પારસ્કરગૃહ્યસૂત્રમ્ · અધ્યાય 1

પારસ્કરગૃહ્યસૂત્રમ્
પારસ્કરગૃહ્યસૂત્રમ્
શ્રીગણેશાય નમઃ

પ્રથમમ્ કાણ્ડમ્
અથાતો ગૃહ્યસ્થાલીપાકાનાં કર્મ

પરિસમુહ્યોપલિપ્યોલ્લિખ્યોદ્ધૃત્યાભ્યુક્ષ્યાગ્નિમુપસમાધાય દક્ષિણતો બ્રહ્માસનમાસ્તીર્ય પ્રણીય પરિસ્તીર્યાર્થવદાસાદ્ય પવિત્રે કૃત્વા પ્રોક્ષણીઃ સંસ્કૃત્યાર્થવત્પ્રોક્ષ્ય નિરુપ્યાજ્યમધિશ્રિત્ય પર્યગ્નિ કુર્યાત્

સ્રુવં પ્રતપ્ય સમ્મૃજ્યાભ્યુક્ષ્ય પુનઃ પ્રતપ્ય નિદધ્યાત્

આજ્યમુદ્વાસ્યોત્પૂયાવેક્ષ્ય પ્રોક્ષણીશ્ચ પૂર્વવદુપયમનાન્કુશાનાદાય સમિધોઽભ્યાધાય
પર્યુક્ષ્ય જુહુયાત્

એષ એવ વિધિર્યત્ર ક્વચિદ્ધોમઃ

[હ્ત્ત્પ્સ્:॥પુરનસ્તુદ્ય્.અન્ગેલ્fઇરે.ચોમ્।પુર્_ઇન્દેx2।અઅવસથ્.હ્ત્મ્ આવસથ્યાધાનં] દારકાલે

દાયાદ્યકાલ એકેષામ્

વૈશ્યસ્ય બહુપશોર્ગૃહાદગ્નિમાહૃત્ય

ચાતુષ્પ્રાશ્યપચનવત્સર્વમ્

અરણિપ્રદાનમેકે

પઞ્ચમહાયજ્ઞા ઇતિ શ્રુતેઃ

અગ્ન્યાધેયદેવતાભ્યઃ સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વાઽઽજ્યભાગાવિષ્ટ્વાઽઽજ્યાહુતીર્જુહોતિ

ત્વન્નોઽગ્ને સત્વન્નોઽગ્ન ઇમમ્મેવરુણ તત્વાયામિ યે તે શતમયાશ્ચાગ્ન ઉદુત્તમં ભવતન્ન ઇત્યષ્ટૌ પુરસ્તાત્

એવમુપરિષ્ટાત્સ્થાલીપાકસ્યાગ્ન્યાધેયદેવતાભ્યો હુત્વા જુહોતિ

સ્વિષ્ટકૃતે ચ

અયાસ્યગ્નેર્વષટ્ કૃતં યત્કર્મણાત્યરીરિચં દેવાગાતુ વિદ ઇતિ

બર્હિર્હુત્વા પ્રાશ્નાતિ

તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

ષડર્ઘ્યા ભવન્ત્યાચાર્ય ઋત્વિગ્વૈવાહ્યો રાજા પ્રિયઃ સ્નાતક ઇતિ

પ્રતિસંવત્સરાનર્હયેયુઃ

યક્ષ્યમાણાસ્ત્વૃત્વિજઃ

આસનમાહાર્યાહ સાધુ ભવાનાસ્તામર્ચયિષ્યામો ભવન્તમિતિ

આહરન્તિ વિષ્ટરં પદ્યં પાદાર્થમુદકમર્ઘમાચમનીયં મધુપર્કં દધિમધુઘૃતમપિહિતં કાંસ્યે કાંસ્યેન

અન્યસ્ત્રિસ્ત્રિઃ પ્રાહ વિષ્ટરાદીનિ

વિષ્ટરં પ્રતિગૃહ્ણાતિ

વર્ષ્મોઽસ્મિ સમાનાનામુદ્યતામિવ સૂર્યઃ । ઇમં તમભિતિષ્ઠામિ યો મા કશ્ચાભિદાસતીત્યેનમભ્યુપવિશતિ

પાદયોરન્યં વિષ્ટર આસીનાય

સવ્યં પાદં પ્રક્ષાલ્ય દક્ષિણં પ્રક્ષાલયતિ

બ્રાહ્મણશ્ચેદ્દક્ષિણં પ્રથમમ્

વિરાજો દોહોઽસિ વિરાજો દોહમશીય મયિ પાદ્યાયૈ વિરાજો દોહ ઇતિ

અર્ઘં પ્રતિગૃહ્ણાત્યાપઃ સ્થ યુષ્માભિઃ સર્વાન્કામાનવાપ્નવાનીતિ

નિનયન્નભિમન્ત્રયતે સમુદ્રં વઃ પ્રહિણોમિ સ્વાં યોનિમભિગચ્છત । અરિષ્ટા અસ્માકં વીરા મા પરાસેચિમત્પય ઇતિ

આચામત્યામાગન્યશસા સંસૃજ વર્ચસા । તં મા કુરુ પ્રિયં પ્રજાનામધિપતિં પશૂનામરિષ્ટિં તનૂનામિતિ

મિત્રસ્ય ત્વેતિ મધુપર્કં પ્રતીક્ષતે

દેવસ્ય ત્વેતિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ

સવ્યે પાણૌ કૃત્વા દક્ષિણસ્યાનામિકયા ત્રિઃ પ્રયૌતિ નમઃ શ્યાવાસ્યાયાન્નશને યત્ત આવિદ્ધં તત્તે નિષ્કૃન્તામીતિ

અનામિકાઙ્ગુષ્ઠેન ચ ત્રિર્નિરુક્ષયતિ

તસ્ય ત્રિઃ પ્રાશ્નાતિ યન્મધુનો મધવ્યં પરમં રૂપમન્નાદ્યમ્ । તેનાહં મધુનો મધવ્યેન પરમેણ રૂપેણાન્નાદ્યેન પરમો મધવ્યોઽન્નાદોઽસાનીતિ

મધુમતીભિર્વા પ્રત્યૃચમ્

પુત્રાયાન્તેવાસિને વોત્તરત આસીનાયોચ્છિષ્ટં દદ્યાત્

સર્વં વા પ્રાશ્નીયાત્

પ્રાગ્વાઽસઞ્ચરે નિનયેત્

આચમ્ય પ્રાણાન્ત્સંમૃશતિ વાઙ્મ આસ્યે નસોઃ પ્રાણોઽક્ષ્ણોશ્ચક્ષુઃ કર્ણયોઃ શ્રોત્રં બાહ્વોર્બલમૂર્વોરોજોઽરિષ્ટાનિ મેઽઙ્ગાનિ તનૂસ્તન્વા મે સહેતિ

આચાન્તોદકાય શાસમાદાય ગૌરિતિ ત્રિઃ પ્રાહ

પ્રત્યાહ । માતા રુદ્રાણાં દુહિતા વસૂનાં સ્વસાદિત્યાનામમૃતસ્ય નાભિઃ । પ્રનુવોચઞ્ચિકિતુષે જનાય માગામનાગામદિતિં વધિષ્ટ । મમ ચામુષ્ય ચ પાપ્માનં હનોમીતિ યદ્યાલભેત

અથ યદ્યુત્સિસૃક્ષેન્મમ ચામુષ્ય ચ પાપ્મા હત ઓમુત્સૃજત તૃણાન્યત્ત્વિતિ બ્રૂયાત્

ન ત્વેવામાંસોઽર્ઘઃ સ્યાત્

અધિયજ્ઞમધિવિવાહં કુરુતેત્યેવ બ્રૂયાત્

યદ્યપ્યસકૃત્સંવત્સરસ્ય સોમેન યજેત કૃતાર્ઘ્યા એવૈનં યાજયેયુર્નાકૃતાર્ઘ્યા ઇતિ શ્રુતેઃ

ચત્વારઃ પાકયજ્ઞા હુતોઽહુતઃ પ્રહુતઃ પ્રાશિત ઇતિ

પઞ્ચસુ બહિઃશાલાયાં વિવાહે ચૂડાકરણ ઉપનયને કેશાન્તે સીમન્તોન્નયન ઇતિ

ઉપલિપ્ત ઉદ્ધતાવોક્ષિતેઽગ્નિમુપસમાધાય

નિર્મન્થ્યમેકે વિવાહે

ઉદગયન આપૂર્યમાણપક્ષે પુણ્યાહે કુમાર્યાઃ પાણિં ગૃહ્ણીયાત્

ત્રિષુ ત્રિષૂત્તરાદિષુ

સ્વાતૌ મૃગશિરસિ રોહિણ્યાં વા

તિસ્રો બ્રાહ્મણસ્ય વર્ણાનુપૂર્વ્યેણ

દ્વે રાજન્યસ્ય

એકા વૈશ્યસ્ય

સર્વેષાં શૂદ્રામપ્યેકે મન્ત્રવર્જમ્

અથૈનાં [હ્ત્ત્પ્:॥પુરનસ્તુદ્ય્.બ્યેથોસ્ત્14.ચોમ્।પુર્_ઇન્દેx26।પ્વ6.હ્ત્મ્ વાસઃ] પરિધાપયતિ જરાં ગચ્છ પરિધત્સ્વ વાસો ભવાકૃષ્ટીનામભિશસ્તિપાવા । શતં ચ જીવ શરદઃ સુવર્ચ્ચા રયિં ચ પુત્રાનનુસંવ્યયસ્વાયુષ્મતીદં પરિધત્સ્વ વાસ ઇતિ

અથોત્તરીયમ્ । યા અકૃન્તન્નવયં યા અતન્વત । યાશ્ચ દેવીસ્તન્તૂનભિતો તતન્થ । તાસ્ત્વા દેવીર્જરસે સંવ્યયસ્વાયુષ્મતીદં પરિધત્સ્વ વાસ ઇતિ

અથૈનૌ સમઞ્જયતિ । સમઞ્જન્તુ વિશ્વેદેવાઃ સમાપો હૃદયાનિ નૌ । સંમાતરિશ્વા સંધાતા સમુદેષ્ટ્રી દધાતુ નાવિતિ

પિત્રા પ્રત્તામાદાય ગૃહીત્વા નિષ્કામતિ । યદૈષિ મનસા દૂરં દિશોઽનુ પવમાનો વા । હિરણ્યપર્ણો વૈકર્ણઃ સ ત્વા મન્મનસાં કરોત્વિત્યસાવિતિ

અથૈનૌ સમીક્ષયતિ । અઘોરચક્ષુરપતિઘ્ન્યેધિ શિવા પશુભ્યઃ સુમનાઃ સુવર્ચ્ચાઃ । વીરસૂર્દ્દેવકામાસ્યોનાશન્નો ભવ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે । સોમઃ પ્રથમો વિવિદે ગન્ધર્વો વિવિદ ઉત્તરઃ । તૃતીયોઽગ્નિષ્ટે પતિસ્તુરીયસ્તે મનુષ્યજાઃ । સોમોઽદદદ્ગન્ધર્વાય ગન્ધર્વોઽદદગ્નયે । રયિં ચ પુત્રાશ્ચાદાદગ્નિર્મહ્યમથો ઇમામ્ । સા નઃ પૂષા શિવતમામૈરય સા ન ઊરૂ ઉશતી વિહર । યસ્યામુશન્તઃ પ્રહરામ શેપં યસ્યામુ કામા બહવો નિવિષ્ટ્યા ઇતિ

પ્રદક્ષિણમગ્નિં પર્યાણીયૈકે

પશ્ચાદગ્નેસ્તેજનીં કટં વા દક્ષિણપાદેન પ્રવૃત્ત્યોપવિશતિ

અન્વારબ્ધ આઘારાવાજ્યભાગૌ મહાવ્યાહૃતયઃ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તં પ્રાજાપત્યં સ્વિષ્ટકૃચ્ચ

એતન્નિત્યં સર્વત્ર

પ્રાઙ્મહાવ્યાહૃતિભ્યઃ સ્વિષ્ટકૃદન્યચ્ચેદાજ્યાદ્ધવિઃ

સર્વપ્રાયશ્ચિત્તપ્રાજાપત્યાન્તરમેતદાવાપસ્થાનં વિવાહે

રાષ્ટ્રભૃત ઇચ્છઞ્જયાભ્યાતાનાંશ્ચ જાનન્

યેન કર્મણેર્ચ્છેદિતિવચનાત્

ચિત્તં ચ ચિત્તિશ્ચાકૂતં ચાકૂતિશ્ચ વિજ્ઞાતં ચ વિજ્ઞાતિશ્ચ મનશ્ચ શક્વરીશ્ચ દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસં ચ બૃહચ્ચ રથન્તરં ચ । પ્રજાપતિર્જયાનિન્દ્રાય વૃષ્ણે પ્રાયચ્છદુગ્રઃ પૃતના જયેષુ । તસ્મૈ વિશઃ સમનમન્ત સર્વાઃ સ ઉગ્રઃ સ ઇહવ્યો બભૂવ સ્વાહેતિ

અગ્નિર્ભૂતાનામધિપતિઃ સમાવત્વિન્દ્રો જ્યેષ્ઠાનાં યમઃ પૃથિવ્યા વાયુરન્તરિક્ષસ્ય સૂર્યો દિવશ્ચન્દ્રમા નક્ષત્રાણાં બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મણો મિત્રઃ સત્યાનાં વરુણોઽપાં સમુદ્રઃ સ્રોત્યાનામન્નં સામ્રાજ્યાનામધિપતિ તન્માવતુ સોમ ઓષધીનાં સવિતા પ્રસવાનાં રુદ્રઃ પશૂનાં ત્વષ્ટા રૂપાણાં વિષ્ણુઃ પર્વતાનાં મરુતો ગણાનામધિપતયસ્તે માવન્તુ પિતરઃ પિતામહાઃ પરેવરે તતાસ્તતામહાઃ । ઇહ માવન્ત્વસ્મિન્બ્રહ્મણ્યસ્મિન્ ક્ષત્રેઽસ્યામાશિષ્યસ્યાં પુરોધાયામસ્મિન્કર્મણ્યસ્યાં દેવહૂત્યાં સ્વાહેતિ સર્વત્રાનુષજતિ

અગ્નિરૈતુ પ્રથમો દેવતાનાં સોઽસ્યૈ પ્રજાં મુઞ્ચતુ મૃત્યુપાશાત્ । તદયં રાજા વરુણોઽનુમન્યતાં યથેયં સ્ત્રી પૌત્રમઘન્નરોદાત્સ્વાહા । ઇમામગ્નિસ્ત્રાયતાઙ્ગાર્હપત્યઃ પ્રજામસ્યૈ નયતુ દીર્ઘમાયુઃ । અશૂન્યોપસ્થા જીવતામસ્તુ માતા પૌત્રમાનન્દમભિવિબુધ્યતામિયં સ્વાહા । સ્વસ્તિનો અગ્ને દિવ આપૃથિવ્યા વિશ્વાનિધેહ્યયથા યજત્ર યદસ્યાં મહિદિવિ જાતં પ્રશસ્તં તદસ્માસુ દ્રવિણં ધેહિ ચિત્રં સ્વાહા । સુગન્નુ પન્થાં પ્રદિશન્ન એહિ જ્યોતિષ્મધ્યે હ્યજરન્ન આયુઃ । અપૈતુ મૃત્યુરમૃતન્ન આગાદ્વૈવસ્વતો નો અભયં કૃણોતુ સ્વાહેતિ

પરં મૃત્યવિતિ
ચૈકે પ્રાશનાન્તે

કુમાર્યા ભ્રાતા શમીપલાશમિશ્રાઁલ્[હ્ત્ત્પ્સ્:॥વેદસ્તુદ્ય્.ત્રિપોદ્.ચોમ્।પુર્_ઇન્દેx25।પ્વ18.હ્ત્મ્ લાજા]નઞ્જલિનાઞ્જલાવાવપતિ

તાઞ્જુહોતિ સંહતેન તિષ્ઠતી અર્યમણં દેવં કન્યાઽઽગ્નિમયક્ષત । સનો અર્યમા દેવઃ પ્રેતો મુઞ્ચતુ મા પતેઃ સ્વાહા । ઇયં નાર્યુપબ્રૂતે લાજાનાવપન્તિકા । આયુષ્માનસ્તુ મે પતિરેધન્તાં જ્ઞાતયો મમ સ્વાહા । ઇમાઁલ્લાજાનાવપામ્યગ્નૌ સમૃદ્ધિકરણં તવ । મમ તુભ્ય ચ સંવનનં તદગ્નિરનુમન્યતામિયં સ્વાહેતિ

અથાસ્યૈ દક્ષિણં હસ્તમ્ ગૃહ્ણાતિ સાઙ્ગુષ્ઠં ગૃભ્ણામિ તે સૌભગત્વાય હસ્તં મયાપત્યા જરદષ્ટિર્યથા સઃ । ભગોઽઽર્યમા સવિતા પુરન્ધિર્મહ્યં ત્વાઽદુર્ગાર્હપત્યાય દેવાઃ । અમોઽહમસ્મિ (શૌઅ. [હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।1અત્ગ્ ૧૪.૨.૭૧]) સા ત્વં સા ત્વમસ્યમોઽહમ્ । સામાહમસ્મિ ઋક્ત્વં દ્યૌરહં પૃથિવી ત્વં તાવેહિ વિવહાવહૈ સહરેતો દધાવહૈ પ્રજાં પ્રજનયાવહૈ પુત્રાન્વિન્દ્યાવહૈ બહૂન્ તે સન્તુ જરદષ્ટયઃ સંપ્રિયૌ રોચિષ્ણૂ સુમનસ્યમાનૌ પશ્યેમ શરદઃ શતં જીવેમ
શરદઃ શતં શૃણુયામ શરદઃ શતમિતિ

અથૈનામશ્માનમારોહયત્યુત્તરતોઽગ્નેર્દક્ષિણપાદેન આરોહેમમશ્માનમશ્મેવ ત્વં સ્થિરા ભવ । અભિતિષ્ઠ પૃતન્યતોઽવબાધસ્વ પૃતનાયત ઇતિ

અથ ગાથાં ગાયતિ સરસ્વતિ પ્રેદમવ સુભગે વાજિનીવતી । યાં ત્વા વિશ્વસ્ય ભૂતસ્ય પ્રજાયામસ્યાગ્રતઃ । યસ્યાં ભૂતં સમભવદ્યસ્યાં વિશ્વમિદં જગત્ । તામદ્ય ગાથાં ગાસ્યામિ યા સ્ત્રીણામુત્તમં યશ ઇતિ

અથ પરિક્રામતઃ તુભ્યમગ્રે પર્યવહન્સૂર્યાં વહતુ ના સહ । પુનઃ પતિભ્યો જાયાં દાગ્ને પ્રજયા સહેતિ

એવં દ્વિરપરં લાજાદિ

ચતુર્થં શૂર્પકુષ્ઠયા સર્વાંલ્લાજાનાવપતિ ભગાય સ્વાહેતિ

ત્રિઃ પરિણીતાં પ્રાજાપત્યં હુત્વા

અથૈનામુદીચીં સપ્તપદાનિ પ્રક્રામયતિ એકમિષે દ્વે ઊર્જે ત્રીણિ રાયસ્પોષાય ચત્વારિ માયોભવાય પઞ્ચ પશુભ્યઃ ષડ્ ઋતુભ્યઃ સખે સપ્તપદા ભવ સા મામનુવ્રતા ભવ (આપ.શ્રૌ.સૂ. [હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।24qz ૧૦.૨૨])

વિષ્ણુસ્ત્વાનયત્વિતિ સર્વત્રાનુષજતિ

નિષ્ક્રમણપ્રભૃત્યુદકુમ્ભં સ્કન્ધે કૃત્વા દક્ષિણતોઽગ્નેર્વાગ્યતઃ સ્થિતો ભવતિ

ઉત્તરત એકેષામ્

તત એનાં મૂર્દ્ધન્યભિષિઞ્ચતિ આપઃ શિવાઃ શિવતમાઃ શાન્તાઃ શાન્તતમાસ્તાસ્તે કૃણ્વન્તુ ભેષજમિતિ

આપોહિષ્ઠેતિ ચ તિસૃભિઃ

અથૈનાં સૂર્યમુદીક્ષયતિ તચ્ચક્ષુરિતિ

અથાસ્યૈ દક્ષિણાં સમધિહૃદયમાલભતે મમ વ્રતે તે હૃદયં દધામિ મમ ચિત્તમનુચિત્તં તે અસ્તુ મમ વાચમેકમના જુષસ્વ પ્રજાપતિષ્ટ્વા નિયુનક્તુ મહ્યમિતિ

અથૈનામભિમન્ત્રયતે સુમઙ્ગલીરિયમ્ વધૂરિમાં સમેત પશ્યત સૌભાગ્યમસ્યૈ દત્વાયાથાસ્તં વિપરેતનેતિ

તાં દૃઢપુરુષ ઉન્મથ્ય પ્રાગ્વોદગ્વાઽનુગુપ્ત આગાર આનડુહે રોહિતે ચર્મણ્યુપવેશયતિ ઇહ ગાવો નિષીદન્ત્વિહાશ્વા ઇહ પૂરુષાઃ । ઇહો સહસ્રદક્ષિણો યજ્ઞ ઇહ પૂષા નિષીદન્ત્વિતિ

ગ્રામવચનં ચ કુર્યુઃ

વિવાહશ્મશાનયોર્ગ્રામં પ્રવિશતાદિતિવચનાત્

તસ્માત્તયોર્ગ્રામઃ પ્રમાનમિતિ શ્રુતેઃ

આચાર્યાય વરં દદાતિ

ગૌર્બ્રાહ્મણસ્ય વરઃ

ગ્રામો રાજન્યસ્ય

અશ્વો વૈશ્યસ્ય

અધિરથં શતં દુહિતૃમતે

અસ્તમિતે ધ્રુવં દર્શયતિ । ધ્રુવમસિ ધ્રુવં ત્વા પશ્યામિ ધ્રુવૈધિપોષ્યે મયિ મહ્યં ત્વાદાદબૃહસ્પતિર્મયા પત્યા પ્રજાવતી સંજીવ શરદઃ શતમિતિ

સા યદિ ન પશ્યેત્પશ્યામીત્યેવ બ્રૂયાત્

ત્રિરાત્રમક્ષારાલવણાશિનૌ સ્યાતામધઃ
શયીયાતાં સંવત્સરં ન મિથુનમુપેયાતાં દ્વાદશરાત્રં ષડ્રાત્રં ત્રિરાત્રમન્તતઃ

ઉપયમનપ્રભૃત્યૌપાસનસ્ય પરિચરણમ્

અસ્તમિતાનુદિતયોર્દધ્ના તણ્ડુલૈરક્ષતૈર્વા

અગ્નયે સ્વાહા પ્રજાપતયે સ્વાહેતિ સાયમ્

સૂર્યાય સ્વાહા પ્રજાપતયે સ્વાહેતિ પ્રાતઃ

પુમાંસૌ મિત્રાવરુણૌ પુમાંસાવશ્વિનાવુભૌ પુમાનિન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ
પુમાંસં વર્તતાં મયિ પુનઃ સ્વાહેતિ પૂર્વાં ગર્ભકામા

રાજ્ઞોઽક્ષભેદે નદ્ધવિમોક્ષે યાનવિપર્યાસેઽન્યસ્યાં વા વ્યાપત્તૌ સ્ત્રિયાશ્ચોદ્વહને તમેવાગ્નિમુપસમાધાયાજ્યં સંસ્કૃત્યેહરતિરિતિ જુહોતિ નાનામન્ત્રાભ્યામ્

અન્યદ્યાનમુપકલ્પ્ય તત્રોપવેશયેદ્રાજાનં સ્ત્રિયં વા પ્રતિક્ષત્ર ઇતિ યજ્ઞાન્તેનાત્વાહાર્ષમિતિ ચૈતયા

ધુર્યૌ દક્ષિણા

પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

ચતુર્થ્યામપરરાત્રેઽભ્યન્તરતોઽગ્નિમુપસમાધાય દક્ષિણતો બ્રહ્માણમુપવેશ્યોત્તરત ઉદપાત્રં પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વાઽઽજ્યભાગાવિષ્ટ્વાઽઽજ્યાહુતીર્જુહોતિ

અગ્ને પ્રાયશ્ચિત્તે ત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ બ્રાહ્મણસ્ત્વા નાથકામ ઉપધાવામિ યાઽસ્યૈ પતિઘ્ની તનૂસ્તામસ્યૈ નાશય સ્વાહા । વાયો પ્રાયશ્ચિત્તે ત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ બ્રાહ્મણસ્ત્વા નાથકામ ઉપધાવામિ યાઽસ્યૈ પ્રજાઘ્ની તનૂસ્તામસ્યૈ નાશય સ્વાહા । સૂર્યપ્રાયશ્ચિત્તે ત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ બ્રાહ્મણસ્ત્વા નાથકામ ઉપધાવામિ યાઽસ્યૈ પશુઘ્ની તનૂસ્તામસ્યૈ નાશય સ્વાહા । ચન્દ્ર પ્રાયશ્ચિત્તે ત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ બ્રાહ્મણસ્ત્વા નાથકામ ઉપધાવામિ યાઽસ્યૈ ગૃહઘ્ની તનૂસ્તામસ્યૈ નાશય સ્વાહા । ગન્ધર્વ પ્રાયશ્ચિત્તે ત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ બ્રાહ્મણસ્ત્વા નાથકામ ઉપધાવામિ યાઽસ્યૈ યશોઘ્ની તનૂસ્તામસ્યૈ નાશય સ્વાહેતિ

સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ પ્રજાપતયે સ્વાહેતિ

હુત્વા હુત્વૈતાસામાહુતીનામુદપાત્રે સંસ્રવાન્ત્સમવનીય તત એનાં મૂર્દ્ધન્યભિષિઞ્ચતિ । યાતે પતિઘ્ની પ્રજાઘ્ની પશુઘ્ની ગૃહઘ્ની યશોઘ્ની નિન્દિતા તનૂર્જારઘ્નીં તત એનાં કરોમિ સા જીર્ય ત્વં મયા સહાસાવિતિ

અથૈનાં સ્થાલીપાકં પ્રાશયતિ પ્રાણૈસ્તે પ્રાણાન્ત્સંદધામ્યસ્થિભિરસ્થીનિ માંસૈર્માંસાનિ ત્વચા ત્વચમિતિ

તસ્માદેવંવિચ્છ્રોત્રિયસ્ય દારેણ નોપહાસમિચ્છેદુત હ્યેવંવિત્પરો ભવતિ

તામુદુહ્ય યથર્તુ પ્રવેશનમ્

યથાકામી વા કામમાવિજનિતોઃ સંભવામેતિ વચનાત્

અથાસ્યૈ દક્ષિણાં સમધિહૃદયમાલભતે । યત્તે સુસીમે હૃદયં દિવિ ચન્દ્રમસિ શ્રિતમ્ । વેદાહં તન્માં તદ્વિદ્યાત્પશ્યેમ શરદઃ શતં જીવેમ શરદઃ શતં શૃણુયામ
શરદઃ શતમિતિ

એવમત ઊર્ધ્વમ્

પક્ષાદિષુ સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા દર્શપૂર્ણમાસદેવતાભ્યો હુત્વા જુહોતિ બ્રહ્મણે પ્રજાપતયે વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો દ્યાવાપૃથિવીભ્યામિતિ

વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો બલિહરણં ભૂતગૃહ્યેભ્ય આકાશાય ચ

વૈશ્વદેવસ્યાગ્નૌ જુહોત્યગ્નયે સ્વાહા પ્રજાપતયે સ્વાહા વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહાગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહેતિ

બાહ્યતઃ સ્ત્રીબલિં હરતિ નમઃ સ્ત્રિયૈ નમઃ પુંસે વયસેઽવયસે નમઃ શુક્લાય કૃષ્ણદન્તાય પાપીનાં પતયે । નમઃ યે મે પ્રજામુપલોભયન્તિ ગ્રામે વસન્ત ઉત વાઽરણ્યે તેભ્યો નમોઽસ્તુ બલિમેભ્યો હરામિ સ્વસ્તિ મેઽસ્તુ પ્રજાં મે દદત્વિતિ

શેષમદ્ભિઃ પ્રપ્લાવ્ય તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

સા યદિ ગર્ભં ન દધીત સિંહ્યાઃ શ્વેતપુષ્પ્યા ઉપોષ્ય પુષ્યેણ મૂલમુત્થાપ્ય ચતુર્થેઽહનિ સ્નાતાયાં નિશાયામુદપેષં પિષ્ટ્વા દક્ષિણસ્યાં નાસિકાયામાસિઞ્ચતિ । ઇયમોષધી ત્રાયમાણા સહમાના સરસ્વતી અસ્યા અહં બૃહત્યાઃ પુત્રઃ પિતુરિવ
નામ જગ્રભમિતિ

અથ પુંસવનમ્

પુરા સ્પન્દત ઇતિ માસે દ્વિતીયે તૃતીયે વા

યદહઃ પુંસા નક્ષત્રેણ ચન્દ્રમા યુજ્યેત તદહરુપવાસ્યાપ્લાવ્યાહતે વાસસી પરિધાપ્ય ન્યગ્રોધાવરોહાઞ્છુઙ્ગાઁશ્ચ નિશાયામુદપેષં પિષ્ટ્વા પૂર્વવદાસેચનં હિરણ્યગર્ભોઽદ્ભ્યઃ સંભૃત ઇત્યેતાભ્યામ્

કુશકણ્ટકં સોમાંશુ ચૈકે

કૂર્મપિત્તં ચોપસ્થે કૃત્વા સ યદિ કામયેત વીર્યવાન્ત્સ્યા દિતિ વિકૃત્યૈનમભિમન્ત્રયતે સુપર્ણોઽસીતિ
પ્રાગ્વિષ્ણુક્રમેભ્યઃ

અથ સીમન્તોન્નયનમ્

પુંસવનવત્

પ્રથમગર્ભે માસે ષષ્ઠેઽષ્ટમે વા

તિલમુદ્ગમિશ્રં સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા પ્રજાપતેર્હુત્વા પશ્ચાદગ્નેર્ભદ્રપીઠ ઉપવિષ્ટાયા યુગ્મેન સટાલુગ્રપ્સેનૌદુમ્બરેણ ત્રિભિશ્ચ દર્ભપિઞ્જૂલૈસ્ત્ર્યેણ્યા શલલ્યા વીરતરશઙ્કુના પૂર્ણચાત્રેણ ચ સીમન્તમૂર્ધ્વં વિનયતિ ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ

પ્રતિમહાવ્યાહૃતિભિર્વા

ત્રિવૃતમાબધ્નાતિ । અયમૂર્જાવતો વૃક્ષ ઉર્જીવ ફલિની ભવેતિ

અથાહ વીણાગાથિનૌ રાજાનં સંગાયેતામ્ યો વાઽપ્યન્યો વીરતર ઇતિ

નિયુક્તામપ્યેકે ગાથામુપોદાહરન્તિ । સોમ એવ નો રાજેમા માનુષીઃ પ્રજાઃ । અવિમુક્તચક્ર આસીરંસ્તીરે તુભ્યમસાવિતિ યાં નદીમુપાવસિતા ભવતિ તસ્યા નામ ગૃહ્ણાતિ

તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

સોષ્યન્તીમદ્ભિરભ્યુક્ષતિ । એજતુ દશમાસ્ય ઇતિ પ્રાગ્યસ્યૈ ત ઇતિ

અથાવરાવપતનમ્ । અવૈતુ પૃશ્નિશેવલં શુનેજરાય્વત્તવે । નૈવ માંસેન પીવસિ ન કસ્મિંશ્ચનાયતનમવજરાયુપદ્યતામિતિ

જાતસ્ય કુમારસ્યાચ્છિન્નાયાં નાડ્યાં મેધાજનનાયુષ્યે કરોતિ

અનામિકયા સુવર્ણાન્તર્હિતયા મધુઘૃતે પ્રાજયતિ ઘૃતં વા ભૂસ્ત્વયિ દધામિ ભુવસ્ત્વયિ દધામિ સ્વસ્ત્વયિ દધામિ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ સર્વં ત્વયિ દધામીતિ

અથાસ્યાયુષ્યં કરોતિ

નાભ્યાં દક્ષિણે વા કર્ણે જપતિ અગ્નિરાયુષ્માન્ત્સ વનસ્પતિભિરાયુષ્માંસ્તેન ત્વાઽઽયુષાઽઽયુષ્મન્તં કરોમિ । સોમ આયુષ્માન્ત્સ ઓષધીભિરાયુષ્માંસ્તેનત્વાઽઽયુષાઽઽયુષ્મન્તં કરોમિ । બ્રહ્માયુષ્મત્તદ્બ્રાહ્મણૈરાયુષ્મત્તેન ત્વાઽઽયુષાઽઽયુષ્મન્તં કરોમિ । દેવા આયુષ્મન્તરતેઽમૃતેનાયુષ્મન્તસ્તેન ત્વાઽઽયુષાઽઽયુષ્મન્તં કરોમિ । ઋષય આયુષ્મન્તસ્તે વ્રતૈરાયુષ્મન્તસ્તેન ત્વાઽઽયુષાઽઽયુષ્મન્તં કરોમિ । પિતર આયુષ્મન્તસ્તે સ્વધાભિરાયુષ્મન્તસ્તેન ત્વાઽઽયુષાઽઽયુષ્મન્તં કરોમિ । યજ્ઞ આયુષ્માન્ત્સ દક્ષિણાભિરાયુષ્માંસ્તેન ત્વાઽઽયુષાઽઽયુષ્મન્તં કરોમિ । સમુદ્ર આયુષ્માન્ત્સ સ્રવન્તીભિરાયુષ્માંસ્તેન ત્વાઽઽયુષાઽઽયુષ્મન્તં કરોમીતિ

ત્રિસ્ત્રિસ્ત્ર્યાયુષમિતિ ચ

સ યદિ કામયેત સર્વમાયુરિયાદિતિ વાત્સપ્રેણૈનમભિમૃશેત્

દિવસ્પરીત્યેતસ્યાનુવાકસ્યોત્તમામૃચં પરિશિનષ્ટિ

પ્રતિદિશં પઞ્ચ બ્રાહ્મણાનવસ્થાપ્ય બ્રૂયાદિમમનુપ્રાણિતેતિ

પૂર્વો બ્રૂયાત્પ્રાણેતિ

વ્યાનેતિદક્ષિણઃ

અપાનેત્યપરઃ

ઉદાનેત્યુત્તરઃ

સમાનેતિ પઞ્ચમ ઉપરિષ્ટાદવેક્ષમાણો બ્રૂયાત્

સ્વયમ્ વા કુર્યાદનુપરિક્રામમવિદ્યમાનેષુ

સ યસ્મિન્દેશે જાતો ભવતિ તમભિમન્ત્રયતે વેદ તે ભૂમિ હૃદયં દિવિ ચન્દ્રમસિ શ્રિતમ્ । વેદાહં તન્માં તદ્વિદ્યાત્પશ્યેમ શરદઃ શતં જીવેમ શરદઃ શતં શૃણુયામ શરદઃ શતમિતિ

અથૈનમભિમૃશત્યશ્મા ભવ પરશુર્ભવ હિરણ્યમસ્રુતં ભવ । આત્મા વૈ પુત્રનામાઽસિ સ જીવ શરદઃ શતમિતિ

અથાસ્ય માતરમભિમન્ત્રયત ઇડાસિ મૈત્રાવરુણી વીરે વીરમજીજનથાઃ । સા ત્વં વીરવતી ભવ યાઽસ્માન્વીરવતોઽકરદિતિ

અથાસ્યૈ દક્ષિણં સ્તનં પ્રક્ષાલ્ય પ્રયચ્છતીમં સ્તનમિતિ

યસ્તે સ્તન ઇત્યુત્તરમેતાભ્યામ્

ઉદપાત્રં શિરસ્તો નિદધાત્યાપો દેવેષુ જાગ્રથ યથા દેવેષુ જાગ્રથ । એવમસ્યાં સૂતિકાયાંસપુત્રિકાયાં જાગ્રથેતિ

દ્વારદેશે સૂતિકાગ્નિમુપસમાધાયોત્થાનાત્સંધિવેલયોઃ ફલીકરણમિશ્રાન્સર્ષપાનગ્નાવાવપતિ શણ્ડામર્ક્કા ઉપવીરઃ શૌણ્ડિકેય ઉલૂખલઃ । મલિમ્લુચો દ્રોણાસશ્ચ્યવનો નશ્યતાદિતઃ સ્વાહા । આલિખન્નનિમિષઃ કિંવદન્ત ઉપશ્રુતિર્હર્યક્ષઃ કુમ્ભી શત્રુઃ પાત્રપાણિર્નૃમણિર્હન્ત્રીમુખઃ સર્ષપારુણશ્ચ્યવનો નશ્યતાદિતઃ સ્વાહેતિ

યદિ કુમાર ઉપદ્રવેજ્જાલેન પ્રચ્છાદ્યોત્તરીયેણ વા પિતાઽઙ્ક આધાય જપતિ કૂર્કુરઃ સુકૂર્કુરઃ કૂર્કુરો બાલબન્ધનઃ । ચેચ્ચેચ્છુનક સૃજ નમસ્તે અસ્તુ સીસરો લપેતાપહ્વર તત્સત્યમ્ । યત્તે દેવા વરમદદુઃ સ ત્વં કુમારમેવ વા વૃણીથાઃ । ચેચ્ચેચ્છુનક સૃજ નમસ્તે અસ્તુ સીસરો લપેતાપહ્વર તત્સત્યમ્ । યત્તે સરમા માતા સીસરઃ પિતા શ્યામશબલૌ ભ્રાતરૌ ચેચ્ચેચ્છુનક સૃજ નમસ્તે અસ્તુ સીસરો લપેતાપહ્વરેતિ

અભિમૃશતિ ન નામયતિ ન રુદતિ ન હૃષ્યતિ
ન ગ્લાયતિ યત્ર વયં વદામો યત્ર ચાભિમૃશામસીતિ

દશમ્યામુત્થાપ્ય બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વા પિતા નામ કરોતિ

દ્વ્યક્ષરં ચતુરક્ષરં વા ઘોષવદાદ્યન્તરન્તસ્થં દીર્ઘાભિનિષ્ઠાનં કૃતં કુર્યાન્ન તદ્ધિતમ્

અયુજાક્ષરમાકારાન્તં સ્ત્રિયૈ તદ્ધિતમ્

શર્મ બ્રાહ્મણસ્ય વર્મ ક્ષત્રિયસ્ય ગુપ્તેતિ વૈશ્યસ્ય

ચતુર્થે માસિ નિષ્ક્રમણિકા

સૂર્યમુદીક્ષયતિ તચ્ચક્ષુરિતિ

પ્રોષ્યેત્ય ગૃહાનુપતિષ્ઠતે પૂર્વવત્

પુત્રં દૃષ્ટ્વા જપતિ અઙ્ગાદઙ્ગાત્સંભવસિ હૃદયાદધિજાયસે । આત્મા વૈ પુત્રનામાઽસિ સ જીવ શરદઃ શતમિતિ

અથાસ્ય મૂર્દ્ધાનમવજિઘ્રતિ । પ્રજાપતેષ્ટ્વા હિંકારેણાવજિઘ્રામિ સહસ્રાયુષાઽસૌ જીવ શરદઃ શતમિતિ

ગવાં ત્વા હિંકારેણેતિ ચ ત્રિર્દક્ષિણેઽસ્ય કર્ણે જપતિ । અસ્મે પ્રયન્ધિ મઘવન્નૃજીષિન્નિન્દ્રરાયોવિશ્વવારસ્ય ભૂરેઃ । અસ્મે શતં શરદો જીવસે ધા અસ્મૈ વીરાઞ્ચ્છશ્વત ઇન્દ્ર શિપ્રિન્નિતિ

ઇન્દ્ર શ્રેષ્ઠાનિ દ્રવિણાનિ ધેહિ ચિત્તિં દક્ષસ્ય સુભગત્વમસ્મે । પોષં રયીણામરિષ્ટિં તનૂનાં સ્વાત્માનં વાચઃ
સુદિનત્વમહ્નામિતિ સવ્યે

સ્ત્રિયૈ તુ મૂર્દ્ધાનમેવાવજિઘ્રતિ તૂષ્ણીમ્

ષષ્ઠે માસેઽન્નપ્રાશનમ્

સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વાઽઽજ્યભાગાવિષ્ટ્વાઽઽજ્યાહુતી જુહોતિ દેવીં વાચમજનયન્ત દેવાસ્તાં વિશ્વરૂપાઃ પશવો વદન્તિ । સા નો મન્દ્રેષમૂર્જં દુહાના ધેનુર્વાગસ્માનુપસુષ્ટુતૈતુ સ્વાહેતિ

વાજો નો અદ્યેતિ ચ દ્વિતીયામ્

સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ પ્રાણેનાન્નમશીય સ્વાહાઽપાનેન ગન્ધાનશીય સ્વાહા ચક્ષુષા રૂપાણ્યશીય સ્વાહા શ્રોત્રેણ યશોઽશીય સ્વાહેતિ

પ્રાશનાન્તે સર્વાન્ રસાન્ત્સર્વમન્નમેકત ઉદ્ધૃત્યાથૈનં પ્રાશયેત્

તૂષ્ણીં હન્તેતિ વા હન્તકારં મનુષ્યા ઇતિ શ્રુતેઃ

ભારદ્વાજ્યામાંસેન વાક્પ્રસારકામસ્ય

કપિઞ્જલમાંસેનાન્નાદ્યકામસ્ય

મત્સ્યૈર્જવનકામસ્ય

કૃકષાયા આયુષ્કામસ્ય

આટ્યા બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય

સર્વૈઃ સર્વકામસ્ય

અન્નપર્યાય વા તતો બ્રાહ્મણભોજનમન્નપર્યાય વા તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

2ન્દ્ કન્દ

શ્રીઃ । સાંવત્સરિકસ્ય ચૂડાકરણમ્

તૃતીયે વાઽપ્રતિહતે

ષોડશવર્ષસ્ય કેશાન્તઃ

યથામઙ્ગલં વા સર્વેષામ્

બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વા માતા કુમારમાદાયાપ્લાવ્યાહતે વાસસી પરિધાપ્યાઙ્ક આધાય પશ્ચાદગ્નેરુપવિશતિ

અન્વારબ્ધ આજ્યાહુતીર્હુત્વા પ્રાશનાન્તે શીતાસ્વપ્સૂષ્ણા આસિઞ્ચત્યુષ્ણેન વાય ઉદકેનેહ્યદિતે કેશાન્વપેતિ

કેશાન્વપેતિ

કેશશ્મશ્વ્રિતિ ચ કેશાન્તે

અથાત્ર નવનીતપિણ્ડં ઘૃતપિણ્ડં દધ્નો વા પ્રાસ્યતિ

તત આદાય દક્ષિણં ગોદાનમુન્દતિ । સવિત્રા પ્રસૂતા દૈવ્યા આપ ઉન્દન્તુ તે તનૂં દીર્ઘાયુત્વાય વર્ચસ ઇતિ

ત્ર્યેપ્યા શલલ્યા વિનીય ત્રીણિ કુશતરુણાન્યન્તર્દધાત્યોષધ ઇતિ

શિવો નામેતિ લોહક્ષુરમાદાય નિવર્તયામીતિ પ્રવપતિ યેનાવપત્સવિતા ક્ષુરેણ સોમસ્ય રાજ્ઞો વરુણસ્ય વિદ્વાન્ । તેન બ્રહ્માણો વપતેદમસ્યાયુષ્યઞ્જરદષ્ટિર્યથાસદિતિ

સકેશાનિ પ્રચ્છિદ્યાનડુહે ગોમયપિણ્ડે પ્રાસ્યત્યુત્તરતો ધ્રિયમાણે

એવં દ્વિરપરં તૂષ્ણીમ્

ઇતરયોશ્ચોન્દનાદિ

અથ પશ્ચાત્ત્ર્યાયુષમિતિ

અથોત્તરતો યેન ભૂરિશ્ચરા દિવં જ્યોક્ચ પશ્ચાદ્ધિ સૂર્યમ્ । તેન તે વપામિ બ્રહ્મણા જીવાતવે જીવનાય સુશ્લોક્યાય સ્વસ્તય ઇતિ

ત્રિઃ ક્ષુરેણ શિરઃ પ્રદક્ષિણં પરિહરતિ સમુખં કેશાન્તે

યત્ક્ષુરેણ મજ્જયતા સુપેશસા વપ્ત્વા વાવપતિ કેશાઞ્છિન્ધિ શિરો માઽસ્યાયુઃ પ્રમોષીઃ

મુખમિતિ ચ કેશાન્તે

તાભિરદ્ભિઃ શિરઃ સમુદ્ય નાપિતાય ક્ષુરં પ્રયચ્છતિ । અક્ષુણ્વન્પરિવપેતિ

યથામઙ્ગલં કેશશેષકરણમ્

અનુગુપ્તમેતં સકેશં ગોમયપિણ્ડં નિધાય ગોષ્ઠે પલ્વલ ઉદકાન્તે વાઽઽચાર્યાય વરં દદાતિ

ગાં કેશાન્તે

સંવત્સરં બ્રહ્મચર્યમવપનં ચ કેશાન્તે દ્વાદશરાત્રં ષડ્રાત્રં
ત્રિરાત્રમન્તતઃ

અષ્ટવર્ષં બ્રાહ્મણમુપનયેદ્ગર્ભાષ્ટમે વા

એકાદશવર્ષં રાજન્યમ્

દ્વાદશવર્ષં વૈશ્યમ્

યથામઙ્ગલં વા સર્વેષામ્

બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્તં ચ પર્યુપ્તશિરસમલંકૃતમાનયન્તિ

પશ્ચાદગ્નેરવસ્થાપ્ય બ્રહ્મચર્યમાગામિતિ વાચયતિ બ્રહ્મચાર્યસાનીતિ ચ

અથૈનં વાસઃ પરિધાપયતિ યેનેન્દ્રાય બૃહસ્પતિર્વાસઃ પર્યદધાદમૃતં તેન ત્વા પરિદધામ્યાયુષે દીર્ઘાયુત્વાય બલાય વર્ચસ ઇતિ

મેખલાં બધ્નીતે । ઇયં દુરુક્તમ્ પરિબાધમાના વર્ણં પવિત્રં પુનતી મ આગાત્ । પ્રાણાપાનાભ્યાં બલમાદધાના સ્વસા દેવી સુભગા મેખલેયમિતિ

યુવાસુવાસાઃ પરિવીત આગાત્સ ઉ શ્રેયાન્ભવતિ જાયમાનઃ । તં ધીરાસઃ કવય ઉન્નયન્તિ સ્વાધ્યો મનસા દેવયન્ત ઇતિ વા

તૂષ્ણીં વા

યજ્ઞોપવીતં પરમં પવિત્રં પ્રજાપતેર્યત્સ હજં પુરસ્તાત્ । આયુષ્યમગ્ર્યં પ્રતિમુઞ્ચ શુભ્રં યજ્ઞોપવીતં બલમસ્તુ તેજઃ । યજ્ઞોપવીતમસિ યજ્ઞસ્ય ત્વા યજ્ઞોપવીતેનોપનહ્યામીત્યથાજિનં પ્રયચ્છતિ મિત્રસ્યચક્ષુર્દ્ધરુણં બલીયસ્તેજો યસસ્વિ સ્થવિરં સમિદ્ધં અનાહનસ્યં વસનં જરિષ્ણુઃ પરીદં વાજ્યજિનં દધેઽહમિતિ દણ્ડં પ્રયચ્છતિ

તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ યો મે દણ્ડઃ પરાપતદ્વૈહાયસોઽધિભૂમ્યાં તમહં પુનરાદદ આયુષે બ્રહ્મણે બ્રહ્મવર્ચસાયેતિ

દીક્ષાવદેકે દીર્ઘસત્રમુપૈતીતિ વચ નાત્

અથાસ્યાદ્ભિરઞ્ચલિનાઽઞ્જલિં પૂરયતિ આપોહિષ્ઠેતિ તિસૃભિઃ

અથૈનં સૂર્યમુદીક્ષયતિ તચ્ચક્ષુરિતિ

અથાસ્ય દક્ષિણાં સમધિ હૃદયમાલભતે । મમ વ્રતે તે હૃદયં દધામિ । મમ ચિત્તમનુચિત્તં તે અસ્તુ મમ વાચમેકમના જુષસ્વ બૃહસ્પતિષ્ટ્વા નિયુનક્તુ મહ્યમિતિ

આથાસ્ય દક્ષિણં હસ્તં ગૃહીત્વાઽઽહ કો નામાસીતિ

અસાવહં ભો

ઇતિ પ્રત્યાહ

આથૈનમાહ કસ્ય બ્રહ્મચાર્યસીતિ

ભવત ઇત્યુચ્યમાન ઇન્દ્રસ્ય બ્રહ્મચાર્યસ્યગ્નિરાચાર્યસ્તવાહમાચાર્યસ્તવાસાવિતિ

અથૈનં ભૂતેભ્યઃ પરિદદાતિ પ્રજાપતયે ત્વા પરિદદામિ દેવાય ત્વા સવિત્રે પરિદદામ્યદ્ભ્યસ્ત્વૌષધીભ્યઃ પરિદદામિ દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં ત્વા પરિદદામિ વિશ્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્યઃ પરિદદામિ સર્વેભ્યસ્ત્વા ભૂતેભ્યઃ પરિદદામ્યરિષ્ટ્યા ઇતિ

પ્રદક્ષિણમગ્નિં પરીત્યોપવિશતિ

અન્વારબ્ધ આજ્યાહુતીર્હુત્વા પ્રાશનાન્તેઽથૈનં સંશાસ્તિ બ્રહ્મચાર્યસ્યપોશાન કર્મ કુરુ મા દિવા સુષુપ્થા વાચં યચ્છ સમિધમાધેહ્યપોશાનેતિ

અથાઽસ્મૈ સાવિત્રીમમન્વાહોત્તરતોઽગ્નેઃ પ્રત્યઙ્મુખાયોપવિષ્ટાયોપસન્નાય સમીક્ષમાણાય સમીક્ષિતાય

દક્ષિણતસ્તિષ્ઠત આસીનાય વૈકે

પચ્છોર્દ્ધર્ચશઃ સર્વાં ચ તૃતીયેન સહાનુવર્તયન્

સંવત્સરે ષણ્માસ્યે ચતુર્વિંશત્યહે દ્વાદશાહે ષડહે ત્ર્યહે વા

સદ્યસ્ત્વેવ ગાયત્રીં બ્રાહ્મણાયાનુબ્રૂયાદાગ્નેયો વૈ બ્રાહ્મણ ઇતિ શ્રુતેઃ

ત્રિષ્ટુભં રાજન્યસ્ય

જગતીં
વૈશ્યસ્ય

સર્વેષાં વા ગાયત્રીમ્

અત્ર સમિદાધાનમ્

પાણિનાઽગ્નિં પરિસમૂહતિ અગ્ને સુશ્રવઃ સુશ્રવસં મા કુરુ યથા ત્વમગ્ને સુશ્રવઃ સુશ્રવા અસ્યેવં માં સુશ્રવઃ સૌશ્રવસં કુરુ યથા ત્વમગ્ને દેવાનાં યજ્ઞસ્ય નિધિપા અસ્યેવમહં મનુષ્યાણાં વેદસ્ય નિધિપો ભૂયાસમિતિ

પ્રદક્ષિણમગ્નિં પર્યુક્ષ્યોત્તિષ્ઠન્ત્સમિધમાદધાતિ અગ્નયે સમિધમહાર્ષ બૃહતે જાતવેદસે । યથા ત્વમગ્ને સમિધા સમિધ્યસ એવમહમાયુષા મેધયા વર્ચ્ચસા પ્રજયા પશુભિર્બ્રહ્મવર્ચસેન સમિન્ધે જીવપુત્રો મમાચાર્યો મેધાવ્યહમસાન્યનિરાકારિષ્ણુર્યશસ્વી તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસ્યન્નાદો ભૂયાસં સ્વાહેતિ

એવં દ્વિતીયાં તથા તૃતીયામ્

એષાત ઇતિ વા સમુચ્ચયો વા

પૂર્વવત્પરિસમૂહનપર્યુક્ષણે

પાણી પ્રતપ્ય મુખ વિમૃષ્ટે તનૂપા અગ્નેઽસિ તન્વં મે પાહ્યાયુર્દા અગ્નેઽસ્યાયુર્મે દેહિ વ્વર્ચોદા અગ્નેઽસિ વ્વર્ચો મે દેહિ । અગ્ને યન્મે તન્વા ઊનં તન્મ આપૃણ

મેધાં મે દેવઃ સવિતા આદધાતુ મેધાં મે દેવી
સરસ્વતી આદધાતુ મેધામશ્વિનૌ દેવાવાધત્તાં પુષ્કરસ્રજાવિતિ

અઙ્ગાન્યાલભ્ય જપત્યઙ્ગાનિ ચ મ આપ્યાયન્તાં વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રંયશોબલમિતિ ત્ર્યાયુષાણિ કરોતિ ભસ્મના લલાટે ગ્રીવાયાં દક્ષિણેંસે હૃદિ ચ ત્ર્યાયુષમિતિ
પ્રતિમન્ત્રમ્

અત્ર ભિક્ષાચર્યચરણમ્

ભવત્પૂર્વાં બ્રાહ્મણો ભિક્ષેત

ભવન્મધ્યાં રાજન્યઃ

ભવદન્ત્યાં વૈશ્યઃ

તિસ્રોઽપ્રત્યાખ્યાયિન્યઃ

ષડ્દ્વાદશાપરિમિતા વા

માતરં પ્રથમામેકે

આચાર્યાય ભૈક્ષં નિવેદયિત્વા વાગ્યતોઽહઃશેષં તિષ્ઠેદિત્યેકે

અહિંસન્નરણ્યાત્સમિધ આહૃત્ય તસ્મિન્નગ્નૌ પૂર્વવદાધાય વાચં વિસૃજતે

અધઃશાય્યક્ષારાલવણાશી સ્યાત્

દણ્ડધારણમગ્નિપરિચરણં ગુરુશુશ્રૂષા ભિક્ષાચર્યા

મધુમાંસમજ્જનોપર્યાસનસ્ત્રીગમનાનૃતાદત્તાદાનાનિ વર્જયેત્

અષ્ટાચત્વારિંશદ્વર્ષાણિ વેદબ્રહ્મચર્યં ચરેત્

દ્વાદશ દ્વાદશ વા પ્રતિવેદમ્

યાવદ્ગ્રહણં વા

વાસાંસિ શાણક્ષૌમાવિકાનિ

ઐણેયમજિનમુત્તરીયં બ્રાહ્મણસ્ય

રૌરવં રાજન્યસ્ય

આજં ગવ્યં વા વૈશ્યસ્ય

સર્વેષાં વા ગવ્યમસતિ પ્રધાનત્વાત્

મૌઞ્જી રશના બ્રાહ્મણસ્ય

ધનુર્જ્યા રાજન્યસ્ય

મૌર્વી વૈશ્યસ્ય

મુઞ્જાભાવે કુશાશ્મન્તકબલ્વજાનામ્

પાલાશો બ્રાહ્મણસ્ય દણ્ડઃ

બૈલ્વો રાજન્યસ્ય

ઔદુમ્બરો વૈશ્યસ્ય

કેશસંમિતો બ્રાહ્મણસ્ય લલાટસંમિતઃ ક્ષત્રિયસ્ય ઘ્રાણસંમિતો વૈશ્યસ્ય સર્વે વા સર્વેષામ્

આચાર્યેણાહૂત ઉત્થાય પ્રતિશૃણુયાત્

શયાનં ચેદાસીન આસીનં ચેત્તિષ્ઠંસ્તિષ્ઠન્તં ચેદભિક્રામન્નભિક્રામન્તં ચેદભિધાવન્

સ એવં વર્તમનોઽમુત્રાદ્ય વસત્યમુત્રાદ્ય વસતીતિ તસ્ય સ્નાતકસ્ય કીર્તિર્ભવતિ

ત્રયઃ સ્નાતકા ભવન્તિ વિદ્યાસ્નાતકો વ્રતસ્નાતકો વિદ્યાવ્રતસ્નાતક ઇતિ

સમાપ્ય વેદમસમાપ્ય વ્રતં યઃ સમાવર્તતે સ વિદ્યાસ્નાતકઃ

સમાપ્ય વ્રતમસમાપ્ય વેદં યઃ સમાવર્તતે સ વ્રતસ્નાતકઃ

ઉભયં સમાપ્ય યઃ સમાવર્તતે સ વિદ્યાવ્રતસ્નાતક ઇતિ

આ ષોડશાદ્વર્ષાદ્બ્રાહ્મણસ્ય નાતીતઃ કાલો ભવતિ

આ દ્વાવિંશાદ્રાજન્યસ્ય

આ ચતુર્વિંશાદ્વૈશ્યસ્ય

અત ઊર્ધ્વં પતિતસાવિત્રીકા ભવન્તિ

નૈનાનુપનયેયુર્નાધ્યાપયેયુર્ન યાજયેયુર્ન ચૈભિર્વ્યવહરેયુઃ

કાલાતિક્રમે નિયતવત્

ત્રિપુરુષં પતિતસાવિત્રીકાણામપત્યે સંસ્કારો નાધ્યાપનં ચ

તેષાં સંસ્કારેપ્સુર્વ્રાત્યસ્તોમેનેષ્ટ્વા કામ
મધીયીરન્વ્યવહાર્યા ભવન્તીતિ વચનાત્

વેદં સમાપ્ય સ્નાયાત્

બ્રહ્મચર્યં વાઽષ્ટાચત્વારિંશકમ્

દ્વાદશકેઽપ્યેકે

ગુરુણાઽનુજ્ઞાતઃ

વિધિર્વિધેયસ્તર્કશ્ચ વેદઃ

ષડઙ્ગમેકે

ન કલ્પમાત્રે

કામં તુ યાજ્ઞિકસ્ય

ઉપસંગૃહ્ય ગુરું સમિધોઽભ્યાધાય પરિશ્રિતસ્યોત્તરતઃ કુશેષુ પ્રાગગ્રેષુ પુરસ્તાત્સ્થિત્વાઽષ્ટાનામુદકુમ્ભાનામ્

યે અપ્સ્વન્તરગ્નયઃ પ્રવિષ્ટા ગોહ્ય ઉપગોહ્યો મયૂષો મનોહાસ્ખલો વિરુજસ્તનૂદૂષુરિન્દ્રિયહાતાન્વિજહામિ યો રોચનસ્તમિહ ગૃહ્ણામીત્યેકસ્માદપો ગૃહીત્વા

તેનાભિષિઞ્ચતે । તેન મામભિષિઞ્ચામિ શ્રિયૈ યશસે બ્રહ્મણે બ્રહ્મવર્ચસાયેતિ

યેન શ્રિયમકૃણુતાં યેનાવમૃશતાં સુરામ્ । યેનાક્ષ્યાવભ્યષિઞ્ચતાં યદ્વાં તદશ્વિના યશ ઇતિ

આપોહિષ્ઠેતિ ચ પ્રત્યૃચમ્

ત્રિભિસ્તૂષ્ણીમિતરૈઃ

ઉદુત્તમમિતિ મેખલામુન્મુચ્ય દણ્ડં નિધાય વાસોઽન્યત્પરિધાયાદિત્યમુપતિષ્ઠતે

ઉદ્યન્ભ્રાજભૃષ્ણુરિન્દ્રો મરુદ્ભિરસ્થાત્પ્રાતર્યાવભિરસ્થાદ્દશસનિરસિ દશસનિં મા કુર્વાવિદન્માગમય । ઉદ્યન્ભ્રાજભૃષ્ણુરિન્દ્રો મરુદ્ભિરસ્થાદ્દિવા યાવભિરસ્થાચ્છતસનિરસિ શતસનિં મા કુર્વાવિદન્માગમય । ઉદ્યન્ભ્રાજભૃષ્ણુરિન્દ્રો મરુદ્ભિરસ્થાત્સાયંયાવભિરસ્થાત્સહસ્રસનિરસિ સહસ્રસનિં મા કુર્વાવિદન્માગમયેતિ

દધિતિલાન્વા પ્રાશ્ય જટાલોમનખાનિ સંહૃત્યૌદુમ્બરેણ દન્તાન્ધાવેત । અન્નાદ્યાય વ્યૂહધ્વં સોમો રાજાઽયમાગમત્ । સ મે મુખં પ્રમાર્ક્ષ્યતે યશસા ચ ભગેન ચેતિ

ઉત્સાદ્ય પુનઃ સ્નાત્વાઽનુલેપનં નાસિકયોર્મુખસ્ય ચોપગૃહ્ણીતે પ્રાણાપાનૌ મે તર્પય ચક્ષુર્મે તર્પય શ્રોત્રં મે તર્પયેતિ

પિતરઃ શુન્ધધ્વમિતિ પાણ્યોરવનેજન દક્ષિણાનિષિચ્યાનુલિપ્ય જપેત્ । સુચક્ષા અહમક્ષીભ્યાં ભૂયાસં સુવર્ચા મુખેન । સુશ્રુત્કર્ણાભ્યાં ભૂયાસમિતિ

અહતં વાસો ધૌતં વાઽમૌત્રેણાચ્છાદયીત । પરિધાસ્યૈ યશોધાસ્યૈ દીર્ઘાયુત્વાય જરદષ્ટિરસ્મિ । શતં ચ જીવામિ શરદઃ પુરૂચીરાયસ્પોષમભિસંવ્યયિષ્ય ઇતિ

અથોત્તરીયમ્ । યશસા મા દ્યાવાપૃથિવી યશસેન્દ્રાબૃહસ્પતી । યશો ભગશ્ચ માવિન્દદ્યશો મા પ્રતિપદ્યતામિતિ

એકઞ્ચેત્પૂર્વસ્યોત્તરવર્ગેણ પ્રચ્છાદયીત

સુમનસઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ । યા આહરજ્જમદગ્નિઃ શ્રદ્ધાયૈ મેધાયૈ કામાયેન્દ્રિયાય । તા અહં પ્રતિગૃહ્ણામિ યશસા ચ ભગેન ચેતિ

અથાવબધ્નીતે યદ્યશોઽપ્સરસામિન્દ્રશ્ચકાર વિપુલં પૃથુ । તેન સઙ્ગ્રથિતાઃ સુમનસ આબધ્નામિ યશોમયીતિ

ઉષ્ણીષેણ શિરો વેષ્ટયતે યુવા સુવાસા ઇતિ

અલઙ્કરણમસિ ભૂયોઽલઙ્કરણં ભૂયાદિતિ કર્ણવેષ્ટકૌ

વૃત્રસ્યેત્યઙ્ક્તે ઽક્ષિણી

રોચિષ્ણુરસીત્યાત્માનમાદર્શે પ્રેક્ષતે

છત્રં પ્રતિગૃહ્ણાતિ । બૃહસ્પતેશ્છદિરસિ પાપ્મનો મા મન્તર્ધેહિ તેજસો યશસો માઽન્તર્ધેહીતિ

પ્રતિષ્ઠેસ્થો વિશ્વતો મા પાતમિત્યુપાનહૌ પ્રતિમુઞ્ચતે

વિશ્વાભ્યો મા નાષ્ટ્રાભ્યસ્પરિપાહિ સર્વત ઇતિ વૈણવં દણ્ડમાદત્તે

દન્તપ્રક્ષાલનાદીનિ નિત્યમપિ વાસશ્છત્રોપાનહશ્ચાપૂર્વાણિ
ચેન્મન્ત્રઃ

સ્નાતસ્ય યમાન્વક્ષ્યામઃ

કામાદિતરઃ

નૃત્યગીતવાદિત્રાણિ ન કુર્યાન્ન ચ ગચ્છેત્

કામં તુ ગીતં ગાયતિ વૈવ ગીતે વા રમત ઇતિ શ્રુતેર્હ્યપરમ્

ક્ષેમે નક્તં ગ્રામાન્તરં ન ગચ્છેન્ન ચ ધાવેત્

ઉદપાનાવેક્ષણવૃક્ષારોહણફલપ્રપતનસંધિસર્પણવિવૃતસ્નાનવિષમલઙ્ઘનશુક્તવદનસંધ્યાદિત્યપ્રેક્ષણભૈક્ષણાનિ ન કુર્યાત્ ન હ વૈ સ્નાત્વા ભિક્ષેતાપહ વૈ સ્નાત્વા ભિક્ષાં જયતીતિ શ્રુતેઃ

વર્ષત્યપ્રાવૃતો વ્રજેત્ અયં મે વજ્રઃ પાપ્માનમપહનદિતિ

અપ્સ્વાત્માનમ્ નાવેક્ષેત

અજાતલોમ્નીં વિપુંસીં ષણ્ઢં ચ નોપહસેત્

ગર્ભિણીં વિજન્યેતિ બ્રૂયાત્

સકુલમિતિ નકુલમ્

ભગાલમિતિ કપાલમ્

મણિધનુરિતીન્દ્રધનુઃ

ગાં ધયન્તીં પરસ્મૈ નાચક્ષીત

ઉર્વરાયામનન્તર્હિતાયાં ભૂમાવુત્સર્પંસ્તિષ્ઠન્ન મૂત્રપુરીષે કુર્યાત્

સ્વયં પ્રશીર્ણેન કાષ્ઠેન ગુદં પ્રમૃજીત

વિકૃતં વાસો નાચ્છાદયીત

દૃઢવ્રતો વધત્રઃ સ્યાત્ સર્વત આત્માનં
ગોપાયેત્ સર્વેષાં મિત્રમિવ શુક્રિયમધ્યેષ્યમાણઃ

તિસ્રો રાત્રીર્વ્રતં ચરેત્

અમાંસાશ્યમૃણ્મયપાયી

સ્ત્રીશૂદ્રશવકૃષ્ણશકુનિશુનાં ચાદર્શનમસંભાષા ચ તૈઃ

શવશૂદ્રસૂતકાન્નાનિ ચ નાદ્યાત્

મૂત્રપુરીષે ષ્ઠીવનં ચાતપે ન કુર્યાત્સૂર્યાચ્ચાત્માનં નાન્તર્દધીત

તપ્તેનોદકાર્થાન્કુર્વીત

અવજ્યોત્ય રાત્રૌ ભોજનમ્

સત્યવદનમેવ વા

દીક્ષિતોઽપ્યાતપાદીનિ
કુર્યાત્પ્રવર્ગ્યવાંશ્ચેત્

અથાતઃ પઞ્ચ મહાયજ્ઞાઃ

વૈશ્વદેવાદન્નાત્પર્યુક્ષ્ય સ્વાહાકારૈર્જુહુયાદ્બ્રહ્મણે પ્રજાપતયે ગૃહ્યાભ્યઃ કશ્યપાયાનુમતય ઇતિ

ભૂતગૃહ્યેભ્યો મણિકે ત્રીન્ પર્જન્યાયાદ્ભ્યઃ પૃથિવ્યૈ

ધાત્રે વિધાત્રે ચ દ્વાર્યયોઃ

પ્રતિદિશં વાયવે દિશાં ચ

મધ્યે ત્રીન્બ્રહ્મણેઽન્તરિક્ષાય સૂર્યાય

વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો વિશ્વેભ્યશ્ચ ભૂતેભ્યસ્તેષામુત્તરતઃ

ઉષસે ભૂતાનાં ચ પતયે પરમ્

પિતૃભ્યઃ સ્વધા નમ ઇતિ દક્ષિણતઃ

પાત્રં નિર્ણિજ્યોત્તરાપરસ્યાં દિશિ નિનયેદ્યક્ષ્મૈતત્ત ઇતિ

ઉદ્ધૃત્યાગ્રં બ્રાહ્મણાયાવનેજ્ય દદ્યાદ્ધન્તત ઇતિ

યથાઽર્હં ભિક્ષુકાનતિથીંશ્ચ સંભજેરન્

બાલજ્યેષ્ઠા ગૃહ્યા યથાર્હમશ્નીયુઃ

પશ્ચાદ્ ગૃહપતિઃ પત્ની ચ

પૂર્વો વા ગૃહપતિઃ । તસ્માદુ સ્વાષ્ટં ગૃહપતિઃ પૂર્વોઽતિથિભ્યોઽશ્નીયાદિતિ શ્રુતેઃ

અહરહઃ સ્વાહા કુર્યાદન્નાભાવે કેનચિદાકાષ્ઠાદ્દેવેભ્યઃ પિતૃભ્યો
મનુષ્યેભ્યશ્ચોદપાત્રાત્

અથાતોઽધ્યાયોપાકર્મ

ઓષધીનાં પ્રાદુર્ભાવે શ્રવણેન શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં શ્રાવણસ્ય પઞ્ચમીં હસ્તેન વા

આજ્યભાગાવિષ્ટ્વાજ્યાહુતીર્જુહોતિ

પૃથિવ્યા અગ્નય ઇત્યૃગ્વેદે

અન્તરિક્ષાય વાયવ ઇતિ યજુર્વેદે

દિવે સૂર્યાયેતિ સામવેદે

દિગ્ભ્યશ્ચન્દ્રમસ ઇત્યથર્વવેદે

બ્રહ્મણે છન્દોભ્યશ્ચેતિ સર્વત્ર

પ્રજાપતયે દેવેભ્ય ઋષિભ્યઃ શ્રદ્ધાયૈ મેધાયૈ સદસસ્પતયેઽનુમતય ઇતિ ચ

એતદેવ વ્રતાદેશનવિસર્ગેષુ

સદસસ્પતિમિત્યક્ષતધાનાસ્ત્રિઃ

સર્વેઽનુપઠેયુઃ

હુત્વાહુત્વૌદુમ્બર્યસ્તિસ્રસ્તિસ્રઃ સમિધ આદધ્યુરાર્દ્રાઃ સપલાશા ઘૃતાક્તાઃ સાવિત્ર્યા

બ્રહ્મચારિણશ્ચ પૂર્વકલ્પેન

શન્નોભવંત્વિત્યક્ષતધાના અખાદન્તઃ પ્રાશ્નીયુઃ

દધિક્રાવ્ણ ઇતિ દધિ ભક્ષયેયુઃ

સ યાવન્તં ગણમિચ્છેત્તાવતસ્તિલાનાકર્ષફલકેન જુહુયાત્સાવિત્ર્યા શુક્રજ્યોતિરિત્યનુવાકેન વા

પ્રાશનાન્તે પ્રત્યઙ્મુખેભ્ય ઉપવિષ્ટેભ્ય ૐકારમુક્ત્વા ત્રિશ્ચ સાવિત્રીમધ્યાયાદીન્પ્રબ્રૂયાત્

ઋષિમુખાનિ બહ્વૃચાનામ્

પર્વાણિ છન્દોગાનામ્

સૂક્તાન્યથર્વણાનામ્

સર્વે જપન્તિ સહનોઽસ્તુ સહનોઽવતુ સહન ઇદં વીર્યવદસ્તુ બ્રહ્મ । ઇન્દ્રસ્તદ્વેદ યેન યથા ન વિદ્વિષામહ ઇતિ

ત્રિરાત્રં
નાધીયીરન્

લોમનખાનામનિકૃન્તનમ્

એકે પ્રાગુત્સર્ગાત્

વાતેઽમાવાસ્યાયાં સર્વાનધ્યાયઃ

શ્રાદ્ધાશને ચોલ્કાવસ્ફૂર્જદ્ભૂમિચલનાગ્ન્યુત્પાતેષ્વૃતુસન્ધિષુ ચાકાલમ્

ઉત્સૃષ્ટેષ્વભ્રદર્શને સર્વરૂપે ચ ત્રિરાત્રં ત્રિસન્ઘ્યં વા

ભુક્ત્વાઽઽર્દ્રપાણિરુદકે નિશાયાં સંધિવેલયોરન્તઃશવે ગ્રામેઽન્તર્દિવાકીર્ત્યે

ધાવતોઽભિશસ્તપતિતદર્શનાશ્ચર્યાભ્યુદયેષુ ચ તત્કાલમ્

નીહારે વાદિત્રશબ્દ આર્તસ્વને ગ્રામાન્તે શ્મશાને શ્વગર્દભોલૂકશૃગાલસામશબ્દેષુ શિષ્ટાચરિતે ચ તત્કાલમ્

ગુરૌ પ્રેતેઽપોભ્યવેયાદ્દશરાત્રં ચોપરમેત્

સતાનૂનપ્ત્રિણિ સબ્રહ્મચારિણિ ચ ત્રિરાત્રમ્

એકરાત્રમસબ્રહ્મચારિણિ

અર્ધષષ્ઠાન્માસાનધીત્યોત્સૃજેયુઃ

અર્ધસપ્તમાન્વા

અથેમામૃચં જપન્તિ ઉભા કવી યુવા યો નો ધર્મઃ પરાપતત્ । પરિસખ્યસ્ય ધર્મિણો વિસખ્યાનિ
વિસૃજામહ ઇતિ

ત્રિરાત્રં સહોષ્ય વિપ્રતિષ્ઠેરન્

પૌષસ્ય રોહિણ્યાં મધ્યમાયાં વાઽષ્ટકાયામધ્યાયાનુત્સૃજેરન્

ઉદકાન્તં ગત્વાઽદ્ભિર્દેવાંશ્છન્દાંસિ વેદાનૃષીન્પુરાણાચાર્યાન્ ગન્ધર્વાનિતરાચાર્યાન્સંવત્સરં ચ સાવયવં પિતૄનાચાર્યાન્સ્વાંશ્ચ તર્પયેયુઃ

સાવિત્રીં ચતુરનુદ્રુત્ય વિરતાઃ સ્મ
ઇતિ પ્રબ્રૂયુઃ

ક્ષપણં પ્રવચનં ચ પૂર્વવત્

પુણ્યાહે લાઙ્ગલયોજનં જ્યેષ્ઠયા વેન્દ્રદૈવત્યમ્

ઇન્દ્રં પર્જન્યમશ્વિનૌ મરુત ઉદલાકાશ્યપં સ્વાતિકારીંસીતામનુમતિં ચ દધ્ના તણ્ડુલૈર્ગન્ધૈરક્ષતૈરિષ્ટ્વાઽનડુહો મધુઘૃતે પ્રાશયેત્

સીરાયુઞ્જન્તીતિ યોજયેત્

શુનંસુફાલા ઇતિ કૃષેત્ ફાલં વાઽઽલભેત

નવાઽગ્ન્યુપદેશાદ્વપનાનુષઙ્ગાચ્ચ

અગ્યમભિષિચ્યાકૃષ્ટં તદાકૃષેયુઃ

સ્થાલીપાકસ્ય પૂર્વવદ્દેવતા યજેદુભયોર્વ્રીહિયવયોઃ પ્રવપન્સીતાયજ્ઞે ચ

તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

અથાતઃ શ્રવણાકર્મ

શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યામ્

સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વાઽક્ષતધાનાશ્ચૈકકપાલમ્ પુરોડાશં ધાનાનાં ભૂયસીઃ પિષ્ટ્વાઽઽજ્યભાગાવિષ્ટ્વાઽઽજ્યાહુતી જુહોતિ

અપશ્વેતપદાજહિ પૂર્વેણ ચાપરેણ ચ । સપ્ત ચ વારુણીરિમાઃ પ્રજાઃ સર્વાશ્ચ રાજબાન્ધવૈઃ સ્વાહા

ન વૈ શ્વેતસ્યાધ્યાચારેઽહિર્દદર્શ કંચન । શ્વેતાય વૈદર્વ્યાય નમઃ સ્વાહેતિ

સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ વિષ્ણવે શ્રવણાય શ્રાવણ્યૈ પૌર્ણમાસ્યૈ વર્ષાભ્યશ્ચેતિ

ધાનાવન્તમિતિ ધાનાનામ્

ઘૃતાક્તાન્સક્તૂન્સર્પેભ્યો જુહોતિ

આગ્નેયપાણ્ડુપાર્થિવાનાં સર્પાણામધિપતયે સ્વાહા શ્વેતવાયવાન્તરિક્ષાણાં સર્પાણામધિપતયે સ્વાહાઽભિભૂઃસૌર્યદિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતયે સ્વાહેતિ

સર્વહુતમેકકપાલં ધ્રુવાય ભૌમાય સ્વાહેતિ

પ્રાશનાન્તે સક્તૂનામેકદેશં શૂર્પે ન્યુપ્યોપનિષ્ક્રમ્ય બહિઃ શાલાયાઃ સ્થણ્ડિલમુપલિપ્યોલ્કાયાં ધ્રિયમાણાયાં માઽન્તરાગમતેત્યુક્ત્વા વાગ્યતઃ સર્પાનવનેજયતિ

આગ્નેયપાણ્ડુપાર્થિવાનાં સર્પાણામધિપતેઽવનેનિક્ષ્વ શ્વેતવાયવાન્તરિક્ષાણાં સર્પાણામધિપતેઽવનેનિક્ષ્વાભિભૂઃ સૌર્યદિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતેઽવનેનિક્ષ્વેતિ

યથાઽવનિક્તં દર્વ્યોપઘાતં સક્તૂન્સર્પેભ્યો બલિં હરતિ

આગ્નેયપાણ્ડુપાર્થિવાનાં સર્પાણામધિપત એષ તે બલિઃ શ્વેતવાયવાન્તરિક્ષાણાં સર્પાણામધિપત એષ તે બલિરભિભૂઃ સૌર્યદિવ્યાનાં સર્પાણામધિપત એષ તે બલિરિતિ

અવનેજ્ય પૂર્વવત્કઙ્કતૈઃ પ્રલિખતિ

આગ્નેયપાણ્ડુપાર્થિવાનાં સર્પાણામધિપતે પ્રલિખસ્વ શ્વેતવાયવાન્તરિક્ષાણાં સર્પાણામધિપતે પ્રલિખસ્વાભિભૂઃ સૌર્યદિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતે પ્રલિખસ્વેતિ

અઞ્જનાનુલેપનં સ્રજશ્ચાઞ્જસ્વાનુલિમ્પસ્વ સ્રજોઽપિનહ્યસ્વેતિ

સક્તુશેષં સ્થણ્ડિલે ન્યુપ્યોદપાત્રેણોપનિનીયોપતિષ્ઠતે નમોઽસ્તુ સર્પેભ્ય ઇતિ તિસૃભિઃ

સ યાવત્કામયેત ન સર્પા અભ્યુપેયુરિતિ તાવત્સન્તતયોદધારયા નિવેશનં ત્રિઃ પરિષિઞ્ચન્પરીયાદપશ્વેતપદા જહીતિ દ્વાભ્યામ્

દર્વીં શૂર્પં પ્રક્ષાલ્ય પ્રતપ્ય પ્રયચ્છતિ

દ્વારદેશે માર્જયન્ત આપોહિષ્ઠેતિ તિસૃભિઃ

અનુગુપ્તમેતં સક્તુશેષં નિધાય તતોઽસ્તમિતેઽસ્તમિતેઽગ્નિં પરિચર્ય દર્વ્યોપઘાતં સક્તૂન્સર્પેભ્યો બલિં હરેદાગ્રહાયણ્યાઃ

તં હરન્તં નાન્તરેણ ગચ્છેયુઃ

દર્વ્યાચમનં પ્રક્ષાલ્ય નિદધાતિ

ધાના પ્રાશ્નન્ત્યસંસ્યૂતાઃ

તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

પ્રૌષ્ઠપદ્યામિન્દ્રયજ્ઞઃ

પાયસમૈન્દ્રં શ્રપયિત્વાઽપૂપાંશ્ચાપૂપૈઃ સ્તીર્ત્વાઽઽજ્યભાગાવિષ્ટ્વાઽઽજ્યાહુતીર્જુહોતીન્દ્રાયેન્દ્રાણ્યા અજાયૈકપદેઽહિર્બુધ્ન્યાય પ્રૌષ્ઠપદાભ્યશ્ચેતિ

પ્રાશનાન્તે મરુદ્ભ્યો બલિં હરત્યહુતાદો મરુત ઇતિ શ્રુતેઃ

આશ્વત્થેષુ પલાશેષુ મરુતોઽશ્વત્થે તસ્થુરિતિ વચનાત્

શુક્રજ્યોતિરિતિ પ્રતિમન્ત્રમ્

વિમુખેન ચ

મનસા

નામાન્યેષામેતાનીતિ શ્રુતેઃ

ઇન્દ્રં દૈવીરિતિ જપતિ

તતો
બ્રાહ્મણભોજનમ્

આશ્વયુજ્યાં પૃષાતકાઃ

પાયસમૈન્દ્રં શ્રપયિત્વા દધિમધુઘૃતમિશ્રં જુહોતીન્દ્રાયેન્દ્રાણ્યા અશ્વિભ્યામાશ્વયુજ્યૈ પૌર્ણમાસ્યૈ શરદે ચેતિ

પ્રાશનાન્તે દધિપૃષાતકમઞ્જલિના જુહોતિ ઊનંમે પૂર્યતાં પૂર્ણંમે મા વ્યગાત્સ્વાહેતિ

દધિમધુઘૃતમિશ્રમમાત્યા અવેક્ષન્ત આયાત્વિન્દ્ર ઇત્યનુવાકેન

માતૃભિર્વત્સાન્સંસૃજ્ય
તાં રાત્રિમાગ્રહાયણીં ચ

તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

અથ સીતાયજ્ઞઃ

વ્રીહિયવાનાં યત્ર યત્ર યજેત તન્મયં સ્થાલીપાકં શ્રપયેત્

કામાદીજાનોઽન્યત્રાપિ વ્રીહિયવયોરેવાન્યતરં સ્થાલીપાકં શ્રપયેત્

ન પૂર્વચોદિતત્વાત્સંદેહઃ

અસંભવાદ્વિનિવૃત્તિઃ

ક્ષેત્રસ્ય પુરસ્તાદુત્તરતો વા શુચૌ દેશે કૃષ્ટે ફલાનુપરોધેન

ગ્રામે વોભયસંપ્રયોગાદવિરોધાત્

યત્ર શ્રપયિષ્યન્નુપલિપ્ત ઉદ્ધતાવોક્ષિતેઽગ્નિમુપસમાધાય તન્મિશ્રૈર્દર્ભૈઃ સ્તીર્ત્વાઽઽજ્યભાગાવિષ્ટ્વાઽઽજ્યાહુતીર્જુહોતિ

પૃથિવી દ્યૌઃ પ્રદિશો દિશો યસ્મૈ દ્યુભિરાવૃતાઃ તમિહેન્દ્રમુપહ્વયે શિવા નઃ સન્તુ હેતયઃ સ્વાહા । યન્મે કિંચિદુપેપ્સિતમસ્મિન્કર્મણિ વૃત્રહન્ । તન્મે સર્વં સમૃધ્યતાં જીવતઃ શરદઃ શતં સ્વાહા । સંપત્તિર્ભૂતિર્ભૂમિર્વૃષ્ટિર્જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યં શ્રીઃ પ્રજામિહાવતુ સ્વાહા । યસ્યા ભાવે વૈદિકલૌકિકાનાં ભૂતિર્ભવતિ કર્મણામ્ । ઇન્દ્રપત્નીમુપહ્વયે સીતાં સા મે ત્વન્નપાયિની ભૂયાત્કર્મણિ કર્મણિ સ્વાહા । અશ્વાવતી ગોમતી સૂનૃતાવતી બિભર્તિ યા પ્રાણભૃતો અતન્દ્રિતા । ખલમાલિનીમુર્વરામસ્મિન્કર્મણ્યુપહ્વયે ધ્રુવાં સા મે ત્વનપાયિની ભૂયાત્સ્વાહેતિ

સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ સીતાયૈ યજાયૈ શમાયૈ ભૂત્યા ઇતિ

મન્ત્રવત્પ્રદાનમેકેષામ્

સ્વાહાકારપ્રદાના ઇતિ શ્રુતેર્વિનિવૃત્તિઃ

સ્તરણશેષષુ સીતાગોપ્તૃભ્યો બલિં હરતિ પુરસ્તાદ્યે ત આસતે સુધન્વાનો નિષઙ્ગિણઃ । તે ત્વા પુરસ્તાદ્ગોપાયન્ત્વપ્રમત્તા અનપાયિનો નમ એષાં કરોમ્યહં બલિમેભ્યો હરામીમમિતિ

અથ દક્ષિણતોઽનિમિષા વર્મિણ આસતે । તે ત્વા દક્ષિણતો ગોપાયન્ત્વપ્રમતા અનપાયિનો નમ એષાં કરોમ્યહં બલિમેભ્યો હરામીમમિતિ

અથ પશ્ચાત્ આભુવઃ પ્રભુવો ભૂતિર્ભૂમિઃ પાર્ષ્ણિઃ શુનઙ્કુરિઃ । તે ત્વા પશ્ચાદ્ગોપાયન્ત્વપ્રમત્તા અનપાયિનો નમ એષાં કરોમ્યહં બલિમેભ્યો હરામીમમિતિ

અથોત્તરતો ભીમા વાયુસમા જવે । તે ત્વોત્તરતઃ ક્ષેત્રે ખલે ગૃહેઽધ્વનિ ગોપાયન્ત્વપ્રમત્તા અનપાયિનો નમ એષાં કરોમ્યહં બલિમેભ્યો હરામીમમિતિ

પ્રકૃતાદન્યસ્માદાજ્યશેષેણ ચ પૂર્વવદ્બલિકર્મ

સ્ત્રિયશ્ચોપયજેરન્નાચરિતત્વાત્

સંસ્થિતે કર્મણિ બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્સંસ્થિતે કર્મણિ
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્

3ર્દ્ કન્દ

શ્રીઃ । અનાહિતાગ્નેર્નવપ્રાશનમ્

નવં સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વાજ્યભાગાવિષ્ટ્વાજ્યાહુતી જુહોતિ । શતાયુધાય શતવીર્યાય શતોતયે અભિમાતિષાહે । શતં યો નઃ શરદોઽજીજાનિન્દ્રો નેષદતિ દુરિતાનિ વિશ્વા સ્વાહા । યે ચત્વારઃ પથયો દેવયાના અન્તરાદ્યાવાપૃથિવી વિયન્તિ । તેષાં યોઽજ્યાનિમજીજિમાવહાત્તસ્મૈ નો દેવાઃ પરિધત્તેહ સર્વે સ્વાહેતિ

સ્થાલીપાકસ્યાગ્રયણદેવતાભ્યો હુત્વા જુહોતિ સ્વિષ્ટકૃતે ચ સ્વિષ્ટમગ્ને અભિતત્ પૃણીહિ વિશ્વાંશ્ચ દેવઃ પૃતના અવિષ્યત્ । સુગન્નુ પન્થાં પ્રદિશન્ન એહિ જ્યોતિષ્મદ્ધયેહ્યજરન્ન આયુઃ સ્વાહેતિ

અથ પ્રાશ્નાતિ । અગ્નિઃ પ્રથમઃ પ્રાશ્નાતુ સ હિ વેદ યથા હવિઃ । શિવા અસ્મભ્યમોષધીઃ કૃણોતુ વિશ્વચર્ષણિઃ । ભદ્રાન્નઃ શ્રેયઃ સમનૈષ્ટ દેવાસ્ત્વયાવશેન સમશીમહિ ત્વા । સ નોમયોઽભૂઃ પિતો આવિશસ્વ શંતોકાય તનુવે સ્યોન ઇતિ

અન્નપતીયયા વા

અથ યવાનામેતમુત્યં મધુના સંયુતમ્ । યવં સરસ્વત્યા અધિવનાય ચકૃષુઃ ઇન્દ્ર આસીત્સીરપતિઃ શતક્રતુઃ કીનાશા આસન્મરુતઃ
સુદાનવ ઇતિ

તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

માર્ગશીર્ષ્યાં પૌર્ણમાસ્યામાગ્રહાયણીકર્મ

સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા શ્રવણવદાજ્યાહુતી હુત્વાઽપરા જુહોતિ । યાં જનાઃ પ્રતિનન્દન્તિ રાત્રીં ધેનુમિવાયતીમ્ । સંવત્સરસ્ય યા પત્ની સા નો અસ્તુ સુમઙ્ગલી સ્વાહા । સંવત્સરસ્ય પ્રતિમા યા તાં રાત્રીમુપાસ્મહે । પ્રજાં સુવીર્યાં કૃત્વા દીર્ઘમાયુર્વ્યશ્નવૈ સ્વાહા । સંવત્સરાય પરિવત્સરાયેદાવત્સરાયેદ્વત્સરાય વત્સરાય કૃણુતે બૃહન્નમઃ । તેષાં વયં સુમતૌ યજ્ઞિયાનાં જ્યોગ્જીતા અહતાઃ સ્યામ સ્વાહા । ગ્રીષ્મો હેમન્ત ઉતનો વસન્તઃ શિવા વર્ષા અભયા શરન્નઃ । તેષામૃતૂનાં શતશારદાનાં નિવાત એષામભયે વસેમ સ્વાહેતિ

સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ । સોમાય મૃગશિરસે માર્ગશીર્ષ્યૈ પૌર્ણમાસ્યૈ હેમન્તાય ચેતિ

પ્રાશનાન્તે સક્તુશેષં શૂર્પે ન્યુપ્યોપનિષ્ક્રમણપ્રભૃત્યામાર્જનાત્

માર્જનાન્ત ઉત્સૃષ્ટો બલિરિત્યાહ

પશ્ચાદગ્નેઃ સ્રસ્તરમાસ્તીર્યાહતં ચ વાસ આપ્લુતા અહતવાસસઃ પ્રત્યવરોહન્તિ દક્ષિણતઃ સ્વામી જાયોત્તરા યથાકનિષ્ઠમુત્તરતઃ

દક્ષિણતો બ્રહ્માણમુપવેશ્યોત્તરત ઉદપાત્રં શમીશાખાસીતાલોષ્ઠાશ્મનો નિધાયાગ્નિમીક્ષમાણો જપતિ । અયમગ્નિર્વીરતમોઽયં ભગવત્તમઃ સહસ્રસાતમઃ । સુવીર્યોઽયં શ્રૈષ્ઠ્યે દધાતુ નાવિતિ

પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઞ્ચમઞ્જલિં કરોતિ

દૈવીં નાવમિતિ તિસૃભિઃ । સ્રસ્તરમારોહન્તિ

બ્રહ્માણમામન્ત્રયતે બ્રહ્મન્પ્રત્યવરોહામેતિ

બ્રહ્માનુજ્ઞાતાઃ પ્રત્યવરોહન્તિ આયુઃ કીર્યશો બલમન્નાદ્યં પ્રજામિતિ

ઉપેતા જપન્તિ । સુહેમન્તઃ સુવસન્તઃ સુગ્રીષ્મઃ પ્રતિધીયતાન્નઃ । શિવા નો વર્ષાઃ સન્તુ શરદઃ સન્તુ નઃ શિવા ઇતિ

સ્યોના પૃથિવિ નો ભવેતિ દક્ષિણપાર્શ્વૈઃ પ્રાક્શિરસઃ સંવિશન્તિ

ઉપોદુતિષ્ઠન્તિ ઉદાયુષા સ્વાયુષોત્પર્જન્યસ્ય વૃષ્ટ્યા પૃથિવ્યાઃ સપ્તધામભિરિતિ

એવં દ્વિરપરં બ્રહ્માનુજ્ઞાતાઃ

અધઃ શયીરંશ્ચતુરો માસાન્યથેષ્ટં વા

ઊર્દ્ધ્વમાગ્રહાયણ્યાસ્તિસ્રોઽષ્ટકાઃ

ઐન્દ્રી વૈશ્વદેવી પ્રાજાપત્યા પિત્ર્યેતિ

અપૂપમાંસશાકૈર્યથાસંખ્યમ્

પ્રથમાઽષ્ટકા પક્ષાષ્ટમ્યામ્

સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વાઽઽજ્યભાગાવિષ્ટ્વાઽઽજ્યાહુતીર્જુહોતિ । ત્રિંશત્સ્વસાર ઉપયન્તિ નિષ્કૃતં સમાનં કેતું પ્રતિમુઞ્ચમાનાઃ । ઋતૂંસ્તન્વતે કવયઃ પ્રજાનતીર્મધ્યે છન્દસઃ પરિયન્તિ ભાસ્વતીઃ સ્વાહા । જ્યોતિષ્મતી પ્રતિમુઞ્ચતે નભો રાત્રી દેવી સૂર્યસ્ય વ્રતાનિ । વિપશ્યન્તિ પશવો જાયમાના નાનારૂપા માતુરસ્યા ઉપસ્થે સ્વાહા । એકાષ્ટકા તપસા તપ્યમાના જજાન ગર્ભં મહિમાનમિન્દ્રમ્ । તેન દસ્યૂન્વ્યસહન્ત દેવા હન્તાઽસુરાણામભવચ્છચીભિઃ સ્વાહા । અનાનુજામનુજાં મામકર્ત્ત સત્યં વદન્ત્યન્વિચ્છ એતત્ । ભૂયાસમસ્ય સુમતૌ યથા યૂયમન્યાવો અન્યામતિ મા પ્રયુક્ત સ્વાહા । અભૂન્મમ સુમતૌ વિશ્વવેદા આષ્ટ પ્રતિષ્ઠામવિદદ્ધિ ગાધમ્ । ભૂયાસમસ્ય સુમતૌ યથા યૂયમન્યાવો અન્યામતિ મા પ્રયુક્ત સ્વાહા । પઞ્ચ વ્યુષ્ટીરનુ પઞ્ચદોહા ગાં પઞ્ચનામ્નીમૃતવોઽનુપઞ્ચ । પઞ્ચ દિશઃ પઞ્ચદશેન કૢપ્તાઃ સમાનમૂર્ધ્નીરધિલોકમેકં સ્વાહા । ઋતસ્ય ગર્ભઃ પ્રથમા વ્યૂષિષ્યપામેકા મહિમાનં બિભર્તિ । સૂર્યસ્યૈકા ચરતિ નિષ્કૃતેષુ ઘર્મસ્યૈકા સવિતૈકાં નિયચ્છતુ સ્વાહા । યા પ્રથમા વ્યૌચ્છત્સા ધેનુરભવદ્યમે । સા નઃ પયસ્વતી ધુક્ષ્વોત્તરામુત્તરાં સમાંસ્વાહા । શુક્રઋષભા નભસા જ્યોતિષાગાદ્વિશ્વરૂપા શબલી અગ્નિકતુઃ । સમાનમર્થં સ્વપસ્યમાના બિભ્રતી જરામજરૌષ આગાઃ સ્વાહા । ઋતૂનાં પત્ની પ્રથમેયમાગાદહ્નાં નેત્રી જનિત્રી પ્રજાનામ્ । એકા સતી બહુધોષો વ્યૌચ્છત્સાઽજીર્ણા ત્વં જરયસિ સર્વમન્યત્સ્વાહેતિ

સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ શાન્તા પૃથિવી શિવમન્તરિક્ષં શન્નો દ્યૌરભયં કૃણોતુ । શન્નો દિશઃ પ્રદિશ આદિશો નોઽહોરાત્રે કૃણુતં દીર્ઘમાયુર્વ્યશ્નવૈ સ્વાહા । આપો મરીચીઃ પરિપાન્તુ સર્વતો ધાતા સમુદ્રો અપહન્તુ પાપમ્ । ભૂતં ભવિષ્યદકૃન્તદ્વિશ્વમસ્તુ મે બ્રહ્માભિગુપ્તઃ સુરક્ષિતઃ સ્યાં સ્વાહા । વિશ્વે આદિત્યા વસવશ્ચ દેવા રુદ્રા ગોપ્તારો મરુતશ્ચ સન્તુ । ઊર્જં પ્રજામમૃતં દીર્ઘમાયુઃ પ્રજાપતિર્મયિ પરમેષ્ઠી દધાતુ નઃ સ્વાહેતિ ચ

અષ્ટકાયૈ સ્વાહેતિ

મધ્યમા ગવા

તસ્યૈ વપાં જુહોતિ વહ વપાં જાતવેદઃ પિતૃભ્ય ઇતિ

શ્વોઽન્વષ્ટકાસુ સર્વાસાં પાર્શ્વસક્થિસવ્યાભ્યાં પરિવૃતે પિણ્ડપિતૃયજ્ઞવત્

સ્ત્રીભ્યશ્ચોપસેચનં ચ કર્ષૂષુ સુરયા તર્પણેન ચાઞ્જનાનુલેપનં સ્રજશ્ચ

આચાર્યાયાન્તેવાસિભ્યશ્ચાનપત્યેભ્ય ઇચ્છન્

મધ્યાવર્ષે ચ તુરીયા શાકાષ્ટકા

અથાતઃ શાલાકર્મ

પુણ્યાહે શાલાં કારયેત્

તસ્યા અવટમભિજુહોત્યચ્યુતાય ભૌમાય સ્વાહેતિ

સ્તમ્ભમુચ્છ્રયતિ ઇમામુચ્છ્રયામિ ભુવનસ્ય નાભિં વસોર્ધારાં પ્રતરણીં વસૂનામ્ । ઇહૈવ ધ્રુવાં નિમિનોમિ શાલાં ક્ષેમે તિષ્ઠતુ ઘૃતમુક્ષમાણા । અશ્વાવતી ગોમતી સૂનૃતાવત્યુચ્છ્રયસ્વ મહતે સૌભગાય । આત્વા શિશુરાક્રન્દત્વા ગાવો ધેનવો વાશ્યમાનાઃ । આત્વા કુમારસ્તરુણ આવત્સો જગદૈઃ સહ । આત્વા પરિસ્રુતઃ કુમ્ભ આદધ્નઃ કલશૈરુપ । ક્ષેમસ્ય પત્ની બૃહતી સુવાસા રયિં નો ધેહિ સુભગે સુવીર્યમ્ । અશ્વાવદ્ગોમદૂર્જસ્વત્ પર્ણં વનસ્પતેરિવ । અભિનઃ પૂર્યતાં રયિરિદમનુશ્રેયો વસાન ઇતિ ચતુરઃ પ્રપદ્યતે

અભ્યન્તરતોઽગ્નિમુપસમાધાય દક્ષિણતો બ્રહ્માણમુપવેશ્યોત્તરત ઉદપાત્રં પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા નિષ્ક્રમ્ય દ્વારસમીપે સ્થિત્વા બ્રહ્માણમામન્ત્રયતે બ્રહ્મન્ પ્રવિશામીતિ

બ્રહ્માનુજ્ઞાતઃ પ્રવિશત્યૃતં પ્રપદ્યે શિવં પ્રપદ્ય ઇતિ

આજ્યં સંસ્કૃત્યેહરતિરિત્યાજ્યાહુતી હુત્વાઽપરા જુહોતિ । વાસ્તોષ્પતે પ્રતિજાનીહ્યસ્માન્સ્વાવેશો અનમીવો ભવાનઃ । યત્ત્વેમહે પ્રતિ તન્નો જુષસ્વ શં નો ભવ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે સ્વાહા । વાસ્તોષ્પતે પ્રતરણો ન એધિ ગયસ્ફાનો ગોભિરશ્વેભિરિન્દો । અજરાસસ્તે સખ્યે સ્યામ પિતેવ પુત્રાન્પ્રતિ તન્નો જુષસ્વ શન્નો ભવ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે સ્વાહા । વાસ્તોષ્પતે શગ્મયા સંસદા તે સક્ષીમહિ રણ્વયા ગાતુમત્યા । પાહિ ક્ષેમ ઉત યોગે વરન્નો યૂયમ્પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ સ્વાહા । અમીવહા વાસ્તોષ્પતેવિશ્વારૂપાણ્યાવિશન્ । સખા સુશેવ એધિ નઃ સ્વાહેતિ

સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ । અગ્નિમિન્દ્રં બૃહસ્પતિં વિશ્વાન્દેવાનુપહ્વયે સરસ્વતીં ચ વાજીં ચ વાસ્તુ મે દત્ત વાજિનઃ સ્વાહા । સર્પદેવજનાન્ત્સર્વાન્ હિમવન્તં સુદર્શનમ્ । વસૂંશ્ચ રુદ્રાનાદિત્યાનીશાનં જગદૈઃ સહ । એતાન્ત્સર્વાન્પ્રપદ્યેઽહં વાસ્તુ મે દત્ત વાજિનઃ સ્વાહા । પૂર્વાહ્ણમપરાહ્ણં ચોભૌ મધ્યંદિના સહ । પ્રદોષમર્દ્ધરાત્રં ચ વ્યુષ્ટાં દેવીં મહાપથામ્ । એતાન્ત્સર્વાન્પ્રપદ્યેઽહં વાસ્તુ મે દત્ત વાજિનઃ સ્વાહા । કર્તારં ચ વિકર્તારં વિશ્વકર્માણમોષધીંશ્ચ વનસ્પતીન્ । એતાન્ત્સર્વાન્પ્રપદ્યેઽહં વાસ્તુ મે દત્ત વાજિનઃ સ્વાહા । ધાતારં ચ વિધાતારં નિધીનાં ચ પતિં સહ । એતાન્ત્સર્વાન્પ્રપદ્યેઽહં વાસ્તુ મે દત્ત વાજિનઃ સ્વાહા । સ્યોનં શિવમિદં વાસ્તુ દત્તં બ્રહ્મપ્રજાપતી । સર્વાશ્ચ દેવતાઃ સ્વાહેતિ

પ્રાશનાન્તે કાંસ્યે સંભારાનોપ્યૌદુમ્બરપલાશાનિ સસુરાણિ શાડ્વલં ગોમયં દધિ મધુ ઘૃતં કુશાન્યવાંશ્ચાસનોપસ્થાનેષુ પ્રોક્ષેત્

પૂર્વે સન્ધાવભિમૃશતિ । શ્રીશ્ચ ત્વા યશશ્ચ પૂર્વે સન્ધૌ ગોપાયેતામિતિ

દક્ષિણે સંધાવભિમૃશતિ । યજ્ઞશ્ચ ત્વા દક્ષિણા ચ દક્ષિણે સન્ધૌ ગોપાયેતામિતિ

પશ્ચિમે સંધાવભિમૃશતિ । અન્ન ચ ત્વા બ્રાહ્મણાશ્ચ પશ્ચિમે સન્ધૌ ગોપાયેતામિતિ

ઉત્તરે સંધાવભિમૃશતિ । ઊર્ક્ચ ત્વા સૂનૃતા ચોત્તરે સન્ધૌ ગોપાયેતામિતિ

નિષ્ક્રમ્ય દિશ ઉપતિષ્ઠતે । કેતા ચ મા સુકેતા ચ પુરસ્તાદ્ગોપાયેતામિત્યગ્નિર્વૈ કેતાદિત્યઃ સુકેતા તૌ પ્રપદ્યે તાભ્યાં નમોઽસ્તુ તૌ મા પુરસ્તાદ્ગોપાયેતામિતિ

અથ દક્ષિણતો ગોપાયમાનં ચ મારક્ષમાણા ચ દક્ષિણતો ગોપાયેતામિત્યહર્વૈ ગોપાયમાનં રાત્રી રક્ષમાણા તે પ્રપદ્યે તાભ્યાં નમોઽસ્તુ તે મા દક્ષિણતો ગોપાયેતામિતિ

અથ પશ્ચાત્ દીદિવિશ્ચ ભા જાગૃવિશ્ચ પદ્ચાદ્ગોપાયેતામિત્યન્નં વૈ દીદિવિઃ પ્રાણો જાગૃવિસ્તૌ પ્રપદ્યે તાભ્યાં નમોઽસ્તુ તૌ મા પશ્ચાદ્ગોપાયેતામિતિ

અથોત્તરતોઽસ્વપ્નશ્ચ માનવદ્રાણશ્ચોત્તરતો ગોપાયેતામિતિ ચન્દ્રમા વા અસ્વપ્નો વાયુરનવદ્રાનસ્તૌ પ્રપદ્યે તાભ્યાં નમોસ્તુ તૌ મોત્તરતો ગોપાયેતામિતિ

નિષ્ઠિતાં પ્રપદ્યતે ધર્મસ્થૂણા જાજં શ્રીરતૂપમહોરાત્રે દ્વારફલકે । ઇન્દ્રસ્ય ગૃહા વસુમન્તો વરૂથિનસ્તાનહં પ્રપદ્યે સહ પ્રજયા પશુભિઃ સહ । યન્મે કિંચિદસ્ત્યુપહૂતઃ સર્વગણસખાયસાધુસંવૃતઃ । તાં ત્વા શાલે
ઽરિષ્ટવીરા ગૃહાન્નઃ સન્તુ સર્વત ઇતિ

તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

અથાતો મણિકાવધાનમ્

ઉત્તરપૂર્વસ્યાં દિશિ યૂપવદવટં ખાત્વા કુશાનાસ્તીર્યાક્ષતાનરિષ્ટકાંશ્ચાન્યાનિ ચાભિમઙ્ગલાનિ તસ્મિન્ મિનોતિ મણિકં સમુદ્રોઽસીતિ

અપ આસિઞ્ચતિ । આપો રેવતીઃ ક્ષયથા હિ વસ્વઃ ક્રતું ચ ભદ્રં બિભૃથામૃતં ચ । રાયશ્ચ સ્થ સ્વપત્યસ્ય પત્ની સરસ્વતી તદ્ગૃણતે વયોધાદિતિ

આપોહિષ્ઠેતિ ચ તિસૃભિઃ

તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

અથાતઃ શીર્ષરોગભેષજમ્

પાણી પ્રક્ષાલ્ય ભ્રુવૌ મિમાર્ષ્ટિ । ચક્ષુર્ભ્યાં શ્રોત્રાભ્યાં ગોદાનાચ્છુબુકાદહિ । યક્ષ્મં શીર્ષણ્યંરરાટાદ્વિવૃહામીમમિતિ । અર્દ્ધં ચેદવભેદક વિરૂપાક્ષ શ્વેતપક્ષ મહાયશઃ । અથો ચિત્રપક્ષ શિરો માસ્યાભિતાપ્સીદિતિ

ક્ષેમ્યો હ્યેવ ભવતિ

ઉતૂલપરિમેહઃ

સ્વપતો જીવવિષાણે સ્વં મૂત્રમાસિચ્યાપસલવિ ત્રિઃ પરિષિઞ્ચન્પરીયાત્ । પરિ ત્વા ગિરેરહ પરિમાતુઃ પરિસ્વસુઃ પરિપિત્રોશ્ચ ભ્રાત્રોશ્ચ સખ્યેભ્યો વિસૃજામ્યહમ્ । ઉતૂલ પરિમીઢોઽસિ પરિમીઢઃ ક્વ ગમિષ્યસીતિ

સ યદિ ભ્રમ્યાદ્દાવાગ્નિમુપસમાધાય ઘૃતાક્તાનિ કુશેણ્ડ્વાનિ જુહુયાત્ । પરિ ત્વા હ્વલનો હ્વલનિર્વૃત્તેન્દ્રવીરુધઃ । ઇન્દ્રપાશેન સિત્વા મહ્યં મુક્ત્વાઽથાન્યમાનયેદિતિ

ક્ષેમ્યોહ્યેવ ભવતિ

શૂલગવઃ

સ્વર્ગ્યઃ પશવ્યઃ પુત્ર્યો ધન્યો યશસ્ય આયુષ્યઃ

ઔપાસનમરણ્યં હૃત્વા વિતાનં સાધયિત્વા રૌદ્રં પશુમાલભેત

સાણ્ડમ્

ગૌર્વા શબ્દાત્

વપાં શ્રપયિત્વા સ્થાલીપાકમવદાનાનિ ચ રુદ્રાય વપામન્તરિક્ષાય વસાં સ્થાલીપાકમિશ્રાન્યવદાનાનિ જુહોત્યગ્નયે રુદ્રાય શર્વાય પશુપતયે ઉગ્રાયાશનયે ભવાય મહાદેવાયેશાનાયેતિ ચ

વનસ્પતિસ્વિષ્ટકૃદન્તે

દિગ્વ્યાઘારણમ્

વ્યાઘારણાન્તે પત્નીઃ સંયાજયન્તીન્દ્રાણ્યૈ રુદ્રાણ્યૈ શર્વાણ્યૈ ભવાન્યા અગ્નિં ગૃહપતિમિતિ

લોહિતં પાલાશેષુ કૂર્ચેષુ રુદ્રાયસેનાભ્યો બલિં હરતિ યાસ્તે રુદ્ર પુરસ્તાત્સેનાસ્તાભ્ય એષ બલિસ્તાભ્યસ્તે નમો યાસ્તે રુદ્ર દક્ષિણતઃ સેનાસ્તાભ્ય એષ બલિસ્તાભ્યસ્તે નમો યાસ્તે રુદ્ર પશ્ચાત્સેનાસ્તાભ્ય એષ બલિસ્તાભ્યસ્તે નમો યાસ્તે રુદ્રોત્તરતઃ સેનાસ્તાભ્ય એષ બલિસ્તાભ્યસ્તે નમો યાસ્તે રુદ્રોપરિષ્ટાત્સેનાસ્તાભ્ય એષ બલિસ્તાભ્યસ્તે નમો યાસ્તે રુદ્રાધસ્તાત્સેનાસ્તાભ્ય એષ બલિસ્તાભ્યસ્તે નમ ઇતિ

ઊવધ્યં લોહિતલિપ્તમગ્નૌ પ્રાસ્યત્યધો વા નિખનતિ

અનુવાતં પશુમવસ્થાપ્ય રુદ્રૈરુપતિષ્ઠતે પ્રથમોત્તમાભ્યાં વાઽનુવાકાભ્યામ્

નૈતસ્ય પશોર્ગ્રામં હરન્તિ

એતેનૈવ ગોયજ્ઞો વ્યાખ્યાતઃ
પાયસેનાનર્થલુપ્તઃ

તસ્ય તુલ્યવયા ગૌર્દક્ષિણા

અથ વૃષોત્સર્ગઃ

ગોયજ્ઞેન વ્યાખ્યાતઃ

કાર્તિક્યાં પૌર્ણમાસ્થાં રેવત્યાં વાશ્વયુજસ્ય

મધ્યેગવાં સુસમિદ્ધમગ્નિં કૃત્વાજ્યં સંસ્કૃત્યેહરતિરિતિ ષટ્ જુહોતિ પ્રતિમન્ત્રમ્

પૂષા ગા અન્વેતુ નઃ પૂષા રક્ષત્વર્વતઃ । પૂષા વ્વાજં સનોતુ નઃ સ્વાહા ઇતિ પૌષ્ણસ્ય જુહોતિ

રુદ્રાન્ જપિત્વૈકવર્નં દ્વિવર્ણં વા યો વા યૂથં છાદયયિ યં વા યૂથં છાદયેદ્રોહિતો વૈવ સ્યાત્સર્વાઙ્ગૈરુપેતો જીવવત્સાયાઃ પયસ્વિન્યાઃ પુત્રો યૂથે ચ રૂપસ્વિત્તમઃ સ્યાત્તમલંકૃત્ય યૂથે મુખ્યાશ્ચતસ્રો વત્સતર્યસ્તાશ્ચાલંકૃત્ય એતં યુવાનં પતિં વો દદામિ તેન ક્રીડન્તીશ્ચરથ પ્રિયેણ । મા નઃ સાપ્તજનુષાઽસુભગા રાયસ્પોષેણ સમિષા મદેમેત્યેતયૈવોત્સૃજેરન્

નભ્યસ્થમભિમન્ત્રયતે મયોભૂરિત્યનુવાકશેષેણ

સર્વાસાં પયસિ પાયસં શ્રપયિત્વા બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્

પશુમપ્યેકે કુર્વન્તિ

તસ્ય
શૂલગવેન કલ્પો વ્યાખ્યાતઃ

અથોદકકર્મ

અદ્વિવર્ષે પ્રેતે માતાપિત્રોરાશૌચમ્

શૌચમેવેતરેષામ્

એકરાત્રં ત્રિરાત્રં વા

શરીરમદગ્ધ્વા નિખનન્તિ

અન્તઃસૂતકે ચેદોત્થાનાદાશૌચં સૂતકવત્

નાત્રોદકકર્મ

દ્વિવર્ષપ્રભૃતિ પ્રેતમાશ્મશાનાત્સર્વેઽનુગચ્છેયુઃ

યમગાથાં ગાયન્તો યમસૂક્તમ્ ચ જપન્ત ઇત્યેકે

યદ્યુપેતો ભૂમિજોષણાદિસમાનમાહિતાગ્નેરોદકાન્તસ્ય ગમનાત્

શાલાગ્નિના દહન્ત્યેનમાહિતશ્ચેત્

તૂષ્ણીં ગ્રામાગ્નિનેતરમ્

સંયુક્તં મૈથુનં વોદકમ્ યાચેરન્નુદકં કરિષ્યામહ ઇતિ

કુરુધ્વં મા ચૈવં પુનરિત્યશતવર્ષે પ્રેતે

કુરુધ્વમિત્યેવેતરસ્મિન્

સર્વે જ્ઞાતયોઽપોભ્યવયન્ત્યાસપ્તમાત્પુરુષાદ્દશમાદ્વા

સમાનગ્રામવાસે યાવત્સંબન્ધમનુરમરેયુઃ

એકવસ્ત્રાઃ પ્રાચીનાવીતિનઃ

સવ્યસ્યાનામિકયાઽપનોદ્યાપનઃ શોશુચદઘમિતિ

દક્ષિણામુખા નિમજ્જન્તિ

પ્રેતાયોદકમ્ સકૃત્પ્રસિઞ્ચન્ત્યઞ્જલિનાઽસાવેતત્ત ઉદકમિતિ

ઉત્તીર્ણાઞ્ચ્છુચૌ દેશે શાડ્વલવત્યુપવિષ્ટાંસ્તત્રૈતાનપવદેયુઃ

અનવેક્ષમાણા ગ્રામમાયાન્તિ રીતીભૂતાઃ કનિષ્ઠપૂર્વાઃ

નિવેશનદ્વારે પિચુમન્દપત્રાણિ વિદશ્યાચમ્યોદકમગ્નિં ગોમયં ગૌરસર્ષપાંસ્તૈલમાલભ્યાશ્માનમાક્રમ્ય પ્રવિશન્તિ

ત્રિરાત્રં બ્રહ્મચારિણોઽધઃશાયિનો ન કિઞ્ચન કર્મ કુર્ન પ્રકુ

ક્રીત્વા લબ્ધ્વા વા દિવૈવાન્નમશ્નીયુરમાંસમ્

પ્રેતાય પિણ્ડં દત્ત્વાઽવનેજનદાનપ્રત્યવનેજનેષુ નામગ્રાહમ્

મૃન્મયે તાં રાત્રીં ક્ષીરોદકે વિહાયસિ નિદધ્યુઃ પ્રેતાત્રસ્નાહીતિ

ત્રિરાત્રં શાવમાશૌચમ્

દશરાત્રમિત્યેકે

ન સ્વાધ્યાયમધીયીરન્

નિત્યાનિ નિવર્તેરન્વ્રૈતાનવર્જમ્

શાલાગ્નૌ ચૈકે

અન્ય એતાનિ કુર્યુઃ

પ્રેતસ્પર્શિનો ગ્રામં ન પ્રવિશેયુરાનક્ષત્રદર્શનાત્

રાત્રૌ ચેદાદિત્યસ્ય

પ્રવેશનાદિ સમાનમિતરૈઃ

પક્ષં દ્વૌ વાઽઽશૌચમ્

આચાર્યે ચૈવમ્

માતામહયોશ્ચ

સ્ત્રીણાં ચાપ્રત્તાનામ્

પ્રત્તાનામિતરે કુર્વીરન્

તાશ્ચ તેષામ્

પ્રોષિતશ્ચેત્પ્રેયાચ્છ્રવણપ્રભૃતિ કૃતોદકાઃ કાલશેષમાસીરન્

અતીતશ્ચેદેકરાત્રં ત્રિરાત્રં વા

અથ કામોદકાન્યૃત્વિક્શ્વશુરસખિસંબન્ધિમાતુલભાગિનેયાનામ્

પ્રત્તાનાં ચ

એકાદશ્યામયુગ્માન્બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વા માંસવત્

પ્રેતાયોદ્દિશ્ય ગામપ્યેકે ઘ્નન્તિ

પિણ્ડકરણે પ્રથમઃ પિતૄણાં પ્રેતઃ સ્યાત્પુત્રવાંશ્ચેત્

નિવર્તેત ચતુર્થઃ

સંવત્સરં પૃથગેકે

ન્યાયસ્તુ ન ચતુર્થઃ પિણ્ડો ભવતીતિ શ્રુતેઃ

અહરહરન્નમસ્મૈ બ્રાહ્મણાયોદકુમ્ભં ચ દદ્યાત્

પિણ્ડમપ્યેકે નિપૃણન્તિ

પશુશ્ચેદાપ્લાવ્યાગામગ્રેણાગ્નીન્પરીત્ય પલાશશાખાં નિહન્તિ

પરિવ્યયણોપાકરણનિયોજનપ્રોક્ષણાન્યાવૃતા કુર્યાદ્યચ્ચાન્યત્

પરિપશવ્યે હુત્વા તૂષ્ણીમપરાઃ પઞ્ચ

વપોદ્ધરણમ્ ચાભિઘારયેદ્દેવતાં ચાદિશેત્

ઉપાકરણનિયોજનપ્રોક્ષણેષુ સ્થાલીપાકે ચૈવમ્

વપાં હુત્વાઽવદાનાન્યવદ્યતિ

સર્વાણિ ત્રીણિ પઞ્ચ વા

સ્થાલીપાકમિશ્રાણ્યવદાનાનિ જુહોતિ

પશ્વઙ્ગં દક્ષિણા

યદ્દેવતે તદ્દૈવતં યજેત્તસ્મૈ ચ ભાગં કુર્યાત્તં ચ બ્રૂયાદિમમનુપ્રાપયેતિ

નદ્યન્તરે નાવં કારયેન્નવા

અથાતોઽવકીર્ણિપ્રાયશ્ચિત્તમ્

અમાવાસ્યાયાં ચતુષ્પથે ગર્દભં પશુમાલભતે

નિરૃતિં પાકયજ્ઞેન યજેત

અપ્સ્વવદાનહોમઃ

ભૂમૌ પશુપુરોડાશશ્રપણમ્

તાં છવિં પરિદધીત

ઊર્ધ્વબાલામિત્યેકે

સંવત્સરં ભિક્ષાચર્યમ્ ચરેત્સ્વકર્મ પરિકીર્તયન્

અથાપરમાજ્યાહુતી જુહોતિ ॥ કામાવકીર્ણોઽસ્મ્યવકીર્ણોઽસ્મિ કામકામાય સ્વાહા । કામાભિદ્રુગ્ધોઽસ્મ્યભિદ્રુગ્ધોસ્મિકામકામાય સ્વાહેતિ

અથોપતિષ્ઠતે સં મા સિઞ્ચન્તુ મરુતઃ સમિન્દ્રઃ સંબૃહસ્પતિઃ । સં માયમગ્નિઃ સિઞ્ચતુ પ્રજયા ચ ધનેન ચેતિ

એતદેવ પ્રાયશ્ચિત્તમ્

અથાતઃ સભાપ્રવેશનમ્

સભામભ્યેતિ સભાઙ્ગિરસિ નાદિર્નામાસિ ત્વિષિર્નામાસિ તસ્યૈ તે નમ ઇતિ

અથ પ્રવિશતિ સભા ચ માસમિતિશ્ચોભે પ્રજાપતેર્દુહિતરૌ સચેતસૌ । યો મા ન વિદ્યાદુપ મા સ તિષ્ઠેત્સ ચેતનો ભવતુ શંસથે જન ઇતિ

પર્ષદમેત્ય જપેદભિભૂરહમાગમવિરાડપ્રતિવાશ્યાઃ । અસ્યાઃ પર્ષદ ઈશાનઃ સહસા સુદુષ્ટરો જન ઇતિ

સ યદિ મન્યેત ક્રુદ્ધોઽયમિતિ તમભિમન્ત્રયતે યા ત એષા રરાટ્યા તનૂર્મન્યોઃ ક્રોધસ્ય નાશની । તાન્દેવા બ્રહ્મચારિણો વિનયન્તુ સુમેધસઃ । દ્યૌરહં પૃથિવી ચાહં તૌ તે ક્રોધં નયામસિ ગર્ભમશ્વતર્યસહાસાવિતિ

અથ યદિ મન્યેત દ્રુગ્ધોઽયમિતિ તમભિમન્ત્રયતે તાં તે વાચમાસ્ય આદત્તે હૃદય આદધે યત્ર યત્ર નિહિતા વાક્તાં તતસ્તત આદદે યદહં
બ્રવીમિ તત્સત્યમધરો મત્તાંદ્યસ્વેતિ

એતદેવ વશીકરણમ્

અથાતો રથારોહણમ્

યુઙ્ક્તેતિ રથં સંપ્રેષ્ય યુક્ત ઇતિ પ્રોક્તે સાવિરાડિત્યેત્ય ચક્રે અભિમૃશતિ

રથન્તરમસીતિ દક્ષિણમ્

બૃહદસીત્યુત્તરમ્

વામદેવ્યમસીતિ કૂબરીમ્

હસ્તેનોપસ્થમભિમૃશતિ અઙ્કૌ ન્યઙ્કાવભિતો રથં યૌ ધ્વાન્તં વાતાગ્રમનુસંચરન્તમ્ । દૂરેહેતિરિન્દ્રિયવાન્પતત્રિ તે નોઽગ્નયઃ પપ્રયઃ પારયન્ત્વિતિ

નમો માણિચરાયેતિ દક્ષિણં ધુર્યં પ્રાજતિ

અપ્રાપ્ય દેવતાઃ પ્રત્યવરોહેત્સંપ્રતિ બ્રાહ્મણાન્મધ્યે ગા અભિક્રમ્ય પિતૄન્

ન સ્ત્રીબ્રહ્મચારિણૌ સારથી સ્યાતામ્

મુહૂર્તમતીયાય જપેદિહરતિરિહરમધ્વમ્

એકે માસ્ત્વિહરતિરિતિ ચ

સ યદિ દુર્બલો રથઃ સ્યાત્તમાસ્થાય જપેદયં વામશ્વિના રથો મા દુર્ગે માસ્તરોરિષદિતિ

સ યદિ ભ્રભ્યાત્સ્તમ્ભમુપસ્પૃશ્ય ભૂમિં વા જપેદેષ વામશ્વિના રથો મા દુર્ગે માસ્તરોરિષદિતિ

તસ્ય ન કાચનાર્ત્તિર્ન રિષ્ટિર્ભવતિ

યાત્વાઽધ્વાનં વિમુચ્ય રથં યવસોદકે દાપયેદેષ ઉ હ વાહનસ્યાપન્હવ
ઇતિ શ્રુતેઃ

અથાતો હસ્ત્યારોહણમ્

એત્ય હસ્તિનમભિમૃશતિ હસ્તિયશસમસિ હસ્તિવર્ચસમસીતિ

અથારોહતીન્દ્રસ્ય ત્વા વજ્રેણાભિતિષ્ઠામિ સ્વસ્તિ મા સંપારયેતિ

એતેનૈવાશ્વારોહણં વ્યાખ્યાતમ્

ઉષ્ટ્રમારોક્ષ્યન્નભિમન્ત્રયતે ત્વાષ્ટ્રોઽસિ ત્વષ્ટૃદૈવત્યઃ સ્વસ્તિ મા સંપારયેતિ

રાસભમારોક્ષ્યન્નભિમન્ત્રયતે શૂદ્રોઽસિ શૂદ્રજન્માગ્નેયો વૈ દ્વિરેતાઃ સ્વસ્તિ મા સંપારયેતિ

ચતુષ્પથમભિમન્ત્રયતે નમો રુદ્રાય પથિષદે સ્વસ્તિ મા સંપારયેતિ

નદીમુત્તરિષ્યન્નભિમન્ત્રયતે નમો રુદ્રાયાપ્સુષદે સ્વસ્તિ મા સંપારયેતિ

નાવમારોક્ષ્યન્નભિમન્ત્રયતે સુનાવમિતિ

ઉત્તરિષ્યન્નભિમન્ત્રયતે સુત્રામાણમિતિ

વનમભિમન્ત્રયતે નમો રુદ્રાય વનસદે સ્વસ્તિ મા સંપારયેતિ

ગિરિમભિમન્ત્રયતે નમો રુદ્રાય ગિરિ ષદેસ્વસ્તિ મા સંપારયેતિ

શ્મશાનમભિમન્ત્રયતે નમો રુદ્રાયં પિતૃષદે સ્વસ્તિ મા સંપારયેતિ

ગોષ્ઠમભિમન્ત્રયતે મનો રુદ્રાય શકૃત્પિણ્ડસદે સ્વસ્તિ મા સંપારયેતિ

યત્ર ચાન્યત્રાપિ નમો રુદ્રાયેત્યેવ બ્રૂયાદ્રુદ્રો હ્યેવેદં સર્વમિતિ શ્રુતેઃ

સિચાઽવધૂતોઽભિમન્ત્રયતે સિગસિ ન વજ્રોઽસિ નમસ્તેઽઅસ્તુ મા માહિંસીરિતિ

સ્તનયિત્નુમભિમન્ત્રયતે શિવા નો વર્ષાઃ સન્તુ શિવા નઃ સન્તુ હેતયઃ । શિવા નસ્તાઃ સન્તુ યાસ્ત્વં સૃજસિ વૃત્રહન્નિતિ

શિવાં વાશ્યમાનામભિમન્ત્રયતે શિવો નામેતિ

શકુનિં વાશ્યમાનમભિમન્ત્રયતે હિરણ્યપર્ણ શકુને દેવાનાં પ્રહિતંગમ । યમદૂત નમસ્તેઽસ્તુ કિંત્વાકાર્ક્કારિણો બ્રવીદિતિ

લક્ષણ્યં વૃક્ષમભિમન્ત્રયતે મા ત્વાઽશનિર્મા પરશુર્મા વાતો મા રાજપ્રેષિતો દણ્ડઃ । અઙ્કુરાસ્તે પ્રરોહન્તુ નિવાતે ત્વાઽભિવર્ષતુ । અગ્નિષ્ટેમૂલં માહિંસીત્સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ વનસ્પતે સ્વસ્તિમેઽસ્તુ વનસ્પત ઇતિ

સ યદિ કિંચિલ્લભેત તત્પ્રતિગૃહ્ણાતિ દ્યૌસ્ત્વા દદાતુ પૃથિવી ત્વા પ્રતિગૃહ્ણાત્વિતિ સાઽસ્ય ન દદતઃ ક્ષીયતે ભૂયસી ચ પ્રતિગૃહીતા ભવતિ । અથ યદ્યોદનં લભેત તત્પ્રતિગૃહ્ય દ્યૌસ્ત્વેતિ તસ્ય દ્વિઃ પ્રાશ્નાતિ બ્રહ્મા ત્વાઽશ્નાતુ બ્રહ્મા ત્વા પ્રાશ્નાત્વિતિ

અથ યદિ મન્થં લભેત તં પ્રતિગૃહ્ય દ્યૌસ્ત્વેતિ તસ્ય ત્રિઃ પ્રાશ્નાતિ બ્રહ્મા ત્વાઽશ્નાતુ બ્રહ્મા ત્વા પ્રાશ્નાતુ બ્રહ્મા ત્વા પિબત્વિતિ

અથાતોઽધીત્યાધીત્યાનિરાકરણં પ્રતીકં મે વિચક્ષણ જિહ્વા મે મધુ યદ્વચઃ । કર્ણાભ્યાં ભૂરિશુશ્રુવે મા ત્વં હાર્ષીઃ શ્રુતં મયિ । બ્રહ્મણઃ પ્રવચનમસિ બ્રહ્મણઃ પ્રતિષ્ઠાનમસિ બ્રહ્મકોશોસિ સનિરસિ શાન્તિરસ્યનિરાકરણમસિ બ્રહ્મકોશં મે વિશ । વાચા ત્વા પિદધામિ વાચા ત્વા પિદધામીતિ સ્વરકરણકણ્ઠ્યૌરસદન્ત્યૌષ્ઠ્યગ્રહણધારણોચ્ચારણશક્તિર્મયિ ભવતુ આપ્યાયન્તુ મેઽઙ્ગાનિ વાક્ પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રં યશો બલમ્ ।
યન્મે શ્રુતમધીતં તન્મે મનસિ તિષ્ઠતુ તિષ્ઠતુ

પરિશિષ્ટાનિ
અથાતો વાપીકૂપતડાગારામદેવતાયતનાનાં પ્રતિષ્ઠાપનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । તત્રોદગયન આપૂર્યમાણપક્ષે પુણ્યાહે તિથિવારનક્ષત્રકરણે ચ ગુણાન્વિતે તત્ર વારુણં યવમયં ચરું શ્રપયિત્વાજ્યભાગાવિષ્ટ્વાઽઽજ્યાહુતીર્જુહોતિ ત્વં નો અગ્ન ઇમં મેવરુણ તત્વાયાભિ યેતે શતમયાશ્ચાગ્ન ઉદુત્તમમુરું હિ રાજા વરુણસ્યોત્તભ્ભનમગ્નેરનીકમિતિ દશર્ચં હુત્વા સ્થાલીપાકસ્ય જુહોત્યગ્નયે સ્વાહા સોમાય સ્વાહા વરુણાય સ્વાહા યજ્ઞાય સ્વાહોગ્રાય સ્વાહા ભીમાય સ્વાહા શતક્રતવે સ્વાહા વ્યુષ્ટ્યૈ સ્વાહા સ્વર્ગાય સ્વાહેતિ યથોક્તં સ્વિષ્ટકૃત્ પ્રાશનાન્તે જલચરાણિ ક્ષિપ્ત્વાઽલંકૃત્ય ગાં તારયિત્વા પુરુષસૂક્તં જપન્નાચાર્યાય
વરં દત્વા કર્ણવેષ્ટકૌ વાસાંસિ ધેનુર્દક્ષિણા તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્
અથાતઃ શૌચવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામો દૂરં ગત્વા દૂરતરં ગત્વા યજ્ઞોપવીતં શિરસિ દક્ષિણકર્ણે વા ધૃત્વા તૃણમન્તર્ધાન કૃત્વોપવિશ્યાહનીત્યુત્તરતો નિશાયાં દક્ષિણત ઉભયોઃ સંધ્યયોરુદઙ્મુખો નાગ્નૌ ન ગોસમીપે નાપ્સુ નાગે વૃક્ષમૂલે ચતુષ્પથે ગવાઙ્ગોષ્ઠે દેવબ્રાહ્મણસંનિધૌ દહનભૂમિં ભસ્માચ્છન્નં દેશં ફાલકૃષ્ટભૂમિં ચ વર્જયિત્વા મૂત્રપુરીષે કુર્યાત્ । તતઃ શિશ્નં ગૃહીત્વોત્થાયાદ્ભિઃ શૌચં ગન્ધલેપહરં વિદધ્યાત્ । લિઙ્ગે દેયા સકૃન્મૃદ્વૈ ત્રિવારં ગુદે દશધા વામપાણાવુભયોઃ સપ્તવારં મૃત્તિકાં દદ્યાત્ । કરયોઃ પાદયોઃ સકૃત્સકૃદેવ મૃત્તિકા દેયેતિ શૌચં ગૃહસ્થાનાં દ્વિગુણમ્ બ્રહ્મચારિણાં ત્રિગુણં વનસ્થાનાં ચતુર્ગુણમ્ યતીનામિતિ ।
યદ્દિવા વિહિતં શૌચં તદર્ધં નિશાયા ભવતિ માર્ગે ચેત્તદર્ધમાર્ત્તશ્ચેદ્યથાશક્તિ કુર્યાત્

પ્રક્ષાલિતપાણિપાદઃ શુચૌ દેશ ઉપવિશ્ય નિત્યં બદ્ધશિખી યજ્ઞોપવીતી પ્રાગુદઙ્મુખો વા ભૂત્વા જાન્વોર્મધ્યે કરૌ કૃત્વાઽશૂદ્રાનીતોદકૈર્દ્વિજાતયો યથાક્રમં હૃત્કણ્ઠતાલુગૈરાચામન્તિ । ન તધિન્નોષ્ઠેન ન વિરલાઙ્ગુલિભિર્ન તિષ્ઠન્નૈવ હસન્નાપિ ફેનબુદ્બુદયુતમ્ । બ્રહ્મતીર્થેન ત્રિઃ પિબેત્ દ્વિઃ પરિમૃજેત્ । બ્રાહ્મણસ્ય દક્ષિણહસ્તે પઞ્ચતીર્થાનિ ભવન્તિ અઙ્ગુષ્ઠમૂલે બ્રહ્મતીર્થં કનિષ્ઠિકાંગુલિમૂલે પ્રજાપતિતીર્થં તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠમધ્યમૂલે પિતૃતીર્થમઙ્ગુલ્યગ્રે દેવતીર્થં મધ્યેઽગ્નિતીર્થમિત્યેતાનિ તીર્થાનિ ભવન્તિ

પ્રથમં યત્પિબતિ તેન ઋગ્વેદં પ્રીણાતિ દ્વિતીયં યત્પિબતિ તેન યજુર્વેદં પ્રાણાતિ તૃતીયં યત્પિબતિ તેન સામવેદં પ્રીણાતિ ચતુર્થં યદિ પિબેત્તેનાથર્વવેદેતિહાસપુરાણાનિ પ્રીણાતિ યદઙ્ગુલિભ્યઃ સ્રવતિ તેન નાગયક્ષકુબેરાઃ સર્વે વેદાઃ પ્રીણન્તિ યત્પાદાભ્યુક્ષણં પિતરસ્તેન પ્રીણન્તિ યન્મુખમુપસ્પૃશત્યગ્નિસ્તેન પ્રીણાતિ યન્નાસિકે ઉપસ્પૃશતિ વાયુસ્તેન પ્રીણાતિ યચ્ચક્ષુરુપસ્પૃશતિ સૂર્યસ્તેન પ્રીણાતિ યચ્છ્રોત્રમુપસ્પૃશતિ દિશસ્તેન પ્રીણન્તિ યન્નાભિમુપસ્પૃશતિ બ્રહ્મા તેન પ્રીણાતિ યદ્ધૃદયમુપસ્પૃશતિ તેન પરમાત્મા પ્રીણાતિ યચ્છિર ઉપસ્પૃશતિ રુદ્રસ્તેન પ્રીણાતિ યદ્બાહૂ ઉપસ્પૃશતિ વિષ્ણુસ્તેન પ્રીણાતિ મધ્યમાનામિકયા મુખં તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠેન નાસિકાં મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠેન ચક્ષુષી અનામિકાઙ્ગુષ્ઠેન શ્રોત્રં કનિષ્ઠિકાઙ્ગુષ્ઠેન નાભિં હસ્તેન હૃદયમ્ સર્વાઙ્ગુલિભિઃ શિર ઇત્યસૌ સર્વદેવમયો બ્રાહ્મણો દેહિનામિત્યાહ ઇત્યેવં શૌચવિધિં કૃત્વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે બ્રહ્મલોકે મહીયતે ઇત્યાહ ભગવાન્ કાત્યાયનઃ
ઇતિ કાત્યાયનકૃતં પરિશિષ્ટશૌચસૂત્રં સમાપ્તમ્
અથાતો નિત્યસ્નાનં નદ્યાદૌ મૃદ્ગોમયકુશતિલસુમનસ આહૃત્યોદકાન્તં ગત્વા શુચૌ દેશે સ્થાપ્ય પ્રક્ષાલ્ય પાણિપાદં કુશોપગ્રહો બદ્ધશિખી યજ્ઞોપવીત્યાચમ્યોરુંહીતિ તોયમામન્ત્ર્યાવર્તયેદ્યેતેશતમિતિ સુમિત્રિયાન ઇત્યપોઽઞ્જલિનાદાય દુર્મિત્રિયા ઇતિ દ્વેષ્યં પ્રતિ નિષિઞ્ચેત્કટિં બસ્ત્યૂરૂ જઙ્ઘે ચરણૌ કરૌ મૃદા ત્રિસ્ત્રિઃ પ્રક્ષાલ્યાચમ્ય નમસ્યોદકમાલભેદઙ્ગાનિ મૃદેદં વિષ્ણુરિતિ સૂર્યાભિમુખો નિમજ્જોદાપો અસ્માનિતિ સ્નાત્વોદિદાભ્ય ઇત્યુન્મજ્ય નિમજ્યોન્મજ્યાચમ્ય ગોમયેન વિલિમ્પેન્માનસ્તોક ઇતિ તતોઽભિષિઞ્ચેદિમમ્મે વરુણેતિ ચતસૃભિર્માપ ઉદુત્તમ મુઞ્ચન્ત્વવભૃથેત્યન્તે ચૈતન્નિમજ્યોન્મજ્યાચમ્ય દર્ભૈઃ પાવયેદાપો હિષ્ઠેતિ તિસૃભિરિદમાપો હવિષ્મતીર્દ્દેવીરાપ ઇતિ દ્વાભ્યામપોદેવાદ્રુપદાદિવ શન્નો દેવીરપાં રસમપોદેવીઃ પુનન્તુમેતિ નવભિશ્ચિત્પતિર્મેત્યોઙ્કારેણ વ્યાહૃતિભિર્ગાયત્ર્યા ચાદાવન્તે ચાન્તર્જલેઽઘમર્ષણં ત્રિરાવર્ત્તયેદ્ દ્રુપદાદિવાયઙ્ગૌરિતિ વા
તૃચં પ્રાણાયામં વા સશિરસમોમિતિ વા વિષ્ણોર્વા સ્મરણમ્

ઉત્તીર્ય ધૌતે વાસસી પરિધાય મૃદોરૂકરૌ પ્રક્ષાલ્યાચમ્ય ત્રિરાયમ્યાસૂન્ પુષ્પાણ્યમ્બુમિશ્રાણ્યૂર્દ્ધ્વં ક્ષિપ્ત્વોર્ધ્વબાહુઃ સૂર્યમુદીક્ષન્નુદ્વયમુદુત્યં ચિત્રં તચ્ચક્ષુરિતિ ગાયત્ર્યા ચ યથાશક્તિ વિભ્રાડિત્યનુવાકપુરુષસૂક્તશિવસઙ્કલ્પમણ્ડલબ્રાહ્મણૈરિત્યુપસ્થાય પ્રદક્ષિણીકૃત્ય નમસ્કૃત્યોપવિશેત્ દર્ભેષુ દર્ભપાણિઃ
સ્વાધ્યાયં ચ યથાશક્ત્યાદાવારભ્ય વેદમ્

તતસ્તર્પયેદ્બ્રહ્માણં પૂર્વં વિષ્ણું રુદ્રં પ્રજાપતિં દેવાંશ્છન્દાંસિ વેદાનૃષીન્ પુરાણાચાર્યાન્ ગન્ધર્વાનિતરાચાર્યાન્ત્સંવત્સરમ્ ચ સાવયવં દેવીરપ્સરસો દેવાનુગાન્નાગાન્સાગરાન્પર્વતાન્સરિતો મનુષ્યાન્ યક્ષાન્ રક્ષાંસિ પિશાચાન્ત્સુપર્ણાન્ ભૂતાનિ પશૂન્ વનસ્પતીનોષધીર્ભૂતગ્રામશ્ચતુર્વિધસ્તૃપ્યતામિતિ ૐકારપૂર્વં તતો નિવીતી મનુષ્યાન્ । સનકં ચ સનન્દનં તૃતીયં ચ સનાતનમ્ । કપિલમાસુરિઞ્ચૈવ વોઢું પઞ્ચશિખં તથા । તતોઽપસવ્યં તિલમિશ્રં કવ્યવાડનલં સોમં યમમર્યમણમગ્નિષ્વાત્તાન્ સોમપો બર્હિષદો યમાંશ્ચૈકે । યમાય ધર્મરાજાય મૃત્યવે ચાન્તકાય ચ । વૈવસ્વતાય કાલાય સર્વભૂતક્ષયાય ચ । ઔદુમ્બરાય દધ્નાય નીલાય પરમેષ્ઠિને । વૃકોદરાય ચિત્રાય ચિત્રગુપ્તાય વૈ નમ ઇતિ એકૈકસ્ય તિલૈર્મિશ્રાંસ્ત્રીંસ્ત્રીન્દદ્યાજ્જલાઞ્જલીન્ । યાવજ્જીવકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ જીવત્પિતૃકોઽપ્યેતાનન્યાંશ્ચેતર ઉદીરતામઙ્ગિરસ આયન્તુન ઊર્જ્જંવહન્તી પિતૃભ્યો યેચેહ મધુવ્વાતા ઇતિ તૃચઞ્જપન્ પ્રસિઞ્ચેત્તૃપ્યધ્વમિતિ ત્રિર્નમોવ ઇત્યુક્ત્વા માતામહાનાં ચૈવં ગુરુશિષ્યર્ત્વિગ્જ્ઞાતિબાન્ધવા ન તર્પિતા દેહાદ્રુધિરં પિબન્તિ વાસો નિષ્પીડ્યાચમ્ય બ્રાહ્મવૈષ્ણવરૌદ્રસાવિત્રમૈત્રવારુણૈસ્તલ્લિઙ્ગૈરર્ચયેદદૃશ્રં હંસ ઇત્યુપસ્થાય પ્રદક્ષિણીકૃત્ય દિશશ્ચ દેવતાશ્ચ નમસ્કૃત્યોપવિશ્ય બ્રહ્માગ્નિપૃથિવ્યોષધિવાગ્વાચસ્પતિવિષ્ણુમહદ્ભ્યોઽદ્ભ્યોઽપાંપતયે વરુણાય નમ ઇતિ સર્વત્ર સંવર્ચસેતિ મુખં વિમૃષ્ટે દેવાગાતુવિદ ઇતિ વિસર્જયેદેષ
સ્નાનવિધિરેષ સ્નાનવિધિઃ

ઇતિ શ્રીકાત્યાયનોક્તં ત્રિકણ્ડિકાસૂત્રં સમાપ્તમ્
શ્રાદ્ધસૂત્રમ્ અપરપક્ષે શ્રાદ્ધં કુર્વીતોર્દ્ધ્વં વા ચતુર્થ્યા યદહઃ સંપદ્યેત તદહર્બ્રાહ્મણાનામન્ત્ર્ય પૂર્વેદ્યુર્વા સ્નાતકાનેકે યતીન્ ગૃહસ્થાન્ સાધૂન્વા શ્રોત્રિયાન્ વૃદ્ધાનનવદ્યાન્ત્સ્વકર્મસ્થાનભાવેઽપિ શિષ્યાન્ત્સ્વાચારાન્ દ્વિર્નગ્નશુક્લવિક્લિધશ્યાવદન્તવિદ્ધપ્રજનનવ્યાધિતવ્યઙ્ગિશ્વિત્રિકુષ્ઠિકુનખિવર્જમનિન્દ્યેનામન્ત્રિતો નાપક્રામેદામન્ત્રિતો વાઽન્યદન્નં ન પ્રતિગૃહ્ણીયાત્સ્નાતાઞ્ચ્છુચીનાચાન્તાન્પ્રાઙ્મુખાનુપવેશ્ય દૈવે યુગ્માનયુગ્માન્યથાશક્તિ પિત્ર્યે એકૈકસ્યોદઙ્મુખાન્દ્વૌ વા દૈવે ત્રીન્ પિત્ર્ય એકૈકમુભયત્ર વા માતામહાનાઞ્ચૈવં તન્ત્રમ્ વા વૈશ્વદેવિકમ્ । શ્રદ્ધાન્વિતઃ શ્રાદ્ધંકુર્વીત શાકેનાપિ નાપરપક્ષમતિક્રામેન્માસિ માસિ વોશનમિતિ શ્રુતેરતદહઃ શુચિરક્રોધનોઽત્વરિતોઽપ્રમત્તઃ સત્યવાદી સ્યાદધ્વમૈથુનશ્રમસ્વાધ્યાયાન્વર્જયેદાવાહનાદિ વાગ્યત ઓપોસ્પર્શનાદામન્ત્રિતાશ્ચૈવમ્

દૈવપૂર્વં શ્રાદ્ધં પિણ્ડપિતૃયજ્ઞવદુપચારઃ પિત્ર્યે દ્વિગુણાસ્તુ દર્ભાઃ પવિત્રપાણિર્દદ્યાદાસીનઃ સર્વત્ર પ્રશ્નેષુ પઙ્ક્તિમૂર્દ્ધન્યં પૃચ્છતિ સર્વાન્વાસનેષુ દર્ભાનાસ્તીર્ય વિશ્વાન્દેવાનાવાહયિષ્ય ઇતિ પૃચ્છત્યાવાહયેત્યનુજ્ઞાતો વિશ્વેદેવાસ આગતેત્યનયાઽઽવાહ્યાવકીર્ય વિશ્વેદેવાઃ શૃણુતેમમિતિ જપિત્વા પિતૄનાવાહયિષ્ય ઇતિ પૃચ્છત્યાવાહયેત્યનુજ્ઞાત ઉશન્તસ્ત્વેત્યનયાઽઽવાહ્યાવકીર્યાયન્તુ ન ઇતિ જપિત્વા યજ્ઞિયવૃક્ષચમસેષુ પવિત્રાન્તર્હિતેષ્વેકૈકસ્મિન્નપ આસિઞ્ચતિ શન્નોદેવીરિત્યેકૈકસ્મિન્નેવ તિલાનાવપતિ તિલોઽસિ સોમદૈવત્યો ગોસવો દેવનિર્મિતઃ । પ્રત્નમદ્ભિઃ પૃક્તઃ સ્વધયા પિતૄઁલ્લોકાન્ પ્રીણાહિ નઃ સ્વાહેતિ સૌવર્ણરાજતૌદુમ્બરખડ્ગમણિમયાનાં પાત્રાણામન્યતમેષુ યાનિ વા વિદ્યન્તે પત્રપુટેષુ વૈકૈકસ્યૈકૈકેન દદાતિ સપવિત્રેષુ હસ્તેષુ યા દિવ્યા આપઃ પયસા સંબભૂવુર્યા આન્તરિક્ષા ઉત પાર્થવીર્યાઃ । હિરણ્યવર્ણા યજ્ઞિયાસ્તા ન આપઃ શિવાઃ શંસ્યોનાઃ સુહવા ભવન્ત્વિત્યસાવેષતેઽર્ઘ ઇતિ પ્રથમે પાત્રે સંસ્રવાન્ત્સમવનીય પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસીતિ ન્યુબ્જં પાત્રં નિદધાત્યત્ર ગન્ધપુષ્પધૂપદીપવાસસાં ચ પ્રદાનમ્

ઉદ્ધૃત્ય ઘૃતાક્તમન્નં પૃચ્છત્યગ્નૌ કરિષ્ય ઇતિ કુરુષ્વેત્યનુજ્ઞાતઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞવદ્ધુત્વા હુતશેષં દત્વા પાત્રમાલભ્ય જપતિ પૃથિવી તે પાત્રં દ્યૌરપિધાનં બ્રાહ્મણસ્ય મુખે અમૃતે અમૃતં જુહોમિ સ્વાહેતિ વૈષ્ણવ્યર્ચા યજુષા વાઽઙ્ગુષ્ઠમન્નેઽવગાહ્યાપહતા ઇતિ તિલાન્પ્રકીર્યોષ્ણં સ્વિષ્ટમન્નં દદ્યાચ્છક્ત્યા વાશ્નત્સુ જપેદ્વ્યાહૃતિપૂર્વાઙ્ગાયત્રીં સપ્રણવાં સકૃત્ત્રિર્વા રાક્ષોઘ્નીઃ પિત્ર્યમન્ત્રાન્પુરુષસૂક્તમપ્રતિરથમન્યાનિ ચ પવિત્રાણિ તૃપ્તાન્ જ્ઞાત્વાઽન્નં પ્રકીર્ય સકૃત્સકૃદપો દત્વા પૂર્વવદ્ગાયત્રીઞ્જપિત્વા મધુમતીર્મધુમધ્વિતિ ચ તૃપ્તાઃ સ્થેતિ પૃચ્છતિ તૃપ્તાઃ સ્મ ઇત્યનુજ્ઞાતઃ શેષમન્નમનુજ્ઞાપ્ય સર્વમન્નમેકતોદ્ધૃત્યોચ્છિષ્ટસમીપે દર્ભેષુ ત્રીંસ્ત્રીન્ પિણ્ડાનવનેજ્ય દદ્યાદાચાન્તેષ્વિત્યેક આચાન્તેષૂદકં પુષ્પાણ્યક્ષતાનક્ષય્યોદકં ચ દદ્યાદઘોરાઃ પિતરઃ સન્તુ સન્ત્વિત્યુક્તે ગોત્રં નો વર્ધતાં વર્ધતામિત્યુક્તે દાતારો નોઽભિવર્ધન્તાં વેદાઃ સન્તતિરેવ ચ । શ્રદ્ધા ચ નો માવ્યગમદ્બહુધેયં ચ નોઽસ્ત્વિત્યાશિષઃ પ્રતિગૃહ્ય સ્વધાવાચનીયાન્ત્સપવિત્રાન્ કુશાનાસ્તીર્ય સ્વધાં વાચયિષ્ય ઇતિ પૃચ્છતિ વાચ્યતામિત્યનુજ્ઞાતઃ પિતૃભ્યઃ પિતામહેભ્યઃ પ્રપિતામહેભ્યો માતામહેભ્યઃ પ્રમાતામહેભ્યો વૃદ્ધપ્રમાતામહેભ્યશ્ચ સ્વધોચ્યતામિત્યસ્તુ સ્વધેત્યુચ્યમાને સ્વધાવાચનીયેષ્વપો નિષિઞ્ચતિ ઊર્જ્જમિત્યુત્તાનં પાત્રં કૃત્વા યથાશક્તિ દક્ષિણાં દદ્યાદ્ બ્રાહ્મણેભ્યો વિશ્વેદેવાઃ પ્રીયન્તામિતિ દૈવે વાચયિત્વા વાજેવાજેવતેતિ વિસૃજ્યામાવાજસ્યેત્યનુવ્રજ્ય
પ્રદક્ષિણીકૃત્યોપવિશેત્

અથૈકોદ્દિષ્ટમેકોઽર્ઘ એકં પવિત્રમેકઃ પિણ્ડો નાવાહનં નાગ્નૌકરણં નાત્ર વિશ્વેદેવાઃ સ્વદિતમિતિ તૃપ્તિપ્રશ્નઃ । સુસ્વદિતમિતીતરે બ્રૂયુરુપતિષ્ઠતામિત્યક્ષય્યસ્થાનેઽભિરમ્યતામિતિ વિસર્ગોઽભિરતાઃ સ્મ ઇતીતરે

તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે ત્રિપક્ષે દ્વાદશાહે વા યદહર્વા વૃદ્ધિરાપદ્યેત ચત્વારિ પાત્રાણિ સતિલગન્ધોદકાનિ પૂરયિત્વા ત્રીણિ પિતૄણામેકં પ્રેતસ્ય । પ્રેતપાત્રં પિતૃપાત્રેષ્વાસિઞ્ચતિ યે સમાના ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । એતેનૈવ પિણ્ડો વ્યાખ્યાતઃ । અત
ઊર્દ્ધં સંવત્સરે સંવત્સરે પ્રેતાયાન્નં દદ્યાત્ યસ્મિન્નહનિ પ્રેતઃ સ્યાત્

આભ્યુદયિકે પ્રદક્ષિણમુપચારઃ પૂર્વાહ્ણે પિત્ર્યમન્ત્રવર્જં જપ ઋજવો દર્ભા યવૈસ્તિલાર્થાઃ સંપન્નમિતિ તૃપ્તિપ્રશ્નઃ સુસંપન્નમિતીતરે બ્રૂયુર્દધિબદરાક્ષતમિશ્રાઃ પિણ્ડા નાન્દીમુખાન્ પિતૄનાવાહયિષ્ય ઇતિ પૃચ્છત્યાવાહયેત્યનુજ્ઞાતો નાન્દીમુખાઃ પિતરઃ પ્રીયન્તામિત્યક્ષય્યસ્થાને નાન્દીમુખાન્ પિતૄન્વાચયિષ્ય ઇતિ પૃચ્છતિ વાચ્યતામિત્યનુજ્ઞાતો નાન્દીમુખાઃ પિતરઃ પિતામહાઃ પ્રપિતામહા માતામહાઃ પ્રમાતામહા વૃદ્વપ્રમાતામહાશ્ચ પ્રીયન્તામિતિ ન સ્વધાં પ્રયુઞ્જીત
યુગ્માનાશયેદત્ર

અથ તૃપ્તિર્ગ્રામ્યાભિરોષધીભિર્માસં તૃપ્તિસ્તદભાવ આરણ્યાભિર્મૂલફલૈરોષધીભિર્વા સહાન્નેનોત્તરાસ્તર્પયન્તિ છાગોસ્રમેષાનાલભ્ય ક્રીત્વા લબ્ધ્વા વા ન સ્વયંમૃતાનાહૃત્ય પચેન્માસદ્વયં તુ મત્સ્યૈર્માસત્રયં તુ હારિણેન ચતુરઽઔરભ્રેણ પઞ્ચ શાકુનેન ષટ્ છાગેન સપ્ત કૌર્મેણાષ્ટૌ વારાહેણ નવ મેષમાંસેન દશ માહિષેણૈકાદશ પાર્ષતેન સંવત્સરં તુ ગવ્યેન પયસા પાયસેન વા વાર્ધ્રીણસમાંસેન દ્વાદશ વર્ષાણિ

અથાક્ષય્યતૃપ્તિઃ ખડ્ગમાંસં કાલશાકં લોહચ્છાગમાંસં મધુ મહાશલ્કો વર્ષાસુ મઘાશ્રાદ્ધંહસ્તિચ્છાયાયાઞ્ચ મન્ત્રાધ્યાયિનઃ પૂતાઃ શાખાધ્યાયી ષડઙ્ગવિજ્જ્યેષ્ઠસામગો ગાયત્રીસારમાત્રોઽપિ પઞ્ચાગ્નિઃ સ્નાતકસ્ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિમધુસ્ત્રિસુપર્ણી દ્રોણપાઠકો બ્રહ્મોઢાપુત્રો વાગીશ્વરો યાજ્ઞિકશ્ચ નિયોજ્યા અભાવેઽપ્યેકં વેદવિદં પઙ્ક્તિમૂર્ધનિ નિયુઞ્જ્યાત્ આસહસ્રાત્પઙ્ક્તિં પુનાતીતિ વચનાત્

અથ કામ્યાનિ ભવન્તિ સ્ત્રિયોઽપ્રતિરૂપાઃ પ્રતિપદિ દ્વિતીયાયાં સ્ત્રીજન્માશ્વાસ્તૃતીયાયાં ચતુર્થ્યાં ક્ષુદ્રપશવઃ પુત્રાઃ પઞ્ચમ્યાં દ્યૂતર્દ્ધિઃ ષષ્ઠ્યાં કૃષિઃ સપ્તમ્યાં વાણિજ્યમષ્ટમ્યામેકશફં નવમ્યાં દશમ્યાં ગાવઃ પરિચારકા એકાદશ્યાં ધનધાન્યાનિ દ્વાદશ્યાં કુપ્યં હિરણ્યં જ્ઞાતિશ્રૈષ્ઠ્યં ચ ત્રયોદશ્યાં યુવાનસ્તત્ર મ્રિયન્તે
શસ્ત્રહતસ્ય ચતુર્દ્દશ્યામમાવાસ્યાયાં સર્વમિત્યમાવાસ્યાયાં સર્વમિતિ

ભોજનસૂત્રમ્ વન્દે શ્રીદક્ષિણામૂર્ત્તિં સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહમ્ । સર્વાર્થાનાં પ્રદાતારં શિવાદેહાર્ધધારિણમ્

અથાતઃ શ્રુતિસ્મૃતીરનુસૃત્ય ભોજનવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । આચાન્તો ધૃતોત્તરીયવસ્ત્રો ધૃતશ્રીખણ્ડગન્ધપુણ્ડ્રો ભોજનશાલામાગત્ય ગોમયેનોપલિપ્ય શુચૌ દેશે વિહિતપીઠાધિષ્ઠિતો નિત્યં પ્રાઙ્મુખો ન દક્ષિણામુખો ન પ્રત્યઙ્મુખો ન વિદિઙ્મુખઃ । શ્રીકામશ્ચેત્પ્રત્યઙ્મુખઃ સત્યકામશ્ચેદુદઙ્મુખો યશસ્કામશ્ચેદ્દક્ષિણામુખો જીવન્માતૃકવર્જં હસ્તપાદાસ્યેષુ પઞ્ચસ્વાર્દ્રો નીવારચૂર્ણૈર્ગોમૃદા ભસ્મનોદકેન વા મણ્ડલં કુર્યાત્ । ચતુષ્કોણં બ્રાહ્મણસ્ય ત્રિકોણં ક્ષત્રિયસ્ય મણ્ડલાકૃતિ વૈશ્યસ્યાભ્યુક્ષણં શૂદ્રસ્ય યથા ચક્રાયુધો વિષ્ણુસ્ત્રૈલોક્યં પરિરક્ષતિ । એવં મણ્ડલભસ્મૈતત્સર્વભૂતાનિ રક્ષત્વિતિ । તત્ર ભૂમૌ નિહિતપાત્રેઽન્ને પરિવિષ્ટે પિતુન્નુસ્તોષમિત્યન્નં સ્તુત્વા માનસ્તોકે નમોવઃ કિરિકેભ્યો નમઃ શંભવાયેત્યભિમન્ત્ર્ય પ્રોક્ષયેત્ સત્યંત્વર્તેન પરિષિઞ્ચામીતિ પ્રાતરૃતં ત્વા સત્યેન પરિષિઞ્ચામીતિ સાયમ્ । તેજોઽસિ શુક્રમસ્યમૃતમસીતિ યજુષાઽન્નમભિમૃશ્યાગ્નિરસ્મીત્યાત્માનમગ્નિં ધ્યાત્વા ભૂપતયે ભુવનપતયે ભૂતાનાં પતય ઇતિ ચિત્રાય ચિત્રગુપ્તાય સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યો નમ ઇતિ દિવા પ્રણવાદિકૈઃ સ્વાહાનમોન્તૈર્મન્ત્રૈઃ પ્રતિમન્ત્રં બલીન્ હરેત્ અન્તશ્ચરસિ ભૂતેષુ ગુહાયાં વિશ્વતોમુખઃ । ત્વં બ્રહ્મ ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્કારસ્ત્વમૐકરસ્ત્વં વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ । અમૃતોપસ્તરણમસિ સ્વાહેતિ વિષ્ણુમન્ત્રમભિધ્યાયન્નાચમ્યાન્નમમૃતં ધ્યાયન્ મૌની હસ્તચાપલ્યાદિરહિતો મુખે પઞ્ચ પ્રાણાહુતીર્જુહોતિ

પ્રાણાય સ્વાહાઽપાનાય સ્વાહા વ્યાનાય સ્વાહા સમાનાય સ્વાહોદાનાય સ્વાહેતિ ક્રમં યાજ્ઞવલ્ક્યો મન્યત ઉદાનાય સ્વાહેતિ શૌનકબૌધાયનૌ । યાજ્ઞવલ્ક્યોદિતક્રમો વાજસનેયિનામ્ । દન્તૈર્નોપસ્પૃશેત્ । જિહ્વયા ગ્રસેદઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિનીમધ્યમાભિઃ પ્રથમામઙ્ગુષ્ઠમધ્યમાનામિકાભિર્દ્વિતીયામઙ્ગુષ્ઠાનામિકાકનિષ્ઠિકાભિસ્તૃતીયાં કનિષ્ઠિકાતર્જન્યઙ્ગુષ્ઠૈશ્ચતુર્થીં સર્વાભિરઙ્ગુલીભિઃ સાઙ્ગુષ્ઠાભિઃ પઞ્ચમીમ્ । અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાગ્રાહ્યાન્ને નૈતા આહુતય ઇતિ હારીતવ્યાખ્યાતારઃ । સર્વાભિરેતા ઇતિ બૌધાયનઃ । મૌનં ત્યક્ત્વા પ્રાગ્દ્રવરૂપમશ્નીયાન્મધ્યે કઠિનમન્તે પુનર્દ્રવાશી સ્યાન્મધુરં પૂર્વં લવણામ્લૌ મધ્યે કટુતિક્તાદિકાન્ પશ્ચાદ્યથાસુખં ભુઞ્જીત ભુઞ્જાનો વામહસ્તેનાન્નં ન સ્પૃશેન્ન પાદૌ ન શિરો ન બસ્તિ ન પરાભોજનં સ્પૃશેદેવં યથારુચિ ભુક્ત્વા ભુક્તશેષમન્નમાદાય મદ્ભુક્તોચ્છિષ્ટશેષં યે ભુઞ્જતે પિતરોઽધમાઃ । તેષામન્નં મયા દત્તમક્ષય્યમુપતિષ્ઠતુ ઇતિ પિતૃતીર્થેન દત્વાઽમૃતાપિધાનમસિ સ્વાહેતિ હસ્તગૃહીતાનામપામર્ધં પીત્વાઽર્ધં ભૂમૌ નિક્ષિપેત્ । રૌરવે પૂયનિલયે પદ્માર્બુદનિવાસિનામ્ । અર્થિનાં સર્વભૂતાનામક્ષય્યમુપતિષ્ઠત્વિતિ તસ્માદ્દેશાદપસૃત્ય ગણ્ડૂષશલાકાદિભિસ્તર્જનીવર્જમાસ્યં શોધયેત્

ન ભાર્યાદર્શનેઽશ્નીયાન્ન ભાર્યયા સહ ન સંધ્યયોર્ન મધ્યાન્હે નાર્ધરાત્રે નાયજ્ઞોપવીતી નાઽઽર્દ્રશિરા નાદ્રવાસા નૈકવાસા ન શયાનો ન તામ્રભાજને ન ભિન્ને ન રાજતસૌવર્નશઙ્ખસ્ફાટિકકાંસ્યભાજનવર્જં ન લૌહે ન મૃન્મયે ન સંધિસંસ્થિતે ન ભુવિ ન પાણૌ ન સર્વભોજી સ્યાત્કિંચિદ્ભોજ્યં પરિત્યજેદન્યત્ર ઘૃતપાયસદધિસક્તુપલલમધુભ્યઃ સાધ્વાચાન્તો દક્ષિણપાદાઙ્ગુષ્ઠે પાણિં નિઃસ્રાવયેદઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો અઙ્ગુષ્ઠં ચ સમાશ્રિતઃ । ઈશઃ સર્વસ્ય જગતઃ પ્રભુઃ પ્રીણાતુ વિશ્વભુગિતિ શ્વાત્રાઃ પીતા ઇતિ નાભિમાલભેત અમૃતા ઇત્યતઃ પ્રાગગસ્ત્યં વૈનતેયં ચ શનિં ચ વડવાનલમ્ । આહારપરિણામાર્થં સ્મરેદ્ભીમં ચ પઞ્ચમમિત્યુદરમાલભ્ય શર્યાતિં ચ સુકન્યાં ચ ચ્યવનં શક્રમશ્વિનૌ । ભોજનાન્તે સ્મરેન્નિત્યં તસ્ય ચક્ષુર્ન હીયત ઇતિ સ્મૃત્વા મુખશુદ્ધિં કુર્યાન્નમો ભગવતે વાજસનેયાય
યાજ્ઞવલ્ક્યાય નમો ભગવતે વાજસનેયાય યાજ્ઞવલ્ક્યાય

અથ શ્રી

યોગીશ્વરદ્વાદશનામાનિ
વન્દેઽહં મઙ્ગલાત્માનં ભાસ્વન્તં વેદવિગ્રહમ્
યાજ્ઞવલ્ક્યં મુનિશ્રેષ્ઠં જિષ્ણું હરિહરપ્રભમ્

જિતેન્દ્રિયં જિતક્રોધં સદા ધ્યાનપરાયણમ્
આનન્દનિલયં વન્દે યોગાનન્દં મુનીશ્વરમ્

એવં દ્વાદશ નામાનિ ત્રિસંધ્યં યઃ પઠેન્નરઃ
યોગીશ્વરપ્રસાદેન વિદ્યાવાન્ધનવાન્ ભવેત્