ
bravīmi tatsatyamadharo mattāṃdyasveti

etadeva vaśīkaraṇam

athāto rathārohaṇam

yuṅkteti rathaṃ saṃpreṣya yukta iti prokte sāvirāḍityetya cakre abhimṛśati

rathantaramasīti dakṣiṇam

bṛhadasītyuttaram

vāmadevyamasīti kūbarīm

hastenopasthamabhimṛśati aṅkau nyaṅkāvabhito rathaṃ yau dhvāntaṃ vātāgramanusaṃcarantam / dūrehetirindriyavānpatatri te no'gnayaḥ paprayaḥ pārayantviti

namo māṇicarāyeti dakṣiṇaṃ dhuryaṃ prājati

aprāpya devatāḥ pratyavarohetsaṃprati brāhmaṇānmadhye gā abhikramya pitṝn

na strībrahmacāriṇau sārathī syātām

muhūrtamatīyāya japediharatiriharamadhvam

eke māstviharatiriti ca

sa yadi durbalo rathaḥ syāttamāsthāya japedayaṃ vāmaśvinā ratho mā durge māstaroriṣaditi

sa yadi bhrabhyātstambhamupaspṛśya bhūmiṃ vā japedeṣa vāmaśvinā ratho mā durge māstaroriṣaditi

tasya na kācanārttirna riṣṭirbhavati

yātvā'dhvānaṃ vimucya rathaṃ yavasodake dāpayedeṣa u ha vāhanasyāpanhava
iti śruteḥ

athāto hastyārohaṇam

etya hastinamabhimṛśati hastiyaśasamasi hastivarcasamasīti

athārohatīndrasya tvā vajreṇābhitiṣṭhāmi svasti mā saṃpārayeti

etenaivāśvārohaṇaṃ vyākhyātam

uṣṭramārokṣyannabhimantrayate tvāṣṭro'si tvaṣṭṛdaivatyaḥ svasti mā saṃpārayeti

rāsabhamārokṣyannabhimantrayate śūdro'si śūdrajanmāgneyo vai dviretāḥ svasti mā saṃpārayeti

catuṣpathamabhimantrayate namo rudrāya pathiṣade svasti mā saṃpārayeti

nadīmuttariṣyannabhimantrayate namo rudrāyāpsuṣade svasti mā saṃpārayeti

nāvamārokṣyannabhimantrayate sunāvamiti

uttariṣyannabhimantrayate sutrāmāṇamiti

vanamabhimantrayate namo rudrāya vanasade svasti mā saṃpārayeti

girimabhimantrayate namo rudrāya giri ṣadesvasti mā saṃpārayeti

śmaśānamabhimantrayate namo rudrāyaṃ pitṛṣade svasti mā saṃpārayeti

goṣṭhamabhimantrayate mano rudrāya śakṛtpiṇḍasade svasti mā saṃpārayeti

yatra cānyatrāpi namo rudrāyetyeva brūyādrudro hyevedaṃ sarvamiti śruteḥ

sicā'vadhūto'bhimantrayate sigasi na vajro'si namaste'astu mā māhiṃsīriti

stanayitnumabhimantrayate śivā no varṣāḥ santu śivā naḥ santu hetayaḥ / śivā nastāḥ santu yāstvaṃ sṛjasi vṛtrahanniti

śivāṃ vāśyamānāmabhimantrayate śivo nāmeti

śakuniṃ vāśyamānamabhimantrayate hiraṇyaparṇa śakune devānāṃ prahitaṃgama / yamadūta namaste'stu kiṃtvākārkkāriṇo bravīditi

lakṣaṇyaṃ vṛkṣamabhimantrayate mā tvā'śanirmā paraśurmā vāto mā rājapreṣito daṇḍaḥ / aṅkurāste prarohantu nivāte tvā'bhivarṣatu / agniṣṭemūlaṃ māhiṃsītsvasti te'stu vanaspate svastime'stu vanaspata iti

sa yadi kiṃcillabheta tatpratigṛhṇāti dyaustvā dadātu pṛthivī tvā pratigṛhṇātviti sā'sya na dadataḥ kṣīyate bhūyasī ca pratigṛhītā bhavati / atha yadyodanaṃ labheta tatpratigṛhya dyaustveti tasya dviḥ prāśnāti brahmā tvā'śnātu brahmā tvā prāśnātviti

atha yadi manthaṃ labheta taṃ pratigṛhya dyaustveti tasya triḥ prāśnāti brahmā tvā'śnātu brahmā tvā prāśnātu brahmā tvā pibatviti

athāto'dhītyādhītyānirākaraṇaṃ pratīkaṃ me vicakṣaṇa jihvā me madhu yadvacaḥ / karṇābhyāṃ bhūriśuśruve mā tvaṃ hārṣīḥ śrutaṃ mayi / brahmaṇaḥ pravacanamasi brahmaṇaḥ pratiṣṭhānamasi brahmakośosi sanirasi śāntirasyanirākaraṇamasi brahmakośaṃ me viśa / vācā tvā pidadhāmi vācā tvā pidadhāmīti svarakaraṇakaṇṭhyaurasadantyauṣṭhyagrahaṇadhāraṇoccāraṇaśaktirmayi bhavatu āpyāyantu me'ṅgāni vāk prāṇaścakṣuḥ śrotraṃ yaśo balam /
yanme śrutamadhītaṃ tanme manasi tiṣṭhatu tiṣṭhatu

pariśiṣṭāni
athāto vāpīkūpataḍāgārāmadevatāyatanānāṃ pratiṣṭhāpanaṃ vyākhyāsyāmaḥ / tatrodagayana āpūryamāṇapakṣe puṇyāhe tithivāranakṣatrakaraṇe ca guṇānvite tatra vāruṇaṃ yavamayaṃ caruṃ śrapayitvājyabhāgāviṣṭvā''jyāhutīrjuhoti tvaṃ no agna imaṃ mevaruṇa tatvāyābhi yete śatamayāścāgna uduttamamuruṃ hi rājā varuṇasyottabhbhanamagneranīkamiti daśarcaṃ hutvā sthālīpākasya juhotyagnaye svāhā somāya svāhā varuṇāya svāhā yajñāya svāhogrāya svāhā bhīmāya svāhā śatakratave svāhā vyuṣṭyai svāhā svargāya svāheti yathoktaṃ sviṣṭakṛt prāśanānte jalacarāṇi kṣiptvā'laṃkṛtya gāṃ tārayitvā puruṣasūktaṃ japannācāryāya
varaṃ datvā karṇaveṣṭakau vāsāṃsi dhenurdakṣiṇā tato brāhmaṇabhojanam
athātaḥ śaucavidhiṃ vyākhyāsyāmo dūraṃ gatvā dūrataraṃ gatvā yajñopavītaṃ śirasi dakṣiṇakarṇe vā dhṛtvā tṛṇamantardhāna kṛtvopaviśyāhanītyuttarato niśāyāṃ dakṣiṇata ubhayoḥ saṃdhyayorudaṅmukho nāgnau na gosamīpe nāpsu nāge vṛkṣamūle catuṣpathe gavāṅgoṣṭhe devabrāhmaṇasaṃnidhau dahanabhūmiṃ bhasmācchannaṃ deśaṃ phālakṛṣṭabhūmiṃ ca varjayitvā mūtrapurīṣe kuryāt / tataḥ śiśnaṃ gṛhītvotthāyādbhiḥ śaucaṃ gandhalepaharaṃ vidadhyāt / liṅge deyā sakṛnmṛdvai trivāraṃ gude daśadhā vāmapāṇāvubhayoḥ saptavāraṃ mṛttikāṃ dadyāt / karayoḥ pādayoḥ sakṛtsakṛdeva mṛttikā deyeti śaucaṃ gṛhasthānāṃ dviguṇam brahmacāriṇāṃ triguṇaṃ vanasthānāṃ caturguṇam yatīnāmiti /
yaddivā vihitaṃ śaucaṃ tadardhaṃ niśāyā bhavati mārge cettadardhamārttaścedyathāśakti kuryāt

prakṣālitapāṇipādaḥ śucau deśa upaviśya nityaṃ baddhaśikhī yajñopavītī prāgudaṅmukho vā bhūtvā jānvormadhye karau kṛtvā'śūdrānītodakairdvijātayo yathākramaṃ hṛtkaṇṭhatālugairācāmanti / na tadhinnoṣṭhena na viralāṅgulibhirna tiṣṭhannaiva hasannāpi phenabudbudayutam / brahmatīrthena triḥ pibet dviḥ parimṛjet / brāhmaṇasya dakṣiṇahaste pañcatīrthāni bhavanti aṅguṣṭhamūle brahmatīrthaṃ kaniṣṭhikāṃgulimūle prajāpatitīrthaṃ tarjanyaṅguṣṭhamadhyamūle pitṛtīrthamaṅgulyagre devatīrthaṃ madhye'gnitīrthamityetāni tīrthāni bhavanti

prathamaṃ yatpibati tena ṛgvedaṃ prīṇāti dvitīyaṃ yatpibati tena yajurvedaṃ prāṇāti tṛtīyaṃ yatpibati tena sāmavedaṃ prīṇāti caturthaṃ yadi pibettenātharvavedetihāsapurāṇāni prīṇāti yadaṅgulibhyaḥ sravati tena nāgayakṣakuberāḥ sarve vedāḥ prīṇanti yatpādābhyukṣaṇaṃ pitarastena prīṇanti yanmukhamupaspṛśatyagnistena prīṇāti yannāsike upaspṛśati vāyustena prīṇāti yaccakṣurupaspṛśati sūryastena prīṇāti yacchrotramupaspṛśati diśastena prīṇanti yannābhimupaspṛśati brahmā tena prīṇāti yaddhṛdayamupaspṛśati tena paramātmā prīṇāti yacchira upaspṛśati rudrastena prīṇāti yadbāhū upaspṛśati viṣṇustena prīṇāti madhyamānāmikayā mukhaṃ tarjanyaṅguṣṭhena nāsikāṃ madhyamāṅguṣṭhena cakṣuṣī anāmikāṅguṣṭhena śrotraṃ kaniṣṭhikāṅguṣṭhena nābhiṃ hastena hṛdayam sarvāṅgulibhiḥ śira ityasau sarvadevamayo brāhmaṇo dehināmityāha ityevaṃ śaucavidhiṃ kṛtvā brahmaloke mahīyate brahmaloke mahīyate ityāha bhagavān kātyāyanaḥ
iti kātyāyanakṛtaṃ pariśiṣṭaśaucasūtraṃ samāptam
athāto nityasnānaṃ nadyādau mṛdgomayakuśatilasumanasa āhṛtyodakāntaṃ gatvā śucau deśe sthāpya prakṣālya pāṇipādaṃ kuśopagraho baddhaśikhī yajñopavītyācamyoruṃhīti toyamāmantryāvartayedyeteśatamiti sumitriyāna ityapo'ñjalinādāya durmitriyā iti dveṣyaṃ prati niṣiñcetkaṭiṃ bastyūrū jaṅghe caraṇau karau mṛdā tristriḥ prakṣālyācamya namasyodakamālabhedaṅgāni mṛdedaṃ viṣṇuriti sūryābhimukho nimajjodāpo asmāniti snātvodidābhya ityunmajya nimajyonmajyācamya gomayena vilimpenmānastoka iti tato'bhiṣiñcedimamme varuṇeti catasṛbhirmāpa uduttama muñcantvavabhṛthetyante caitannimajyonmajyācamya darbhaiḥ pāvayedāpo hiṣṭheti tisṛbhiridamāpo haviṣmatīrddevīrāpa iti dvābhyāmapodevādrupadādiva śanno devīrapāṃ rasamapodevīḥ punantumeti navabhiścitpatirmetyoṅkāreṇa vyāhṛtibhirgāyatryā cādāvante cāntarjale'ghamarṣaṇaṃ trirāvarttayed drupadādivāyaṅgauriti vā
tṛcaṃ prāṇāyāmaṃ vā saśirasamomiti vā viṣṇorvā smaraṇam

uttīrya dhaute vāsasī paridhāya mṛdorūkarau prakṣālyācamya trirāyamyāsūn puṣpāṇyambumiśrāṇyūrddhvaṃ kṣiptvordhvabāhuḥ sūryamudīkṣannudvayamudutyaṃ citraṃ taccakṣuriti gāyatryā ca yathāśakti vibhrāḍityanuvākapuruṣasūktaśivasaṅkalpamaṇḍalabrāhmaṇairityupasthāya pradakṣiṇīkṛtya namaskṛtyopaviśet darbheṣu darbhapāṇiḥ
svādhyāyaṃ ca yathāśaktyādāvārabhya vedam

tatastarpayedbrahmāṇaṃ pūrvaṃ viṣṇuṃ rudraṃ prajāpatiṃ devāṃśchandāṃsi vedānṛṣīn purāṇācāryān gandharvānitarācāryāntsaṃvatsaram ca sāvayavaṃ devīrapsaraso devānugānnāgānsāgarānparvatānsarito manuṣyān yakṣān rakṣāṃsi piśācāntsuparṇān bhūtāni paśūn vanaspatīnoṣadhīrbhūtagrāmaścaturvidhastṛpyatāmiti ॐkārapūrvaṃ tato nivītī manuṣyān / sanakaṃ ca sanandanaṃ tṛtīyaṃ ca sanātanam / kapilamāsuriñcaiva voḍhuṃ pañcaśikhaṃ tathā / tato'pasavyaṃ tilamiśraṃ kavyavāḍanalaṃ somaṃ yamamaryamaṇamagniṣvāttān somapo barhiṣado yamāṃścaike / yamāya dharmarājāya mṛtyave cāntakāya ca / vaivasvatāya kālāya sarvabhūtakṣayāya ca / audumbarāya dadhnāya nīlāya parameṣṭhine / vṛkodarāya citrāya citraguptāya vai nama iti ekaikasya tilairmiśrāṃstrīṃstrīndadyājjalāñjalīn / yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati jīvatpitṛko'pyetānanyāṃścetara udīratāmaṅgirasa āyantuna ūrjjaṃvahantī pitṛbhyo yeceha madhuvvātā iti tṛcañjapan prasiñcettṛpyadhvamiti trirnamova ityuktvā mātāmahānāṃ caivaṃ guruśiṣyartvigjñātibāndhavā na tarpitā dehādrudhiraṃ pibanti vāso niṣpīḍyācamya brāhmavaiṣṇavaraudrasāvitramaitravāruṇaistalliṅgairarcayedadṛśraṃ haṃsa ityupasthāya pradakṣiṇīkṛtya diśaśca devatāśca namaskṛtyopaviśya brahmāgnipṛthivyoṣadhivāgvācaspativiṣṇumahadbhyo'dbhyo'pāṃpataye varuṇāya nama iti sarvatra saṃvarcaseti mukhaṃ vimṛṣṭe devāgātuvida iti visarjayedeṣa
snānavidhireṣa snānavidhiḥ

iti śrīkātyāyanoktaṃ trikaṇḍikāsūtraṃ samāptam
śrāddhasūtram aparapakṣe śrāddhaṃ kurvītorddhvaṃ vā caturthyā yadahaḥ saṃpadyeta tadaharbrāhmaṇānāmantrya pūrvedyurvā snātakāneke yatīn gṛhasthān sādhūnvā śrotriyān vṛddhānanavadyāntsvakarmasthānabhāve'pi śiṣyāntsvācārān dvirnagnaśuklaviklidhaśyāvadantaviddhaprajananavyādhitavyaṅgiśvitrikuṣṭhikunakhivarjamanindyenāmantrito nāpakrāmedāmantrito vā'nyadannaṃ na pratigṛhṇīyātsnātāñcchucīnācāntānprāṅmukhānupaveśya daive yugmānayugmānyathāśakti pitrye ekaikasyodaṅmukhāndvau vā daive trīn pitrya ekaikamubhayatra vā mātāmahānāñcaivaṃ tantram vā vaiśvadevikam / śraddhānvitaḥ śrāddhaṃkurvīta śākenāpi nāparapakṣamatikrāmenmāsi māsi vośanamiti śruteratadahaḥ śucirakrodhano'tvarito'pramattaḥ satyavādī syādadhvamaithunaśramasvādhyāyānvarjayedāvāhanādi vāgyata oposparśanādāmantritāścaivam

daivapūrvaṃ śrāddhaṃ piṇḍapitṛyajñavadupacāraḥ pitrye dviguṇāstu darbhāḥ pavitrapāṇirdadyādāsīnaḥ sarvatra praśneṣu paṅktimūrddhanyaṃ pṛcchati sarvānvāsaneṣu darbhānāstīrya viśvāndevānāvāhayiṣya iti pṛcchatyāvāhayetyanujñāto viśvedevāsa āgatetyanayā''vāhyāvakīrya viśvedevāḥ śṛṇutemamiti japitvā pitṝnāvāhayiṣya iti pṛcchatyāvāhayetyanujñāta uśantastvetyanayā''vāhyāvakīryāyantu na iti japitvā yajñiyavṛkṣacamaseṣu pavitrāntarhiteṣvekaikasminnapa āsiñcati śannodevīrityekaikasminneva tilānāvapati tilo'si somadaivatyo gosavo devanirmitaḥ / pratnamadbhiḥ pṛktaḥ svadhayā pitṝm̐llokān prīṇāhi naḥ svāheti sauvarṇarājataudumbarakhaḍgamaṇimayānāṃ pātrāṇāmanyatameṣu yāni vā vidyante patrapuṭeṣu vaikaikasyaikaikena dadāti sapavitreṣu hasteṣu yā divyā āpaḥ payasā saṃbabhūvuryā āntarikṣā uta pārthavīryāḥ / hiraṇyavarṇā yajñiyāstā na āpaḥ śivāḥ śaṃsyonāḥ suhavā bhavantvityasāveṣate'rgha iti prathame pātre saṃsravāntsamavanīya pitṛbhyaḥ sthānamasīti nyubjaṃ pātraṃ nidadhātyatra gandhapuṣpadhūpadīpavāsasāṃ ca pradānam

uddhṛtya ghṛtāktamannaṃ pṛcchatyagnau kariṣya iti kuruṣvetyanujñātaḥ piṇḍapitṛyajñavaddhutvā hutaśeṣaṃ datvā pātramālabhya japati pṛthivī te pātraṃ dyaurapidhānaṃ brāhmaṇasya mukhe amṛte amṛtaṃ juhomi svāheti vaiṣṇavyarcā yajuṣā vā'ṅguṣṭhamanne'vagāhyāpahatā iti tilānprakīryoṣṇaṃ sviṣṭamannaṃ dadyācchaktyā vāśnatsu japedvyāhṛtipūrvāṅgāyatrīṃ sapraṇavāṃ sakṛttrirvā rākṣoghnīḥ pitryamantrānpuruṣasūktamapratirathamanyāni ca pavitrāṇi tṛptān jñātvā'nnaṃ prakīrya sakṛtsakṛdapo datvā pūrvavadgāyatrīñjapitvā madhumatīrmadhumadhviti ca tṛptāḥ stheti pṛcchati tṛptāḥ sma ityanujñātaḥ śeṣamannamanujñāpya sarvamannamekatoddhṛtyocchiṣṭasamīpe darbheṣu trīṃstrīn piṇḍānavanejya dadyādācānteṣvityeka ācānteṣūdakaṃ puṣpāṇyakṣatānakṣayyodakaṃ ca dadyādaghorāḥ pitaraḥ santu santvityukte gotraṃ no vardhatāṃ vardhatāmityukte dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ santatireva ca / śraddhā ca no māvyagamadbahudheyaṃ ca no'stvityāśiṣaḥ pratigṛhya svadhāvācanīyāntsapavitrān kuśānāstīrya svadhāṃ vācayiṣya iti pṛcchati vācyatāmityanujñātaḥ pitṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ prapitāmahebhyo mātāmahebhyaḥ pramātāmahebhyo vṛddhapramātāmahebhyaśca svadhocyatāmityastu svadhetyucyamāne svadhāvācanīyeṣvapo niṣiñcati ūrjjamityuttānaṃ pātraṃ kṛtvā yathāśakti dakṣiṇāṃ dadyād brāhmaṇebhyo viśvedevāḥ prīyantāmiti daive vācayitvā vājevājevateti visṛjyāmāvājasyetyanuvrajya
pradakṣiṇīkṛtyopaviśet

athaikoddiṣṭameko'rgha ekaṃ pavitramekaḥ piṇḍo nāvāhanaṃ nāgnaukaraṇaṃ nātra viśvedevāḥ svaditamiti tṛptipraśnaḥ / susvaditamitītare brūyurupatiṣṭhatāmityakṣayyasthāne'bhiramyatāmiti visargo'bhiratāḥ sma itītare

tataḥ saṃvatsare pūrṇe tripakṣe dvādaśāhe vā yadaharvā vṛddhirāpadyeta catvāri pātrāṇi satilagandhodakāni pūrayitvā trīṇi pitṝṇāmekaṃ pretasya / pretapātraṃ pitṛpātreṣvāsiñcati ye samānā iti dvābhyām / etenaiva piṇḍo vyākhyātaḥ / ata
ūrddhaṃ saṃvatsare saṃvatsare pretāyānnaṃ dadyāt yasminnahani pretaḥ syāt

ābhyudayike pradakṣiṇamupacāraḥ pūrvāhṇe pitryamantravarjaṃ japa ṛjavo darbhā yavaistilārthāḥ saṃpannamiti tṛptipraśnaḥ susaṃpannamitītare brūyurdadhibadarākṣatamiśrāḥ piṇḍā nāndīmukhān pitṝnāvāhayiṣya iti pṛcchatyāvāhayetyanujñāto nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantāmityakṣayyasthāne nāndīmukhān pitṝnvācayiṣya iti pṛcchati vācyatāmityanujñāto nāndīmukhāḥ pitaraḥ pitāmahāḥ prapitāmahā mātāmahāḥ pramātāmahā vṛdvapramātāmahāśca prīyantāmiti na svadhāṃ prayuñjīta
yugmānāśayedatra

atha tṛptirgrāmyābhiroṣadhībhirmāsaṃ tṛptistadabhāva āraṇyābhirmūlaphalairoṣadhībhirvā sahānnenottarāstarpayanti chāgosrameṣānālabhya krītvā labdhvā vā na svayaṃmṛtānāhṛtya pacenmāsadvayaṃ tu matsyairmāsatrayaṃ tu hāriṇena catura'aurabhreṇa pañca śākunena ṣaṭ chāgena sapta kaurmeṇāṣṭau vārāheṇa nava meṣamāṃsena daśa māhiṣeṇaikādaśa pārṣatena saṃvatsaraṃ tu gavyena payasā pāyasena vā vārdhrīṇasamāṃsena dvādaśa varṣāṇi

athākṣayyatṛptiḥ khaḍgamāṃsaṃ kālaśākaṃ lohacchāgamāṃsaṃ madhu mahāśalko varṣāsu maghāśrāddhaṃhasticchāyāyāñca mantrādhyāyinaḥ pūtāḥ śākhādhyāyī ṣaḍaṅgavijjyeṣṭhasāmago gāyatrīsāramātro'pi pañcāgniḥ snātakastriṇāciketastrimadhustrisuparṇī droṇapāṭhako brahmoḍhāputro vāgīśvaro yājñikaśca niyojyā abhāve'pyekaṃ vedavidaṃ paṅktimūrdhani niyuñjyāt āsahasrātpaṅktiṃ punātīti vacanāt

atha kāmyāni bhavanti striyo'pratirūpāḥ pratipadi dvitīyāyāṃ strījanmāśvāstṛtīyāyāṃ caturthyāṃ kṣudrapaśavaḥ putrāḥ pañcamyāṃ dyūtarddhiḥ ṣaṣṭhyāṃ kṛṣiḥ saptamyāṃ vāṇijyamaṣṭamyāmekaśaphaṃ navamyāṃ daśamyāṃ gāvaḥ paricārakā ekādaśyāṃ dhanadhānyāni dvādaśyāṃ kupyaṃ hiraṇyaṃ jñātiśraiṣṭhyaṃ ca trayodaśyāṃ yuvānastatra mriyante
śastrahatasya caturddaśyāmamāvāsyāyāṃ sarvamityamāvāsyāyāṃ sarvamiti

bhojanasūtram vande śrīdakṣiṇāmūrttiṃ saccidānandavigraham / sarvārthānāṃ pradātāraṃ śivādehārdhadhāriṇam

athātaḥ śrutismṛtīranusṛtya bhojanavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ / ācānto dhṛtottarīyavastro dhṛtaśrīkhaṇḍagandhapuṇḍro bhojanaśālāmāgatya gomayenopalipya śucau deśe vihitapīṭhādhiṣṭhito nityaṃ prāṅmukho na dakṣiṇāmukho na pratyaṅmukho na vidiṅmukhaḥ / śrīkāmaścetpratyaṅmukhaḥ satyakāmaścedudaṅmukho yaśaskāmaśceddakṣiṇāmukho jīvanmātṛkavarjaṃ hastapādāsyeṣu pañcasvārdro nīvāracūrṇairgomṛdā bhasmanodakena vā maṇḍalaṃ kuryāt / catuṣkoṇaṃ brāhmaṇasya trikoṇaṃ kṣatriyasya maṇḍalākṛti vaiśyasyābhyukṣaṇaṃ śūdrasya yathā cakrāyudho viṣṇustrailokyaṃ parirakṣati / evaṃ maṇḍalabhasmaitatsarvabhūtāni rakṣatviti / tatra bhūmau nihitapātre'nne pariviṣṭe pitunnustoṣamityannaṃ stutvā mānastoke namovaḥ kirikebhyo namaḥ śaṃbhavāyetyabhimantrya prokṣayet satyaṃtvartena pariṣiñcāmīti prātarṛtaṃ tvā satyena pariṣiñcāmīti sāyam / tejo'si śukramasyamṛtamasīti yajuṣā'nnamabhimṛśyāgnirasmītyātmānamagniṃ dhyātvā bhūpataye bhuvanapataye bhūtānāṃ pataya iti citrāya citraguptāya sarvebhyo bhūtebhyo nama iti divā praṇavādikaiḥ svāhānamontairmantraiḥ pratimantraṃ balīn haret antaścarasi bhūteṣu guhāyāṃ viśvatomukhaḥ / tvaṃ brahma tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamaॐkarastvaṃ viṣṇoḥ paramaṃ padam / amṛtopastaraṇamasi svāheti viṣṇumantramabhidhyāyannācamyānnamamṛtaṃ dhyāyan maunī hastacāpalyādirahito mukhe pañca prāṇāhutīrjuhoti

prāṇāya svāhā'pānāya svāhā vyānāya svāhā samānāya svāhodānāya svāheti kramaṃ yājñavalkyo manyata udānāya svāheti śaunakabaudhāyanau / yājñavalkyoditakramo vājasaneyinām / dantairnopaspṛśet / jihvayā grasedaṅguṣṭhapradeśinīmadhyamābhiḥ prathamāmaṅguṣṭhamadhyamānāmikābhirdvitīyāmaṅguṣṭhānāmikākaniṣṭhikābhistṛtīyāṃ kaniṣṭhikātarjanyaṅguṣṭhaiścaturthīṃ sarvābhiraṅgulībhiḥ sāṅguṣṭhābhiḥ pañcamīm / aṅguṣṭhānāmikāgrāhyānne naitā āhutaya iti hārītavyākhyātāraḥ / sarvābhiretā iti baudhāyanaḥ / maunaṃ tyaktvā prāgdravarūpamaśnīyānmadhye kaṭhinamante punardravāśī syānmadhuraṃ pūrvaṃ lavaṇāmlau madhye kaṭutiktādikān paścādyathāsukhaṃ bhuñjīta bhuñjāno vāmahastenānnaṃ na spṛśenna pādau na śiro na basti na parābhojanaṃ spṛśedevaṃ yathāruci bhuktvā bhuktaśeṣamannamādāya madbhuktocchiṣṭaśeṣaṃ ye bhuñjate pitaro'dhamāḥ / teṣāmannaṃ mayā dattamakṣayyamupatiṣṭhatu iti pitṛtīrthena datvā'mṛtāpidhānamasi svāheti hastagṛhītānāmapāmardhaṃ pītvā'rdhaṃ bhūmau nikṣipet / raurave pūyanilaye padmārbudanivāsinām / arthināṃ sarvabhūtānāmakṣayyamupatiṣṭhatviti tasmāddeśādapasṛtya gaṇḍūṣaśalākādibhistarjanīvarjamāsyaṃ śodhayet

na bhāryādarśane'śnīyānna bhāryayā saha na saṃdhyayorna madhyānhe nārdharātre nāyajñopavītī nā''rdraśirā nādravāsā naikavāsā na śayāno na tāmrabhājane na bhinne na rājatasauvarnaśaṅkhasphāṭikakāṃsyabhājanavarjaṃ na lauhe na mṛnmaye na saṃdhisaṃsthite na bhuvi na pāṇau na sarvabhojī syātkiṃcidbhojyaṃ parityajedanyatra ghṛtapāyasadadhisaktupalalamadhubhyaḥ sādhvācānto dakṣiṇapādāṅguṣṭhe pāṇiṃ niḥsrāvayedaṅguṣṭhamātraḥ puruṣo aṅguṣṭhaṃ ca samāśritaḥ / īśaḥ sarvasya jagataḥ prabhuḥ prīṇātu viśvabhugiti śvātrāḥ pītā iti nābhimālabheta amṛtā ityataḥ prāgagastyaṃ vainateyaṃ ca śaniṃ ca vaḍavānalam / āhārapariṇāmārthaṃ smaredbhīmaṃ ca pañcamamityudaramālabhya śaryātiṃ ca sukanyāṃ ca cyavanaṃ śakramaśvinau / bhojanānte smarennityaṃ tasya cakṣurna hīyata iti smṛtvā mukhaśuddhiṃ kuryānnamo bhagavate vājasaneyāya
yājñavalkyāya namo bhagavate vājasaneyāya yājñavalkyāya

atha śrī

yogīśvaradvādaśanāmāni
vande'haṃ maṅgalātmānaṃ bhāsvantaṃ vedavigraham
yājñavalkyaṃ muniśreṣṭhaṃ jiṣṇuṃ hariharaprabham

jitendriyaṃ jitakrodhaṃ sadā dhyānaparāyaṇam
ānandanilayaṃ vande yogānandaṃ munīśvaram

evaṃ dvādaśa nāmāni trisaṃdhyaṃ yaḥ paṭhennaraḥ
yogīśvaraprasādena vidyāvāndhanavān bhavet