pārānandasūtram · Chapter 1

----
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0
Catalog number: M00357
Uniform title: parānandasūtra
Author : parānanda muni
Editor : Swami trivikrama tīrtha
Description:
critically editted by trivikrama tīrtha
Notes:
Data entered by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski.
Revision 0: June 26, 2015
Publisher : Barodi Oriental Institute
Publication year : 1931
Publication city : Baroda
Publication country : India
----
Page ṇo. ८ is missing
Page ṇo. ४३ is missing
atha śrīpārānandasūtram /
śrī // oṃ // atha paramātmanai namaḥ //
oṃ paramānandalokasthebhyo namaḥ //
oṃ īśvarebhyo namaḥ //
oṃ muktebhyo namaḥ //
oṃ tapase namaḥ //
oṃ athātaḥ paramānandaṃ vyākhyāsyāmaḥ

ekaḥ paramātmā

īśvarāḥ sapta

kecitpaḍicchanti

kecitpañca

asaṃkhyā jīvāḥ

tatra paramātmājñā sarvato vyāptā

tata īśvarājñādarato vyāptā

tato jīvājñādarato vyāptā

tasmādāśiṣṭena baliṣṭhena draḍhiṣṭhena rājñā dharmapālane bhavitavyam

akurvandharmapālanaṃ narakaṃ saṃpadyate

jīvānāṃ tisro gatayaḥ

narakaḥ

svargaḥ

aiśvaro lokaḥ

pāpaṃ kurvanto narakam

puṇyaṃ kurvantaḥ svargam

aiśvaramupāsanaṃ kurvanta aiśvaraṃ lokam

nāstikānāṃ vedāprāmāṇyavādiśāstroktaniṣṭhayānuṣṭhitā dharmā
vedaprāmāṇyavādīni matāni praveśayanti

iti pārānandasūtre prathamāhnikaṃ saṃpūrṇam

p. २)
oṃ āstikānāṃ vedaprāmāṇyavādīni śāstrāṇi dvividhāni

saṃskārapratipādakāni

matapratipādakāni

itikartavyatākalāpapratipādakāni saṃskāraśāstrāṇi

jagajjīveśvaraparamātmamuktyādipratipādakāni mataśāstrāṇi

atha tairyadi dvitīye janmani praveśitā

samānavarṇe'nulomavarṇe pratilomavarṇe vā

tatrāstikasaṃskārapratipādakoktaiste jīvā saskriyante

saṃskṛtāste matapratipādakāni sapadyante

kecitsaṃskṛtā eva saṃskāraśāstroktāndharmānkurvanta kurvantastiṣṭhanti

tasminneva janmani matāni niviśanti dvitīye vā

saṃskāraśāstrokta dharmaṃ mataśāstroktā bhāvanā kurvanta kurvanta pārānanda
mata sapadyante

tasminneva janmani dvitīye vā

pārānande mate trayo mārgāḥ

dakṣiṇaḥ

vāmaḥ

uttaraḥ

triṣvapi mārgeṣvevaiva dīkṣā

triṣvekenaiva mārgeṇa parā mukti labhante

krameṇa kecidicchanti / tathaiva gāthāmudāharanti

dakṣiṇāduttama vāma vāmāduttaramuttamam /
uttarāduttama kiṃcinnaiva brahmāṇḍamaṇḍala iti

atha tallakṣaṇāni vakṣyāmaḥ

ādyaḥ śrutismṛtipurāṇokta

dvitīyaḥ śrutyāgamābhyāmuta [bhyā yukta]

tṛtīyaḥ śrutiguruvākyābhyāmukta [bhyāṃ yukta]

paramātmavāk śrutiḥ

īśvaravāgāgamaḥ

p. ३)
tadeva tantram

ṛṣivāk smṛtiḥ

vyāsavāk purāṇam

jīvanmuktasya svagurormantradāturvāgguruvākyam

atheśvarān vakṣyāmaḥ

acintyaśvaryayuktā paramātmadhyānatatparā

sarvāneva śabdānsājñikānmanyāmahe

kvacidyaugikānapīcchanti

tattadīśvaraśaktyāyudhavāhanālakārāstadātmakānevaika icchanti

pṛthak pṛthak icchanti

divyo'pi bahudhā

anādyanantāstattadīśvarāyudhālakārā

sādyanantāni tattadīśvaralokavāsinā śarīrāṇi

sādisāntāstattadīśvarāṇā lokā

atha dīkṣayā dīkṣito ya yamupāsate ta tamīśvara gatvā na sa punarāvartate / na sa
bhūyaḥ saṃsāraṃ saṃpadyate

svasveśvaragamana muktiḥ

svai svairbhaktavarai sārdhaṃ yadīśvarāḥ paramānandaloka praviśanti sā parā
muktiḥ

tasmādavaśya kāminīnyāyenaikamīśvara manasā niścitya
tattadīśvaramantradīkṣito bhūtveśvaradarśane yatitavyam

kāminīnyāyaṃ ca vakṣyāmaḥ

ṣaṭpuruṣā surūpā suyauvanā suveṣā khalakṛtā suvastrā suparākramā
kācidetadviśeṣa'nirviśiṣṭāstān gatā na ca tānsarvānevopabhoktu samarthā
tasmātteṣvekamevāśrayedeva nyāyaḥ

satkṛta samānavarṇajo'nulomavarṇajo vā

brahmaviṣṇuśivasūryagaṇeśaśaktibhairavāśceśvarāḥ

eke brahmāṇa jīva manyante

eke māheśāśaṃ bhairavamicchanti

eteṣveka manasā niścitya paramānandamatastha brāhmaṇa dīkṣārtha vrajet

sa gurusta saṃskṛtamāśramiṇa jñānvā kimarthamāgato'sīti paripṛcchet

parānandamatyanyamatina dīkṣayet

p. ४)
anyamatī parānandamatina na dīkṣayet

brāhmaṇa pārānanda eva pārānandamate sarvānvarṇinaścāśramiṇaśca dīkṣayet

nānyo varṇī dīkṣitu samartha

pṛṣṭa sa vadetpārānandamate dakṣiṇācāre'mukamantradīkṣito
bhavitumāgatastvāṃ māṃ dīkṣayopadiśa ca

athātaḥ pārānandamatadīkṣāṃ vyārayāsyāmaḥ

caturviṃśativāsarānvā dvādaśavāsarānvā ṣaḍvāsarānvā dvau vāsaro vā eka
vāsara vā dīkṣayā yukta samānavarṇajo'nulomavarṇajo vā

brahmabandhu śraddadhāno'nadhikārī śāstrāṇā sākṣāddīkṣā kartumasamartho
bhāvanāmayayā dīkṣayā dīkṣito bhavet

itaḥ pārānando'haṃ parānandānanucariṣyāmīti

pārānandabrāhmaṇavidvanmukhanirdiṣṭamantra īśvarādgṛhīta eva saṃbhāvya
tata āsiddhiṃ japedeva bhāvanāmayayā dīkṣayā dīkṣita
sākṣāddīkṣitānparicaretkarmavāṅmanobhirarthai prāṇairapi

evamukta eva nirdiśet

dhautāṅghripāṇirācānta upaviṣṭa udaṅmukha

amukavarṇyamukagotrī

amukavedyamukāśramyamukayajñaparyantayājī vā

pārānande dakṣiṇācāre amukamantre amukadaivate amukagurvanujñāto
dīkṣāṃ kariṣya iti

eva saṃkalpya

maunī nirāhārī phalāhārī vā jitendriya keśādyavapanakāryasnāyī sveśvaratatparo
nirāśīrnirnamaskāra

sveśvaracihnacihnito bhavet

vaiṣṇava pītavāsā pītamālyānulepana pītasuvarṇābharaṇo lalāṭe gadā śirasi
viṣṇupada vāmabāhumūle śaṅkho dakṣabāhumūle cakra hṛdyaravindameva
cihnacihnito bhavet

lalāṭe० ti० [sūtre ९४ tame pūrṇa pāṭha]

kauśikībhakto raktavāsā raktamālyānulepano raktasuvarṇābharaṇo lalāṭe khaḍga
śirasi kauśikīpada vāmabāhumūle ghaṇṭā dakṣabāhumūle triśūla
hṛdyaravindameva cihnacihnito bhavet

p. ५)
lalāṭa ekameva cihnamanyatra caturṣu bindūneka icchanti

kauśikyevakādyā mahāvidyā

soro raktavāsā raktamālyānulepano raktasuvarṇābharaṇo lalāṭādipañcasu bindava
eva cihnacihnito bhavet

śaiva śvetavāsā śvetamālyānulepana śvetarajatābharaṇo lalāṭe triśūla śirasi
śivapada dakṣabāhumūle paraśurvāmabāhumūle ḍamararhṛdyaravindameva
cihnacihnito bhavet

vā bhasmanācchanna

lalāṭe० ti०

gāṇapo raktavāsā raktāmālyānulepano raktasuvarṇābharaṇo lalāṭe'ṅkuśo
dakṣabāhumūle paraśurvāmabāhumūle pāśo hṛdi kamala śirasi
gaṇapapadameva cihnacihnito bhavet

lalāṭe० ti०

sarveṣāmeveśvarāṇā bindavaścihnāni tasmātsarve lalāṭādipañcasu
vindubhireva vā cihnitā bhaveyu

ābharaṇāni vakṣyāmaḥ

nābhilambinyudaralambinī hṛllambinī vā mālā

hastayorvalaye

karṇayo kuṇḍale

dakṣānāmikāyāmaṅgulīyakam

iti pārānandasūtre dvitīyamāhnikam

oṃ caturviṃśatyādipakṣeṣu yathāpakṣa dīkṣāṃ nirvartya
kṛtaprātarnityakriyasya guro prātaḥ pādayo patet

gururima mantramuccārayet

oṃ uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te śiṣyasādhyaṃ tu sādhayeti

ityukta śiṣya utthāya tiṣṭhet

pratyaṅmukha udaṅmukha śiṣya tadiṣṭamantra upadiśet

mantra grāhayitvā gururjalagaṇḍūṣa dhṛtvā mantra japtvā śiṣyamukhe nikṣipet

nigiranneva śiṣyo mantra gṛhṇīyāt

eva brāhmaṇopadeśakam

kṣatraścenmantra grāhayitvopadiśeddakṣiṇe karṇe

p. ६)
vaiśyaścenmantraṃ grāhayitvā taduttaraṃ tadakṣaraṃ taduttaraṃ tadakṣaramiti
nirdeśenopadiśeddakṣiṇe karṇe

śūdraścenmantraṃ likhitvāñjalipuṭe dadyāt

brāhmaṇakṣatravaiśyeṣu mantraṃ śrautaṃ paurāṇaṃ vā

śūdrānulomajeṣu paurāṇameva

trayāṇāṃ varṇānāṃ yatrakutrāśramiṇā brāhmaṇo yatrakutrāśramī guruḥ

brāhmaṇo brāhmaṇāduttarāśramasthānmantraṃ gṛhṇīyāt

samānāśramasthādvā

guroḥ pādayordaṇḍavatpatitvā

dhanyo'smi kṛtakṛtyo'smi pārānandamate'mukācāre'mukeśvare'muke
mantre yaddīkṣitastvatta iti

tato gururīpatprahasyotthāpya pārānandaṃ mataṃ matadharmāṃścopadiśet

ācāryaśabdāntaṃ nāma śiṣye vidadhyādādye

svanāma kathayecca

svasmingurusthāpitaviditanāmā saṃskāraśāstrābhivādanakrameṇābhivādya
pārānandamatābhivādanakrameṇābhivādayet

tato guruḥ śrutismṛtipurāṇoktān pārānandāviruddhāndharmāndakṣiṇaḥ
pārānandaḥ kuryādityupadiśet

eṣa puruṣaścaturbhiranujñāpyo bhavati

mātṛpitṛgurudaivatairiti

utpattitaḥ prāgupanayanānmātṛprepyo bhavati

upanayanataḥ prāṅmagradīkṣāyāḥ pitrājñāpyo bhavati

mantradīkṣātaḥ prāgdevatāsākṣātkārādgurvanujñāpyo bhavati

devatāsākṣātkārato devatānujñāpyaḥ prākparāmukterbhavati

tasmādgurvanujñāto viharet

sarvebhyaḥ paro guruguroḥ paro mantro mantrātparā devatā devatāyāḥ paraḥ
paramātmeti bhāvayet

mantrārthaṃ gururāśrito devatārtha mantra āśrita iti bhāvayet

guroḥ prakāśo devatāyāśca prakāśaḥ kāryaḥ

tato mantraḥ kaṇṭhakūpādūrdhvamānītaḥ siddhiṃ kuryāt

p. ७)
oṣṭhapuṭādbahirniṣkāsita siddhiṃ hanyāt

sveṣṭeśvaraḥ sveṣṭamantraḥ

tasmātsarvathā gopya

śiṣyādanyatra

śāsitu yogya śiṣyaḥ

sarvāṇi śāstrāṇi dṛṣṭvā svaśāstre śiṣyate yasya mati sa śiṣyaḥ

śiṣṭebhya svācāreṇa muda prakarṣeṇa yacchati sa śiṣyaḥ

puṇyapāpayo śaithilya yāti sa śiṣyaḥ

śaighryeṇeśvara dharmaṃ yatati sa śiṣyaḥ

guro prakāśana mantreśvarayorgopanamicchanti

mantragurvorgopana kecit

gurumantreśvarāṇāṃ gopanamicchāmaḥ

mantragopana sarve'numanyante

śrīgurorācāryasya pādapadma yasyā diśi virājate tasye diśe namaskuryātpratidina
trisadhyam

sa yadi preta syācceduttarasyā diśi ta vibhāvya namaskuryāt

sa svacchanda yadi gata syādvā

dhyānamūla gururmantramūla gururmatamūla gururācāramūla gurustasmāsarvathā
sidhyarthaṃ bhaktisayutai śiṣyairguruḥ sevyaḥ

bhogasvargāpavargakākṣiṇā bhaktirevaika panthā nānyaḥ panthara iti śrutiḥ

saṃskārācāre dakṣācāre vāmācāre uttarācāre gurureva parāyaṇa
gururmārgapradarśakastasmātsarvathā mānya pūjya toṣyaḥ

mahāpātakāni dahati puṇyāni vivardhayati iti īśvara netramārgamānayati tasmai
viśvāsāya namaḥ

viṣṇuśivādaya īśvarā indrādayo devā munayo yoginastuṣṭā bhavanti gurau tuṣṭe

kurvantyasmiṃścānugraham

mathitvā jñānamanthena vedāgamamahārṇavam //
pārānanda(guru)mata śuddha rasajñena mayoddhṛtamiti

vihāya sarvān dharmānnānāgurumatāni ca //
pārānandāndharmānpārānanda mata pārānandagurormukhācchrutvānuṣṭheya
cānusaṃdheyam

Page ṇo. ८ is missing
p. ९)
śaivaḥ śivaṃ pitṛvatparicaredviṣṇvādīnīśvarāṃścaturaḥ
pitṛvyavadyamādīnbandhuvattadbhaktānpitṛvyaputravattānyathāyogyaṃ
paricaret

evaṃ parasparam

homādiṣūttarakratvanteṣu vadhārthaṃ yajñeṣu

yāvantaḥ paśavastāvantaḥ pratikṛtayaḥ

sveśvaracihnoparyanyacihnaṃ na dhāryam

ṛte pūjāvaśiṣṭāt

tatproṃchya vā

sveṣṭārcāśiṣṭoparyanyārcāśiṣṭaṃ na dhāryam

īśānāṃ parasparaṃ grastahṛdayatvāttatproṃchya dhāryamityeke

nānyeśacihnaṃ dhārayet

nānyeśopavāsamupavaset

parasparaṃ grastahṛdayatvādupavasedeke

nānyeśamarcayet

arcayedeke

anīhaḥ samarcayet

anyeśānabhyarcya svopāsye bhaktimīhettebhyaḥ

svopāsyāddarśanam

jīvanmukto na karmabhirlipyate puṇyaiḥ pāpairvā

na sa punarāvartate / na sa bhūyaḥ saṃsāraṃ saṃpadyate

tasmāttaddarśane yatitavyam

jñānī bhakto bhavet

ārtajijñāsvarthārthijñānina udārāstatreśasya jñānī bhakta eva
paramātmalokamāpnoti brahmavidāpnoti paramiti śabdāt

nityāni vihitāni karmāṇi tadanukuryāt

tasmai samarpayet

dhyānayogena bhaktiyogena karmayogena jñānayogena svanetramārgamānayettam

atha viśeṣataḥ

brahmacārī jñānayogena śrutitantrasmṛtipurāṇānām

gṛhī karmayogena

p. १०)
vanyo bhaktiyogena

tyāgī dhyānayogena

sarve yogāścaturvidhāḥ

bhaktiyogaḥ sarvebhyo garīyān

acintyaṃ tatsāmarthyam

tasya konvadhikārītyatra munayo'pi mohaṃ jagmuḥ

svaprāṇatyāgaṃ vihitaṃ kurvanti

kṛte mahānabhyudayaḥ

iti pārānandasūtre tṛtīyamāhnikam

oṃ vighneśasya tribhirācāraiścaturbhirāśramairvarṇaiśca sevyatvam

evameva trayāṇām

dvitīyācārasevyatvaṃ nāstītyeke

kauśikyākhyasya rūpasyādyācārādyāśramasevyatvam

samāvṛtto na seveta kauśikyākhyaṃ rūpam

vīryadhāraṇasāmarthyāddvijaḥ sevitumarhati

ṛte svapnarogābhyāṃ vīryaṃ skhalanpatito bhavet

strīṇāṃ kāmāvirbhāvakaraṃ rūpaṃ na paśyet

kāmāvirbhāvakaraṃ suvastraṃ sugṛhaṃ sugandhaṃ sugānaṃ yadyattattattyajet

kāmāvirbhāvakaraṃ devālayagamanamapi tyajet

yo'hibhya iva strībhyo bimeti straiṇebhyaśca sa evopāste

tasmādūrdhvaretasā brahmacāriṇā mekhalāyutenaiṣā mahāvidyā
sevyā'maraṇādādevatāsākṣātkārataḥ

kauśikīdīkṣito na samāvṛtto bhavet

patitaḥ kālyādirūpadīkṣitaḥ samāvṛtto bhavet

vivāhitā na seveta kauśikyākhyaṃ rūpam

vīryadhāraṇasāmarthyāddvijajā sevitumarhati

ṛte svapnarogābhyāṃ vīryaṃ skhalanpatitā bhavet

puṃsāṃ kāmāvirbhāvakaraṃ rūpaṃ na paśyet

kāmāvirbhāvakaraṃ suvastraṃ sugṛhaṃ sugandhaṃ sugānaṃ yadyattattattyajet

yā'hibhya iva puruṣebhyo vibheti svairiṇībhyaḥ puruṣasaṅginībhyaśca saivopāste

p. ११)
tasmādūrdhvaretasyā kaumāravratadhāriṇyaivaiṣā mahāvidyā
sevyā'maraṇādādevatāsākṣātkārataḥ

kauśikīdīkṣitā na vivāhitā bhavet

patitā tadvat [pūrvavat ityapi pāṭhaḥ /]

na sā vivāhaṃ kuryāt

kālikā tārā mahāvidyādyarūpāṇāṃ vighneśādivat

yathā ghṛtamayayāḥ puttalikāyāḥ sarvāṇyevāṅgāni ghṛtamayāni

evamānandamayaṃ sarvamānandasya

vighneśasya puṣṭiḥ śaktiḥ pāśāṅkuśādyāyudhāni vakṣohārādyābharaṇāni
ākhuvāhanamityetadvighneśamayameke

naike

[āhnika ४ anādyantadivyaśarīriṇamīśamuktau
vaiṣamyamapīcchanti

]
anādyanantadivyaśarīriṇamīśamuktau vaiṣamyamapīcchanti

viṣṇorlakṣmīḥ śaktiḥ śaṅkhacakrādyāyudhāni vanamālādyābharaṇāni garuḍo
vāhanamityetadviṣṇumayameke

naike

anādyananta० [pūrvavat ityapi pāṭhaḥ /] ti

śivasya pārvatī śaktirḍamarutriśūlādyāyudhāni muṇḍamālādyābharaṇāni
vāhanamityetacchivamayameke

naike

anādyananta० [pūrvavat ityapi pāṭhaḥ /] ti

sūryasya sajñāśaktiḥ śaṅkhaścakramāyudhaṃ kuṇḍalādyābharaṇāni
hayayugratho vāhanamityetatsūryamayameke

naike

anādyananta० [pūrvavat ityapi pāṭhaḥ /] ti

kauśikyāścaṇḍikā śaktiḥ khaḍgādyāyudhāni
paṅkajasrakkuṇḍalādyābharaṇāni siṃho vāhanamityetatkauśikīmayameke

vāhanannaike

anādyananta० [pūrvavat ityapi pāṭhaḥ /] ti

kālyāḥ kurukullāśaktiḥ khaḍgamāyudha muṇḍamālādyābharaṇa sa eva
vāhanam / mahāvidyāyāḥ
p. १२)
bālā śaktirdhanurbāṇāyudhaṃ mālādyābharaṇāni sa eva vāhanaṃ /
tasmātkālikātārāmahāvidyādyāni rūpāṇi pṛthak pṛthagvidhinā paricarya
pṛthak pṛthak sāks.ātkārāṃśca saṃpādya kauśikīlokameva saṃpadyante

nārasiṃhā kārṣṇā yathā vaiṣṇavaṃ lokam

athādyācāre

dīkṣito dīkṣādharmānutsṛjya snātvā svagṛhaṃ gatvā dīkṣitān brāhmaṇān
sadaivatāṃśca satīthyāṃścānyamatino brāhmaṇān vidyāniṣṇātāṃśca
bhojayitvā tadavaśiṣṭāndhaso'mṛtasya mukhena sukhena grasituṃ yogyān
ṣoḍaśagrāsān gṛhītvodagagre kuśasaṃstare dhyāyannīśaṃ
japanmantramahaḥśeṣaṃ nītvā saṃdhyāmupāsyāgnīnupāsyāmuktvā tasminneva
saṃstare svapet

yadi duḥsvapnaṃ paśyetprātarniyamānte gurave paṅkajamarpayettāmraṃ vā

arpitapaṅkajasya śiṣyasya duḥsvapnaṃ susvapnamupajāyate

nidrātyaya utthāya gurumantreśvarānanyacca sarvāndhyātvā praṇamya
snānāṅkanakavacapaṭhanārcanasasamastamaṇḍalajapadivyasahasranāmapāṭharū
pānaiśvarāṃśca nirvartya gurugṛhaṃ gatvāmivādya tataḥ svacchandaṃ viharet

parvasu viśeṣārcanam

viśeṣārcanaṃ kṛtākṛtameke

etannirvartanaṃ yāvajjīvaṃ nirvartayet

nirvartanaṃ dīkṣito'nirvartya sthātumicchati yaḥ sa narakaṃ yāti saukareṣu jāyate

yo'gnihotramutsṛjyāvidhinā svacchandaṃ viharati tatpāpena samaṃ vā'samam

mahāpāpaiḥ samaṃ vā'samam

tasmāddīkṣito'pramādī nityanivartanaṃ nirvartayet

śrutismṛtipurāṇānyabhyaset

tadvidaśca pūjayet

svasvavarṇāśramācāraḥ sevyastadanudhīmatā

yatra varṇāśrame dīkṣitastata āśramāntaraṃ na niviśet

niviṣṭaḥ pāpīyānbhavati

dakṣācāradīkṣito niviśedeke

sa vāmottarayorna praviśedeke

praviśediti kecit

ādyācāradīkṣita ādyācāre dīkṣayet

klivādīna dīkṣayet

p. १३)
adīkṣitāya yo dadyānmantraṃ vā mārgamuttamam //
sa patennarake ghore varṣāṇāmayutaṃ samā iti

yathā hyanupanītāya kanyāṃ dadyādvimūḍhadhīḥ //
tathā hyadīkṣitāyaiva dadanmārgaṃ patedgururiti

dakṣācārī dakṣācāramantreṣu sarvadevatākeṣvadhikṛto bhavati

yathaikavedopanītaḥ sarvavedeṣūpanīto bhavati

abhāve guroḥ pratimātaḥ

śāligrāmādipratimāyāmīśamāvāhyāsanaṃ dattvā
pārānandaśāstrajñātavidhistataḥ sarvaṃ vibhāvya dīkṣāṃ yathāpakṣaṃ
nirvartya yathāvarṇamupadeśaṃ vibhāvya tataḥ śiṣṭairupacāraiḥ
pādyādyairupacaryeśaṃ visṛjya yathāśāstraṃ nityanirvartanaṃ nirvartayet

ayaṃ vidhirādyācāra eva nānyatra

vāmācāro dviprakāro madhyamottamabhedataḥ //
madyamaithunamudrābhiryukto'sāvuttamaḥ smṛta iti

madyamāṃsamatsyamudrāmaithunairyukto madhyamaḥ

pārānandasyāṣṭavidhahiṃsanābhāvānmadhyamaṃ pārānando varjayet

pārānandairuttamaḥ sevyaḥ

pārānandāḥ

३ //
yadyanyamatiśrīcakraṃ vrajeyuḥ

māṃsaṃ murdhnā praṇamya na gṛhṇīyuḥ

yeṣāṃ varṇānāṃ dakṣe'dhikārasteṣāmeva vāmataḥ

sūryasaṃstambhanapravāhapravartanādasiddhimataḥ
pārānandādbrāhmaṇātpārānandavāmācāradīkṣito bhavet

yathāpakṣaṃ nirvartitadīkṣāya śiṣyāya pūrvoktaṃ yathāvarṇaṃ
mantramupadiśet

mataṃ matadharmāṃścopadiśya śrutitantroktān pārānandāviruddhān
dharmānācaredityupadiśet

svanāma kathayecca

nāthaśabdāntaṃ nāma śiṣye vidaghyāddvitīye

svaviditanāmā gurumabhivādayet

śiṣṭaṃ vyākhyātam

brahmakṣatravaiśyeṣu śrautaṃ tāntraṃ vā

taditareṣu tāntrameva

p. १४)
caturbījaṃ brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ tribījakam //
mantraṃ dvibījaṃ vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ tvekabījakamiti

kramatraye'dhikārī syādvedahastasusaṃskṛtaḥ //
smṛtisaṃskārabhāgena cācārān kramituṃ kṣama iti

brahmakṣatrau vaiśyaśūdrau nānyasaṃskāramarhataśca

nācārān kramituṃ yogyaścānyaśāstrasusaṃskṛta iti

ekākṣaraṃ sarveṣāmeveti kecit

dakṣācārī mṛte gurau kṛtaprayatno'pyanudbhūtasiddhirvāmācāraṃ praviśet

kṛtaprayatno'pyanudbhūtasiddhirīpadvrasitadakṣācārī gurvājñapto vā

vāmācārī pārānandadakṣācāryājñaptastacchiṣyaṃ vāmācāre dīkṣayet

tato dakṣadīkṣitapūrvo vāmācāradīkṣitaḥ pūrvaparigṛhītān dharmānna
hātumarhati

saṃskārābhivādanakrameṇābhivādya dakṣābhivādanakrameṇābhivādya
vāmābhivādanakrameṇābhivādyopacārairguruṃ toṣayet

guroḥ pūrvavat

gurvantaraṃ kvāpi vrajenmanvantaramathāpadi //
sākṣātpāpamayo jñeyo yo devāntaramāśrayediti vijñāyate

devatāntaramāśrita iti kecit

tasmādvāmācāre'pi taddevatāmantraṃ gṛhnīyāt

atha dvitīye

dīkṣito dīkṣādharmānusṛjya snātvā gṛha gatvoktānbhojyān
bhojayitvāvaśiṣṭāndhaso'mṛtasya ṣoḍaśagrāsānmukhena mukhena grasituṃ
yogyāngṛhītvoktapadāprātaḥkālaṃ nayet

yadi duḥsvapnaṃ paśyet

pūrvavat

nidrātyaya utthāya gurumantreśvarānanyacca sarvāndhyātvā praṇamyānpraṇamya
snānāṅkanasaṃdhyākavacapaṭhanārcanasasamastamaṇḍalajapadivyasahasranāma
pāṭharūpānaiśvarāṃśca nirvartya gurugṛhaṃ gatvābhivādya tataḥ
svacchandaṃ viharet

parvasu viśeṣārcanam

viśeṣārcanaṃ kṛtāvṛtameke

etannirvartanaṃ yāvajjīvaṃ nirvartayet

nirvartanaṃ dīkṣito'nirvartya sthātumicchati yaḥ sa naraka sapadyate

yastūpanīto vedapaṭhanaṃ vedārtha nādhigacchati tapāpena samaṃ yā'sanam

p. १५)
sarvavīrapāpai samaṃ vā'samam

tasmāddīkṣito'pramādī nitya nirvartana nirvartayet

ṛgvedādyānvedānūrdhvāmnāyādyānāgamānabhyaset

tadvidaśca pūjayet

yava varṇāśrame dīkṣitastata āśramāntara na niveśet

dvitīyācāradīkṣito brahmacaryādgṛha niviśedityeke

uttarācāra praviśedityeke

neti kecit

tāntrikī sadhyā kṛtākṛtā

apakṣīyamāṇapakṣadīkṣito'nukalpena paricaredādaśamyā

madyamudrāmaithunāni

ādyānukalpo guḍamiśra takra raktacandanavāri ca

sākṣādeva dvitīyam

tṛtīyānukalpa karavīrapuṣpa yonipuṣpa tridala bilvapatra ca

madyadānena yā syāddevatāyāstuṣṭiḥ saitena dattena bhavatviti bhāvayet

maithunāhlāde mayā japtena mantreṇa yā syāddevatāyāḥ prītiḥ saitena
dattena bhavatviti bhāvayet

āpūryamāṇapakṣadīkṣito'nukalpena paricaredādaśamyā

daśamyā viśeṣārcana kārayet

guruṇā

guru puṣpāñjalyantāmarcāṃ vidhāya hutvā havi pratipattyagāra
praviśyamakāracayamurarīkṛtya punardevatāgāramāgatya hutvā devatā
sasamastamaṇḍalāmabhyarcya navaśiṣyāyālipātra samudra
savyañjanabhojanasaṃbhāra saveśyāka prayacchet

dānamantrāḥ

ida pavitramamṛta gṛhṇīṣya bhavameghajam //
paśupāśasamucchedakāraṇa-bhairavoditamityādyapātram

īśocchiṣṭāmimā mudrā hārdasatāpanāśinīm //
gṛhṇīṣva harṣajananī bhojyasabhārasamṛtāmiti dvitīyapātram

gṛhṇīṣva pramadā divyā pramattā yauvanānvitām //
sarvadānāndahṛdayāṃ tvasādhanavidhāyinīmiti veśyām

makāratrayaṃ tatsatīrthebhyo dadyāt

p. १६)
navyaviśeṣārcane tatsatīrthyā eva praviśeyuḥ

gṛhītamakāratrayaṃ navyaṃ śiṣyaṃ kaulikagharmānupadiśet

svecchā-ṛtumatī śaktiḥ sāks.ādbrahma na saṃśayaḥ //
tasmāttāṃ pūjayedbhaktyā vastrālaṃkārabhojanairiti

striyo devāḥ striyaḥ prāṇāḥ striya eva hi bhūṣaṇam //
strīṇāṃ nindā na kartavyā na ca tāḥ krodhayedapīti

vikalpānnaiva siddhiḥ syātsiddhiḥ kevalaniścayāt /
tasmānniścayamāśritya japenmantraṃ vicakṣaṇa

iti //
arthādvā kāmato vāpi cāpalyādapi yo naraḥ //
liṅgayonirato mantrī rauravaṃ narakaṃ vrajediti

vīrahatyā vṛthāpānaṃ vīrajāyāniṣevaṇam //
mahāpāpatrayamidaṃ kaulikānāṃ bhavedata iti

mantrapūtaṃ kuladravyaṃ svaveśyāṃ svaparakīyāṃ vāpi //
svapatnīṃ ca subhojyaṃ ca dadyādvai kulayogine

kaulikaḥ //
mantrapūtaṃ kuladravyaṃ gurudevārpitaṃ śubham //
ye pibanti janāsteṣāṃ stanyapānaṃ na vidyata iti

aho pītaṃ surādravyaṃ mohayettridaśānapi //
tanmadyaṃ kaulikaḥ pītvā vikāraṃ nāpnuyāttu yaḥ //
maddhyānikaparo bhūyātsa bhaktaḥ sa ca kaulika iti

surā śaktiḥ śivo bhojyaṃ maithunaṃ bhairavaḥ svayam //
teṣāmaikyātsamutpanne sveśaṃ tatra vicintayediti

subhojyaṃ maithunaṃ madyaṃ trayametadvalāhalam //
tasmāttadvidhinā grāhyamanyathā garalaṃ hi taditi

devāngurūnsamabhyarcya vedatantroktavartmanā //
devaṃ smaran pibanmadyaṃ veśyāṃ gacchanna dos'bhāgiti

sevedātmasukhārthaṃ yo madyādikamaśāstrataḥ //
sa yāti narakaṃ ghoraṃ nātra kāryā vicāraṇeti

yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ //
sa siddhimiha nāpnoti na svargaṃ na parāṃ gatimiti

asaṃskṛtaṃ pibanmadyaṃ balātkāreṇa maithunam //
subhojyamavidhānena munnannarakamāpnuyāt iti

p. १७)
svecchayā vartamāno yo dīkṣāsaṃskāravarjitaḥ //
na tasya sadgatiḥ kvāpi tapastīrthavratādibhiriti

madapracchāditātmā ca na kiṃcidapi vetti cet //
na dhyānaṃ na tapo nārcāṃ na mataṃ na ca satkriyāmiti

na devaṃ na guruṃ nātmavicāraṃ na ca kaulikam //
kevalaṃ viṣayāsaktaḥ patatyeva na saṃśayaḥ pibanniti

yāvanna calate dṛṣṭiryāvanna calate manaḥ //
tāvatpānaṃ prakurvīta paśupānamitaḥ paramiti

jīvanmuktaḥ pibedevamanyathā patito bhavediti

punaḥ pītvā punaḥ pītvā patitvā dharaṇītale //
utthāya ca punaḥ pītvā punarjanma na vidyate iti

tataḥ svīkṛtya ca guruḥ śiṣyebhyaḥ śeṣado bhavediti

svagurusveśayoragre nopaviśya pibeddhaviriti

sadvitīyaṃ pibedādyaṃ jyeṣṭhāgre kaulikottama iti

rahasyeva tṛtīyaṃ tu kurvīta kulasaṃmata iti

tṛtīyaṃ ādyavaditi kecit

atraiva nāmavidhānaṃ ke'pi

dvitīyācāradīkṣito dvitīyācāre na dīkṣayettāvat

yāvannaivotkaṭā siddhiḥ sūryasastambhanādikā //
tāvanna śiṣyānkurvīta vāmī vāme tu karhicit iti

kiṃ vaitān śāsayeti sveśasvadhyeyarūpājñaptaḥ svapne śiṣyānkurvīta

tāneva śāsayennānyān

dvitīyācāradīkṣito vāme dīkṣayet

dīkṣet

saṃskāre'pi vāmī dīkṣayet

vāmācārī vāmamantreṣu sarvadevatākeṣvadhikṛto bhavati

yathaikasminnīśvare sākṣātkṛte sarve'pīśvarāḥ sākṣātkṛtā bhavanti

iti copadiṣṭaḥ

navyaḥ śiṣyo devatā mūrdhnā praṇamyātraiveśāgre gurvabhivādanam

abhivādya

४ //
sagaṇikaḥ sagaṇikasatīrthyamaṇḍalo haviḥpratipattyagāraṃ praviśet

p. १८)
yathoktā havi pratipātta kuryu

navyena havi pratipattiṃ navyajyeṣṭha kārayet

praviṣṭeṣu teṣu ceśamudvāsya japamantra dhyāyannīśa tiṣṭhedguru

te ca havi pratipattiṃ yathoktā kṛtvā gurumabhivādya tiṣṭheyu

navyaḥ śiṣyo guruveśyāye dhana dadyāt

gurustā visarjayet

ādattadhanā prākṛtā sā yatheccha gacchet

navyaḥ śiṣyaḥ satīrthyaveśyābhyo dhana datvā tā visarjayet

tāstvādattadhanā prākṛtā yatheccha gaccheyu

tā śaktayo yadi parakīyā syu

vastrālakārai satoṣya visarjayet

gurustadanukṛta tasmai samarpayette ca samarpayeyu

gurumabhipādya tasatīrthyā yatheccha gaccheyu

eṣa pūrṇābhiṣekaḥ

pūrṇābhiṣikto navyaḥ śiṣyaḥ kusumahāraga dhadanavastradhāyayānādyairguru
toṣayet

tadaśakta kevalapremṇā

tathaiva gāthāmudāharati

nirapekṣāstu guravo brahmāṇḍānugrahakṣamā //
karupāyai katha toṣyā karuṇāmṛtavārdhaya iti

toṣyāste kevala premṇā nānyathā dhanarāśibhirnānyathā yuktikoṭibhiriti

satuṣṭo guru svālaya gacchet

tata sākṣātkalpena vānukalpena nityārcana nivartayet

prāk sākṣātkārādanukalpenetyapare

tata saviśeṣārcanādau saṣapādhikṛto bhavati

uttara sarpebhya uttama

atrādhikāro divyadevayoninānām

manuṣyeṣu nāmādhikāra sarveṣā kṣatraviṭśūdrajabhanām

atrādhikāro brāhmaṇasya

brahmacāriṇo'tiriktasyāśramiṇo'nāśramiṇa

uttare kṣatrasyāpīti kaścit

p. १९)
sūryastambhanapravāhapravartanādisiddhimataḥ pārānandāduttarācāradīkṣā
gṛhnīyāduttarācāriṇaḥ

jātivairotsargapūrvakagopyāghrāsumārjārādīnāṃ svapnabhāvadarśitavihārāya
yathāpakṣaṃ nirvartitadīkṣāya dadyādenaṃ mantramadhikārārthāya

oṃ ta oṃ tsa oṃ vi oṃ tu oṃ rva oṃ re oṃ ṇyaṃ oṃ bha oṃ goṃ oṃ de oṃ gha
oṃ sya oṃ dhī oṃ ma oṃ hi oṃ dhi oṃ yo oṃ yo oṃ naḥ oṃ pra oṃ co oṃ da
oṃ yāt iti

sa yadi saṃnyāsī cetpraṇavam

tatastadiṣṭeśvaramagramupadeśakrameṇopadiśet

mataṃ matadharmāthopadiśya śrutimaduktayuktāndharmānācaretyupadiśet

guhyadharmadaśakamupadiśyopadiśet

vṛttiṃ kurvannayācitāṃ varteta

neccheddhanaṃ manuṣyebhya sevāvṛttiṃ carenna ca iti

ayācitādvrataṃ grāhyamapi duṣkṛtakarmaṇa iti

sapraṇavaprayoviṃśatikā gāyatrīṃ japet

guhyadharmadaśakaṃ kuryāt

atra dīkṣito jātikulagotravarṇāśramātīto bhavati

parityajya dharmānvihitānanyāśca

guhyadharmadaśakamanutiṣṭhaṃstiṣṭhecchīrṇaparṇāśanaḥ

atha kiṃvā

yasminvarṇāśrama uttarācāralābhaḥ

tadvarṇāśramadharmānkurvīta

sevāvṛttimakurvastu vṛttiṃ kurvannayācitāmiti

tadvadakṣayāmayoḥ

taddikṣitapūyaṃścet

etadācāriṇo nityā dharmā

manuṣyebhyastyanīhā

manuṣyameyāpṛśyakaraṇam

apācitatapā pṛśyā partanam

sapraṇavatrayoviṃśatikāgāyatrījapa

guhyadharmadaśakanirvartanam

p. २०)
svamatānusaṃdhānam

anyamatāsvīkaraṇam

eṣa nityo dharmaḥ

auttarasya svanityadharmānuṣṭhāyina

dharmo gaṅgāsnānabhasmalepanavihitayajñādistena kṛtastadabhyudayāya

abhojyabhojanasurāpānaveśyāsaṅgamādiradharamstatkṛto na tadadha pātāya

nocchryāya ca

na guhyadharmaṃ pusteṣu pralikhenna vadecchiṣyato'nyataḥ

auttaragurvaktrābjavedyatvādguhyadharmāṇām

pralikhanguhyadharmāṃstu raurava naraka vrajediti

brahmahatyāśata tasya yo vadecchiṣyato'nyata iti

ata sūryasastambhanapravāhapravartanādisiddhimāneva śiṣya kurvīta

yāvannaiṣotkaṭā siddhi sūryasastambhanādikā //
tāvanna śiṣyānkurvīta hyuttarācāramārgavān kasmiṃścitkathaṃcitkaṃcit

aya dakṣavāmayoradīkṣitapūrvo'pi tayoradhikṛto bhavati

uttare manuṣyeṣu dvāveva śiṣyau kāryau

tatra sasiddhayoryeṣṭha eva śiṣyaṃ kartuṃ samartha

jyeṣṭhasasidhyabhāve tadanujñāta kaniṣṭha siddha śiṣyaṃ kuryāt

dīpaśāṃti na kurvīta vidvādharmaparāyaṇa iti

kaściduttare dakṣavāmavacchiṣyabāhulyamicchati

uttarācāramārgeṇa parātmopāsanamīśvaravadityunmattabhairavaḥ

ānandaśabdāntaṃ nāma vidadhyāduttare

tasmādahamapi parānanda paramānanda

tatpuruṣa mahādeva śambho rudra trilocana ekavaktra caturbhuja girijāvallabha
bhasmoddhūlitadeha śveta candraśekhara pannagabhūṣaṇa triśūlāyudha
khaṇdaparaśo ḍamarudhara padmahasta bhaktavatsala divyalokeśvaretyādyai stuto'pi
na tathā hṛṣyāmi yathā parānandaparamānandeti nāmabhyām

nāmabhirmadbhaktau tasmānmatī madbhakto matpūjānte
praṇavādinamontābhyāmābhyāṃ puṣpāñjaliṃ manmūrdhani prayacchet

eva brāhmaṇa

iti pārānandasūtre caturthamāhnikam

p. २१)
oṃ ka aiśvaro dharmaḥ

kiṃ puṇyam

kiṃ pāpam

ahiṃsāsatyamasteyaṃ śaucaṃ brahmacaryamaparigraho tapaḥ
santoṣasvādhyāyeśvarapraṇidhānānīndriyanigrahaḥ
āstikyaṃ vedaparayorārjavaṃ tvīśasevanam /
dānaṃ maunaṃ japa śāntirmataśāstrānudarśanamityeṣa ādya aiśvaradharmaḥ

saṃskāraśāstroktaṃ svargasādhakamagniṣṭomādikaṃ puṇyam

śāstraniṣiddhaṃ pāpam

yāvanti svargasādhakāni prāṇyavihiṃsayā yutāni tadanukṛtāni
tatsamarpitānyaiśvaradharmāyante

ananyopaghātalakṣaṇakāmadāni kāmyānīhaiva tadanukṛtāni prāṇyavihiṃsayā
yutāni tatsamarpitānyaiśvaradharmāyante

jñānī bhakto dīkṣita aiśvarāneva dharmānkurvīta no itarān

anye bhaktā dīkṣitāḥ sarvatrānīhāmīśvaradarśana evehā kartumasamarthāḥ

aiśvaradharmaṃ nirvartya puṇyāni vā sampādayeyuḥ

jīvasya svatantratvātparasmai svātmānaṃ na prayacchetkathaṃ
śrāvaṇasarpabalidānādau prayacchati

śrāvaṇasarpabalidānādau yatparidānaṃ tadyathā kāminī kāmāturo
vadettvadīpo'haṃ tvadānandāya na tvadīyo bhavalyatha
kāyavāṅmanobhiranālhādadāṃ parityajati vā kaṃcitkaviṃ svagṛhamāgataṃ
kavirvadettvadīyā ime putrāstvadīyamidaṃ gṛhaṃ tvadīyo'smīti vācā saṃtoṣayati
so'pi saṃtuṣṭo na tadgṛhaṃ vikrīṇāti na brāhmaṇāya prayacchati ca tasmādevaṃ
sarvatra

ārjavaṃ sarvatra kuryāt

svato nyūne vālavatsvataḥsame sakhivatsvato'dhike svajyeṣṭhavaditivaiṣamye
nārjavam

saṃskārasaṃskṛto bhakto dīkṣāṃ gṛhṇīyānnā dattasvātmo dīkṣito
bhavitumarhati tasmādevaṃ yuktam

phaladvayadaṃ karma

sākṣātphaladaṃ pariṇāme phalaṃ prayacchati ca

५ //
kṛtaṃ pāpaṃ nirayadaṃ pariṇataṃ duḥsaṅgadam

yathā durvākyaṃ tāḍanadaṃ pariṇataṃ kārāgārapraveśadam

etadviparītaṃ puṇye

kṛta aiśvaro dharmaḥ parameśvarahṛdi prītyutpādakaḥ pariṇataḥ
parameśvaradarśanadaḥ

iti pārānandasūtre pañcamamāhnikam

p. २२)
oṃ athātaḥ paramānandamataṃ vakṣyāmaḥ

paramātmā

īśvarāḥ pṛthak pṛthak

jīvāḥ pṛthak pṛthak

nityānandaḥ saccidānandamayamūrtiḥ

sarvataḥ surūpaḥ

sarvataḥ sarvajñaḥ

sarvataḥ sarveśvaraḥ

vedavāk

svābhinnālaṅkāraḥ svābhinnāyudhaḥ svābhinnavāhana iti kālaśambhuḥ

tadbhinnānādyanantālaṅkārāyudhavāhanānītyunmattabhairavaḥ

acintyaiśvaryaḥ sarvataḥ

avedyo'cintyo'dṛśyaḥ

susaṃvedyaḥ susaṃcintyaḥ susaṃdṛśyaḥ

ākāśaparicchinnaśca yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyomanniti nirdeśāt

yogaphalanirdeṣṭā sarvataḥ

sarvato yogaphaladaḥ

īśvarairupāsyaḥ sarvataḥ

īśvaropāsyaḥ sarvataḥ

īśvarāṇāṃ svabhaktānāṃ nigrahānugrahakṣamaḥ

sarvagamyaḥ

kleśakarmavipākā'parāmṛṣṭaḥ sarvataḥ

sarvagamyaḥ

sarvotpattikṛt

sarvasthitikṛt

sarvanirvighnakṛt

sarvaprakāśakṛt

sarvapralayakṛt

sarvavidyādaḥ

sākṣādīśvaranigrahānugrahakṛt

sākṣāttapaḥphaladaḥ

p. २३)
sākṣātparāmuktidaḥ

sākṣājjīvanparāmuktida ityunmattabhairavaḥ

paramānandasthānaḥ

anādyanantaḥ paramātmā

ebhiḥ sūtraireṣa paramātmā varṇito mayi kṛpākaṭākṣaṃ vidadhātu

etadvidasmāṃśca prīṇāti

atha paramātmanaḥ paramānandalokaṃ vakṣyāmaḥ

paramātmalokaḥ

asahvyayojanavistīrṇaḥ sarvataḥ

sarvasyāyatanaṃ mahaditi hatadvijñāyate

yadgatā na nivartanti bhūyaḥ

yatra paramātmā viharati

yatreśvarāḥ paramātmadhyānāsaktā viharanti

yatra jīvā muktāḥ sādyanantadivyadehāḥ paramātmadhyānāsaktā viharanti

yuvā syātsādhu yuvādhyāpakaḥ

āśiṣṭho dṛḍhiṣṭho baliṣṭhaḥ

asyeyaṃ pṛthivī sarvā vittaiḥ pūrṇā syāt

sa eko mānuṣa ānandaḥ

te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ

sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ

te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ

sa eko devagandharvāṇāmānandaḥ

te ye śataṃ devagandharvāṇāmānandāḥ

sa ekaḥ pitṝṇā ciralokalokānāmānandaḥ

te ye śataṃ pitṝṇā ciralokalokānāmānandāḥ

sa eka ājānajānāṃ devānāmānandaḥ

te ye śatamājānajānāṃ devānāmānandāḥ

sa ekaḥ karmadevānāmānandaḥ

te ye śataṃ karmadevānāmānandāḥ

sa eko devānāmānandaḥ

te ye śataṃ devānāmānandāḥ

p. २४)
sa eka indrasyānandaḥ

te ye śatamindrasyānandāḥ

sa eko bṛhaspaterānandaḥ

te ye śataṃ bṛhaspaterānandāḥ

sa ekaḥ prajāpaterānandaḥ

te ye śataṃ prajāpaterānandāḥ

sa eko brahmaṇa ānandaḥ

te ye sahasraṃ brahmaṇa ānandāḥ sa eko viṣṇvādīnāmānanda ityeke

te ye viṣṇvādīnāmīśvarāṇāmasaṃkhyātā ānandāḥ sa eka ānando yatra samaḥ
sarveṣāmṛte paramātmanaḥ

anirdeśyo'nirvācyo'grāhyo'gamyaḥ sarveṣā paramātmana ānandaḥ

yatrānādyanantāḥ kutaḥ

yatrānādyanantā āpastejāsi vāyavaḥ

na yatrānādyanantāstaravaḥ

na yatra mṛgāḥ pakṣiṇaḥ

yatra sarve mānuṣavigrahāḥ

yatra sarve anirdeśyavapuṣaḥ

yatra sarve samānandāḥ

yatra sarve paḍhḍhāyanāḥ

na yatra strīvigrahaḥ kaścit

yatra sarve pūrūṣavigrahā

na yatraṣa sūryo naite pāvakā naiṣaścandro nemā vidyuto bhānti martyāḥ

yatra sarve sādyanantadivyadehā jīvāḥ

na yatredaṃ kiṃcana martyam

yatrānādyantaṃ vā na yatra kiṃcitsādisāntam

na yatra martyā suviśanti nārtāstaṃ viddhi paramānandalokasaṃjñam

sa eṣa paramānandalokaḥ sutrairvarṇita०

sūtrairvarṇitalokā citirmayi kṛpā nidadhātu

yo vidvānenaṃ vetti sa mā tarpayati sarvataḥ sarvānīśvarāṃśca

sa eṣo'nādyanantalokaḥ sa eṣa parānandalokaḥ sa eṣa parākhyo lokaḥ sa eṣaḥ
p. २५)
paramākhyo lokaḥ sa eṣaḥ paramātmalokaḥ sa eṣa parāmuktyākhyo loko yo veda
vidvāneyaṃ so'mṛtatvāya kalpate

īśvarāstūktalakṣaṇāḥ

tadudarataḥ sarvajñāḥ

tadudarataḥ sarveśvarāḥ

tantravākyāḥ

acintyaiśvaryāstadudarataḥ

६ //
adṛśyāḥ

susaṃdṛśyāḥ

ākāśaparicchinnāśca paramātmājñaptāḥ

yogaphalanirdeṣṭāraḥ

yogaphalāliptāḥ

yogaphaladāstadājñayā

jīvairupāsyāḥ

jīvairupāsitāḥ

jīvānāṃ nigrahānugrahakṣamāḥ

sarve sarvakartāraḥ

aiśvaradharmatoṣyāḥ

aiśvaradharmakṛdgamyāḥ

atha viśeṣato'dhikṛtāḥ

utpattau brahmā

sthitau viṣṇuḥ

pralaye śivaḥ

nairvighne vighneśaḥ

jñāne kauśikī

prakāśe sūryaḥ

muktidāḥ

īśvarā anādyanantāḥ

jīvā jñānavanto'ṇurūpāḥ kartāro yogaphalabhoktāra āmukteḥ

manasā yuktāstattadindriyasomvyayujaḥ

anādyanantā aṇurūpā jīvāḥ

p. २६)
jñānarūpā ityeke

paramānandalokaikadeśaḥ sānandākhyo bahirmukhaḥ

āgate pratisaṃcāre khaṇḍaparaśuḥ kṛtapāpānkṛtapuṇyāṃśca sānande
sthāpayati

na yatra kṛtapuṇyāḥ prahṛṣyante ca nodvijante kṛtapāpāḥ

khaṇḍaparaśurbhūmirapsu pralīnāḥ kurute

khaṇḍaparaśupastejaḥsupralīnā kurute

khaṇḍaparaśustejāsi vāyuṣu pralīnāni kurute

khaṇḍaparaśurvāyūnākāśe pralīnān kurute

ākāśo'nādyanante pratiṣṭhito bhavati

khaṇḍaparaśuḥ svaśaktyāyudhavāhanālaṅkārānsvasminlīnānkṛtvā
sādyanantadivyadehaiḥ svabhaktaiḥ sākaṃ paramānandaṃ praviśati

īśvarāstvevaṃ sarve

sāyudhāḥ sālaṅkārāḥ praviśanti svabhaktaiḥ sārdhaṃ paramānandamiti kaścit

mahāpralaye samupasthite paramānandalokapraveśāya yadeśvarāḥ
svānsvānlokānparityajanti tadā taistyaktāste lokā dīpavannāśamabhigacchanti

paramātmā jñāpayāmāsa kadācidīśvarānājñaptāste śūnye āgatya
dhyāyantaḥ paramātmānaṃ japantaḥ paramātmanaḥ paramaṃ
manumatiṣṭhannīśvarāḥ

paramātmā bahirmukhe sānanda āgatya kacijjīvasaptakaṃ
vihitānuṣṭhāyayaiśvaradharmavadīśvaratvena pariṇataṃ kṛtvā jñāpayāmāsa
paramānanda praviṣṭā na nivartanti bhūya iti ha vijñāyate tasmāditi kecit

tathaiva nītvā katicit kālānsvaṃ svaṃ lokaṃ divyamīśvarānandavantaṃ
īśvarāstapasā cakruḥ

udbhūtālaṅkārāyudhaśaktivāhanāścābhavan

īśvarāḥ sāyudhā० sālaṃkārā० svabhaktānaiśvaradharmavato jīvātsānandasthān
śaktivāhana pāripadatvena parigṛhṇantīti kaścit

brāhmo loko brahmaṇaḥ satyalokākhyaḥ

vaiṣṇavo loko viṣṇorvaikuṇṭhākhyaḥ

śaivo lokaḥ śivasya śvetalokākhyaḥ

vāktuṇḍo loko vakratuṇḍasya svānandabhuvanākhyaḥ

kauśikeyo lokaḥ kauśikyā mahāpurākhyaḥ

sauryo lokaḥ sūryasya mahāmaṇḍalākhyaḥ

p. २७)
yeṣu lokeṣvīśvaranirviśeṣānandāḥ sarve jīvāḥ

yeṣu gatā na nivartanti bhūyaḥ

na yeṣu strīvigrahaḥ kaścidanyapeśvaraśaktibhyaḥ

ta aiśvarā lokāḥ parapuropamāḥ

brāhme sthitvā brahmākāśādvāyūnvāyubhyo'gnīnagnibhya āpo'dbhyaḥ
pṛthivyaḥ

pṛthivībhyo'nnamevaṃ trilokīṃ puṇyapāpocitāṃ dṛḍhāṃ ca cakāra

tava kanakācalaṃ meruṃ cakāra ca

yasmin ṣaṭśikharapurottamāni०

ṣaḍīśvarāṇāṃ tāni

brahmaśikhākhyaṃ brahmaṇaḥ

śvetadvīpākhyaṃ viṣṇoḥ

kailāsākhyaṃ paramānandasya

raktaśikharākhyaṃ dantinaḥ

jñānapurākhyaṃ kauśikyāḥ

prakāśākhyaṃ sūryasya

tebhyo nīcairindrādīnāṃ śikharāṇi

yatheśvarāsteṣu lokeṣu tathaiteṣu śikhareṣu sarvadā tiṣṭhanti

nāśāśībhāvaścaikasminnīśvare

sajātīyānā samudāye kiṃcinnyūnoṃśastasyāsaṃbhavaścaikasminniśvare

kṛtvā sahasradhātmānaṃ caredīśvarastanmūrtiṣvaviśeṣadarśanāt

ekasminneva kāle koṭiśo bhaktān pṛthak pṛthak darśanādinā
viśeṣaṇānugṛhṇāti taddarśanāt

yatra bhaktā yato'nudhyāyanti tata āvirbhavatīśvarasyācintyaiśvaryatvāt

naitadadbhutamīśvare

aṃśāṃśībhāvaḥ pṛthvī-nīra-tejo-vāyuṣu divyeṣu ca

tasmādete nirastāḥ

tasyāṃ vilokyāṃ bahirmukhasthānjīvānbrāhmāpātayat

trayo lokāḥ phalāni yasyāstasmāsaiṣā trilokī triphalā

tatra pāpaphalabhoktṛbrahmāpātayannaraloke

puṣpaphalabhoktṛnbrahmāpātayatsvarge loke

aiśvaradharmaphalabhoktṛnsvānsvānbhaktān darśanadānādibhirīśvarāḥ
pratyagṛhṇan

p. २८)
tāmasānjīvān tīryagjanmani brahmāpātayat

rājasānjīvānmānuṣe brahmāpātayat

sātvikānjīvāndaive brahmāpātayat

indrādibhyo yathāyathamadhikārāndadau brahmā

pālayāmāsa viṣṇuḥ

prajñāṃ prakarotkauśikī

nirvighnamakarodgaṇeśaḥ

prakāśayāmāsa sūryaḥ

ujjahārograḥ

ṛgvedādīnvedānāvartayanbrāhmaṇādīn vā'sṛjaditi

brāhmaṇāstapasā yuktāścakruḥ svaṃ svaṃ saṃskāraśāstraṃ tathaiva svaṃ
svaṃ mataṃ śubhaṃ cakruḥ

ṛṣayaḥ sthāpayāmāsuḥ svaṃ svam

vedaḥ parātmavāgeti kecit

vedo'pīśvaravāk vedānāmapyavedyatvātparātmanaḥ

kastarhi parātmānaṃ vadet

tasmādete nirastāḥ

padārthāścaturvidhāḥ

anādyanantasādyanantānādisāntasādisāntāḥ

paramātmeśvarā jīvā dikkālākāśaparamānandalokāścānādyanantāśca

aiśvarā divyadehāśca sādyanantāśca

jīvasaṃsaraṇamanādisāntaṃ ca

etaccheṣaṃ sādi sāntam

७ //
karaṇairgrāhyaṃ mūrtam

sarvamūrtasaṃyogitvaṃ vyāpakatvam

dikkālākāśājñānāṃ ca vyāpakatvam

diśaḥ paricchedikāḥ paricchinnāḥ

kālaḥ paricchedakaḥ paricchinnaḥ

ākāśaśca paricchedakaḥ paricchinna०

pṛthvīnīratejovāyavo'ṇuśaḥ parasparaṃ bhinnāḥ paricchedakāśca

dvividhaṃ karma saṃcitaṃ kriyamāṇaṃ ca

jyotiṣṭomādinā svargaṃ karteti

p. २९)
jyotiṣṭomādinā gandhakāgnisayoge yathā dīpajyotirudetyeva svarga utpadyate'sya
prāṇātyaya iti smaśānanilayaḥ

prāṇahiṃsanādinā naraka karteti

yamo rājā svapumbhi pāpakartṝnnaraka loka nayati

śakrāgniyamādaya svai sve pubhiryathāyatha puṇyakartṝnyathāyatha sva sva
svargaloka nayanti

yogairyogeṣvanyatamena vā yogena sveśvara svadhyeyarūpa divyena cakṣuṣā
paśyati tato labdhavaro bhavati yaseṣā jīvanmuktiḥ

acintyaiśvaryaṃ sarpata paramātmanaḥ

tadudarato'nyata sarvata acintyaiśvaryā īśvarāḥ parā jīvanmuktāśca

tadudarato'nyata sarvata acintyaśvaryā jīvanmuktāḥ

tadudarato'nyata sarvata acintyaiśvaryā prajāpatayaḥ

tadudarato'nyata sarvata acintyeśvaryo bṛhaspatiḥ

tadudarato'nyata sarvata acintyaiśvaryāvagnīpomau

tadudarato'nyata sarvata acintyeśvaryā śakrādayaśca

tadudarato'nyata sarvata acintyaiśvaryā devāḥ karmapuraskṛtā

tadudarato'nyata sarvata acintyaśvaryā ājānajā devā

tadudarato'nyata sarvata acintyaiśvaryā pitaraściralokalokā

tadudarato'nyata sarvata acintyaśvaryā devagandharvāḥ

tadudarato'nyata sarvata acintyaiśvaryā manuṣyagandharvāḥ

tadudarato'nyata sarvata acintyaiśvarya sādhuryuvāśiṣṭo draḍhiṣṭo baliṣṭha sarvā
pṛthvī yo'nuśāstyavyāhatājña

evameya svecchādihārādikaṃ dhyā *? thātaṃ sarveṣām

tasmātsa eṣa jīvanmukta acintyaiśvarya svecchāvihāra āste

kadācijjātabrāhmasasparśa ivāste

kadācicchūdrayoyudbhutastadanukūlā vṛttiṃ kurvannāste

kadācidvaiśyakulotpannastadanukūlāṃ vṛttiṃ kurvannāste

kadācitkṣatriyakulopannastadanukulā vṛttiṃ kuryannāste

kadācidbrahmakulotpannastadanukūlāṃ vṛttiṃ kurvannāste

kadāciccāturāśramyadharmānkurvannāste

p. ३०)
kadācidviprakulotpannaḥ snātakaḥ kṛtavivāhaḥ
sudhṛtādbhutayauvanasaundaryo lāvaṇyavajrasannahanāṅgo ravau madhyagate
bhikṣārthaṃ paryaṭannāste

devatāsākṣātkārasādhanāni kurvandevatāsākṣātkārāṃśca saṃpādayannāste

hatvā rājñaḥ svavaśaṃ nītvā sarvānmāṇḍalikān rājñaḥ prajāśca samrāḍiva
vasannāste

vā matāni saṃsthāpayan dharmāśca saṃsthāpayannāste

vā raṇaraṅgakarkaśa eko'sinā dharmāriyodhānāṃ muṇḍāni chindan
rudhiradigdhāṅga āste

vā dānāni dadannāste

vā sarva bhūtajātaṃ daṇḍavatpraṇamannāste

vārthapatnībhiḥ kāmapatnībhirmaireyaṃ pibantībhiḥ subhojyāni
bhuñjatībhirmano'nukūlayauvanasaundaryalāvaṇyabhāṣaṇaguṇavepābhiḥ sākaṃ
bhuñjanpibannāste

vā dharmapatnībhirhomādīnuttarakratvantān kurvannāste

vā jīvanmuktalakṣaṇāni dhārayannāste

vā pañcatvaṃ prāpya paraśarīrāviṣṭa āste

vā aṇimādibhiryukta āste

vā yogasiddhirdarśayannāste

vā kuṣṭhī vyādhito yakṣmādibhī rogairgṛhīta āste

vā pañcatvaṃ prāpya narakeṣu patannāste

vā svargeṣu ramannāste

vā surāpānabrahmahatyāsvarṇasteyādīni ghorāṇyenāṃsi kurvannapi
duḥkhānyaparāmṛśannevāste

evaṃ jīvanmukta īśvaradarśanāhlādābdhimajjita aniyatācāraḥ svatantraḥ
sveśvaraniyantrita īśvaradāsaḥ kleśakarmavipākāparāmṛṣṭo yathā
puṣkaraparṇaṃ jalaṃ dhārayantajjalepamaparāmṛśanvā hīrakaḥ pāṃsuyu
nimajjannapi tajjaṃ malamaparāmṛśannāsta evaṃ
puṇyāpuṇyajamaparāmṛśannāste vā vālebhyo valāḍhyaḥ parājayaṃ
parāmṛśati tāneva vā parājitānkurute svecchayaivamayaṃ karmāvivaśaḥ
karmaphalāni bhuñjanvābhuñjansatyasaṃkalpa īśvarādhīna āste

evaṃ svecchāvihāranirviṇṇaḥ sādisāntadivyavapuḥ kanakācale
sveśvaraśigcaramadhirohati tato na punarāvartata āvṛttaḥ
sveśvarājñayeśvaravat

tatrārādhyeśvaraṃ tatkṛpayā gṛhītājña īśvarakṛpayā
sādyanantadivyavapuranirdeśyako mahatā rayeṇordhvaṃ brahmāṇḍaṃ bhittvā
sveśalokameti tataḥ punarāvartate nīcaiḥ

eṣā kaivalyamuktiḥ

p. ३१)
jīvanmuktikaivalyamuktyorviśeṣaḥ

parājīvanmukta īśvarasadṛśāhlādaḥ

vaivaṃviharannāsta ayam

svecchāvihāranirviṇṇaḥ sādyanantaṃ divyavapuranirdeśyaśrīko mahatā
rayeṇordhvaṃ brahmāṇḍaṃ bhittvaiśvarān lokān samatītya parātmabhaktaḥ
paramānandameti

na sa punarāvartate

eṣā parā kaivalyamuktiḥ

parājīvanmuktyānandātparākaivalyamuktyānando viśiṣyate

aviśiṣyata iti kecti

tāvadevāyaṃ karmavivaśaḥ yāvanna mukto bhavati

muktasyāsya karmāṇi parāṅmukhāni bhavanti

yathā saṃspṛṣṭāgnerbījādaṅkurapraroho nivartate

na karmaphalabhogānāmantaḥ kutrāpi vidyate tasmādyadaivotpannavijñāno
bhavettadaivāyaṃ svamuktyai yateta caturbhiścaturṇāmekena vā

ekasinnekenāṅgena yatetetyunmattabhairavaḥ

parātmaparamātmaparameśvara parameśvareṣṭā viśiṣṭā śiṣṭeṣṭā
paramaparātpareśvaropāsyaparamamantradevatāparānandeśa paramānandeśa
sarveśa sarveśvarānirdeśyānandācintyaiśvaryakaruṇāmṛtavāridhe sarvagamya
praṇavavācya paraṃbrahmadevatāciccetyaitairnāmabhiḥ stutyaḥ

viśeṣato nāmānyuktāni parātmanaḥ

sarvaiḥ śabdairvācyaḥ parātmā

parātmabhaktāḥ parātmopāsakāḥ parātmadhanāḥ parātmasāmārthyā
acintyaiśvaryā īśvarāḥ īśāḥ parātmadhyānatatparā sanmānyatamāḥ brahmāṇi
daivatadevatāḥ devadevatāḥ devatāḥ parātmānaḥ ityetairnāmabhiḥ stutyā
īśvarāḥ

viśeṣato nāmānyuktānīśvarāṇām

sarvaiḥ śabdairvācyā īśvarāḥ

jīvāḥ yajñakartāro yajñejyā amṛtapāḥ akṣarakrīḍāḥ surāḥ
tāruṇyadaśāstridaśāḥ praṇavavācyāḥ divyāḥ devāḥ divaukasaḥ ajarāḥ
sādisāntadivyadehāḥ sātvikā īśvaraniyamyāḥ vibudhāḥ khacarāḥ brahmāṇi
devatāḥ mānupadevatāḥ

viśeṣato nāmānyuktāni devānām

sarvaiḥ śabdairvācyā devāḥ

jīvāḥ mānuṣāḥ varṇinaḥ āśramiṇaḥ manujāḥ puruṣāḥ naraḥ vastūni

p. ३२)
viśeṣato nāmānyuktāni mānuṣāṇām

rājasāḥ akhilaphalabhogasādhakāḥ kartāraḥ stotāraḥ stutyāḥ brahmāṇi
ātmānaḥ īśvarāḥ

punarviśeṣato nāmānyuktāni manuṣāṇām

sarvaiḥ śabdairvācyā mānuṣāḥ

jīvāḥ prāṇinaḥ tāmasāḥ bhūcarāḥ khecarāḥ jalacarāḥ jaḍadehāḥ caradehāḥ
khecarāḥ ākāśacarāḥ bhūcarāḥ vyācarā jalacarāḥ nīracarā kṣoṇīsthāḥ
kṣitisthāḥ

viśeṣato nāmānyuktāni tiraścīnānām

sarvaiḥ śabdairvācyāstiraścīnāḥ

grāhyāḥ padārthā vastūni ākṛtayaḥ

viśeṣato nāmānyuktāni padārthānām

sarvaiḥ śabdairvācyāḥ padārthāḥ

sarve śabdāḥ sarvārthavācakāḥ

vyākaraṇaṃ saṃjñāprakaraṇa ātmavākyamartho liṅgaṃ prakaraṇaṃ
padacchedaḥ svaro'nvayaścaiteḥ paribhāvito dṛṣṭa ekaḥ
śabdo'nekārthavācako'pyekārthameva vakti

pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni

pratyakṣāgamo pramāṇamityapare

āgama eva pramāṇamityeke

iti pārānandasūtre ṣaṣṭhamāhnikam

oṃ athābhivādanakramaṃ vakṣyāmaḥ

yaunajyeṣṭhā vidyājyeṣṭhā tapojyeṣṭhā vīryajyeṣṭhā dhanajyeṣṭhā
mahatsaṃprayogajyeṣṭhā mahāntaścaite'bhivādyāḥ

kṣaprāṇāmabhivādyā brāhmaṇā yonajyeṣṭhatvāt

evamevāvarāṇā varṇānāṃ pūrvaṃ

mātṛpitṛmātulapitṛvyaśvaśurādayo'bhivādyā yonajyeṣṭhatvādeveteṣām

vayojyeṣṭhā abhivādyā yonajyeṣṭhanvādevaiteṣām

vidvāṃso'bhivādyā jyeṣṭhatvādeteṣām

८०० //
tapasvino'bhipādyāstapojyeṣṭhatvādeteṣām

parātmopāsakā īśvarā īśvaropāsakā jīvā gurupādukāścābhivādyā
mahatsaprayogajyeṣṭhatvādeteṣām

parātmeśvaraguravo'bhivādyā mahattvādeteṣām

āśrame pūrvasmāduttaro mahān

p. ३३)
mahatsaṃprayoge paścātsaṃyuktātpūrvasaṃyukto mahān

vipravarṇairvidyāvido'bhivādyāḥ

vidyāvadbhirvaidyāstapasvinaśca ye syuste'bhivādyāḥ

vedyaiḥ satapaskairvaidyāḥ satapaskāḥ prādurbhūtasiddhayaśca ye
syuste'bhivādyāḥ

vedyaiḥ satapaskaiḥ prādurbhūtasiddhibhirvaidyāḥ satapaskāḥ prādurbhūtasiddhaya
aiśvaradharmavantaśca ye syuste'bhivādyāḥ

atha dakṣavāmottaramārgiṇaḥ parasparamabhivādyā ityeke

dakṣavāmottaramārgiṇaḥ parasparamanabhivādyā ityeke

mārge pūrvasmāduttaro jyāya iti smaśānanilayaḥ

kṣatravarṇairyuddheṣvapalāyino yuddheṣu tyaktajīvitāḥ kṣatrā ye
syuste'bhivādyāḥ

guṇasahasrairyuktāścāpi yuddheṣu palāyino maraṇamīravastarhyanabhivādyāḥ
kṣatraiḥ kṣatrāḥ

vaiśyairvaiśyā dhanajyeṣṭhā ye syuste'bhivādyāḥ

guṇasahasrairyuktāścāpi yadi nirdhaninaḥ syustarhyanabhivādyā vaiśyairvaiśyāḥ

vayojyeṣṭhāḥ śūdrāḥ śūdrairabhivādyāḥ

guṇasahasrairyuktāścāpi yadi vayonyūnāstarhyanabhivādyāḥ śūdraiḥ
śūdrāḥ

strīṣvapyevam

yaunajyeṣṭhatvaṃ tridhā

varṇajyeṣṭhatvaṃ vayojyeṣṭhatvaṃ mātulatvādisambandhajyeṣṭhatvaṃ ca

sarvaireva yaunajyeṣṭhatvamanusandhāyābhivādyānabhivādayeyuḥ sarve

yaunajyeṣṭhatvaṃ yo'nanusandhāyābhivādayati sa ātmānaṃ hinasti
tasmādyaunajyeṣṭhamevābhivādayet

vayojyeṣṭhatvaṃ parihṛtya śūdrabhinnā abhivādayeyuḥ

sambandhajyeṣṭhatvaṃ dvijairnānusandheyamabhivādane iti kecit

mantrabrāhmaṇe śrutiḥ

śrutismṛtipurāṇāni tantraṃ ca catasro vidyāḥ

vidyāsu pūrvā pūrvā jyāyasī

tasmātparayā yuktātpūrvayā yukto jyeṣṭhaḥ

vidyātapasostapo bhūyaḥ

tasmādvidyāyuktātatpoyukto jyeṣṭhaḥ

p. ३४)
varṇakaniṣṭha sambandhakaniṣṭha kathacinnābhivādayet

yadi sa tathā syātta sambandhakaniṣṭhamapyabhivādayedityeke

savarṇānā sāśramāṇā ca parasparamabhipādanamiti kaścit

yadyubhayo sarvata samatve parasparamāliṅganam

sarve'bhivādakā sarvairāśiṣā yojyā

purastāddīkṣitā varṇāśramābhyā kaniṣṭhā api
paścāddikṣitairvarṇāśramajyeṣṭharabhivādyā iti brahmā

aiśvarāṇā pusā parasparamabhivādanamityeke

aiśvarāṇāṃ pusā parasparamāliṅganamiti viṣṇuḥ

aiśvarā abhivādāliṅganāśīrvādāyatheccha kuryurityunmattabhairavaḥ

svavarṇa svapravarānsvagotra svaveda svasaṃskārasūtra svāśrama svanāma
svenādhītā vidyā svakṛtān yajñān samuccāryāha tasyābhivādyasya
sabuddhyanta nāma gṛhīvā'bhivādaya ityuccairuddhuṣya
pādāṅgulībhirjānubhyā hastābhyā bhālena dharaṇīṃ
spṛśedeṣo'bhivādanakramaḥ

svavidyā svatapo noccarediti sūryaḥ

kṣatraḥ svavarṇaṃ svapurohitapravaragotrasaṃskārasūtravedānsamuccārya
svāśrama svanāma svenādhītā vidyā raṇeṣu śātrapairdattān
khaḍgaprahārānsvaparāmṛṣṭān raṇāṅgaṇeṣu svasampāditavijayāśca
samuccārya tathaivoddhuṣyābhivādayet

vaiśyaḥ svavarṇaṃ svapurohitagotrapravarasaṃskārasūtravedānsamuccārya
svāśrama svanāma svenādhītā vidyāṃ svapoṣyāṇā manuṣyāṇā saṅkhyā
svapoṣyāṇāṃ paśūnāṃ prativarṣalābhasaṅkhyā ca samuccārya
tathaivoddhuṣyābhivādayet

śūdraḥ svavarṇaṃ svāśrama svavaya sarayā nāma svasvāmivarṇaṃ ca
samuccārya tathaivoddhuṣyābhipādayet

abhivādyānāmāśipā yogyā abhivādakā

brāhmaṇo brāhmaṇenaiva
brahmacārigṛhasthapānaprasthasanyāsāśramādhikārinnāyuṣmannāśiṣṭo
dṛḍhiṣṭho valiṣṭho vidyātapobhyāmedhītyuccairuddhuṣya varamudrayāśipā
yojya

eva brahmacārigṛhasthavānaprasthāśramādhikārinnāyuṣmānāśiṣṭho
dṛḍhiṣṭho baliṣṭho vidyātaponyāmedhīyuccairaddhuṣya varamudrayāśiṣā yojya

eva brahmacārigṛhasthavānaprasthāśramādhikārinnāyuṣmānāśiṣṭho
dṛḍhiṣṭho baliṣṭho vidyāśauryāmyāmedhīyucceruddhuṣya varamudrayā kṣatra
āśiṣā yojya

eva brahmacārigṛhasthāśramādhikārinnāyuṣmānāśiṣṭho dṛḍhiṣṭho
baliṣṭho vidyādhanābhyāmedhītyucairaddhuṣya varamudrayā vaiśya āśiṣā yojya

p. ३५)
evaṃ gṛhasthāśramādhikārinnāyuṣmānvalārogyābhyāmedhītyucceruddhuṣya
varamudrayā śūdra āśiṣā yojya

vedānadhikārācchūdrasya brahmacāriṇo vedāśritatvāttadabhāvādasya tadabhāva

ayamabhivādanāśiṣorvidhiradṛṣṭapūrve dṛṣṭapūrve tu brāhmaṇa śarmānta
svanāma gṛhītvā tasyābhivādyasya sambuddhyanta nāma gṛhītvā'bhivādaya
ityabhivādayetso'bhivādyo bho āyuṣmannedhītyāśipā yojayetsarvānvarṇino
varmānta kṣatra pālitānta vaiśyo dāsānta śūdra ityeke

yadyubho sarvata samo syātā tadā parasparamāliṅgana kuryātām

hṛdaya hṛdaye grīvāyā grīvā sambandhya karābhyāṃ pṛṣṭha
dhārayeddvireva sa eṣa āliṅganakramaḥ

sohārdena tvā samanajmītyuccairuddhuṣyāliṅgayetsamam

tṛṣṇīmiti kecit

strī jyeṣṭhābhivādyā kaniṣṭhāśipā yojyā yadi samā syātpusā tarhyāśiṣaiva
yojyā pusā

pumānuttuṅgāṅgādhika strībhyastasmātpumān jyāyānstrībhya puruṣo bhoktā
striyo bhogyā bhogyādbhokturmahatpādāśipā yojyā striya samā

strīṇāṃ yaunajyeṣṭhatvamevābhivādyatve hetubhūtaṃ nānye guṇā
abhivādyatve hetava

athāḍhyatābhivādakasya yathā syāttathā'bhivādyastasminvarteta

dakṣiṇavāmottareṣveka svācāra svadevatāsambandha svamata
svanāmācārakrameṇa yatsyāttatsamuccārya dīkṣitastathaivābhipādayet

yonajyeṣṭhatvamabhisandhāyābhivādayediti kecit

sāṃskārika sāṃskārikakrameṇābhivādayeddīkṣita dīkṣākrameṇābhivādayet

tathevāliṅganāśipā yojane

mātṛpitṛgurvīśvarāṇā samāgame ka praṇamet

mātṛpitṛgurvīśvareṣūttaroṃttaroṃ jyāyāstasmātmātṛpitṛsamayoge
pitaramabhivādayetpitṛgurusamayoge guru gurudevatāsamayoge devatā
tadanujñāta pūrvaṃ pūrvaṃ praṇamediti kecit

gurugurvarghyasamayoge gurvarghyādanujñāto gurumiti kālabhairavaḥ

tatsamayoge guru gurvanujñāto gurvarghyamityunmattabhairavaḥ

p. ३६)
abhivādanakrameṇābhivādakasyārhyatāṃ yathā yathā jānīyāt tathā
tathābhivādanīyo'bhivādakena bhāṣeta varteta pūjayīta

guruṃ devatāṃ vā praṇamya
tatpadāravindārpitadṛṣṭistiṣṭhettadanuṣṭhānastadanubrūyāttadanujñāta āsīta
tadanujñātaḥ svacchandaṃ hasedvadetpaśyedviharet

taducchiṣṭānbhogānmuñjīta

taducchiṣṭāṃ parakīyāṃ sāmānyāṃ yā na bhuñjīteti kālabhairavaḥ

tadanumato bhuñjītetyākāśabhairavaḥ

prāsādasyo vā vihitacihnito vā nābhivādayet

sve śākhāgre gurumanyāścābhivādyānābhivādayet

atyeśāgre guruṃ praṇamediti kaścit

sa yadi tatra praṇamedgurustaṃ tāḍayecchiṣya yadgurustāḍayati tadasya
prāyaścittam

yadi gururna tāḍayettadā tadīśamantreṇa tattadīśagāyatryā vā tattadīśaṃ
kṣamāpayaṃstanmūrdhani ṣaṭ puṣpāñjalīn prayacchedeṣā vā prāyaścittiḥ

yadvā devatāṃ paṭādyantarhitā manasā dhyāyan guruṃ praṇamediti digbhairavaḥ

dhṛtadevatārcanasādhano nābhivādayet

vāṅmāneṇābhivādayediti gārhapatyo'gniḥ

asamāhitaṃ na praṇamet

asamāhito na praṇamet

mātrādīnāmaparokṣe guruṃ sadaivatāṃ satīthyāṃśca praṇamya mātaraṃ
pitaramevaṃ praṇamet

kevalaṃ sāṃskārikaṃ aiśvaradīkṣito nābhipādayedyadīcchettaṃ praṇantuṃ
sāṃskārikakrameṇa tasyābhivādyatvaṃ vicintya
sāṃskārikakrameṇābhipādayenna dīkṣākrameṇeti dakṣiṇāgniḥ

iti pārānandasūtre saptamamāhnikam

pūrvādhyāyaḥ samāptaḥ //
p. ३७)
oṃ athārcanakramaṃ vakṣyāmaḥ

bhakta evaṃ sadā dhyāyedekaviṃśativārṣikam //
gajavaktraṃ caturbāhuṃ manuṣyavapuṣaṃ dhruvam //
puṣṭiśaktiyutaṃ raktaṃ raktavāsasamīśvaram /
hastābhyāṃ dakṣiṇābhyāṃ tu paraśuṃ tvaṅkuśaṃ tathā //
vāmābhyāṃ kamalaṃ pāśaṃ dadhānaṃ mūṣavāhanam /
nānālaṅkārasaṃyuktaṃ raktacandanacarcitam iti dhyānaṃ dantinaḥ

dakṣordhvādharayorvāmordhvādharayoḥ krameṇāyudhāni śaktiṃ vāmataḥ
sarvatra

ṣaṭpañcavārṣikaṃ śvetaṃ dhyāyedbhaktaḥ sadāśivam /
ekavaktraṃ caturbāhuṃ dvyakṣaṃ vai mānuṣaṃ dhruvam //
gaurvā śaktyā yutaṃ nagnaṃ śvetāmbaramathāpi vā /
hastābhyāṃ dakṣiṇābhyāṃ tu paraśuṃ ca trikaṇṭakam (triśūlaṃ paraśuṃ
tathetyāhavanīyāgniḥ) //
vāmābhyāṃ ḍamaruṃ padmaṃ dadhānaṃ vṛṣavāhanam /
nānālaṅkārasaṃyuktaṃ śvetacandanacarcitam iti dhyānaṃ śivasya

ṣaṭcaturvārṣikaṃ viṣṇuṃ dhyāyedbhaktaḥ sadā harim /
śyāmadehaṃ caturbāhuṃ manuṣyavapuṣaṃ dhruvam //
lakṣmyā śaktyā yutaṃ stutyaṃ pītavāsasamīśvaram /
karābhyāṃ dakṣiṇābhyāṃ tu cakraṃ kaumodakīṃ gadām //
vāmābhyāṃ kamalaṃ śaṅkhaṃ pannagāśanavāhanam /
nānālaṅkārasaṃyuktaṃ pītacandanacarcitam iti dhyānaṃ viṣṇoḥ

navavarṣayutāṃ dhyāyetsadā bhaktastu kauśikīm /
sutaptahemadehāṃ tāṃ manuṣyākṛtivigrahām //
śavalyā caṇḍikayā yuktāṃ raktavastrāṃ caturbhujām /
hastābhyāṃ dakṣiṇābhyāṃ tu kṛpāṇaṃ ca trikaṇṭakam //
vāmābhyāṃ kamalaṃ ghaṇṭāṃ dadhānāṃ siṃhavāhanām /
nānālaṅkārasaṃyuktāṃ kuṅkumāgarucarcitām iti dhyānaṃ śakteḥ

bhakta evaṃ sadā sūryaṃ dhyāyeddvādaśavārṣikam /
tejodehaṃ yugabhujaṃ manuṣyavapuṣaṃ dhruvam //
saṃjñāśaktyā yutaṃ divyaṃ raktavāsasamīśvaram /
cakraṃ hastena dakṣeṇa vāmena jalajaṃ śubham //
saptāśvarathasaṃsthaṃ taṃ munibhiḥ sarvadā nutam /
nānālaṅkārasaṃyuktaṃ raktacandanacarcitam iti dhyānaṃ sūryasya

sajalajaladaśyāmāṃ daśavārṣikīṃ khaḍgamuṇḍābhayavarakarāṃ caturbhujāṃ
nāgabhūṣaṇāṃ yā sindūraliptaṃ raktacandanasiktaṃ yā vyāghracarmāmbaraṃ
hastinyarmānyasaṃ digambarāṃ yā śavakarakṛtamekhaṭāṃ yā siṃhabhyāṃ
śavāsanāṃ vā kuralacikuraśobhitaśirasaṃ āsavāmodānanditāṃ
mudrābhakṣaṇalālasāṃ tṛptāṃ tarpayantīṃ
bhaktajanavihāradarśanakṛtakautukāhlādāṃ sakalavidyāvāgnihārāṃ
samarapriyāṃ raṇamaṇḍalarudhirāsyādaparāṃ kurukullāśaktiyutāṃ
manuṣyavigrahāṃ kālikāṃ dhyāyedbhakta iti dhyānaṃ kālikāyāḥ

tārādyā mahāvidyāḥ siṃhanyāṣa

mahāvidyānāṃ pṛthagpṛthagākārāni vāhanānīcchanti

p. ३८)
pādāṅguṣṭhasadṛśasthūlastrivitastirdaṇḍastadadhaḥ ṣaḍaṅgulaḥ
tsarurdaṇḍordhvataścaturṅgula ākāśākārastatparito'rdhacandrākāra etadākāraḥ
paraśuḥ

tsarurāyudhamuṣṭiḥ

sarvatra tsaruḥ ṣaḍaṅgulaḥ

uktalakṣaṇo daṇḍatsarustasminkarāṅguṣṭhasthūlā nīcairdīrghikoccaistathā
etadākāroṅkuśaḥ

nāgaḥ pāśaḥ

९०० //
kamaladaṇḍo dvivitastiḥ

tadīyena mānenotthito mūṣakaḥ saptavitastirucchrita āyatastadanu vitastiḥ

vighneśaḥ svavitastyotthitaḥ saptavitastirucchritastadanukūlo yathāyathamāyataḥ

tatpāripadāstadvanmanuṣyākṛtayastadanusraganulepanāyudhāstadanurūpā iti
digbhairava

sarva eveśvarāḥ saptavitastyucchritāstadanukūlato yathāyathamāyatāḥ

tatpāripadāstadvanmanuṣyākṛtayastadanusraganulepanāḥ

sarva evaiśvarāstattalloke nirāyudhā nirvāhanā dvibhujāḥ parata iti kālabhairavaḥ

sarveṣāṃ
padmābhayakarāstadanurūpāstadvayodhāriṇyastadvāhanāstadanulepanavastrāḥ
śaktayaḥ

vighneśo yadekaviṃśativārṣikastasmādasya sarvamekaviṃśasaṃkhyaṃ bhavati

snānaṃ tarpaṇaṃ akṣatā puṣpaṃ dhūpo dīpo naivedyaḥ phalaṃ
tāmbūlamārārtikaṃ sahasradīpārārtikaṃ karpūrārārtikaṃ veśyāpādyaṃ
pradakṣiṇā puṣpāñjalirabhivādanamaparādhakṣamāpanaṃ homaḥ puṣpaṃ stavaḥ
paśustattadīśvaravayaḥ saṃvatsarasaṃkhyākaṃ viśes.ārcana idaṃ nityārcane
tarpaṇaṃ puṣpaṃ bhavati iti kālabhairavaḥ

pādāṅguṣṭhasadṛśasthūlaḥ
aṣṭavitastirdaṇḍastadūrdhvamanāmikāsadṛśasthūlā
dvādaśāṅgulāstīkṣṇāgnāstrayaḥ śūlā yasminnetadākārastriśūlastatpuruṣasya

ubhayorbhāgayoḥ prasṛtavartulamukhaḥ saṅkucitamadhyastanmukhayoḥ
pinaddhājinaḥ sambandhaśarkarāgrarajjuḥ karavyāpārabhrāmito rajjyagreṇa
mukhayostāḍyamānaḥ śabdakṛdetadākāro ḍamarurmahādevasya

madhyato vitastimānaṃ parito vartulaṃ paritaḥ śitadhāraṃ bahisto madhyataḥ
sākāśaṃ antasta ādhārametadākāraṃ cakraṃ nārāyaṇasya

p. ३९)
uktaparaśudaṇḍordhvaṣaḍaṅgulo vartulaḥ piṇḍastasminpiṇḍe
madhyamāmadhyaparvāyatāḥ śitadhārāścatasro
rekhāstato'ṅguṣṭhaparvamātrāṇiretadākārā gadā vāsudevasya

añjalimitāyato vitastimātro dīrghaḥ śaṅkho viṣṇoḥ

kurukullāśaktiḥ khaḍgābhayakarā caṇḍikāśaktiśca

trivitastidīrgho dvivitastidīrgho
vopakāniṣṭhikāmadhyātarjanībhirūrdhvāgrābhirāyato'cchinnāgrabilvamadhyadalo
dvidhāro madhyata ekarepo repāta ubhayato nīcapravaṇa ubhayatastīkṣṇadhāraḥ

ṣaḍaṅgulatsaruka etadākāraḥ khaḍgaḥ

ekavitastidīrghā añjalimitāyatā nīcairvartulā uccairekadaṇḍā antasthaloladaṇḍā
karavyāpāreṇa nādakarī etadākārā ghaṇṭā

kādyā mahāvidyāḥ sarvā daśavārṣikyaḥ

tadvayaḥ saṃvatsarāstāsāṃ śaktayastadvarṇāśca

mahāvidyāḥ pṛthak pṛthak etāsāṃ sajāīyatvācchaktāveva gaṇanaṃ tāsāṃ
lokāśca bhinnā ityeke

īśvarādīnāṃ dikparicchinnatve'pi ākāśaparicchinnatve'pi kathamanādyanantatvaṃ
kathaṃ sarvajñatvamiti vādina āgamaviruddhabuddhayaḥ paṇḍitamanyāḥ

kathaṃ devatādhiṣṭhānenārcitena devatārcitā bhavati kathaṃ sukṛtena karmaṇā
svargaṃ lokaṃ jayati kathaṃ sādyanantadivyavapurudeti
kathametaddevatādhiṣṭhānamiti kutarkavalā aśraddadhānā
āgamaviruddhavuddhaya eteṣāṃ mahatī vinaṣṭiḥ

kathamekasya bahavo'dhiṣṭhātāra iti pṛṣṭā vakṣyāmaḥ

janaparagrāmagṛhavat

gṛhāntaragatasya sthalasya janapadādhiṣṭhātṛ-grāmādhiṣṭhātṛ##-
āgamaviruddhabuddhīnāṃ suvacāṃsi śrāvyāṇyanupādeyāni kīravat

īśvarāṇāmanādyanantadehānāṃ dvitīyadehasaṃgraho'vataraṇeṣu
kavacāṅgulivādivat

īśvarasya nityadehasthāvyaktatvamacintyaiśvaryatvāt

pallavarāgatāmraṃ dvibhujaṃ caturmukhaṃ dakṣiṇe'kṣamālāṃ vāme
kamaṇḍaluṃ dadhānaṃ saptavārṣikaṃ pallavarāgatāmravastraṃ
haṃsavimānasthaṃ pallavarāgatāmragandhacarcitaṃ sarasvatīyutaṃ manujākṛtiṃ
dhyāyedbhakta iti dhyānaṃ brahmaṇaḥ

sarasvatīśaktiḥ saptavārṣikī śvetāmbarā śvetasraganulepanā
haṃsavimānavāhanā

dakṣācārasevyattvaṃ brahmaṇaḥ

vighneśādivaditi nārāyaṇaḥ

kādyānāṃ vidyānāṃ vāmācārasevyatvamiti tatpuruṣaḥ

p. ४०)
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyāniryukto dhyānayogaḥ

tānsphuṭīkaroti

ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāyācanāni yamāḥ

śaucasaṃtoṣatapaḥsvādhyāyā niyamāḥ

sthiramukhamasanam

śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ

indriyāṇāṃ viṣayasānnidhye'pi manasā tadaparigrahaḥ pratyāhāraḥ

deśabandhaścittasya dhāraṇā

tasminmanaḥsthirīkaraṇa dhyānam

saṃskāraśāstroktaṃ nityādyanuṣṭhānamadhikāriṇā hiṃsāmutsṛjya
tadanukṛtaṃ karmayogaḥ

śrutitantrasmṛtipurāṇānāṃ tadanusampāditaṃ jñānamadhikāriṇā
jñānayogaḥ

yamatapaḥ svādhyāyadhyānabhaktayo bhaktiyogaḥ

ahiṃsālepāyāpācanānanṛtā niyamāḥ

prāṇadehayoḥ sarvataḥ pṛthakkaraṇaṃ hiṃsā

yasmātprāṇino yacchinnaṃ tadvattatra nodbhavati tacchedanaṃ hiṃsā

tadanujñātastadīyasya vastutaḥ saṃgrahaḥ steyamityeke

ṛte devatānityārcanāyaṃ vastunaḥ parānanujñātaḥ parakīyasya vastunaḥ
saṃgrahaścauryamiti kecit

jīvānāṃ surāvighātako vāgvyāpāro'nṛtam

mithyābhāṣaṇamanṛtamityeke

śiṣṭaṃ spaṣṭam

sūryodayāpunaḥ sūryodayo yāvattāvanmadhye
devatiryaṅmanuṣyeṣvanyatamāthaikasmai yācanamayācanamityeke

niryamanuṣyābhyāmanyasmai yācanamayācanamityunmattabhairavaḥ

vihitānuṣṭhānaṃ tapaḥ

sranpāśanaṃ tapa iti kecit

anaśanaṃ tapa iti kālabhairavaḥ

śīrṣaparṇāśanaṃ tapa ityākāśabhairavaḥ

sveṣṭeyāmyeṣṭanadyasyāntarudhāraṇadhārāpravāho'ya svādhyāpaḥ

etadvidhāya * *? srādhyayanaṃ svādhyāyo veti digbhairavaḥ

p. ४१)
nānyastrātā tvadṛte madīya itīśvaracintanaṃ dhyānam

kadāhaṃ taṃ paśya itīśvaracintanaṃ dhyānamityākāśabhairavaḥ

sa sevyaḥ sevako'haṃ sa ārādhyo'hamārādhako na tato'nyo
madiṣṭakṛditīśvaracintanaṃ dhyānamiti kālabhairavaḥ

anuraktirbhaktiḥ

asminbhaktiyoge traya ācārāste pūrvaṃ vyākhyātāḥ

ahiṃsādharmaikaniścayaḥ
svādhyāyanirataścaturṇāmekasyaivaikāṅgasevako'pīśvaratoṣa##-
cirakālanairantaryasatkārābhyāsairekasyaivaikāṅgasevako
hiṃsāpūrvako'pīśvaratoṣakṛdityeke

sūryodayātpunaḥsūryodayo yāvattāvannityaśa
ekāṅgamekasyāhiṃsāsevanapūrvakaṃ yaḥ sevate niyataḥ sa tāṃ parāṃ
bhaktimāpnoti iti digbhairavonmattabhairavau

ye hiṃsāmāśritya aiśvarāndharmānvayaṃ kurma iti dhyāyantaḥ kurvanti na te
tānāpnuvanti naiśvarānlokān samabhipadyante patanadharmāṇaḥ

hiṃsā'yurnāśakarī hiṃsā puṇyaughanāśanīti

hiṃsāmāśritya yaḥ kuryātsukṛtaughānsahasraśaḥ /
sukhamasme pradātuṃ te na samarthāḥ kathaṃcana //
rogānāśritya yakṣmādīnnaivecchetsukhasādhakān /
upacārānyathā mando na te syuḥ sukhadāyina iti

viṣayuktaṃ yathā toyaṃ na tṛṣṇāṃ vārayetkvacit /
hiṃsāyuktaṃ tathā puṇyaṃ na sukhaṃ dāturmarhatīti

vihitā'vihitā vāpi hiṃsā yā'naparādhinām /
sarvathā duḥkhadā paścātttasmāttāṃ parivarjayediti

ekāmahiṃsāmāśritya yaḥ kuryādaghaparvatān /
so'ghācalānśucīnsarvānkurute'hiṃsayā naraḥ //
svātmavatkurute sarvānyathāgnirdāruparvatāniti

narānyahiṃsitasyaivaṃ ye dehasya narāḥ kvacit /
chedanaṃ vā viśasanaṃ krayaṃ vā vikrayaṃ tathā //
upakāraṃ ca saṃskāraṃ bhogacchedānusaṃmatim /
kuryustvavayavānāṃ vai te'pyahiṃsāviśāradā iti

p. ४२)
manuṣyahiṃsitānāṃ prāṇināmanāgasāṃ
dehānāmatyaktārdrāvapūrvāṇāmavayavānāṃ yacchedanaṃ viśasanaṃ krayo
vikrayaḥ saṃskāro bhoga eteṣāṃ karmaṇāmanyatamasya karmaṇa
upakāro'numananaṃ yā eteṣvanyatamaṃ vā kuryātso'pi hiṃsādyaduḥkhabhāgiti

viśasanaṃ krayo vikraya upakāraḥ saṃskāro bhogo'numananam /
hiṃsāḥ saptavidhā gauṇyaḥ samāstvetā vihiṃsayā /
tasmādaṣṭavidhāṃ hiṃsā varjayedīśatopakṛditi

sākṣāddīkṣitaścaturṣvapi yogeṣvadhikṛto bhavati

karmayoga-jñānayoga-dhyānayogeṣu pārānandeṣu
pārānandībhāvanāmayī dīkṣetyeke

caturbhiścatuṣvanyatamena vā hiṃsā sevanapūrvakeṇa sevitenaikāṅgena parā
bhaktirudeti tayā sādyanantavapuḥprāptirityeke

arcako dvidhā

uttamo madhyamaḥ

jaḍa-īśapratīke ya āstikaḥ śāstrajñātavidhiratyantamanuraktiṃ kurute'rcanaṃ
vidhatte'tyantaṃ sa uttamaḥ

pīṭhayantrasthaṇḍilaprakṛtiśuddhodakāgnivāyudigākāśaprasīkeṣu
tattadīśvarāyudhākāreṣu sauvarṇeṣu rājateṣu tāmreṣu lauheṣu
vaiteṣvanyatame'rcayedīśam

pārānanda ebhyo'nyatra sapūjayannīśaṃ pārānandātpatatyeṣa

tasmānnānyaveśaṃ pūjayetpārānandaḥ

na bhūtaśuddhirna ca nyāsajālaṃ na hiṃsanaṃ jaṅgamasthāvarāṇām /
naivārcana daivatadevatānā careṣu vā prāṇabhṛtā vapuṣu //
pārānandānāmityanuśāsanānna svahṛtpadme na gurau nārhe
prāṇinīśamarcayenna sūryamaṇḍale'nyamī'samardhayetpārānandaḥ

pravahajjalameva śuddhodakamityeke

arcanaṃ trividham

arhaṇārcanaṃ dānārcanaṃ prayogaviniyogārcanam

devatāmāvāhyāsanaṃ tasyai datvā namaskāraṃ dhyānamaparādhakṣamāpanaṃ
dāso'smīti nivedanaṃ sukṛtanivedanaṃ sākṣātkāraṇacanaṃ kuryādvisarjayecca
tāmityarhaṇārcanam

atra puṣpāñjalinikṣepa iti kecit

devatāmāvāhyāsanaṃ tasyai datvā prakalpanīyānprakalpyaikasminmahati pātre
sarvānupacārānsyāpya tapānaṃ tasyai dadyāstotraiḥ stutvā pradakṣiṇāṃ
puṣpāñjaliṃ datvā dhyāne manasthirī
Page ṇo. ४३ is missing
p. ४४)
samuttīryānyavāsaḥ paridhāyācāmet

kaupīnaṃ kaṭisūtraṃ ca mahatī śuklavāsasī /
kuṇḍale cāṅgulīyaṃ ca gṛhasthasya vidhīyate //
śūdravarjamiti kecit

brahmacārī gṛhasthaśca vānaprasthastathā yatiḥ /
kaupīnakaṭisūtrābhyāṃ hīnāḥ śūdrāḥ na saṃśayaḥ //
dvādaśāṅgulāyataṃ pañcavitastidīrgha kaupīnaṃ tathaiva dīrghaṃ
ṣaḍaṅgulāyataṃ kaṭisūtram

śāṇaṃ tārṇaṃ kārpāsaṃ kṣaumamājinaṃ pārṇaṃ vālkalaṃ vastrāṇi dhāryāni
yathāsaṃbhavam

etānyeva dhāryāṇi dvijairapītyunmattabhairavaḥ

śvetaṃ brāhmaṇo raktaṃ kṣatraḥ pītaṃ vaiśyaḥ kṛṣṇaṃ śūdro gṛhasthaḥ

kaupīnakaṭisūtre tu gṛhasthāśramibhirdvijaiḥ /
dhṛte cette bahiṣkāryāḥ śūdravannātra saṃśaya iti //
dhārmikaścedbhavecchūdraḥ kaupīnaṃ dhārayettu sa iti bṛhaspatiḥ

gṛhī vipraḥ kārpāsātiriktaṃ na dhārayet //
dhṛtvā snātvā prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyatīti
bṛhaspatiḥ

śāktasauravākratuṇḍāścedgṛhasthā raktaṃ śaivastathaiva cecchvetaṃ
vaiṣṇavastathaiva cetpītamiti kaścit

athācamanaṃ vakṣyāmaḥ

triḥ prāśyāpo dvirunmṛjya hastaṃ prakṣālya mukhaṃ dakṣāṃ nāsāṃ vāmāṃ
nāsāṃ dakṣaṃ cakṣurvāmaṃ cakṣurdakṣaṃ śrotraṃ vāmaṃ śrotraṃ
mūrdhānaṃ ca spṛśedityācamanamiti yājñavalkyaḥ

sveṣṭeśadivyanāmabhiḥ saṃbuddhyanteścaturṣyantairnamontairvā
pibedunmṛjetspṛśedityācamanamityunmattabhairavaḥ

sveṣṭeśagāyatryā suvidmaha ityantenāpaḥ prāśya dhīmahītyantenāpaḥ prāśya
pracodayādityantenāpaḥ prāśnīyāttūṣṇīmunmṛjetspṛśedetadācamanamiti
digbhairavaḥ

vāmācāryetadācamanaṃ kuryāditi janārdanaḥ

triḥprāśyāyo'ṅguṣṭhamūlena vilomamadharamoṣṭhaṃ dvirunmṛjya hastaṃ
prakṣālya tarjanīmadhyamānāmābhirurghyaṃ vilomamoṣṭhaṃ dvirunmṛjya
hastaṃ punaḥ prakṣālyāṅguṣṭhamadhyamābhyā dakṣanāsā
vāmanāsāmaṅguṣṭhānāmikābhyāṃ dakṣaṃ cakṣurvāmaṃ cakṣurdakṣaṃ
śrotraṃ vāmaṃ śrotraṃ karatalena hṛdayaṃ pañcabhiraṅgulībhirūrdhānaṃ
dakṣaṃ bāhumūlaṃ vāmaṃ bāhumūlaṃ ca dakṣahastena spṛśedityācamanamiti
devānandaḥ

p. ४५)
hastau prakṣālya triḥprāśyāpo dvirunmṛjya sakṛdupaspṛśya mukhaṃ
savyaṃ hastaṃ pādā prokṣya śiro netre karṇau hṛdayaṃ ca
spṛśedityācamanaṃ brāhmaṇānām

dvijānāṃ no itarāṇāmiti caturmukhaḥ

etadācamanamauttara eva kuryānno itara ityānandaḥ

yadācāmati tenātmānaṃ medhyaṃ kurute sarvakarmasvarhaṃ kurute

yaddvirācāmati tenātmānaṃ snātaṃ kurute snānasyaiṣo'nukalpaḥ

aiśvareṣu daiveṣu ca baddhaśikho yajñopavītī dhṛtavastro'ṅkito'rho bhavati
tasmādaiśvareṣu daiveṣu ca karmasu sarveṣu baddhaśikho yajñopavītī
dhṛtavastrasyādau niṣedhāt

aṅkanaṃ vyākhyātam

atha tasya dravyāṇi vakṣyāmaḥ

sindūreṇa gāṇapaḥ

raktacandanena śāktaḥ

tenaiva sauraḥ

bilvena śaivaḥ

hāridreṇa vaiṣṇavaḥ

akṣāreṇa raktena gāṇapa-śākta-saurā ityeke

akṣāreṇa śvetena śaiva ityeke

akṣāreṇa pītena vaiṣṇava ityeke

sarveṣāmeveśvarāṇā śuddhā mṛtsnā dravyaṃ tasmātsarvaṃ śuddhayā
mṛttikāyāṅkanāni vā kuryuḥ

sandhyāmupāsya sveṣṭāṃ devatā paricaret

yadaṅkito bhavati tatpāpmānaṃ nirasati

vāmī cettāntrikīṃ sandhyā nirvartya sveṣṭāṃ paricaret

yatsandhyāmupāste tenārcane svātmānamadhikṛtaṃ kurute

yatprathamāṃ sandhyāmupāste snānaṃ vā tattāntre'dhikṛtaṃ kurute yattantrikīṃ
sandhyāmupāste dvitīyāṃ tadarcane'dhikṛtaṃ kurute tasmādvāmī smārta snānaṃ
tatastāntrameva sandhyāmupāsīta

nityārcanena vidhinārcayiṣyan śuciḥ śucau deśe same manohare yajñopavīti
cācamya svāsanāddvivitastimitaṃ deśamapahāya devatāsiṃhāsana purataḥ
svadakṣiṇataḥ ṣaṭkoṇe vartule ṣoḍaśadale maṇḍale prokṣite deśe
vārcanasamārānarthavatpātrāṇyāsādya svavāmatastathaiva śuci kānakaṃ
śāṅkhaṃ taijasa mārtikmabjaṃ vā'sādya saṃkalpayet

naivedyaṃ svavāmata āsādayediti kecit

p. ४६)
dvivitastyucchritaṃ devatāsiṃhāsanaṃ bhavatītyeke

tasmin siṃhāsane sauvarṇe taijasa mārtikaṃ tārṇaṃ pārṇaṃ vārkṣamaupalaṃ
vā'sādya tasmiṃstadvāhanākāre taṇḍulapuñje mṛdusparśe vā'jine
devatāpratīkamāsādayet

snānaṃ prathamaṃ tatastāntrikastāntrikasnānaṃ kurute tasmātsmārtā sandhyā
prathamāṃ vidhatte tato dvitīyā sandhyā tāntrikaḥ kurute tathārcanaṃ smārta
vidhāya tāntrikaṃ na vidadhāti tatraivaṃ samādhīyate smārtena vidhinā snāsyataḥ
snānadaivatānimittāni bhavanti evaṃ sandhyāyāstathā nārcane bhinnaṃ daivataṃ
bhavati tasmādarcanamubhayaṃ na naityaṃ bhavati / yadi dākṣiṇastāntrikaṃ
mārgaṃ viśati tadaiva taddevatāyāḥ smārtaṃ naityārcanamutsṛjati
tasmānnārcanaṃ naityaṃ smārtaṃ vidadhyāddvitīyaḥ

yadyayaṃ parānandaḥ prathamata evānabhyarcya sveṣṭāṃ
devatāmekāgnirvaitānikāgnīnvā paricaredvānyaddaivamārpamanaityaṃ paricarati
taṃ cāgnayaḥ śapantaḥ kruddhā devā ṛṣayaḥ pārānandametaṃ mṛtyuvaśaṃ
nayanti devā ṛṣayastasmādevaṃ nācaredvidvānpārānando yatheṣṭamanye taṃ
purataḥ paścādvā tathārcayītetyeke

sa dakṣiṇato'gneḥ kuṇḍa vā sthaṇḍilaṃ vā kuryāt

sauvarṇāni rājatānyaupalāni mārtikāni tārṇāni pārṇāni yajñiyavārkṣāṇi
taijasāni cārmāṇyabjāni vā pūjopakaraṇāni pātrāṇi bhavanti miśritāni vā
bhavanti

yā pṛthak pṛthak śilā bhavanti tasmāttāḥ prāṇabhṛtā na vapuṣi pāpāṇāḥ
prāṇabhṛtāṃ na vapūṃṣi tasmātteṣvarcayetpārānandaḥ

śāligrāmaḥ sarveṣāmevaiśvarāṇāṃ pratīkaṃ tasmācchāligrāme
sarvānevārcayet

śālaya īśvarāsteṣāṃ śālīnāṃ grāmabhūto'yaṃ
prastarastatastasmātteṣvarcayetsarvān

śālayaḥ suyāḥ kaṇāḥ evaṃ ye bhagnā api ca te upalā devānāṃ
manuṣyāṇāmṛṣīṇāṃ grāme grāme pūjitā bhavanti tasmādeta upalāḥ
śāligrāmāḥ

śālināṃ śīlavatāṃ bhaktiyuktānā svagrāmapadeteṣu ratirjāyate tasmādeta
upalāḥ śāligrāmāḥ

sthaṇḍile prakṛtisthaśuddhodakeṣvagniṣu vāyuṣu
dikṣvākāśapradeśeṣvanyatame yāṃ devatāmāvāhayettāmeva tatrārcayet

yadi sthaṇḍile pūjayati tayordevatāpādayoḥ sthirabhaktimānsaṃpadyate

yadyudake pūjayati devatābhaktirasika eva saṃpadyate

yadyagnau pūjayati sa ujjvalaḥ saṃpadyate vapuṣā'rogyeṇā'yuṣā yaśasā dīptyā
bhaktyā

p. ४७)
yadi vāyau pūjayati bhaktibala eva devatāyāḥ saṃpadyate

yadi diśi pūjayati aviratabhaktirdevatāyā bhaktānāmupameyomāmupamānarūpa
nirdeśyaḥ saṃpadyate

yadyākāśe'rcayati siddhasādhanaṃ tadvapuracirātsaṃpadyate

sveṣṭārcane sveṣṭeśvaraprasādasiddhaye sveṣṭeśaṃ nityārcanenārcayiṣya evaṃ
bhāvayet

anyārcane sveṣṭeśvare'tyantabhaktiprāptipūrvakānyeśaprītidvārā
sveṣṭeśvaraprasādasiddhaye viśeṣārcanenārcayiṣya evaṃ saṃkalpayet

vānyaṃ vānyaṃ kāmamabhīṣṭaṃ samūhet

yo'saṃkalpya karma kurute tannyūnaphalamityācakṣate tasmātsarvaṃ saṃkalpya
karma kuryāt

asaṃkalpya mahatphalamityunmattabhairavaḥ

vartule ṣaṭkoṇe ṣoḍaśadale prokṣite ā svavāmataḥ śuci śaṅkhādipānaṃ
nidhāya tacchuddhodakenāpūrya puṣpagandhāṃśca nikṣipya
bahiṣṭastamalaṅkṛtya tasmiṃstīrthamāvāhya sthāpyoṃbhūrityātmānaṃ
prokṣayedoṃbhuvariti saṃbhārānoṃsvariti devatāpratīkamoṃbhūrbhuvaḥsvariti
digantarāṇi yadātmānaṃ prokṣate tadātmānaṃ śuciṃ kurute pramādebhyo
nirgamayati svato jāteṣvaparādheṣu devatāvinodāspadībhūtamevātmānaṃ kurute
yatsambhārānprokṣati tacchuci devatāmanoramyaṃ devatādhiṣṭheyameva kurute
yaddigantarāṇi prokṣati tattata āgatānpaśūnmanuṣyāndevāṃśca
śucīnsaṃbhāṣyāneva kurute pratikūlānanukūlāneva vidadhāti tasmādevaṃ
prokṣayet

oṃ bhūrbhuvaḥsvarityanenaiva sarvaṃ prokṣayediti kecit

sveṣṭeśagāyatryāḥ prathamena pādenātmānaṃ dvitīyena sambhārāṃstṛtīyena
devatāpratīkaṃ sarvardigantarāṇi prokṣayedityeke

evaṃ vāmī prokṣayedityunmattabhairavaḥ

yāvatāṃ vaidikānāṃ mantrāṇāṃ prayogo yatra tatra sveṣṭeśacaturthyantena
nāmnā namontena śūdraḥ kuryāt

tadanulepanābharaṇo dākṣiṇaḥ smārta kavacaṃ paṭhet

vāmī tāntraṃ kavacaṃ paṭhet

auttara ubhayaṃ dvayoranyataraṃ vā praṇayādinamontaścaturthyantanāmamadhyo
vai sarvāsāṃ devatānāṃ mūlamantraḥ

ayameva praṇavavarjitaḥ śūdrāṇām

ayameva home svāhāntaḥ

sambhārebhyo dūrato dīpanāyadeyatākaṃ dīpaṃ gandhākṣatapuṣpairvāmyarcayet

tattadīśvaragāyatryā tattadīśvaranutimantreṇa mūlamantreṇa vā paricaret

p. ४८)
parato lokādito lokāssvato bhaktataranikaṭādvā bāhye paricaret visarjayettataḥ

āvāhayed yaṃ sāyudhaṃ sālaṅkāraṃ sasvaśaktikaṃ sasvavāhanaṃ
sasvabhaktamāvāhyāsanaṃ datvā sthānāni kalpayatyāsane vighneśvaraṃ
kalpayāmi taddakṣordhvataḥ krastaḥ paraśuṃ kalpayāmi tadadharataḥ
karato'ṅkuśaṃ kalpayāmi vāmordhvataḥ karataḥ kamalaṃ kalpayāmi tadadharataḥ
karataḥ pāśaṃ kalpayāmi karṇayoḥ kuṇḍale kalpayāmi galato mālāṃ
nāmilambinī kalpayāmi hasteṣu valayāni kalpayāmi vastrādīnyāmaraṇāni
sundarāṇi yathāvayavaṃ kalpayāmi vāmataḥ puṣṭiṃ śaktiṃ kalpayāmi dakṣato
mūṣaṃ vāhanaṃ kalpayāmi tatparitastadbhaktāndevānṛpīn siddhānkalpayāmīti
kalpayet

sāyudhaṃ sālaṅkāraṃ sasvaśaktikaṃ sasvavāhanaṃ sasvabhaktamāvāhyāsanaṃ
datvā sthānāni kalpayatyāsane rudraṃ kalpayāmi dakṣordhvataḥ karataḥ paraśuṃ
kalpayāmi dakṣādharataḥ karatastriśūlaṃ kalpayāmi galato mālāṃ nābhilambinī
kalpayāmi hasteṣu valayāni kalpayāmi vastrādīnyābharaṇāni sundarāṇi
yathāvayavaṃ kalpayāmi vāmato gaurīṃ śaktiṃ kalpayāmi dakṣato vṛṣabhaṃ
vāhanaṃ kalpayāmi paritastadbhaktāndevānṛṣīnsiddhānkalpayāmīti kalpayet

sāyudhaṃ sālaṅkāraṃ sasvaśaktikaṃ sasvavāhanaṃ sasvabhaktamāvāhyāsanaṃ
datvā sthānāni kalpayatyāsane viṣṇuṃ kalpayāmi dakṣordhvataḥ karataścakraṃ
kalpayāmi tadadharataḥ karataḥ kaumodakīṃ kalpayāmi vāmordhvataḥ karataḥ
kamalaṃ kalpayāmi tadadharataḥ karataḥ śaṅkhaṃ kalpayāmi
vastrādīnyābharaṇāni yathāvayavaṃ kalpayāmi vāmataḥ śaktiṃ lakṣmīṃ
kalpayāmi dakṣataḥ pannagāśanaṃ vāṅmaṃ kalpayāmi
paritastadbhaktāndevānṛṣīnsiddhānkalpayāmīti kalpayet

sāyudhāṃ sālaṅkārāṃ sasvaśaktikāṃ sasvavāhanāṃ
sasvabhaktāmāvāhyāsanaṃ datvā sthānāni kalpayatyāsane śaktiṃ kalpayāmi
dakṣordhvataḥ karataḥ kṛpāṇaṃ kalpayāmi tadadharataḥ karatastrikaṇṭhakaṃ
kalpayāmi vāmordhvataḥ karataḥ kamalaṃ kalpayāmi galataḥ
kamalamālāmamlānāṃ nābhilambinīṃ kalpayāmi karṇayoḥ kuṇḍale kalpayāmi
vastrādīnyābharaṇāni yathāvayavaṃ kalpayāmi vāmataścaṇḍikāṃ śaktiṃ
kalpayāmi dakṣataḥ siṃhaṃ vāhanaṃ kalpayāmi
paritastadbhaktāndevānṛṣīnsiddhānkalpayāmīti kalpayet

sāyudhaṃ sālaṅkāraṃ sasvaśaktiṃ sasvavāhanaṃ sasvabhaktamāvāhyāsanaṃ
datvā sthānāni kalpayatyāsane sūrya kalpayāmi dakṣahastataścakraṃ kalpayāmi
vāmahastataḥ śaṅkhaṃ kalpayāmi karṇayoḥ kuṇḍale kalpayāmi
vastrādīnyābharaṇāni yathāvayavaṃ kalpayāmi vāmataḥ saṃjñāṃ śaktiṃ
kalpayāmi dakṣataḥ saptāśvaṃ hiraṇmayaṃ rathaṃ vāhanaṃ kalpayāmi
ākṛṣṇena rajasā vartamāno niveśayannamṛtaṃ martyaṃ ca / hiraṇmayena
savitā rathena devo yāti bhuvanāni paśyan iti
darśanātparitastadbhaktāndevānṛṣīnsiddhānkalpayāmīti kalpayet

sāyudhāṃ sālaṅkārāṃ saśaktikāṃ savāhanā sasvabhaktāmāvāhyāsanaṃ
datvā sthānāni kalpayatyāsane kālīṃ kalpayāmi dakṣordhvataḥ karataḥ khaḍga
kalpayāmi tadadharataḥ karataḥ
p. ४९)
śikhāyuta grīvānta manujākṛtimuṇḍaṃ kalpayāmi vāmordhvata karato'bhaya
kalpayāmi tadadharata karato vara kalpayāmi dakṣata siṃhavāhana kalpayāmi
paritastadbhaktāndevānṛṣīnsiddhānkalpayāmīti kalpayet

evamanyatrāpyūhya kalpayet

pratīkasampādana sambhārasampādana arthavatteṣāmāsādana śucitvenātmano
manoharatvena bhāvana devatāvāhana tasyā āsanadānakalpana pātrāntare
pratīkānayana jalānāṃ tasminninayana siṃhāsane pratīkasthāpana vastropacaraṇa
alaṅkārabhūṣaṇa gandhalepan akṣataprakṣepaṇa puṣpavikiraṇa ādarśadarśana
sugandhatailāghrāpaṇa dhūpana dīpana bhakṣyanivedana peyanivedana
kathāśrāvaṇa prārthanāśrāvaṇa vā pātrāntare jalaninayana mukhakṣālanārthaṃ
hastakṣālanārthaṃ pādakṣālanarthaṃ arpitasyottarato ninayana bhūsamārjana
puratastāmbūlanivedana ādarśadarśana sugandhatailāghrāpaṇa sugāna vījana ṛte
śaityebhya purata karpūranīrājana pradakṣiṇā praṇamana prārthanāstotra vā
puṣpāñjaliṃ havi pratipatti antye vāgnīnā yajanamagnervā para tata
āyudhānyalaṅkārān śaktiṃ vāhana tadbhaktān gandhākṣatapuṣpairarcayedeva
maṇḍalārcana maṇḍalārcanakramo'pyevaṃ devatāpraṇamana visarjana ca uttarato
nirmālyaninayana tīrthavisarjana ca

pratīkasampādanam

tadvyaktāvayava cetpādayo pādyameva yathāsthānamupacārairupacaret

११००
//
sarveṣāmupacārāṇā bhāvanāśca bhāvanīyā

gāyatryā caitaistribhirnāmabhirdvitīyānte prathamāntairvā tā tarpayet

tarpaṇe prasanneyamiti bhāvanā

tasyai vastre sāvayavā cedekena vastreṇa nābhau parivīya kukṣyo sambadhya
tadekadeśena paścātkacchāpayedevamagrata eva skandhata

yā kaupīnena paridhāpayitumiccheccetkaṭau kaṭisūtragranthiṃ dakṣiṇata
kaupīnamagrata kacchāpayettadarthamānāyāntordhvamagrata ekena
paścātkacchāpayedbahisto nābhau sālaṅkṛta vastra paridhāpayet cetsvaya
dhartumicchedeva paridadyāt

tatsiṃhāsane nītvā'nāmikayā gandhabindu sāvayava cedyathecchettathā
lepayedbhāle kaṇṭhakūpe hṛdi dormūlaśira su bindubhirvā

eva svā māna ca yathābhimataprakāreṇa vā

tadbhuktānāmupacārāṇā svavāmato dūrata sthāpanam

tadbhuktānā sakarastadabhukteṣu na kārya iti kecit

yathā svanāmeradho'śucyaśucyūrdhva nevamīśvare / saccidānandaśīrṣaśca
saccidānandapādavāstasmātpādodakādyupabhuktasaṅkara śirorpaṇīyeṣu na
niṣiddha ityapare

p. ५०)
bhāle'kṣatānmūrdhnītyeke

puṣpāṇi mūrdhni

ādarśamagrataḥ

puṣpeṇa sugandhatailaṃ gṛhītvā'ghrāpaṇaṃ tatpratīke
nikṣipettatpurataḥsthāpayedityeke

dhūpanaṃ devatāvāmataḥ pātre

dīpanaṃ devatādakṣataḥ

bhakṣyaṃ peyaṃ prokṣite catuṣkoṇe kṛtamaṇḍale vā pātre purato dakṣataḥ

vāmī tathaiva pātre purato vāmataḥ

na kevalaṃ devatāpurato dadyāt

vāmī madyaṃ śodhayetsaurairvāruṇairāgneyai raudrestatprokṣayettatprokṣitaṃ
śuci sampadyata iti kecit

sambhāraprokṣaṇena tatprokṣitaṃ śuci bhavati tasmānna tacchodhanamityeke

madyaṃ vāmato devatāyāḥ

stotraiḥ stuvīta vinodairvā devatāṃ hāsayedva devatāyaśo gāyennṛtyaṃ vā
kurvīta devatāhlādāya

tato madhye pānārthaṃ jalaṃ dakṣato devatāyāḥ

tato devatāpurataḥ pātraṃ saṃsthāpya tasminhastakṣālanāya mugvakṣālanāya
pādakṣālanāya ca jalaṃ ninayet

tāmbūlaṃ purataḥ

mantramuccāryāmukāai devatāyai amuke sthāne amukārthaṃ amukaṃ prayogaṃ
viniyunaṣmīti prayogaviniyogārcana evaṃ dadyāt

dānārcane tatheva dada iti dadyāt

arhaṇārcane kalpayāmīti kalpayet

sarvānupacārān gandhapuṣpairarcitāndadyādṛte gandhākṣatapuṣpebhyaḥ

puṣpairevārcitāndadyādityeke

alābhe sarveṣā jalaṃ sugandhatailamāghrāṇārthaṃ devatāvastreṣvābharaṇeṣu vā
purataḥ

ādarśa darśayet

tato'gneḥ kuṇḍasya paścādgatvātha khalu yatra kvaca hopyantsyādiṣumātrāvaraṃ
sarvataścatuṣkoṇaṃ saurameyayāḥ śakṛtā lepanaṃ tanmūtreṇābhyukṣaṇaṃ
kuśasaṃmārjanyā saṃārjanaṃ virāma udakaiḥ secanaṃ sauvarṇena rājatena
tāmreṇa lauhena yajñiyavārkṣeṇa vā dharmapālena
kartitāgramadhyabilvadalākāreṇa ṣaḍaṅgulatsaruṇā
gandhākṣatapuṣpasugandhatailālaṅkṛtena ṣaḍ lekhā ullikhet

p. ५१)
dharmapāla svā muṣṭinā tsarā gṛhṇāmyavighnatvāyorja iti dharmapālaṃ
gṛhṇīyāt

agnayo vā ete vahavo yatsāro gāṇapa śākta śavo vaiṣṇava kāpālo brāhmo
gārhapatyo dakṣiṇa āhavanīya sabhya āvasathyo māṇḍala pārthiva audako vāyavyo
vedyuta sumaṅgalo valavardhana aindra somyo vaiśvadeva
kravyādastasmādyamagnimicchettannāmohet

amukāgnaye tvā prathamāmudagāyatā rekhāmullikhāmi tatheva prāgāyatā tasyā
dvitīyā tasyā eva prāgāyatā tṛtīyā tayo prāgāyatayormadhye tathaiva tisra
prāgāyatā eva ṣaḍlekhā dharmapālāgreṇollikhettasminsthaṇḍile kuṇḍe vā

tato'bhyukṣāmyamukamagniṃ samāṇḍalāgniṃ savaiśvadevāgniṃ
vā'vāhayedāvāhayāmyasminsannidadhāmītyagniṃ pāṇibhyāmāchādya
pratiṣṭhāpayedrekhāsu kuṇḍe sthaṇḍile vā

araṇija sūryakātaja āśmo vā pratiṣṭhāpyo yadīhetkratumānsyāmahamiti tadaraṇija
padīhetkāntimāntsurūpa syāmahamiti tatsūryakāntaja yadīhetsarvasamṛddhebhyo
balavān syāmahamiti tadāśma pratiṣṭhāpayīta

dīpajyotiṣi trayo vā ete varṇā yacchvetastāmra kṛṣṇa yaśchveta saśubhra
yastāmra so'ruṇo yatkṛṣṇastattamastasmādetasūryapratīka yatprātarudeti sūrya
so'ruṇa yamadhya tapati sa śveta yatsāyamastameti tattamastasmātsūryameva
pratiṣṭhāpayati yatsūryā vā agnerhaviṣordhaṃ gṛhṇāti tasmādya īheccedaha
śāntimān kratumānsarvasamṛddha syāmiti tacchvetādagnimāhṛtya
pratiṣṭhāpayedyacchvetamadhya sūrya yanmadhyasūryaṃ pratiṣṭhāpayati
tadvadayamuktai sampadyate yadīhettejasvī vratacaryāvāntsyāmahamiti
tadraktādagnimāhṛtya pratiṣṭhāpayedyadīhedācchāditabla syāmiti
tatkṛṣṇādagnimāhṛtya pratiṣṭhāpayet

āgnayo vā eṣa khaḍgastasmādakhaḍgo na kiṃcidāgneya kurvīta

agnimupasamādhāya samaddvaya traya vā'dāyāsminnanvāhite'gno
jātavedasamighmena haviṣāmukā devatāmekavāra dvirāyudhāni pṛthak pṛthak
vā tadābharaṇāni tri śakti. caturvāhana pañca ṣaṭ tadbhaktān śeṣeṇa
sviṣṭakṛta maṇḍala ca hopya ityobhūrbhuva svariti samidhāvādhāyādbhi
parisamuhya tri purastāddakṣata paścāduttarata kuśai paristīryādbhistri
paryukṣaṇam

sruksruvāvagnau niṣṭapet

dugdhadadhighṛteṣvanyatama havirgorajādyāyā

naityārcane ghṛtaṃ haviritīcchāmaḥ

yathāvidhānamityeke

apracchinnāgrāyanantargarbhau prādeśamātrau kuśau pavitre

chināgnāviti kecit

p. ५२)
kuśābhyāṃ dravahaviṣa utpavanaṃ śuddhiḥ

hiraṇyaśalākayā vā dharmapālena spaṣṭaṃ śuci haviḥ sampadyate

eṣā sarveṣāṃ haviṣāṃ śuddhiḥ

etadyatra kutracidāgneyeghmamabhidhāritaṃ jātavedase samaṇḍalāgnaye juhuyāt

hutvā tasmādagnervṛddhyai tūṣṇimindhanaśakalānyādadhyāt

vāyavo vā ete vahavo yatsauro gāṇapaḥ śaivo vaiṣṇavaḥ śāktaḥ kāpālo brāhma
aindraḥ saumya āgneyo meghyo vaidyuto varṣyo vaiśvadevo māṇḍalaḥ
prāṇo'pāno vyānodānau samānastasmādya ete cānye ca ye
vāyavaste'gnisakhāyastasmādyo'gniḥ syāttatsadaiva taṃ vāyuṃ vyajanena
prerayedamukāgnaye pradīptyā amukavāyuṃ vyajanena prerayāmīti prerayettaṃ
pradīpayet

viśvedevā asya devāstasmādeṣa vaiśvadevo daivānāṃ maṇḍalamṛṣīṇāṃ
maṇḍalaṃ manuṣyāṇāṃ maṇḍalaṃ siddhānāṃ maṇḍalaṃ maṇḍalasyāyaṃ
tasmādeṣa māṇḍalastasmādvaiśvadevamāṇḍalau syātām

yatra vā mlānaḥ syādagnistatrānena prajvālayet

sakṛdevaṃ nāsakṛdevamiti digbhairavaḥ

tasmā agnaye juhoti

pṛthivyo vā etā bahvayo yatsaurī gāṇapī śāktī śaivī vaiṣṇavī brāhmī bhairavī
aindrī vāruṇī saumyā yāmyā āgneyī vāyavī pārthivī vaiśvadevī māṇḍalī jīvyā
ūkharī sarvā vā etā ādhārībhūtāstasmādyo vāyuḥ
syāttatsadevatāmūhetāmukāgnyādhārībhūtāṃ sthaṇḍilāyatāṃ amukāṃ
pṛthvīṃ parisamūhāmīti triḥ sakṛdvā sthaṇḍilaṃ parisamūhet

kuśaiḥ sthaṇḍila paristṛṇīyāt

āpo vā etā gahvayo yatsaurī śaivī brāhmī vaiṣṇavī śāktī gāṇapī meghyā āgneyī
vāyavī pārthivī jālī vaiśvadevī māṇḍalī sikatottarā pāṣāṇottarā
hiṃsrayādogaṇākīrṇā ahiṃsrapādogaṇākīrṇā prakṛtisthāḥ śuddhāḥ
paṅkottarāḥ sarvā eva śāntāḥ śāntābhireva paryukṣaṇaṃ tasmādyo'gniḥ
syāttatsadaivatā apa ūhedamukādbhiramukamagnimamukāṃ pṛthvīṃ vā
paryukṣāmīti paryukṣet

sruci caturgṛhītaṃ vā yāvatī mahatī sruk syāttāvadbhiḥ sruvaistāmāpūrya
juhuyāt

tasmātpūrvato yāvānmahānpuruṣaḥ śayānaḥ syāttāvatīṃ bhūmimapahāpa
saṃskṛte sthaṇḍile paristīrṇe'gnimāharedetasmātkuṇḍādardhaṃ vā yathādeśaṃ
pūrvato yadāhṛto bhavatyagnireṣa devatāgniḥ kālāgniriti dve nāmadheye syātāṃ
yasye devatāyai havirāvahati taddevatāgniṃ pratiṣṭhāpyopasamādhāya parisamuhya
paryukṣet

sveṣṭeśagāyatryā devatāyai havirjuhuyāttasminnagnau vā mūlamantreṇa sruveṇa
srucā vā

devatāyā ekāmāhutiṃ devatāyudhebhyo dve tisro devatālaṅkārebhyaścatasro
devatāśaktyai
p. ५३)
pañca devatāvāhanāya ṣaḍ devatābhaktebhyo vā ṣaḍ devatāyā āhutīḥ pañca
devatālaṅkārebhyaścatasro devatāyudhebhyastisraḥ śaktyai
devatāvāhanāyaikāṃ devatābhaktebhyaḥ sruveṇa srucā vā juhoti tatsaṃkhyaiḥ
sruvaistāmāpūrya juhuyādvaikāṃ srugāhutiṃ sarvebhyo havirgṛhṇīyādamukāya
tvā havirgṛhṇāmi satyena gṛhṇāmīti gṛhṇīyātkālāgnau devatāyai
tiṣṭhanhutvā tataḥ kālāgnerardhamāharet

yatkālāgnirardhamāharatyeṣa vai nīyamāna uktavatsthaṇḍile pratiṣṭhāpyo
bhavatyasya nāmadheye dve digagniḥ paricchinnābhāso'gniriti asmin juhoti
ābharaṇāyudhaśaktivāhanebhyo vrajannetā devatā juhotyenaṃ dākṣiṇamagniṃ
vadanti brahmavādino yasmātkālāgnerdakṣiṇato'yaṃ digāgniḥ kālāgniṃ
pradakṣiṇīkṛtya pūrvābhimukhastiṣṭhannābharaṇebhyo juhoti punarevaṃ
paścimābhimukha āyudhebhyo juhoti punarevaṃ uttarābhimukhaḥ śaktaye juhoti
punarevaṃ dakṣiṇābhimukho vāhanāya juhoti yadevamaiśvaraṃ
maṇḍalamasminnagnau parītya parītya juhoti tadvrajanneva hutaṃ bhavati

yasmātkālāgniḥ praṇīyate tadasya dve nāmadheye
ākāśāgnirmāṇḍalāgnirityasminjuhoti bhaktebhya āsīno juhoti

vā agniṃ na praṇayantyekasminnevāgnau juhvatyevaṃ brahmavādinaḥ

devatocchiṣṭamavadāyāsminnākāśāgnau juhvatyeke

devatocchiṣṭasya kramaśaḥ pātrāṇi gṛhṇāti havi pratipattyagāraṃ praviśya
pādodakamarghodakamācamanodakaṃ snānodakaṃ pītvā bhrūmadhyaṃ
kaṇṭhakūpe hṛdayaṃ bāhumūle śiraśca gandhenānulipya vāmī cenmadhyam
- idaṃ pavitramamṛtaṃ gṛhṇāmi bhavabheṣajam /
paśupāśasamucchedaṃ kāraṇaṃ bhairavoditamiti madyaṃ prāśnīyāt

aiśvareṇātmānaṃ varcasā samanjmītyuktāni sthānāni gandhena pralimpet

aṅkanaṃ vyākhyātam

amukadevatocchiṣṭaṃ apadāyāmukāyeśvarāya varcase svātmani viniyunajmīti
sarvamucchiṣṭaṃ parigṛhṇīyādityeke

aiśvareṇānena gṛhītena śaktena vipāṣmā virajā bhūyāsamamṛtānandī
bhūyāsamiti svīkārottaraṃ mantrajapaḥ

amṛtamamṛte juhomi svāheti svīkāramantro'yaṃ sarvatra
hutenāmṛtenāmṛto bhūyāsamiti svīkārottaraṃ madyaścāyaṃ sarvatreti kecit

sarvadevatocchiṣṭaṃ bhuñjīta dīkṣito na punarbhuktaṃ devatāyai prayacchettasyai

āsanavastrodakabhakṣyagandhādarśānbhakṣyānpeyānupabhogyāndhāryānanulepya
ānāśreyāndevatocchiṣṭānbhuñjīta taptāsanādarśī ca prokṣya tasyai ca punaḥ
prayuñjīta

karmaṇo'nte haviḥpratipattirityeke

p. ५४)
sarveṣāṃ mantrāṇāmanukalpo maunamarthavadbhāvanaṃ vā

sarveṣāṃ dravyāṇāmanukalpo jalamarthavadbhāvanaṃ vā

sarvasya nityanivartanasyānukalpaḥ sveṣṭeśasveṣṭamantrajapaḥ

sarveṣāṃ mantrāṇāmanukalpo gāyatrī tattadīyā mūlamantro vā tattadīyaḥ

matānusandhānasyānukalpaḥ svasya svaśāstrābhipretaḥ
padārthacatuṣṭayavicāraḥ

gurvabhivādanasyānukalpo gurvarthe namratā

devatāyai dakṣiṇā dattā na svaya parigṛhṇīyāttadbhaktāya brāhmaṇāya
prayacchedasya svattha tato nivartate sarvatra svāva pratipattyāta yathā vā'kṣatānāṃ
baliharaṇa bhūtebhya prāṇebhya puṣpāṇāṃ jale nirharaṇa evamanyatra

devatāprasādamurarīkṛtya mukha prakṣālya
dvirācānto'gnardigagnerardhamāhṛtya kālāgnau pratyasya bahirdvayo
kuṇḍayorhutvā'kāśāgnau kāyagnerardhamāhṛtya nyasya hutabahi kuṇḍayoragnī
laukikau sampadyetai etasminnagnā etā devatā juhoti pṛthvīrapastejāsi
vāyūdikkālākāśānagnīṣomau chandāsyṛṣīn śraddhāmedhe hutvā etasya
ākāśāgnerbahirākāśāgnau hutvā'ya laukika sampadyate yathā to

śiṣṭamavadāya sviṣṭakṛdasmiñjuhuyāditi kecit

dakṣiṇā nityārcane svadevatāyai na prayacchedviśeṣārcane cetyeke

sarveṣāmaparādhānāṃ kṣamāpanasyānukalpastadgāyatryā daśavāraṃ
japastattanmūlamantrasya vā

dīkṣitānāṃ mahadbhiraparādhairyuktānāmeṣaiva
prāyaścittirāvṛttāvapyaparādhānāmiti surānandaḥ

yathā vā etasya paṅkaspṛṣṭasya kṣālanaṃ hrade
prāyaścittistasmākṣālanena svaccha sampadyate
paṅkasparśāvṛttāvpyetāsvacchīkurute eva yadyasya prāyaścittaṃ
tadāvṛttāvapīti surānandaḥ

pāpāvṛttau prāyaścittāvṛttirityunmādānandaḥ

ekavāra pāpa kṛta cedekavāra ekaguṇa prāyaścitta dvivāra dviguṇa trivāra
triguṇa caturvāra caturguṇameva prāyaścittamiti muktānandaḥ

ekavāramekaguṇa dvivāra dviguṇa trivāra patito bhavati na tata prāyaścittamiti
jñānānandaḥ

ajñānākṛte prāyaścitta jñānakṛte'pyekavāra tato na
prāyaścittamityamṛtānandaḥ

p. ५५)
agnikāryaṃ tatkṛtākṛtam

devatāyai pradakṣiṇaṃ parītya puṣpāñjaliṃ devatāmūrdhni prayacchedvāmī
prakāmaṃ parītyottarataḥ pradakṣiṇapraṇāmayoranyataraṃ vā

pādayoritīśānanilayaḥ

dākṣiṇo dakṣato vāmī vāmataḥ praṇamet

dhyānānusandhānaṃ madaparādhān kṣamasveti kṣamāpanam

१२०० //
yajjuhomi mamābhīṣṭaṃ yatkaromi dadāmi yat /
yattapasyāmi sutapastatkaromi tvadarpaṇamitīśadakṣahaste jalaṃ ninayedvā
taddakṣiṇato bhūmau

dāso'smīti nivedanam

oṃ amukāmuka mahyamāvirbhavāvirbhava svāhetyāvirbhāvayācanaṃ
gandhākṣatapuṣpaistadanyatamena vābhyarcayet

yathā kramakalpanaṃ tathaivābhyarcya samaṇḍalān devatāmūrdhni
puṣpāñjalīṃstrīṃstadvayaḥsaṃvatsarasaṃkhyayā vā ninayet

gandhākṣatapuṣperamukāyai devatāyai sābharaṇāyai sāyudhāyai saśaktikāyai
sasvavāhanāyai sasvabhaktāyai svalokapratiṣṭhityai visarjanaṃ viniyunajmi
punarāgamanāya punaḥ saṃdarśanāyeti visarjayeddvitīyāntāni vā
yojayettadanukriyāpadaṃ ca

devatāyāstato mantra japet

ācamanaṃ maunamāsanaṃ sarvatra yathāvidhāna vā

mālā trividhā

karaparvamayayakṣamayī padārthamayī

anāmikākaniṣṭhāmadhyamātarjanyo vā etāścatasrastriparvā etāsāṃ
sarvaparvāṇyākramaṇīyāni madhyānāmikayormadhye yatparvaṇī te ubhe
merurbhavatyetasyāḥ karaparvamadhyādaṅguṣṭho dviparvastadākrāntā
tasmāttemākrāmetprayamamamābhikāparyamūlataḥ(?) dvitīyaṃ
kaniṣṭhikāmūlataḥ paryatṛtīyaṃ tanmadhyataścaturthaṃ tadagrataḥ
pañcamamanāmikāgrata parvaṣaṣṭhaṃ madhyamāgrata parvasaptama
tarjanyagrataḥ parvāṣṭamaṃ tanmadhyato navamaṃ tanmūlato daśamaṃ
madhyamāmūlata evaṃ yo gaṇayatyetaddaśakaṃ vāmakaratastacchatasaṃkhyā
sampadyate / ya etāṃ mālāṃ kurute so'vadhūtapadavīmātmānaṃ gamayati

rudrākṣabhadrākṣapravālamauktikasvarṇākṣatāraṇākṣānyatamamayī
sumeruyuktāṃ mālā yaḥ kurute sa svarga lokaṃ gṛhibhirgamyaṃ jayati

asūtritāṃ padārthamayīṃ kurvan śarkarādibhiḥ saṃkhyātaiḥ saṃkhyā kurute sa
svarga lokaṃ vanyairgamyamadhitiṣṭhati

p. ५६)
daśasaṃkhya śatasaṃkhya sahasrasaṃkho vā naitye na sahasrasaṃkhyādadhika
iṣyate japa

vā tattadīśavaya savatsarasaṃkhyayā japedvā dvistrirjapedvā ghaṭīdvaya ghaṭītraya
vā japiṣyāmīti vā japenna padārthamayayā meru

etāsvanyatamayā japa kurvīta

atha maṇḍalajapakramaṃ vakṣyāmaḥ

śata yadi japetsveṣṭeśamanu amukāyudhebhyo nama ityāyudhamaṇḍala daśa
japetpṛthak pṛthak vā śata japtvā'mukābharaṇebhyo nama ityābharaṇamaṇḍala
daśa japetpṛthak pṛthak tathaiva vāmukavāhanāyāmukāya nama iti vāhana
japeddaśa tattannāmohedvā sarvatra daśa japecchaktimamukaśaktaye'mukāya
nama iti amukabhaktebhya siddhebhya ṛṣibhyo devebhyo nama ityamukādibhya iti
vā tathā tathā samastamaṇḍalajapakrama eva

daśa yadi japetsa manumekavāraṃ maṇḍala maṇḍalavadeva
samastamaṇḍalajapakramo laghuḥ

adyeka maṇḍalāśca eka maṇḍalameva vā tadvadeṣa vyastamaṇḍalajapakramaḥ

maṇḍalasyārcana yukta na maṇḍalajapa kvacidityunmattabhairavaḥ

nāmnā divyānāṃ sahasreṇa tā smārtena dākṣiṇa stuvīta tāntreṇa vāmī
tayoranyatareṇauttarastadasaṃbhave śrotasmārtānyatareṇa dakṣiṇī stotreṇa vāmī
śrautatāntrānyatareṇa prathamanityārcane yena tenaiva nityaśaḥ

gandhapuṣpākṣaterarcati vānyatamena vā

devatāmekavāra dvistristadvaya saṃvatsarasaṃkhyayā vābhyarcya
maṇḍalamarcayenmaṇḍale maṇḍale samasya pṛthagvā yathākalpanamabhyarcya
maṇḍalāni punastānpuṣpairvikīryāmukāyai sāyudhāyai vā sābharaṇāyai
sāyudhāyai vā savāhanāyai saśaktikāyai sasvabhaktāyai svalokapratiṣṭhityai
visarjana viniyunajmi svecchāpratiṣṭhitya vā punarāgamanāya puna sadarśanāyeti
visarjayedvā dvitīyāntāni prayujya yathecchāvihārāya visarjanena viniyunajmi iti vā

svavāmato nīta nirmālya sarva laukika sampadyate
tatsarvamudbāhukapuruṣadvayamita dīrghamekapuruṣāyata kutracicchucau deśe
garta khanitvā tasmin pratyasyet

tasmādyāvadbhūmito jala nāpnoti tāvatkhanediti digbhairavaḥ

tīrtha yaduttarato ninayati tasmādyadātmāna prokṣati yanninayati tattīrtha visarjayati
yadātmāna prokṣati tadātmāna gaṅgāpluta kuruta eṣo'vabhṛthaḥ

sādhakavāmato ninayanādvāhulyādaśucisparśādrūpāntarapariṇamanānnirmālya
yātyavandyatāṃ laukika caibhi sampadyate avandyatā gata yo'nuvandayetsa pāpmā
bhavati tasmācchirasyādhāya vāmato ninayet

p. ५७)
vāmato ninayanādavadyatāṃ nirmālyaṃ vrajatītyeke bāhulyādeke
śucisparśanādeke rūpāntarapariṇāmādeke vandanādeka eteṣvanyatamenaike

ye prāṇino yathākathaṃcidasminnupayuktā bhavanti te svargaṃ kāmayanti sa vā
rājasāstāmasāḥ

mānuṣa evaṃ kurvankarmādṛṣṭaṃ samarjayituṃ samartho nānyaḥ
samartha iti kālabhairavaḥ

yā vā etā veśyā upayuktā bhavantyasminnetāḥ svargaṃ lokaṃ jayanti yathā vā
ṛtvijo yajamānaṃ yājayanti na te svargaṃ jayanti svargo vā eṣa uccairdakṣiṇā vā
etā gurvyastā yadyajamāna ṛtvikṣu parityajati yadayaṃ laghuḥ sampadyate sa
uccaiḥ svargaṃ lokaṃ jayati ta ṛtvijo yasmādādattadakṣiṇā bhavanti
tasmādguravo bhavanti tasmādguravo noccaiḥ svargaṃ lokaṃ vrajantyevameva tāḥ

yadyagnikāryaṃ na kuryāddevatāṃ visarjayitvā haviḥpratipattiṃ kuryāt

vā'kāśāgnāvevopakalpitaṃ juhuyānna pṛthakkṛtirirityākāśabhairavaḥ

ye vātmano'niṣṭāḥ syurupacārāstāṃstasyai na dadyādityunmattabhairavaḥ

agnikāryamantarā sarva mantravarjaṃ tasyai dadyādityeke

prayogaviniyogārcanaṃ trividham

tatraikaṃ vyākhyātam

yadekameva prayogaṃ viniyuṅkte taddvitīyam

tadāvartitaṃ tṛtīyam

caturbhirvā vedairupacaritavyeyaṃ devatā tasmādṛcā'vāhayedyajuṣā
dadyātsāmnā stuvītā'tharvāṅgirasā visarjayet / praṇavo vā eṣa
cāturvedikastasmādetena sarvaṃ vā'to bṛhadīheta tasyaiṣā bhūriti ṛkto bhuvariti
yajuṣṭaḥ svariti sāmataḥ sarvā vyāhṛtaya etā atharvāṅgirasto'to maharityeke
tasmāttadādyaṃ tatkurvītaitadyanna kutracidarcano vidhirlaghurityeke
pārānandānām

śiṣṭe ca vyākhyāte

āvāhanavisarjanābhyāṃ rahitaṃ nārcanaṃ pārānandaḥ kvacitkadācitkuryāt

pīṭhārcanaṃ yatkurute āvāhanavisarjanābhyāṃ vinā na taddevatārcanaṃ
sampadyate devatā hlādakaṃ(?) na tatsampadyate

sarvatra yadyadasampannaṃ tattanmanasā sampādayet

dānārcane'rhaṇārcane maṇḍalārcanaṃ na kuryādityunmattabhairavaḥ

āsanaṃ darpaṇaṃ vyaṃjanaṃ chāyārthaṃ yatkiṃcidanyattaijasaṃ mārtikaṃ
pānapātraṃ bhakṣyapātraṃ sopabhuktamapyalābhe prokṣya devatāyai punaḥ punaḥ
prayuñjīta

p. ५८)
devatāyā bhaktasya sarvasambandhastasmātpitā bhūtvā bhakto devatāṃ
putro'yamiti paricarati / yathā vā satputre'tivelaṃ bhakṣyaṃ na prayacchati vā yathā
sarvebhyo duḥkhebhyo rakṣatyātmānaṃ tadarthaṃ kleśayati na tamevaṃ paricarati
tasmātpitṛputravatparicaraṇaṃ yadetattasmātkecidevaṃ paricaranti

yadbhaktaḥ putro bhūtvā devatāṃ pitā'yamiti paricarati yathā vā
piturduḥkhasādhyāmājñāṃ nollaṅghata evaṃ paricarati
tatputrapitṛparicaraṇaṃ tasmādetatparicaranti

yadbhaktaḥ putro bhūtvā devatāṃ māteyamiti paricarati yayā vā putraḥ
kṛtāparādho māturna vimetyevaṃ devatāyā na vimeti kṛtāparādha evaṃ vā
paricarati bhaktaḥ śiṣyo bhūtvā devatāṃ gururiyamiti paricarati yayā vā guruṇā
tāḍito'pi gurormanovākkāyakarmabhirhitamicchati gurāvupabhuṅkte bhuṅkta
ucchiṣṭaṃ yattasya yatsampādayati tadgurave'rpayatyevaṃ vā paricarati bhaktaḥ
prajā bhūtvā devatā rājanyo'yamiti paricarati yathā vā rājanyo mayi kṛpāṃ
vidadhyāttathā cariṣyāmīti yathā vā māmaiśvaryavantaṃ kuryānno anyathā māṃ
śāsayediti bimetīti bhiyā tatprasādāya yatata evaṃ vā paricarati bhakta upāsako
bhūtvā devatāmupāsyāmīti paricarati / yathā vā asvādu etadvyāghrarudhiraṃ vā
etāḥ samidho vā etansaṃskṛtaṃ piṣṭamavyañjanaṃ tadvihitatvāddeyaṃ
vihitamiti dattvā tatprasādaṃ parāmṛśati bhakto vihitamiti prasanno
bhavatyetasminvihitenaiyā toṣyā yathā vā ete kavayaḥ pūjyāḥ pūjiteretaiḥ sa
prasannaḥ sampadyate yathā vā etāḥ kāminyo'nuraktāḥ svasminnetā lālyā
lālitābhiḥ sa prasannaḥ sampadyate yathā vā ete duṣṭāścaurāstiraścīnā
vyāghrāḥ paśavo'nye mānuṣāśca ya evaṃ te ghātanīyā ghātitairetaiśca
prasannaḥ sampadyate vihitamiti yajñāḥ pravartante vihitamiti dānāni pravartante
vihitamiti daṇḍāḥ pravartante vihitamiti vadhāḥ pravartante tasmādvihitenaivāsya
tuṣṭistasmādvihitamācaranparicaratyevaṃ vā / bhaktaḥ sakhā bhūtvā devatā
sakhāyamiti paricarati yathā vā madyupacārāḥ sukhādā asvādā iti nobhayaṃ
vindanti svayaṃ bhuktvāpi sukhādamiti jñātvā tasyai prayacchatyevaṃ vā
paricarati devatābhaktayoḥ sarveṣu sambandheṣu devatā ārādhyā'yamārādhako
devatā upāsyā'yamupāsakaḥ sa śāstā'yaṃ śāsyaḥ sa phaladātā'yaṃ
phalabhoktā sa lālako'yaṃ lānyastasmādbhaktadevatayoranirvācyāḥ sambandhā
yathā vā ya icchati sa tathā taṃ paricarati tadbhaktyā paricaraṇena ca prīṇāti
tasmātsarvebhyo yogebhyo'yaṃ garīyān bhaktiyogo ya evaṃ veda
vidvānso'mṛtatvāya kalpate

vatānikāgnīnhutvā vaivāhikaṃ vā hutvā gṛhastho brahmacārī samidhamādhāya
brahmacāribhyo'ntevāsinyo brahmasaṃsmṛtikaṃ dadyāt tebhyo vā
brahmacārikalpebhyaḥ snātebhyo brahmakṣatraviśyānāṃ te'pi paṭheyuḥ yattaiḥ
paṭhitaṃ bhavati tatsasmṛtikaṃ dattaṃ bhavati tebhyo yadi dakṣiṇāṃ na gṛhāti
tena brahmaṇā dattena svargaṃ lokaṃ jayati vā sveṣṭāṃ devatāṃ prīṇāti

p. ५९)
kathaṃ vā gṛhṇīyuradattvā dakṣiṇāṃ yatkṣatravaiśyāvetāvapratigrahītārau
tasmādadattvā naitau gṛhṇīyātāmiti praśno'sminsamādhīyate /
yatkṣatravaiśyāvetāvannasya nīrasya vastrasyā'bhayasya kanyāyā brāhmaṇaḥ
pratigrahītetarau kṣatravaiśyāvadakṣiṇasyau ṛte kanyāyāḥ kanyāṃ sadakṣiṇāṃ
gṛhṇantītyeke tasmātpratigṛhṇīyātām

vā yadi pratigṛhṇīyāttebhya eṣā vṛttirvai svargyā'pavargyā ca

yadbrāhmaṇo'dhyāpanayājanayordakṣiṇābhirjīvati sa kevalaṃ tejasā
hyevātmānaṃ samanaktīti vijñāpate

yadadhīte brahmacārī brahmacārikalpo vā tenādhītena svargaṃ lokaṃ jayati
sveṣṭāṃ vā prīṇāti

yadbrahmacārī bhikṣitena gurūcchiṣṭena jīvati sa kevalaṃ
brahmavarcasenaivātmānaṃ samanktīti vijñāyate

yadbrahmacārī vanyetarāśramayānkṣatraḥ pālanayuddhābhyāṃ jīvati sa
varcasenaivātmānaṃ samanakti

yadbrahmacārītarāśramayān vaiśyo vṛddhilābhābhyāṃ jīvati so'pyevam

yacchūdraḥ sevāśilpābhyāṃ jīvati so'pyevamātmānam

brāhmaṇaḥ sattvena tejasā kṣatro rājasena vaiśyo rajastamasoḥ śūdrastāmasena

yadvanyaḥ śīrṇaiḥ parṇaiḥ puṣpaiḥ phalairadbhiragrāmyairvā
vanyairlabdhairgrāmyairyo jīvatītyeke sa ātmānaṃ brahmasadasi pratiṣṭhitaṃ kurute

yadvanyo'mbhasā vāyunā jīvati sa śuddhena virajasā tejasātmānaṃ samanakti

brahmacāryadhītavidyaḥ kāmārto vā snāyāt vratāśaktaśca

gṛhasyo viraktaḥ karmaniṣṭho vanaṃ niviśet

vanyaḥ karmaśrānto dhyānaikacittaḥ saṃnyās'm niveśet

tataḥ kṣatravaiśyau dhanaṃ dhānyaṃ vastramauṣadhamupakaraṇaṃ vaddha
brāhmaṇebhyaḥ prayacchetām

vidyātapobhyāṃ saṃskāreṇa janmanā yo brāhmaṇaḥ sa sarveṣāṃ dānānāṃ
vanasyasaṃnyāsetaraḥ satpātram

yo'pāne prayacchati sa nayatyātmānamadho yo'pānaḥ pratigṛhṇāti sa ātmānaṃ
hinasti tasmānnāpānāp dadyānnāpānaḥ pratigṛhnīyāt

yadi na labhedvimṛśannanveṣayan janmanā saṃskāreṇa vidyayā'rogyeṇa
suvarcasā saundaryeṇa tapasā yuktaḥ pāpaṃ tadā janmanā saṃskāreṇa
vidyayā'rogyeṇa yuktaḥ syādyasmai prayacchedyayenamapi tayā janmanā
saṃskāreṇa yuktaḥ syāttasmai prayacchedyayenamapi tathā janmanā brāhmeṇa
yuktaḥ syāttasmai prayacchettasmāttā'brāhmaṇāya dharmārthaṃ dānaṃ
prayacchet

p. ६०)
etāni vā dharmārtha dānānyetāni yajjaladānaṃ yadaupadhadānaṃ yadannadānaṃ
yadanulepanadānaṃ yadvastradānaṃ yadabhayadānaṃ yacchayayādānaṃ dānāni
sarvaiḥ pratigrāhyāṇi sarvo dadyāt yadvānyatsukhakaraṃ prāṇināṃ
tattadabhilāṣibhyaḥ prāṇibhyo dadyādyadeṣāṃ dānānāṃ nitarāṃ yadicchati
taddadyāttasmai dattvā so'śnute paraṃ tasmādabrāhmaṇāya dānamavidhānaṃ
dadyādyasmānna pramādyati

abrāhmaṇebhyo vidhinā dānaṃ na prayacchedadhikaṃ ca

ātṛpteḥ prayacchedannaṃ jalaṃ yasmai kasmaicidyaḥ kaścit

tato gurvālayaṃ vrajedgurumabhivādayedyadi guruṃ na tatra vindedyatra
dṛṣṭapūrvaḥ syādgurustaṃ deśaṃ praṇamet

yadi guruḥ śiṣyavatsalaḥ syāccenmaṇikuṇḍale vastraṃ chatraṃ dārumayayau
carmamayayau vastramayayau vā pāduke daṇḍaḥ sauvarṇī
mālikāñjanaśalākodapātramaśva aiṇeyaṃ carma vaiyāghraṃ vā
eteṣvanyatamaṃ ciropabhuktaṃ svena tasmai śiṣyāya dadyātsa śiṣyastaṃ śirasā
dhāryāgārāntare sthāpyaṃ pūjayet

yaddadāti gurustadetadgurupratīkaṃ tasmāttatpūjayenna tena svayaṃ bhogaṃ
kurvīta

gandhākṣatapuṣpaireva tatpūjayetpraṇāmena ca

aśvasvarthavadupacāraiḥ pūjyaḥ

sarveṣāmabhāva uttarā dik pratīkaṃ tasmāttāṃ vandayet

sarveṣāṃ devānāmṛṣīṇāṃ gurūṇāmīśvaratmanāṃ jīvātmanāṃ
paramātmanaśca eṣā vai diguttarā pratīkaṃ tasmāttatsaṃpūjayedabhāve
yaṃ yaṣṭumicchettaṃ tasyāṃ yajet

pārānando vā rājanyaścaturaṅgiṇyā vā senayā yuktasturaṅgamāruhya
mṛgayāyai nirgacchedaraṇyaṃ praviśedyattapasvibhiḥ sevitaṃ syādyatra vā
teṣāṃ tapovatāṃ tapasā na tyaktahiṃsratvāḥ prāṇino jānāḥ syustasminnaraṇye ye
hiṃsrāḥ prāṇinaḥ syustānprāṇairviyojayecchastrairnāstraiḥ

ye manuṣyānhiṃsanti ta eva hiṃsrāsta evāgastkāriṇo yato vā manuṣyaḥ sarvebhyo
janmabhyaḥ śreyānetajjanmā puruṣa eva sarveṣāṃ janmanāṃ
samrāḍāsodbhaviṣyati ca samrāḍvartate ca bhūtānāṃ janmanā bhavyānāṃ ca
janmanāṃ paryadhitiṣṭhatyetatpauruṣaṃ janma puruṣa evedaṃ sarvaṃ
yadbhūtaṃ yacca bhavyamamṛtasya
devasyāpyetatparyadhitiṣṭhatyutāmṛtasvasyeśāno
yadannenātirohatītyetacchabdājjñāyate puruṣa evaitebhyaḥ sarvebhyaḥ
śreyān yasmātpūrvaṃ brahmavādina etameva pauruṣaṃ janma
vyadadhurvibhaktaṃ kuryuryaccāturvarṇyaṃ brahma caitadeva paryavatiṣṭhati / kiṃ
taccāturyarṇyaṃ pṛthak pṛthagyatpuruṣaṃ vyadadhuḥ katighā
p. ६१)
vyekalpayan / mukhaṃ kimasya kau bāhū kā ' ūrū pādā ucyete / uttamo
brāhmaṇo varṇastadavara kṣatrastadavaro veśyastadavara śūdro brāhmaṇo'sya
mukhamāsīdbāhu rājanyaḥ kṛtaḥ / ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāṃ
śūdro' ajāyata iti śabdātpauruṣamevātiricyate sarvebhyaḥ

hiṃsā pūrvaṃ vyākhyātā

yadi tiryagjanmānamanāgasa dhāvantameṇādika tiryagjanmā hiṃsitu dhāvati
yāvatta na hinasti tāvatta hiṃsaka prāṇairviyojayedityetena karmaṇā
ubhayorlokayorjayati yatta prāṇina jīvanta mokṣayati tenaihika jayati yatta krūra
hinasti tena svargaṃ jayati

bhakṣyasyāpi paśoḥ krūrasya mṛgayāyā hatasya māsa nāśnīyātpārānando
yadi māsamaśnīyāttadāya krūravān bhavati tasmānnāśnīyātpārānandaḥ

hiṃsrasya prāṇina prāśnīyādbhakṣyasya mṛgayāyā hatasya
samarpyeśvareṣvanyatamāya pārānando'bhakṣyo grāmyasūkarastasmādāraṇyo
bhakṣya ityavagamyata ityunmattabhairavaḥ

eṣā hiṃsrāṇā hiṃsā svargyā vā'pavargyā vā tāneva vā hiṃsrānkālyagre
balidānavidhinā valiṃ samarpayetkālyai yatkālyagre prāṇina chinatti tenāpi
svargaṃ loka jayati nāpavargam

yadāgaskāriṇaṃ hinasti pārānandastenāya na prāyaścittīyata iti kecit

ya kālyagre hiṃsito bhavati so'pi svargaṃ loka vrajati yāvantyasya romāṇi bhavanti
tāvanti saṃvatsarāṇi kālyagre hiṃsita svarge pratitiṣṭhati
pārānandaryadyanyastāvantyayanāni kālyagre'vidhināpi tāvato
ṛtūnagniṣṭome'pi tāvata

ya pārānanda kālyagre yatsaṃkhyākāṅgulena khaḍgena hinasti tatsaṃkhyākāni
savatsarāṇi svarge loke pratitiṣṭhati

yanmṛgayāyā hiṃsra prāṇina hinasti tadātmāna pāpebhyo'pati
dvijānvanasthāngrāmyānpaśūścaibhiravitaistrīnlokānjayati yadātmānabhavati
tadena loka jayati yaddvijānvanasthānavati tadāmuṣmika loka jayati
yadgrāmyānpaśūnavati tadbhuvarloka jayati tasmātta jighāsīyāt

ya prāṇī mṛgayāyā hiṃsito bhavati sa mānuṣa sampadyate

madhyāhna āplutyāpo vāsa paridhāyāṅkito brahmayajña nivartayedṛte
sayāsiśūdrābhyām

devānṛṣīnpitṝśca yajñasūtrī devatīrthenarṣitīrthena pitṛtīrthenopavīti nivīti
prācīnāvītī tarpayet

ṛco yajuṣi sāmānyatharvāgniraso brāhmaṇāni tadyāṇi(?)
kalpāmāya(?) nārāśaṃsīritihāsapurāṇāni
p. ६२)
sapurāṇāni yadṛco'dhīte paya-āhutibhireva taddevatāstarpayati yadyajūṃṣi
ghṛtāhutibhiryatsāmāni madhvāhutibhiryadatharvāṅgirasaḥ
somāhutibhirevamevarṣīn pitṝṃśca tarpayati tasmādevaṃ brahmayajñaṃ kurvīta
vidvānsa eṣa smṛtiyajñaḥ sa eṣa śabdayajñaḥ sa eṣa ṛṣiyajñaḥ sa eṣa
japayajñaḥ sa eṣaḥ svādhyāyayajña eteṣāṃ yajñānāmagniṣṭomādīnāṃ
mūrdhanyeṣa virājata eteṣāmeva samrāḍapi vā ṛcaṃ yajuḥ sāma vā
japedetasmādyajñāḥ pravartante etasmāddānāni pravartante daṇḍāścaitasmādeva
pravartante tasmādeva brahmayajñaḥ sarvebhyo garīyān

tatastarpayitvā gṛhānetya yadbrāhmaṇāya dadāti sā dakṣiṇāsya vā
yadṛpibhyastarpayati saivāsya dakṣiṇā sampadyate

pavitraṃ surabhi svādupākamannaṃ niṣpādya tadhaviryadagnau juhoti sa devayajño
yadagnāvabrāhmaṇe juhoti sa eva baliḥ sa bhūtayajño yapitṝnuddiśya
brāhmaṇapāṇau vāgnau jale pṛthivyāṃ vā havistyajati sa pitṛyajño
yanmanuṣyāndadāti vāgno manuṣyebhyo hanteti kiṃcinnikṣipatyannamayaṃ
manuṣyayajñaḥ sampadyate / tato gṛhānniṣkramya
cāṇḍālapatitanāstikarogipāyasebhyo'nādhebhyaśca śvabhyo'nnaṃ jalaṃ ca
bhūmo dattvā tathā dadyādyathā te susvādu prāpnuyurna pāsubhiravakīṇaṃ
syāttasmindeśe dadyādyasminnupabhoktṝnātapo varṣā vāto vā śītaṃ na
bhādheta // gṛhānetya pādau hastau mukhamadbhiḥ śuddhābhiḥ prakṣālya
samāgatān rogiṇo brahmakṣatravaiśyānsavandhibāndhavānmitrāṇi śūdrāśca
sabhojayan vubhukṣitān svayaṃ bhuñjīta

evameva vanyo vanyaiḥ

brahmacārisaṃnyāsināpanekamannaṃ pavitraṃ gṛhasthavanyābhyāṃ vā
snātakavidhurābhyāṃ vā varṇibhya āhṛtya bhuñjīyātām

snātakasya trayo vai yajñā brāhmaḥ paitro mānuṣaḥ

bhuktvā kālīṃ kālimantradīkṣitāḥ samarcayantyeke

tathaiva gāthāmudāharanti

upavāsapriyāsvīśā brahmaviṣṇuśivādayaḥ /
upavāsena bhaktānāṃ kruddhā bhavati caṇḍikā //
tasmādbhuktvā ca pītvā ca pūjayetkālikāmbikāmiti

tathaitāmapi gāthāmudāharanti

sāṃskārikaṃ bhojanāntaṃ nirvartyauvana snātaka /
dīkṣito dyarcayetkālīmayaṃ naityārcano nidhiriti

tathaitāṃ gāthāmudāharanti

daurgaiḥ kumārikā pūjyā lalitābhaktisaṃyutaiḥ /
suvāsinī bhavetpūjyā veśyā syātkārikāparairiti

p. ६३)
enāṃ gāthāmanyathaike pāṭhayanti

caturṇāmīśvarāṇāṃ tu bhaktairarcyāstu brāhmaṇāḥ /
suvāsinyastu vai śāktairāyudheyaistu khādiraḥ //
ālaṅkāraistu tadvarṇavarṇitāḥ puṣpajātayaḥ /
vāhanīyairvṛṣāḥ pūjyāḥ kiṃ vā tajjātisaṃyutāḥ //
kumārikā mahāvidyā bhaktimadbhistu pūjyate /
kālikāyai kumāri vā gaṇikā vāthavā bhavet

arcayitvā śiṣṭairiṣṭaiḥ sākaṃ svamatibhiranyamatirbhirvā purāṇāṃtahāsā *
* * * *? yantastiṣṭheyurāstamayādvā devatāgārāṇi
paribhramantaḥ

sāyaṃsandhyāṃ kṛtvāgnīnagniṃ vā paricarya bhuktvā nātitṛptāḥ
saṃviśeyuḥ

tata āyāmādabhyasanīyamabhyasanti

uttārya yajñasūtraṃ ca yathāsukhamanagnā nagnā
vopabarhaṇakaśipuṣūttarācchādanīyairmañce strībhirvā prajārthaṃ
viharantyanagnāḥ svapanti

eṣa sāṃskārikaśca kramo vyākhyātaḥ pārānandānām

prātaḥsmaraṇasnānāṅkanānīti vāmī
cetsandhyāstutikavacapaṭhanārcanajapasahasranāmapāṭhaguruvandanānyetāni
karmāṇi dīkṣitānāmakṛtāni pratyavāyadānyeteṣā karmāṇā dīkṣitānāṃ
maraṇaṃ gāḍhājñānaṃ vā'nadhyāyo nānyo'nadhyāyaḥ satradīkṣāntā
dīkṣā mahārogo veti caturmukhaḥ

vyādhyādhyanyatareṇāntaḥkaraṇāsvāsthyamanadhyāya
eteṣāmityunmattabhairavaḥ

pañcānāmakaraṇaṃ pratyavāyadaṃ
kavacādīnāmeteṣāmanadhyāyamīmāṃsā pūrvavaditi mahādevaḥ

arcanamantrajapaguruvandanānyetāni nityānyeteṣāmanadhyāyamīmāṃsā
pūrvavaditi śaktiḥ

pārānandānāṃ dīkṣitānāṃ nityāni kṛtānyabhyudayadānyakṛtāni
cetpratyavāyo neti janārdanaḥ

nityaṃ karmadvayaṃ nṝṇāṃ japaśca guruvandanam /
dīkṣitānā parānandamate puṇyaphalodaya iti bhāskaraḥ

bhūtaśuddhyādivarjanaṃ svārādhyatveneśvarabhāvanaṃ svātmanaḥ
pārānandatvabhāvanaṃ ca pārānandānāṃ dīkṣitānāṃ nityamityekadantaḥ

svayaṃ svasthaḥ śuciravyagramānaso vyādhyādhyanyatareṇa śucau deśe kāle
sveṣṭe sveṣṭadiṅmukhaḥ
p. ६४)
śraddhayā yukto yathākathaṃcitkṛtyaṃ nirvartayedbhuktvā'bhuktvā vā bhūsyo
vāsanastho jalasyo yānastho vā vāyusthastejastho vā sūryodayātpunaḥ sūryodayo
yāvattāvannirvartayedekadā sudhīrityunmattabhairavaḥ

āpatsvityetaditi digbhairavaḥ

vābhyuttarayorityākāśabhairavaḥ

kavacasahasranāmapāṭhau vaivamiti kālabhairavaḥ

smārtena vidhinā dakṣaḥ samarcayettāntreṇa vābhyubhayoranyatareṇauttaraḥ
śrautena vidhinā sarve

vā smārtena tāntreṇa śrautena svopakḷptena nityaṃ yaḥ samarcate so'cireṇaiva
devatāṃ paśyati śrautatāntrasmārtasvopakḷpteṣūttarottaraḥ kanīyān

yathāyathā naityaṃ nirvartayati jīvastathātathā sāntaṃ parigṛhṇāti

pratīkaṃ dvidhā divyamadivyaṃ ca

sarvabhūtarutajñāḥ siddhāstadanyathā ye te tvasiddhaḥ

siddhaiḥ pratiṣṭhāpitaṃ divyaṃ tadanyaiḥ pratiṣṭhāpitamadivyam

upalakāṣṭheṣu pārānando'pi devatā pūjayedityeke

divye vā'divye pratīke pārānanda āvāhanavisarjanābhyāṃ rahitaṃ pūjanaṃ na
kuryāt / kurvanyāpīyānbhavati pārānandaścyutaśca bhavati /
pārānandāttasmādāvāhanavisarjanābhyāṃ rahitaṃ pārāndandaḥ pūjanaṃ na
kuryāt

yatraikasminvahavaḥ pārānandāḥ pūjitāro bhavanti tatrāpyāvāhanaṃ visarjanaṃ
ca pṛthak pṛthakkuryuḥ

yatra bahavaḥ pūjakā bhavanti pārānandāstatraikenāvāhitaḥ sarvairevāvāhito
bhavatyekena visarjitaḥ sarvaireva visarjito bhavatītyunmattabhairavaḥ

kānicitpratīkānyāvāhiteṣu daivateṣu teṣu pūjyāni sampadyante visarjiteṣvavandyāni
kāniciddevatānāmāvāhanātprāk paścādapi visarjanāt vandyāni pūjyānītyevaṃ
bahuvidhāni pratīkāni bhavanti

nivedako dvividhaḥ

sādhakaḥ siddhaśca

svādvannādyupacārānicchati yairahaṃ devatāmupacariṣya ityata icchati sa tato
devatopabhuktamucchiṣṭaṃ bhuṅkte sa siddhaḥ

manasā svādvannādikaṃ svayaṃ bhoktumicchati vācā devatārtha vadati vā
devatālayaṃ samājotsavadarśanārthaṃ vrajati prasaṅgena devatāṃ paśyati vācā
devatārtha vadati kāyena
p. ६५)
praṇāmānvidadhāti yathā vācā vadāmi kāyena karomi tathāhaṃ kadā syāṃ
mamānurāgaḥ syāddevatāyāmiti manasecchati tavānurāgo mayi sampadyatāmiti
vācā devatā prārthyate yena sa sādhako'cireṇaiva siddha sampadyate

ekasyā śāligrāma-śilāyāmekasyā devatāyāmāvāhitāyā visarjanātprāk
nānyasyā devatāyā āvāhanaṃ pūjanaṃ ca jāyate

arcaneṣvanyatamena nityamarcayet

viśeṣārcanasyākālaṃ vakṣyāmaḥ / satyaṃ dainadinaḥ pralayaḥ khaṇḍapralayo
mahāpralayastatrādau tapoloke dvitīya aiśvare loke tṛtīyena kutracitsatyaṃ tretā
dvāparaḥ kaliḥ saṃvatsara idvatsara ilāvatsara parivatsaro'nuvatsara
uttarāyaṇādyuttarāyaṇānta uttarāyaṇaṃ dakṣiṇāyanānto vasantādigrīṣmānto
varṣādi śaradanto hemantādi śiśirāntaścaitrānto vaiśākhādirjyeṣṭhānta
āṣāḍhādi śrāvaṇānto bhādrapadādirāśvināntaḥ kārtikādirmārgaśīṣrāntaḥ
pauṣādirmāghāntaḥ phālgunādi śuklapakṣānta kṛṣṇapakṣādi kṛṣṇapakṣe
(skandasya) ṣaṣṭhī vighneśasya caturthīti kecidicchanti navamī
śakterdaśamī viṣṇorekādaśī śivasya dvādaśī sūryasya saptamī brahmaṇaḥ
parva sarveṣāṃ / kālikāyāḥ kārtikyamā daśamī ca eteṣu samarcayan
etadanyatame vā sarvairevāmīṣṭhairviśiṣṭho bhavati roganāśo raṇajayo
vastrānnapānahiraṇyadhanalābha ārogyaprāptistaraṇīnāṃ sundarīṇāmarugṇānā
premasampattirmaithunāya vāmyauttarayorviśepārcanakālo'yaṃ
sambhārasampattiḥ sarveṣā
devatāpratīkaprāptiruttamatīrthaprāptirgaṅgāyamunayoḥ saṅgamaḥ
sukṣetraprāptirutpātopaśamanaṃ satīrthyānā samatānā samārgāṇā savarṇānā
svagotrāṇāṃ sasaṃskārasutrāṇā savedānā sopajīvikānā sadaivataireva
yathāvidhāna vā viśeṣārcanā niveśya premṇā samāgamasampattirgrahaṇa
candrasūryayo / sūryagrahaṇāccandragrahaṇa viśiṣyate / viśeṣārcanaṃ prati yadā
rucirudetyādityavāra ādityasya śivasya somavāraḥ śaktermaṅgalavāro
viṣṇorbudhavāro brahmaṇo bṛhaspativāro gaṇeśasya śukravāro kapālinaḥ
śanivāro mahākālyāśca mahārātra upa kauśikyā udite brahmaṇaḥ sagava
sūryasya madhyāhnaṃ śivasyāparāhṇo vighneśasya mahākālyāśca sāya
viṣṇoranudite mahārātrādūrgha sarveṣāmityeke viśeṣārcanasambhārasampattiḥ
sarveṣāmeke viśeṣārcanasya parvakālo vyākhyātaḥ

viśeṣārcanaṃ vakṣyāma

naityārcano vidhireva viśeṣārcana / viśiṣṭe kāle'rcana kṛtaṃ tatkṛtaṃ
tatkṛtākṛtaṃ tasmāttadviśeṣārcanamiti kecit

naityārcanābhinnaṃ viśeṣārcanamityeke

atha śuciḥ kṛtapūrvakālakriya udaṅukho yathecchadiṅmukho vā
uktakālānyatame
p. ६६)
viśeṣārcanasya same śuco deśe sāmayikaiḥ samamācānto dīkṣākrameṇa
jyeṣṭho jñātavidhistadanusraganulepanaḥ syāt

svavarṇāśramāmyāmapi śreṣṭhaḥ syādityeke

devatāmāvāhyāsanaṃ dattvā prakalpya pādyādīnupacārānsamarpyānyaiśca
manoharaiḥ paricarya haviḥpratipattiṃ kṛtvācāntāḥ puṣpāñjaliṃ dadyuḥ
so'gnimuktavatparicarya paricaredvā sutaṃ samaṇḍalamabhyarcya praṇamya
visarjayet

viśeṣārcane'to'dhikena vidhinā yaṣṭumicchannāmnāṃ sahasreṇa
kālāgnāvekaikāmāhutiṃ hutvā vā hotavyaṃ svāhāntaiḥ
praṇavādyaiścaturthyantamadhyaistairāhutisahasraṃ juhuyāt

viśeṣārcanaṃ brāhmaṇānyāḥ kārayeyurbrāhmaṇena dīkṣitena haviḥpratipattiṃ
puṣpāñjaliṃ stavaṃ natiṃ svārādhyatvena bhāvanaṃ dāso'smīti nivedanaṃ svataḥ
kuryuḥ vipre mukhyasāmayiktavṃ tatsaṃbhavati tasminkenāpi nānubhavitavyaṃ
kṣatreṇa veśyena śūdreṇa pūrvaṃ brahmāṇaṃ viṣṇuṃ devatāṃ pūrvaṃ
viśeṣārcanena vidhinā caipyanbrāhmaṇān kṣatrānvaiśyān śūdrāndevān
tiraśraḥ sarvānetānprakalpayetsāmayikīti sarve viṣṇuṃ
devatāmāvāhayanto'bhavansā devatā'gatā te tāmabruvan gṛhāṇedaṃ
gṛhāṇedamiti sa viṣṇustebhyo'kupyat kiṃ sarvairevārcyate viśeṣārcane
ekenārcane'sminmurayasāmayakena bhavitavyaṃ tasmānnaitadviśeṣārcanaṃ
yasmānnaiko mukhyaḥ sāmayiko bhavadbhiḥ kṛta itthamādāya tasya
viṣṇorvacanaṃ te sarve bhaktāḥ saṃsāraviraktāḥ saktāḥ pādāmbuje viṣṇoḥ
śrutibhyāṃ te svinnāḥ kimasmābhirajñātavidhibhiriti te'stuvan
tānhasannevābhyuvāca viśeṣārcane murayasāmayikaṃ kṛtvaikaṃ viśeṣārcane
bhavitavyaṃ tadanukūlairyathāvidhānaṃ yattenārcyate sa sarvairarcito bhavati
tasmādvarṇāśramābhyāṃ dīkṣākrameṇa ca vidyayā tapasā ca yuktaṃ
śreṣṭhaṃ mukhyaṃ sāmayikaṃ kuryājjanmavidyātapa
āśramadīkṣākrameṇa śreṣṭho bhavatyekenottareṇa nyūno'dhamaḥ pūrveṇa
pūrveṇetyeke / tadetanmukhyasāmayikasya mukhyasāmayikatvaṃ
yannityārcanānyamarcanaṃ vidadhāti tadviśeṣārcanaṃ sampadyata iti vighneśo
viśiṣṭe kāle yatkriyate tattaditi sūryāṃ viśiṣṭena saṃbhāreṇa yatkriyate tattaditi
bhairavaḥ sa mukhyasāmayikairyatkriyate tattatsarve'numanyante evo vā
tannivartayediti śaktiranekaiḥ kṛtaṃ viśiṣṭe kāle viśiṣṭaiḥ
sambhāraistattannityārcanaviśeṣārcanābhyāmanyad yattasāmānyārcanamiti
caturmukho viśeṣārcane samukhyasāmayikāḥ samarcayeyuriti sarve'numanyante
tadetanmukhyasāmayikasya mukhyasāmayikatvaṃ tebhya ityuktvā virato viṣṇuste
brahmāṇaṃ mukhyasāmayikaṃ kṛtvārcayeyurviṣṇuṃ tasmānna
kaṃcidīśvaramamukhyasāmayikā viśeṣārcanenārcayiṣyanto'rcayeyuḥ

āvāhanāsanapādyārghyamlānālaṅkārādyairarthapadupacaraṇaṃ
dakṣo'nyaścenmadyaṃ mudrā stutikaraṇaṃ havi svīkaraṇaṃ maithunaṃ rahasi
śaktibhiḥ sāmayikaiḥ samaiḥ samābhirviśeṣārcanaṃ pravartane
p. ६७)
tṛptyānande manuvimarśanamagneragnīnāmutsarjanaṃ pradakṣiṇīkaraṇaṃ
puṣpāñjalinivedanaṃ sarvasukṛtaṃjanivedanaṃ
dhyānānusandhānamaparādhakṣamāpanaṃ dāso'smīti nivedanaṃ
svāmīṣṭasākṣātkārayācanaṃ sarvaiḥ kāryaṃ maṇḍalārcanaṃ ca visarjanaṃ ca
mukhyasāmayikena

yathā vā kāmayīta tathā sāmayikairbahubhirviśeṣārcanaṃ vidadhīta ceddakṣo'nyo
madyairmaithunaiśca

mahatā prayogeṇārcanaṃ kartumicchannāmnāṃ sahasreṇābhiṣiñcedyathartuṃ
śītena vāriṇā kavoṣṇenoṣṇena

tato'nyaṃ yadi vā mahāntaṃ prayogamicchecceddevamabhiṣicya gandhenālipya
tamevaṃ puṣpairarcanamakṣatairvetyeke

tato'nyaṃ vā mahāntamīheccetpuṣpairabhyarcyaivaṃ stuvīta

tato'nyaṃ mahāntamicchecceddevamevamabhyarcya stutvā kālāgnāvevaṃ
hutvā'yudhālaṅkāraśaktiśaktyāyudhālaṅkāraśaktivāhanālaṅkāreśvaravāh
aneśvaravāhanālaṅkārebhyo mūlamantreṇa digagnau hutvā
śatamīśvarabhaktebhyo mūlamantreṇākāśāgnau daśa hutvā samasya pṛthagvā
juhuyāt yadi samasya juhuyāduttarayognyorekāmekāhutimityeke vā sraci tathā
gṛhṇīyādityeke

yadi kāmayīta paśunāhaṃ yaja iti gaṇeśāya mūṣakamālabheta sūryāyāśvaṃ
viṣṇave śikhinaṃ śivāya vṛṣabhaṃ śaktaye siṃhaṃ vyāghraṃ hiṃsraṃ vā
bhairavāya svānaṃ brahmaṇe haṃsaṃ manoharaṃ pakṣiṇaṃ vā

etebhyo na stryālabhyata iti brahmavādino vadantītyekeabrahmavādinaḥ
stryapīti

ākāśāgneruttarato yūṣaṃ niveśya viśeṣārcanena hutvā mahatālpena vā
prayogeṇa vaiṣṇavaṃ paśuṃ pītena śaivaṃ śvetena sauraṃ gāṇapaṃ śāktaṃ ca
raktena kāpālaṃ śvetena kṛṣṇena vā vāriṇā plāvayatyamukāyai devatāyai tvā
juṣṭamāplāvayāmītyāplāvya tathaiva raśanayā'mukāyai devatāyai tvā juṣṭaṃ
pratibadhnāmīti pratibadhyā'mukāyai tvā juṣṭaṃ prokṣāmīti tathaiva tena vāriṇā
saṃprokṣya tathaiva tābhiradbhiramukāyai devatāyai tvā juṣṭaṃ pāyayāmīti
pāyayitvā ākāśāgneḥ paścātpātrāṇyāsādayanti bahirṣi dakṣiṇe bhāge
dadhisarpiṣoḥ pātraṃ dugdhapātraṃ sarpiṣaḥ pātra etāna caṣakān
saṃsthāpitānsaṃprokṣya saṃśodhya colmukaṃ parigṛhya
tasmādagnestriramukāyai devatāyai tvā juṣṭaṃ paryagnikaromīti
paryagnikṛtvolmukaṃ nir-ṛtyāṃ tebhyo nirasyati ye vāsya vighnakartāro ye
yāsyotsityai anudhāvanti paripīḍayanti paramārthopaviṣṭāstebhya evamulmukaṃ
nirasāmīti nirasati mukhyasāmayikaḥ so'nupadravaḥ sampadyate tasmādevaṃ
nirasedyadulmukaṃ nirasati taddhiṃyaḥ sampadyate
tasmānnirasyopaspṛśettattadvarṇena tilakaṃ kuryāttasya paśormāle'mukāyai
devatāyai tvā juṣṭaṃ satilakaṃ karomīti mukhyaḥ sāmayika udīcīṃ
padayannudatiṣṭhan juhuyādādadyācca sruveṇa sruci
p. ६८)
gṛhṇāti prathamātpātrādamukāye svā juṣṭaṃ gṛhṇāmīti
havirgṛhītvā'mukāyai devatāyai ayaṃ paśuḥ snāpitaḥ svāheti srucā hutvā
tasmādeva pātrāttathaiva gṛhītvā'mukāyai devatāyaṃ ayaṃ paśurbaddhaḥ
svāheti hutvā dvitīyātpātrāttathaiva gṛhītvā'mukāyai devatāye ayaṃ paśuḥ
prokṣitaḥ svāheti hutvā tasmāttathaiva gṛhītvā'mukāyai devatāyai ayaṃ
paśurāpyāyitaḥ svāheti hutvā tṛtīyātpātrāttathaiva gṛhītvā'mukāyai
devatāyai ayaṃ paśuḥ paryagnikṛtaḥ svāheti hutvā tasmādeva pātrāttathaiva
gṛhītvā'mukāyai devatāye aya. paśustilakitaḥ svāheti hutvā śeṣāṇi havīṣi ekaḥ
sāmayikaḥ sruveṇa trayaḥ sāmayikāḥ pātrairanvālabdhvānyaiḥ
sāmayikairmukhyasāmayikaḥ srucā viśvebhyo devebhyaḥ sviṣṭakṛdbhyaḥ
svāheti taṃ paśumuttarata utsṛjanti e vā taṃ
paśumutsṛjantyantyannajaladānaraibhayadāneste sarve vrajantyuttamāṃ gatiṃ
sāhasro'pi rājā utsṛṣṭebhyaḥ paśubhyo'nnaṃ jalaṃ
prayacchannabhayamuttamāṃ gatiṃ jagāma / ye vā paśumutsṛjanti ta āmanaḥ
pāṣmānaṃ dhunvanti ye'pi tatsahāyāste'pi ye havīṣyaśnanti ta uttamāṃ gatiṃ
gamayantyātmānamevaṃ paśuṃ paśūnvā samasya pṛthagvosṛjet śiṣṭā
āhutīḥ sarvairhutvā śeṣaṃ samāpayīta

evaṃ paśuyāgaṃ nācaredvidvānpārānandaḥ

ekadaivācaredityeke

sāttviko vai rājā evaṃ paśuyāgairayajattāṃ devatāṃ ā'travīnmāṃ
yaṣṭumīhejjaḍaireva padārthairmājaḍaiḥ citsaṃvaliteryajasva yasmādvā dhyātā
cidrūpo dhyeyaṃ cidrūpaṃ dhyānaṃ jaḍa evaṃ yajanaṃ jaḍaṃ yaṣṭā cidrūpo
yajanīyā cidrūpā evaṃ tapastapasvī tapastopyā tasmādya enaṃ kramaṃ
vyutkramanti te pāpairyujyante tasmānnājaḍairmāyajasva tasmādeva
brahmavādinaḥ pārānandāḥ mahyaṃ hiṃsraṃ baliṃ chittvā rudhiraṃ jaḍaṃ
prayacchanti tato'haṃ tuṣyāmi tacchirolomajena dhūmenāhaṃ hṛṣyāni
tasmādevaṃ yajasvetyukto rājā badhyavadhaiḥ pārānandeḥ pārānando rājā tāṃ
kālīṃ yajanjīvanmuktiṃ jagāma tasmātpārānando vidvānaṃtatrācaret

atha vāmī mahāyāgena yaṣṭuṃ kāmayīta cet pāśukavarjaṃ gāyatryaiṣa
ṣaḍāhutīsnutyā devatāyā juhoti unmukaṃ nirasya pātrāṇyāsādayati prathamaṃ
pātraṃ śukraśoṇitābhyāmāpūrya dvitīyamāsavaistṛtīyaṃ mudrayā sarpiṣā vā
tadutpattiṃ vakṣyāmaḥ surūpāmarogāṃ mañjulamāyiṇī yauvanoddhatāṃ
sugandhatailonmardanābhyāṃ kaṣoṣṇenoṣṇena snāpayitvā vā'bdaivatena sṛcena
saṃprokṣya vasā uṅāraiḥ śobhitāmānīya tasyā upasthe'nantaragarbhau
prādeśamātrau kuśau nāmyagnau pāṇinācchādya tadupasthamaṣṭottaraśataṃ
japenkāmabījaṃ candrabīja sveṣṭeśabījaṃ yadyasyā devatāyāḥ kāmayīna bījaṃ
tattasyā nāmnaḥ prathamākṣaramanusvāreṇa yuktaṃ bījaṃ tasyāḥ sampadyate eṣa
ekākṣaro madya etadbījaṃ yasmādyadāka unena devataiṣākalitā bhavati
tasmādevaṃ bījamuddejasvā tayā rahasi saṃgamya śukraṃ yonāvevottārayan tathā
maithunaṃ kurvīta yathā tasyāḥ śoṇitaṃ pūrvamuttarettataḥ śukranuttārya
yonāveva susyasāmayiko'nyo yā kurvīta yo dṛḍhaḥ syāttato
maithunakṛdgṛhṇīṣva
p. ६९)
gṛhṇīṣveti trirbrūyādukte tena mukhyaḥ sāmayikoaṇyo vā sruveṇa
gṛhītumudyuktaḥ sangṛhṇāmigṛhṇāmīti trirbrūyādyadyanyaḥ sāmayikaḥ
syānmukhyaḥ sāmayiko gṛhāṇeti trirbrūyātsruvaṃ nidhāya varhiṣi punastena
sruveṇājyaṃ pātre gṛhītvā sruvaṃ nidhāya śukraṃ madhyamāṅgulyottārya
caṣake tathaiva śoṇitamuttarayet / yadi pumānadṛḍhaḥ syānmaithunena
śoṇitamudbheditumasamarthastasminneva yonimaṇḍale raktacandanaṃ nikṣipya
taduttarayedyadi vā sā rajasā plutā syādvastreṇa tadrajo gṛhītvā caṣaka
uttāryābhidhārayet yadi vastraṃ tajjalenāplāvya tadraktaṃ jalaṃ vā

etayoranyatara auttareyo vidhiḥ

amukāyai devatāyai svāheti prathamāyudhamuhyaivaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ
caturthaṃ pañcamīṃ juhotyamukaśaktimatyai devatāyai svāheti
ṣaṣṭhīmamukavāhanāyai svāheti ṣaḍāhutayo bhavanti śeṣaṃ pūrvavat
yathārcanaṃ yuktaṃ manyeta tathāyukto'rcayetsamyakbhaktaḥ
svopakḷptena vidhinā yato bhaktiyogaḥ kāraṇaṃ devatāhlādāya tasmāt

ādhyā vyādhyā vepadasvastho nityanirvartanaṃ na nirvartayet

yathā yukto yāvatībhiḥ śaktibhiḥ kāmayīta tāvadbhiḥ sāmayikaiḥ
saṃbhāraiśca pūjābhiḥ pūjayīta

satreṇa yaṣṭumīhanmahārātre upasyudite vā sarvaiḥ svānītaiḥ saṃbhārairekaṃ
pratīkaṃ pratīkaṃ pūjayanti āvāhanaṃ visarjanaṃ ca teṣu sātrikeṣu parasparaṃ
vṛteṣu eko mukhyaḥ sāmayiko bhavati sa eva kurute sātrikāḥ sarva pṛthak
pṛthak anyatsarvaṃ kuryurnetyeke sātrikāṇāṃ ye upasāmayikā bhavanti
viśeṣārcane yatsāmayikāḥ kurvanti tadatra satre upasāmayikā ācaranti
nopasāmayikairvihīnaṃ satraṃ bhavatītyeke sarvānsarve vṛṇanti yā
yuṣmākaṃ upāsyā sā mamopāsyā yasyā yūyaṃ upāsakāstasyā
ahamupāsakastasmādahaṃ yuṣmānsopasāmayikān sātrikānamūnvṛṇa iti
mukhyasāmayikastānvṛtvā te paṭhanti vṛtā yā tatropāsyā sā'smākamupāsyā
yasyāstvamupāsakastasyā devatāyā vayamupāsakāstasmādvayaṃ tvāṃ sātrikaṃ
sopasāmayikaṃ mukhyasāmayikaṃ vṛṇuma iti mukhyasāmayikaṃ te vṛtvā
mukhyasāmayiko vṛtaḥ paṭhati yasmādyūyaṃ satraṃ prārabhatha tasmādahaṃ
mukhyaḥ sāmayikaḥ sopasāmayiko yuṣmākaṃ mukhyasāmayiko'haṃ mānuṣaḥ
evaṃ te sātrikā vṛtā japanti yasmāttvaṃ satraṃ prārabhasi tasmādvayaṃ te
sātrikāḥ sopasāmayikā vayaṃ te mānuṣā iti vṛtvā prārabhanti
yāvantīccheyurvarṣāṇyayanāni yāvato
ṛtūnmāsānpakṣāndivasānprātarādikālāṃstāpasu pūjābhirvidadhyāttatsatraṃ
yadeko'rcaka āvāhayati visarjayati cānye samarcakā bhavanti yathādiṅmukhā ye
sāmayikā upasāmayikārcanasatriṇo murayasāmayikaśca satrī na te
sāṃskārikamaiśvaraṃ yā nityanivartanaṃ kuryurna mutramutsṛjeyurna purīṣaṃ
na nidrāṃ kuryurna nidhunībhūtāstribhirabhibhaveryurna bhakṣaṃ bhakṣayeyurna
pānīyaṃ pibeyuretānyanyatamamarcane sagnī kṛtvā kṣamāpanāya
p. ७०)
devatāyāḥ pādau hastau mukhaṃ prakṣālya dvirācamya
devatāmūrdhanyaṣṭāvañjalīnpuṣpāṇāṃ vikiredapyekasya puṣpasya vā
hastābhyā pāyubhyāṃ netrābhyā yañca kilbiṣaṃ akṣaiśca manasā kṣudhā
tṛṣṇayā nidrayā jihvayā dantiastātsarvaṃ nidāmi
puṣpavikiraṇaistasmāttatsarvaṃ kṣamasva kṣamasva namonama
ityetatprāyaścittaṃ / prārabdhe satre na praviśantyanye indriyavikalāḥ
kurūpāścāyuvānaśca bhaktimantaḥ praviśantyeke satrāntargatā na
nirgacchanit ṛte ādhivyādhibhyāmasvāsthyādāsamāpteḥ satrasyā
kāśāgnau etāmāhutiṃ hutvā satraṃ me samāptamabhūtsamāptaḥ kāmo me
samāptikartre namonamaḥ sarvaṃ sviṣṭaṃ suhutaṃ suyaṣṭaṃ karotu madhye ya
vighnāste ye tebhyo nirgacchantu dūraṃ sviṣṭakṛtegnaye svāheti satrī
satrānnirgacchettasmin gate satriṇo juhvati daśānvārabhdā anyaiḥ / mukhyaḥ
sāmayiko vā sviṣṭaṃ hyekena nyūna bahubhirvā tatsviṣṭaṃ bhavatu svāheti
havirmātrāśanā vāminaśca cecchaktimaithunānandā jitendriyā
muṇḍanākāriṇo'snānā īśvaraparā mantrajapaparā arthavadīśvaropacāraparā
nirāśiyo nirabhivādanā nirāliṅganā bhagavaccihnacihnitā
devatocchiṣṭāmṛtaparā bhaveyuryā devatāṃ yaṣṭumiccheyustadvaya
saṃvatsarasaṃkhyātaiḥ sāmayikaiḥ śaktibhiśca tato'dhikairadhikābhiśca
prārabhyate satra na nyūnairnyūnābhirna nyūnābhirityeke adhikābhiśca
surānandaḥ satraṃ prārabhya devatā
visarjayedāsatrasamāpterityetatsātrovidhiretatsātrā parātmana īśvarātmāno
bhavantīśvarātmanāmaiśvarā jīvātmāno brahmavādino bhavanti sātrikāḥ

yadi satre'pakṣīyeta mukhyaḥ sāmayika sāmayakānyatama
pūrvavanmukhyasāmayikatvena varaṇaṃ yadudakakumbhaṃ ninayitvā
mārjayantyātmānameṣo'tramṛthaḥ

samāpte satre yāvantaḥ sātrikā niṣedhāste'pratiṣiddhā bhavanti

athotsavavidhiṃ vakṣyāmaḥ

autsavena vidhinā devatā samarcayansakalapyāgārāṇi citritāni rañjitāni kārayet

gajāśvaveśyābhiralaṅkṛtābhiḥ sthitābhirāgāradvārāṇyalaṅkṛtāni
kārayet / dundubhyādivādyaiḥ stutigoṣamukhaiḥ sugāyakaiḥ nagneḥ
śiṣṭoditakāryakarai śūdraiśca dvitīyakakṣāyā svalaṅkṛtaiḥ
śastrodyatabāhudaṇḍaiḥ kṣatraiḥ svalaṅkṛtaiḥ
svalaṅkṛtābhirveśyābhiryauvanoddhatābhiryajamāno brāhmaṇaiḥ
kṛtasvastyayanaḥ kṛtamuṇḍanaḥ kṛtābhyaṅgasnānaḥ svalaṅkṛto
brāhmaṇa snātamakṛtavivāhaṃ tyaktabrahmacaryaṃ utsavārthe ṛtvijaṃ
vṛṇute utsatrārhta ṛtvija tvā vṛṇa iti / sa vṛto japedīśvarātmaṃstava
dāso'hamiti navākṣara mahāmanuṃ nava vā ete arṇavāstasmādeṣa navārṇavo
yadīhedyaṃ devamarcāmastanmanumiti etaṃ jānīyādvā / īśvarasya
prathamikavacanaṃ saṃbudhya taṃ caturakṣaraṃ nāmoheccheyaṃ
pūrvavattannavārṇavaḥ sampadyate / eṣa catuṣpādo
mantraścatuṣpāddharmastasmādya enaṃ vācoccarati
p. ७१)
sa catuṣpādaṃ dharmameyātmani dhatte / yadadhyayanaṃ yajanaṃ dānaṃ
daṇḍaścaite catvāro dharmasya pādā yaccatvāri vā etasya padāni taccatvāra eva
vargāḥ catvāro vā ete yogāstasmādya enaṃ vācoccarati sa caturo vargān
yogānevaivātmandhatte / eṣa vai sarvasampādako mantrastasmādeṣa
catuṣphalo'yaṃ cāṇḍāleṣvapyupadeśyaścāṇḍālācāpi parigrāhyo nāsya
mantrasya dānādānābhyāṃ guruśiṣyāvubhau sampadyete
tasmānmahāphalo'yamabandhano mantraḥ yadasya grahaṇecchā sā'sya dīkṣā
yajjapo maunena sā ahiṃsā yasya śikṣā śucinā vā'śucinā yatra kutracittattapo
bhavati sa vṛto japtvainaṃ bhavati / yajamāno nāpitaṃ śiṣyānmuṇḍayainamiti /
yadyasya mārdavena lomāni yuktāni syurasya cedbhuyugaṃ pakṣmaromāṇi
śikhāṃ varjayansarvagātrāṇi muṇḍayellomāni pūrvaṃ śmśrūṇi
paścātkeśānnakhāni tato muṇḍa evaṃ yajamānavat snānādi
sarvadevatāyāstadiṣṭāyā viśeṣārcanamārabheta / yajamāno
jivānarthavatparicaredvastrajalagandhapuṣpamālābhiryathāsambhavaṃ
mānasatkārairyathāyogyaṃ viśeṣato brāhmaṇānsuvāsinīḥ kumārikāśca yāme
yāme viśeṣārcanaṃ kārayet vā sāyaṃ prātarvā
prātarmadhyāhnasāyaṃniśītheṣu

vāmī sarvamuktavattribhirmantrairarcayedityeva viśeṣaḥ

sarve'dhikṛtā yato'to dīkṣitā bhagavaducchiṣṭaṃ vāminaḥ krameṇa
vyutkrameṇa vā yathecchaṃ pibanti bhuñjanti viharanti strībhiranyonyaṃ ca

vāmānāṃ ca grahaṇamantrāḥ

idaṃ pavitramamṛtaṃ gṛhṇāmi bhavabheṣajam /
paśupāśasamucchedaṃ kāraṇaṃ bhairavoditamityādyasya

īśocchiṣṭāmimāṃ mudrā hārdasantāpanāśinīm /
gṛhṇāmi harṣajananīṃ bhojyasambhārasambhṛtāmiti dvitīyasya

gṛhṇāmi pramadāṃ divyāṃ pramattāṃ yauvanānvitām /
sarvadānandahṛdayāṃ matsādhanavidhāyinīmiti
kāmapatnyarthapatnyanyatarām

gṛhītvā mānasakṛtpuspāñjalīnprakṣipanti prakṣepayanti vā devatāpratīke

pratyarcanamāvāhanavisarjane syātāṃ / netyeke satravat

utsavānte ṛtvijaṃ dakṣiṇābhistoṣayet

atha balidānavidhiṃ vakṣyāmaḥ

dvividhaṃ balidānam

chedanamutsargaḥ

chedanaṃ rājñā samarthena vā

śastreṇa vaghyā ghātanīyāstvaparādhinaḥ

p. ७२)
trayo vā ete lokāsteṣu tisro vā yonayasteṣūttarottaro jyāyāntāsūttarottarā jyāyasī
tasmādeṣa mānuṣo vadhyo devatāyi apakaroti / yo mānuṣo yathā paśava
apakarotītyete vadhyāstasmādbalau vadhyāḥ

yasmādvā daṇḍo dharmapādastasmādetena pracaranti brahmavādinaḥ svargasya
lokasya jityai

ye vā tapasaiva nigṛhṇanit daṇḍena daṇḍayantaḥ prāṇinasta ānantyamaśnuvanti
tāpasā ityeke

hiṃsā dvividhā

udyogahiṃsā prāsaṅgikī hiṃsā ca

prāṇinā viyogāya dehena karma kurute yatsādyā

taditarā dvitīyā

yathā vā yadagnau prakṣipati kāṣṭhādikaṃ tadantargatā jīvā hiṃsitā bhavanti /
yadayaṃ necchati prāṇairviyoktuṃ tāṃ na tatprāṇairviyoktuṃ tānkarmācarati /
karmācaranneva te prāṇairviyuktā bhavanti / tasmādeṣā prāsaṅgikī / tiṣṭhatā
vrajatāsīnena śayānena dvitīyayā hiṃsayā pāpaṃ nāpnoti nābhyudayaṃ ceti
parānandaḥ

taditarāyā devatāyā balidānādanyatra ca hiṃsanpāpamāpnoti

baliṃ prayacchanhiṃsrān śastreṇa hiṃsannānantyamaśnuta iti surānandaḥ

atha balidānavidhiṃ vakṣyāmaḥ

snāto'laṅkṛto devatāmabhyarca devatāpurataḥ puruṣamitā bhūmimapahāya
yathoddeśaṃ vā tatra gartaṃ khanitvā taijasaṃ taditaraṃ vā stambhaṃ sa
yāvānbhūmyūrdhva syāttāpantameva loṣṭaiḥ kāṣṭhairaśmabhiḥ
paṅkilābhirmṛdbhiśca taṃ saṃpūrayedyathā sa stambhaścālito na syādanyatra
utkhananāt

śāṇīyaṃ rajjuṃ dṛḍhāmānīya tayā baliṃstambhaṃ saṃbadhya
gandhākṣatapuṣpaiścaturṣu sthāneṣu stambhamanena hiṃsrasya
paśordevasālokyāyai gatyai tvāmalaṃkurvaṃ ayamamṛtasya mṛtyorbhayaṃ
palāyate tvamenaṃ susthiraṃ kṛdhi amṛtena yaśasā dīptyā
niyojayeyamavihvalaṃ kurviti stambhamalaṅkṛtya praṇayitaṃ sukṛtasya
panthānamārohayainamiti rajjuṃ gandhākṣatapuṣpairalaṅkṛtya tayā puruṣaṃ
kaṇṭhe badhvā plāvitaṃ sarvamutsṛjya paśuhomavaddhomo'tra viśiṣṭaṃ
prāṇaviyogānantaraṃ ghātahomo'tra kṛtākṛto homaḥ sa rājā prāṇairdaṇḍyān
viyojayannamṛtamaśnute dvipādāśca catuṣpādāśca paśavaḥ paśuṃ
puruṣamarcanāviśiṣṭena gandhena yadenaṃ lipati śirasi grīvāyāṃ
khaḍgaprahāraṇīye kaṇṭhakūpe hṛdi yāddhostadenaṃ vahistaḥ śucimeva kurute
puruṣaṃ nagnamārdravāsasaṃ śuṣkavāsasaṃ vā prāṇairviyojayetkhaḍgena
yasmādayaṃ yonernagaḥ patitastasmādena nagnaṃ chedayediti surānando
yasmādayaṃ rudhireṇādroṃ nirgacchati tasmādenaṃ klinnaṃ
chedayedityunmādānandaḥ /
p. ७३)
śuṣkavāsā jñānamṛcchati tasmādena śuṣkavāsasa chedayediti
jñānānando'nya paśurnagnaśchedyo na strījātīyo baliccheda kutracittasyā
śāstrirna śārīrikīti kecit / strījātīyo balicchedo'styevetyamṛtānando garbhiṇyā
api duṣṭāyā garbhiṇyāṃ viśeṣaṃ vakṣyāmastā chittvā udara prāsphoṭya
khaḍgena svadhitinā vā garbhaśtāna jñātvā garbha niṣkāsya sa yadi garbho jīvetta
jīvayedyadi śiro grīvayā yukta syātta grīvāyā chittvā sarvaṃ samān yadi sa na
tathā syāccharāve ta nidhāya gomayenopalipya
gandhākṣatapuṣpairvikireddūrvābhiśceṣumātrāpara dīrghavitastyāyatamadhika vā
yāgīya kāṣṭha pāsubhirbhūmyā prapūrayedgamayitu svargāya
lokāyainamudgamayitu khaḍgadhārā vāhayitu pūrayāmīti pūrayet stambhasya
paścātūṣṇī tamalaṅkṛtya anyayā rajjvā grīvātena yajñakāṣṭhena saṃbadhya
bandhayedyathā sa khaḍgapahāro'nyatra mā bhūyādeva badhvā tā
grīvāmabhimṛśatyadholokānnirvartayitu svargāya lokāya gamayitu
yāmyātpāśādvimocayitu kṛcchrādunmoktumabhimṛśāmi dharmiṇeti
varuṇasya pāśo'sīti rajju cābhimṛśya prathamo balirdvitīya stambhastṛtīyā
rajjuścaturthaṃ yāgīyakāṣṭha pañcamī bandhanarajju ṣaṣṭha khaḍga saptama
raktapātramaṣṭamo'gnirhrado bhūmirvā navamo'ha iti yadyanyaśchedaka
syānnayamo'yamiti brāhmaṇakṣatraśūdrānyatama āpto nānyaśchettā bhavati
daśamīya devateti japitvā udaṅmukha prāṅmukha prathama ṣaṣṭhena saṃyojya
puṣpa mūrdhni nyasya cireṇa kālena yadgantā yadaprāpyamayogibhi yadgacchanti
sukṛtinastacchinno gaccha satvaramiti karaṇānyadbhi saṃprokṣyāgneyo
dharmapālaśchedayogyaścesa evānyathānyo lauha āneyaśchedayogya

tiraścīnābhi kaniṣṭhikānāmikāmāyamātarjanībhirgaṇito dīrgha śatāṅgula
āyato daśāṅgulaireva dharmapālalakṣaṇalakṣita eṣa kālakhaḍgasaṃjño
nāsmādadhika iṣyate

१४०० //
tadardhāyatastadvaddīrgho dikkhaḍgaḥ

triṃśadaṅguladīrgha pañcaviṃśatyaṅguladīrghaścaturviṃśatyaṅguladīrgho
vā tryaṅgulāyato'yardhoṅgulamitastannicairvā ākāśakhaḍgo'yaṃ
candrahāsaśca

dvandvatvāvadhiricchā yajamānasya kārorvā

tsaruta ekaika daśakamaṅgulīnāṃ lambatve nyūnamuddiśya vijayo'siḥ
khaḍgastīkṣṇadharo durāsadaḥ śrīgarbho viśasano dharmapāla ityete
kramaśo vyākhyātā bhavanti

manoharāyato manoharadīrgho manoharākṛtiryayā saṃjñayābhiyuktastayā
saṃjñayā vyākhyāto bhavatītyeke

ahni vā kāryaṃ balidāna chindi chindi baliṃ svāhā svargāya lokāyāsya
prāṇānutkrāmayaina duḥkhita mā kṛghīti khaḍgamagnau niṣṭapyaiva
triruttariastribhirantarita rakṣo'ntaritā arātaya
p. ७४)
taya iti niṣṭaptaṃrakṣo niṣṭaptā arātaya iti vāyavyenāgneyena ca tejasā tvāṃ
samanajmīti ninīya tairaṣṭabhirdharmāntairnāmabhiḥ khaḍge'ṣṭasu sthāneṣu
gandhākṣatapuṣpāṇi nikṣipanti ubhayata ityeke dvidalo dvidhādhāraśceccatusta
ityeke /
asirviśasanaḥ khaḍgastīkṣṇadhāro durāsadaḥ /
śrīgarbho vijayaścaiva dharmapālastathaiva ceti //
eṣo vai kālasya pratīkaṃ yatkhaḍgastasmādetasminnarcite'rcito bhavati cidbhinno
jaḍho jaḍabhinnaścaitanyaṃ sarveṣāṃ jaḍānāmadhiṣṭhātryo devatā bhavanti
devatā vai jīvāstaistairyogaistattadadhīśvaratvaṃ prāpnuyanti yathā vā'pāṃ
varuṇaḥ / tatkhaḍgaṃ tatsarau dhṛtvā asya svargāya lokāya chinadmi enaṃ
grīvāyāmasya dehaṃ prāṇairviyojayāmi tīkṣṇadhāreṇa huṃ phaṭ svāheti
sakṛdvātena hastābhyāṃ hastena vā ghatakaśchittvā pātre rudhiramānayet
muṇḍaṃ ca tasmin raktacandanaṃ kāśmīraṃ vodakaṃ karpūraṃ dugdhaṃ dadhi
vā puṣpaṃ ca nikṣipya hastābhyāmācchādya oṃ aiṃ hrīṃ klīṃ cāmuṇḍāyai
vicce ityabhimantrya devatāgre nidhāya kālīgāyatryā tattadgāyatryā vā
saṃpṛśya saṃbhuṅkṣveti vā samarpayetsamarpaṇaṃ jalotsargo dīpaṃ muṇḍe
prajvālayetkarpūraṃ vā catuṣpādasya lomnā dhūmapriyā bhavanti tasmāttebhyo
dhūmaṃ nirgamayet pragvālyainaṃ tasminśāntyai jyotiṣi ākāśāgnau rudhiraṃ
muṇḍaṃ ca vanyabhāgebhyo rudhiramuṇḍādidevatocchiṣṭabhāgebhyo ya
īśvarārtha dīkṣitā jīvātmānastebhyo yadartha dīkṣitā īśvarāstebhyaḥ svāheti
hutvā rudhiratilakī syāt yo vai etat rudhiratilakī syātsa devatāmeva vaśīkurute vā
sveṣṭaṃ tasmāttattilakī syāt taccharīraṃ garte nidhāya pāṃsubhiḥ
saṃpūryājñātāmiva bhūmiṃ kuryādyastasyāṃ manuṃ japati sa siddhamanuḥ
sampadyate yā taccharīraṃ grāmāduttaratastyajedvā sāyaṃ śmaśānabhairavāya
svāheti ekāmājyāhutiṃ hutyā ekaścedagniḥ agnitrayaṃ cedetāmeva dhiṣvagniṣu
homaśeṣaṃ samāpya ca kāṣṭhaiḥ puruṣakabandhaṃ cetpuruṣsacitāṃ
paśoścetpaśucitāṃ kṛtvā'gninā'gnibhirvā dagdhvā taddhūmato dhūmena
devatādarśanīyaḥ sampadyate saḍvai dhūmena svargaṃ lokameti
dedīpyamānasyābherāuṣṇatvaṃ pradeśe japanmanuḥ siddhaḥ sampadyate
so'gnirpadopaśāmyettadvadagniṃ punaḥ praṇīya dahedevamāvṛtau
yāvattadgamya syāttāvatpūjāvirāmo na visarjanaṃ niyamāścaite bhavanti
yajamānasya svalpāśanaṃ strīsaṅgavarjanaṃ mūtrapurīṣosargayoḥ snānaṃ
nidrāyāmācamanaṃ aśuciraparśane snānaṃ ete niyamāḥ sātrikāyāmapi
bhavanti yadyetena vidhinā protaṃ satraṃ syāyasmādvā satre yajamānāḥ sarve
ṛṣija ityasmimānāvaśeṣe bhasmani śītale'sthīnyādāya punaḥ śvetāhagniṃ
praṇīya tānyasmīni dugdhena * **?paṭābhyāṃ daśā yā
saṃpiṣṭvā piṇḍaṃ kṛtvā madhunā *? nya godhūmapiṣṭena vā
māṣapiṇḍena yā saṃni *? piṇḍaṃ vayeṇāveṣṭya tenāgninā dagdhvā
yadyaspīnyapraśiṣṭāni syuḥ punarevaṃ bhasmanāprāyaśeṣe śītale bhasmani
śmaśānakānikopāsako bhasma sapaṭsu sthāneṣu dhārayedvijigāṃ * *
? ye syuste'pi dhārayeyuḥ sumaṇḍalāṃ devatāmabhyarcya visarjayedeṣa
balidānavidhirvā
p. ७५)
taccarmaṇo yogena bhogaṃ kurvītetyākāśabhairavo yathākathañcitkhaḍgena
yaddhiṃsrānhinasti svāparādhakānvā tatkālikeyo baliḥ sampadyata
ityunmattabhairavo vā yathākathaṃcitkhaḍgena devatāpurataśchedayedbaliṃ eṣa
balidānavidhiḥ

atha devatāpratiṣṭhāṃ vakṣyāmaḥ

aśmabhiḥ sudhayā ca devatālayaṃ sampādya devatāpratīkaṃ aśmamayaṃ
taijasaṃ vā brāhmaṇebhyaḥ svasti vācayitvā vāstudevatābhyaśca hutvā dākṣiṇo
dugdhena pratīkaṃ yadavayavakaraṇe lauhaiṣṭaṅkeśca śilpibhiḥ kṛtā
tasmādetasmānnrharāmi doṣaṃ dugdhena śītenāpyāyayāmi śuciṃ ca tejasā
samañjayāmīti prakṣālayeddevamābharaṇāyudhavāhanaśaktipratīkāni
tasyāścaitāni vāmī cedādyena śodhitenādyena dugdhottarata
ūhedityunmattabhairavo dugdhasthāna ityākāśabhairavaḥ sthitānyāsīnāni
vāhanāsīnāni vā pratiṣṭhāpayetpratiṣṭhitāyāṃ devatādakṣiṇato'vyavahitaṃ
vāhanaṃ vā mukha devatāyāḥ śaktirdevatāvāmato dakṣamukhī tasyā vāmato
vāhanaṃ devatāvāhanamukhameva bhavati sthirā pratiṣṭhā yadi kāmayīna sthirā
cirāya pratimāṃ pratiṣṭhāpayāmi nyasāmīti vā sudhayā vānyena prakāreṇa
nyasedyathā na calitā syātsāvayaṃyāni manoharāṇi tattaddhyānalakṣmāṇi
sthirapratiṣṭhāpyāni bhavanti no itarāṇi pratīkāni bhavanti carapratiṣṭhāpyevaṃ
viśeṣastu carā cirāya pratiṣṭhāpayāmi nyasāmīti vāsane nyasyaiṣā carā bhavati
viśeṣārcanenārcayitvāgnīnagniṃ vā praṇīya hutvā pṛthvībhyaḥ svāhā adbhya
svāhā tejobhyaḥ svāhā vāyubhyaḥ svāhā digbhyaḥ svāhā kālebhyaḥ svāhā
ākāśebhyaḥ svāhā sthirāyai pratiṣṭhāyai svāheti sthirāyāṃ carāyai pratiṣṭhāye
svāheti carāyā yāvanti pratīkāni bhavanti pṛthak pṛthak tāvantaḥ
pratiṣṭhāhomā bhavanti homaśeṣaṃ samāpya pārānando'rcanānte devatā
samaṇḍalāṃ visarjayetpratīkāni dvividhāni bhavanti pratiṣṭhayā
pratiṣṭhāpitāni visarjitadevatākānyapi pūjyāni vandyāni santiṣṭhantyeṣa tāni
kimutāvāhitadevatākāni sampūjyāni vandyāni bhavantīti śāligrāmaśilādiṣu na
pratiṣṭhā vyaktāvayayā kṛtā cedyathādhyānaṃ śāligrāmaśilā tasyāḥ
pratiṣṭhetyeke pratiṣṭhāpitadharmā bhavanti śāligrāmaśilādiṣu pārthivyādiṣu
kṛtāsu pratimāsu apratiṣṭhāpitāsu āvāhitā devatā cetāni vandhyāni pūjyāni
sampadyante tāni visarjitadevatākāni avandyāni apūjyāni sampadyante na
punastatrāvāhanayogyatetyeke devatāgārasya trīṇi dvārāṇi bhavanti
purastāddakṣiṇata uttaratasteṣāmagrata sabhāsya*? ni bhavanti
sahasrahastamita sarvato devanāgāragarbho bhavati dviguṇāni masāsthaḍāni
bhavanti tadardhastadardhastadardhato yathāsaṃbhavaṃ yā tatparita parighyagārāṇi
stambhato'vacchinnānyeka icchanti / atha kṛtākṛtaṃ devatāgāraparitaḥ punaḥ
sāmrakaravīrapa *?śodumbara * * *?
śagraṭādhāparādirādyānvṛkṣānmahato ropayedyathāsaṃbhavaṃ
taḍāgānvāpīkūpāṃśca mānayet pravṛddhoddhṛtanajajalāśayāndīnā *
? paramahaṃsaruggānāṃ ca yāmāya yathāyogyā * *?
ramyāḥ kārayet rugṇānāmarpāya auṣadhādi
p. ७६)
vitaredye taṃ tatra tathā prakalpayanti evaṃ tattadarthibhyastattaddātṝn
etadrākṣārthaṃ śodhanārthaṃ saṃmārjanādibhiḥ śūdrāṃśca
prakalpayedannācchādanadānādyairbhṛtyānetasya sarvasya parito devatāgārasya
siddhaye dṛḍhakuḍyaviśeṣaṃ prakalpayanti vāstuśāstrādviśeṣo'nugantavyo
manoharatvādirbhūmiparīkṣaṇādibalidānaiḥ pracaranti brāhmaṇabhojanaiḥ
sahasrānamahomaiḥ svāhāntairnāmabhirmahadbhirutsavai rudhirāhomairiti
kṛtākṛtaṃ niḥśaktikāṃ nirvāhanāṃ pratimāṃ
pratiṣṭhāpayedityunmattabhairavo nirāyudhāmiti jñānānando brāhmaṇa eva
pratiṣṭhayā pratiṣṭhāpayenna kṣatrādirityeke evaṃ pratiṣṭhāpayati vā
yathākathañcitso'śnuta ānantyaṃ ṛte'vayavabhraṃśāddevatāpratīkaṃ na
laukikaṃ sampadyate ityunmādānando laukike tasminjāte sati puruṣadvayamitāṃ
khanitvā bhūmiṃ tasyāṃ taṃ nikṣipya pāṃsubhiḥ pūrayitvā tāṃ bhūmiṃ
padyāyogyāṃ prakalpayanti devatāgāre punaḥ pratiṣṭhayā
pratiṣṭhāpayeddvitīyaṃ pratīkamāgāraṃ ca jīrṇaṃ navamiva prakalpayanti
vāstuhomena ca pracaranti

iti pārānandasūtre uttarādhyāye prathamāhnikam //
p. ७७)
pārānandasūtre dvitīyāhnikam /
atha devatāprasādasiddhaye'nuṣṭhānakramaṃ vakṣyāmaḥ

saṃvatsaramayana ṛtu māsa pakṣa divā nakta vānutiṣṭhet

brāhmaṇe puṇyāha vācayitvā dīkṣādharmānaṅgīkṛtya snānavarjaṃ
yathāpakṣa ekadārcanamityanuṣṭhāna dakṣī madhyāhne vāmī niśīthe vā
prātardakṣī sāya vāmī vobhayoranyataramauttaraḥ

ya ena vidadhāti saṃvatsara sa devatā paśyati sa devatā paśyati tathā bhūtvā dakṣī
madhyāhne juhuyādāhutīnā sahasra vā nāmnā sahasrasyekameka śata nāmnā
pṛthak pṛthak svāhāntairnāmabhirbrāhmaṇāndaśa
madhuparkeṇārhayitvakenakena hāvayet / avadānadharmṇāvadāya caru balīnā
rudhira vā ājyenānavadānena dugdhena dadhnā voktavadvikalpa kālasya

ya eva vidadhātyayana sa devatā paśyati sa devatā paśyati

tathā bhūtvoktayatkāle pārānandaiśchedyānbalīn chedayet

ṛtu ya eva vidadhāti sa devatā paśyati sa devatā paśyati

vā vidvān svagātrarudhira dadyāt brāhmaṇo na dadyādityeke brāhmaṇo'pi
dadyādityunmattabhairavaḥ

brāhmaṇa śiraso hṛdayasya vā kṣatriyo bāhvo kaṇṭhasya vā vaiśya
ūrvorudarasya vā lalāṭasya śūdro'sṛg dadyādbalidānavidhinā vā
mārjayetsvagātrarudhireṇa devatāpratīka vā naivedyanivedane rudhira niṣkāsya
dvirācāmet svadhitimathalambya dakṣiṇahastena svadhitirasi devānā trātā asi
vanānā chettā asi rudhirapo'si priyakṛddevānāṃ dharmapo'si yathā vā ucchiṣṭa
vatsasya stanya tasmādyatpayastaddevatā gṛhnanti eṣa tvaducchiṣṭa rudhira
devatāstasmātsvadhite mā mā hisīriti svadhitiṃ gṛhītvā vāmena pāṇinā tṛṇa
dūrvāṃ vā gṛhītvā amṛtamasi somo'syāpyāyitāsi devānāmoṣadhe prāyasva
māmiti tṛṇāntarhitā tvaca kṛtvā huṃphaḍiti rudhira niṣkāsya pātre
īpaccaitajjalena samiśrya sāvitryā gāyatryā'bhyukṣyābhyukṣya
tadviniyojayedityeṣa svagātrāsṛgbalividhiḥ

vāmī striyamabhimṛśati strīrasi devatānā preyasyasi śrīrasi yūnā araṇirasi
manuṣyāṇāmiti tāṃ dṛḍhamāliṅgya sacumāya ca mukha svīyamutthitaliṅga
navanītenālipya bhaga nirmanthed yadi vā sā pūrvaṃ sravet rajasā vā udriktā syāt
tadā tatraiva svīyamapi vīnamutsārayet / ācānta śucirbhaga
gandhākṣatapuṣpārabhyarcya tasmāddarvyā pātrasthe ghṛte niṣkāsya
taddhṛtenāpūrya sthaṇḍile devatāpratīkāgrato ramiti vahni pradīpya balirasi
devatānāmiti vahno ninayet

p. ७८)
devatā visarjayitvā ca viramet

devatā samabhyarcya puṣpairnāmnā sahasreṇa śatena daśabhirvārcayet

māsa ya eva०

yasyā yadgandha tadgāyatryā tatpratīka tena gandhena vilimpet / śeṣamuktavat

pakṣa ya eva०

prāta smaraṇa tasyā yasyā upāsakā bhavanti / śeṣamuktavat / divā ya eva०

aṅkana kavacāvṛttiścāgamoktasaṃkhyāyat

nakta ya eva०

anuṣṭhānotsargasnānam

anuṣṭhānā te brāhmaṇībhyo jīvapatyābhyo jīvaprajābhya brāhmaṇebhyo
vidvadbhyastatpatibhya kumārikābhya ādarśavarṣākumārikāṇā
kumāritvamāpumabhilāṣādvā /
vastrālaṅkārāmbughaṭopānacchatrādarśamṛduśaiyayāgṛhārāmavāpīkūpat
aḍāgānnāni ca prayacchet

vāmānuṣṭhānānte kālikeyasya veśyābhyaścaivam

yathāsaṃbhavamuktebhyo yathāsaṃbhava dānam

saurānte brahmacāribhya / vaiṣṇavānte gṛhasthebhya / śaivānte gṛhasthebhyo
vaiṣṇavānte vanasthebhyaścetyeke

gāṇapānte gṛhasthebhya śaivānte sanyāsibhya ityeke śāktānte snātakebhya
akṛtavivāhebhyo'nna sa kārapūrvaka dadyādanuṣṭhānakṛnnādattānna
syātsarveṣāṃ snātako'kṛtavivāho bhavati tasmātsarvānte teṣā teṣāmasaṃbhave
tasmai dadyāt / yadamuṇḍita muṇḍayati yadasaṃskṛtaśarīrāya saṃskārā
prayacchati yadanācchāditāya vāsa prayacchati yatsnātāyānulepana
yadanupānatkāyopānahau prayacchati yatkṣudhitāyānna pipāsate pānīya
prayacchati tadātmano'nuṣṭhāna pūrṇameva kurute / yathā yathā vā yasya yasya
kleśā syustā tathā tathā ca pareṣā chedayet / yatpareṣā kleśāñchinati tadaya
chinnakleśa svaya sampadyate tasmāttattadarthibhyo yathāsaṃbhava
dadyāttattadbrahmacāriṇe vastrānnavasūni
gṛhasthāyāgāravastrābharaṇānnavasūni nāgāravasūnītarasmai vasu
brahmacāriṇa ityuktaṃ tatpratyucyata ityeke vanasthayogyāni svādūnyāraṇyāni
bhakṣyāṇi mṛdūnyāraṇyānā paśūnā carmāṇi / āraṇyebhya paśubhyo bhaya
tā hatvā sanyāsibhyo'nnavastre eṣo'vabhṛthaḥ sarveṣām

tathābhūtvoktavakāle snāna kuryāt

saṃvatsara ya eva vidadhāti sa devatāṃ paśyati sa devatā paśyati

svagātreṣu sveṣṭadevatācihnāni cihnayati mṛttikyāyena vā tathābhūtvoktavat

ayana ya eva vidadhāti०

p. ७९)
tathābhūtvoktavat divyasahasranāmapāṭham

ṛtuṃ ya evaṃ vidadhāti०

japaṃ saṃkhyākamanuvarṇānā vā devatāvayaḥsaṃvatsarasaṃkhyayā yathā vā
mūrtiḥ pratiṣṭhāpyā devatāvayaḥsaṃvatsarasaṃkhyā tatsaṃkhyā vitastibhirbhavati
/ dīrghā veṣṭamānenaivaṃ japo bhavati / iṣṭasaṃkhyāko vā tadvaya
saṃvatsarasaṃkhyayā sahasrāṇi svavayasaṃvatsarasaṃkhyālakṣān japa japati /
etasyānte abhiṣeko mārjanaṃ gandhānulepaḥ puṣpāṇi homo
brāhmaṇabhojanaṃ tarpaṇamityetāni saptāṅgāni bhavanti tānyetasya
purakāṇi bhavanti / tadgāyatryā sarvāṇi nivartayedityeke

saptasvaṅgeṣu īṣadīṣadaṃśaṃ svayaṃ nirvartayedbrāhmaṇaiḥ śiṣṭam

japtena mantreṇa sarvāṇi yadīcchati tadā sarvāṇi svayameva irvartayet

svayamaśakto gāyatryasaṃbhave tasyā devatāyā mūlamantreṇa sarvāṇi nirvartayet

japadaśāśenābhiṣekastaddaśāṃśena mārjana taddaśāṃśena gandhānulepana
taddaśāṃśena puṣpāṇi taddaśāṃśena homastaddaśāṃśena brāhmaṇabhojana
taddaśāṃśena tarpaṇam

vā sarvāṇi japadaśāṃśena bhavanti

abhiṣiñcāmīti mantramuktvādbhirabhiṣecanaṃ pratīke

mantramuktvā mārjayāmīti mārjana pratīke kuśairdūrvābhirvā

darvyāṅgulyā gandhaṃ mantramuktvā gandhenānulimpāmīti lepayetpratīke

mantramuktvāpuṣpeṇārhayāmīti puṣpārpaṇaṃ pratīke

mantramuktvā svāheti juhuyāt

brāhmaṇeṣūpaviṣṭeṣu teṣāmagrataḥ pātreṣu susaṃskṛteṣu anneṣu
brāhmaṇadakṣiṇahastatale mantramuktvā vaṣaḍityavadānadharmeṇa srucā hutvā
vāmahastatale sruveṇa jala tūṣṇī hutvā te ca brāhmaṇāḥ svīye svīye kamaṇḍalau
prakṣipanti jalaṃ jalapūrṇe evamannaṃ pātre muktavasu teṣu tān
gandhapuṣpasragvastrairarcayet

dugdhena rīrthodakena vā tarpayanti devena tīrthena jalaṃ mantramuktvā tarpayāmitī
prapāvayanti

sarvābhiḥ saṃkhyābhiḥ saṃkhyātānāṃ japānāṃ śatena sarvāṇyaṅgāni
nirvartayetsahasreṇetyeke

daśāṃśatvaṃ bhavettāvadyāvannaikatvameti ca /
ekatve samanuprāpte tadā'vartanamithyata ityeke

homatarpaṇamārjanabrāhmaṇabhojanamiti caturaṅgamiti digbhairavaḥ

homādi tryaṅgamiti kālabhairavaḥ

p. ८०)
mārjanatarpaṇābhyāṃ dvyaṅgamityākāśabhairavaḥ

prāṇāyāmān daśa vā tattadvayaḥsaṃvatsarasaṃkhyākānkuryāt

saṃvatsaraṃ ya evaṃ vidadhati sa devatāṃ paśyati sa devatā paśyati

dhyānaṃ kuryāt

ayanaṃ ya evaṃ vidadhāti sa de०

yathāgamaṃ dānāni dadyādbrāhmaṇebhyaḥ

ṛtuṃ ya evaṃ vidadhāti०

atha kālikāyāśca brūmo vāmataḥ

kālpai sinduraṃ raktacandanānyataraṃ bhāle dattvā striyamānīya tayā maithunaṃ
sampādyoccalitaśukro liṅgaṃ bhagānniṣkāśya pātre sajale śukramuttārya
tatsugandhipuṣpaiḥ prakīrya yatrapiṣṭena japayā raktacandanena ca āmiśrya
pāṇinācchādya yattvaṃ tadahaṃ yadahaṃ tattvamiti
svayaṃbhūpuṣpatarpitāmīśvarātmānaṃ paramātmabhaktā jīvātmopāsyā
smaśānavāsinīṃ tarpayāmīti jale sthaṇḍile vā kuśānāstīrya ninayet

ya evaṃ vidadhāti०

kṛtānyanuṣṭhānāni na vyarthāyante devatāprasādasādhakāni bhavanti vā
svargadāni

muktakeśo digambaro raṇe bāṇamṛta
cakragadākhaḍgaśūlaparaśupāśāṅkuśānyatamamṛtaṃ
chinnaśirasanacchinnaśirasaṃ vā raṇe yuddhena mṛtaṃ vā surūpaṃ yuvānaṃ
raṇasaṃvṛttātpañcadinamabhivyāpya sthitaṃ śavamaparyuṣitaṃ
bhavatītyeke / yāvatsravati rudhiraṃ tāvattadaparyuṣitamityanye /
pratyakśirasaṃ prākśirasa dakṣiṇapādamudakpādaṃ bordhvamukhaṃ pāṇinā
pretaṃ saṃspṛśyābhimantrayate / preto'si prakarṣeṇeto'smāllokādgamaya vidyayā
balenaujasā parākrameṇa śriyā satyeneti / tamadhiruhya prajapanmanu vā
paṭhanstotraṃ vā raṇamṛte catuṣpāde udaṅmukhe'pyevaṃ / citājvālāsamīpe vā
prāgasthisaṃcayanātpraśāntavahnike vā ucchinnamanuṣmasthitikaṃ yadālpaṃ
tacchūnyālayamityucyate / tasminvā vyāghrādibhayasaṃkule vā śṛṇvāno vā
śivārāvān ya evaṃ vā vidadhāti sa kālīputra iti rayātiṃ gacchati /
vidyāvānvṛhaspatiriva ghanī ghanādipa iva valī vāyuriva durjayo mṛtyuriva
sampadyate / peyaṃ bhakṣyaṃ taducchiṣṭamiti yo bhuṅkte sa maheśa iva yogīndra
sarvasiddhīśaḥ sampadyate

yaḥ stotraiḥ stauti sa ghorāṇyenāsi tarati

taruṇīmarthapatnīṃ kāmapatnī vā dharmapatnīṃ veti kaścidānīya rajasvalāṃ
yasminyā'hani srutaṃ bhavati rajastatprathamo'haḥ udayaṃ udayātmavitustāvadeva
rajasvalā syāt sa prathamāhorcānte pātre jaladūrvāgandhapuṣpākṣataiḥ samiśrya
sāvitryā gāyatryā cābhimantrya taduddhṛtena tāṃ prokṣayati / yathā tvaṃ
bhago'si bhrājamāno'si rajasā evaṃ māṃ vidyayā vajrasanta?hanena balena
p. ८१)
parākrameṇa bhrājamānaṃ kṛghyamṛtena saṃprokṣya sauvarṇena dāmnā
sauvarṇyā cārdhacandrikayā gale karayorvalayābhyāṃ karṇayoḥ kuṇḍalābhyāṃ
gandhena yathoddeśaṃ puṣpaiḥ puṣpamālayā cālaṃkṛtyottamāstaraṇe
paryaṅke tāmūrdhvamukhīṃ nagnāṃ prākśiraskāṃ śāyayitvā dakṣe haste
dakṣaṃ pādaṃ vāme haste vāmaṃ pādaṃ tasyā dattvā puṣpasugandhatailena
bhagamālipya puṣpairavakīrya evaṃ tasyā bhagaṃ paśyannuttiṣṭhanprāṅmukho
nagno baddhaśikhaḥ kṛttakeśaśmaśrulomanakho vinābhrūyugalomabhyo
netrapakṣmalomabhyaśca tadrudhiratilakito raktacandanatilakito vā sraganulepano
daśavāraṃ kālīgāyatrīmantraṃ vā tasyāḥ śatavāraṃ sahasravāramekavāraṃ vā
yathā kāmayettattayā japedyadyutthitavīryaḥ syāpāprāntare(?) sajale
vīryaṃ gṛhītvā'nutthite liṅge tatsajalaṃ vīryaṃ sthaṇḍila ārdre tasyā bhage vā
ratiḥ kāmaśca tṛpyatviti ninayedvastrādyaistāṃ toṣayedya evaṃ vidadhāti sa
saundaryavānmadana iva bhavati apunarāvṛttiṃ ca sampadyate

taruṇīṃ rūpasampannāmānīya tāṃ snāpayitvā vastrādyaiḥ sampūjya sāvitryā
prokṣya bhago'sīti tāṃ spṛṣṭvā sapavitrābhyāṃ karābhyāṃ bhagamālabhya
aṣṭottaraśatanāmamūlamantrān japtvā maithunaṃ kuryādeṣa sarvavidyeśvaraḥ
sampadyate

aṣṭābhiryoṣābhirdigambaro muktaśikhī muṇḍitamuṇḍanīyaḥ
śmaśrukakṣalomanakhāni vā muṇḍitāni kṛtvāgāraṃ praviśya
sugandhapracuraṃ yathartusukhadaṃ praviśya pūrvādidikṣu tāḥ
sthāpayetsaṃsthāpyottarata ekāṃ dakṣiṇataścikāmeyaṃ daśa sthāpayedityeke /
aparājitāyāṃ diśi vipramoṃśrāvakaṃ tvāṃ vṛṇa iti dakṣahastena
saṃspṛśetsa vadedvṛto'smīti / taṃ madhuparkeṇārhayitvā tāśca
vastrabhojanapeyairveśyābhiḥ sa svena tān bhagaliṅgasaṃyogena hāsopahāsena
śaktyabhāve tatastanmaṇḍalaṃ praviśyāsīna udaṅmukho gāyatrīṃ daśavāraṃ
japtvā kālikeyā japtvā taṃ vadedenāṃ gāyatrīṃ trirupāṃśu triruccaiḥ śrāvayeti
/ śrāvayiṣyāmīti prativadedyathāpraiṣaṃ kuryāttasmai sauvarṇī dakṣiṇā
kuṇḍale'ṅgulīyakaṃ mālā vā evaṃ kṛtkhecaraḥ sampadyate

yadi yoṣidasaṃsargaḥ syāccedretaḥ samuttārya yena kenāpyupāyenottaraṇakāle
kālībījaṃ japet śrāvakaḥ smaśānakālika iti śrāvayedeyaṃ japtvā satkaviḥ
sampadyate tacchrukamuttāritasthaṇḍile ārdre ninayeduttaratastasmai tāmaramannaṃ
ca dakṣiṇā jalaṃ ca vastrayugaṃ yā upānadyugaṃ vā chatraṃ vā

nagnāyā upari yopāyāstaruṇyāḥ sīratena vidhinā ramayanmahākālīti trirjaptvā
triḥ śrāvakācchrutvā khecaro'mitabaladārḍhyaparākramaḥ sampadyate

pāpamuttartukāmo yathājayañcitsampādite surate trirgāyatrīṃ japedvā
śrāvakādbhagavati śive iti triḥ śṛṇupādyaḥ sa sarvapāpavimuktaḥ sampadyate

madhupātreṣu dugdhena sitayā copapannaṃ bhaktaṃ catuṣpathaṃ gataścatuṣpathe
kānyai balinirmaharāmīti
p. ८२)
harāmīti raktacandanena lākṣārasenokṣita dattvā tatpaścādupaviśyāṣṭottaraśata
japtvā adarśana khecaro'mitagati sampadyate

japānte pūjānte vā camasāt pūrayati / prathama tvā camasa devatātarpaṇāya juṣṭa
lākṣārasamākṣikābhyā sapūrayāmīti tābhyā sapūryottarato nidadhāti / eva dvitīya
tṛtīya caturtha pañcama ṣaṣṭha lākṣārasamadyābhyā lākṣārasadugdhābhyā
lākṣārasena surayā dughena ūhyoddiśya pūrayet ṣaṭ pātrāṇi / taruṇīmarogā
veśyāmānīya anulepanomardanābhyā saṃskṛtya
snāpayitvā'cchādyā'laṅkṛtya hāsyavinodābhyāṃ kāma ratiṃ cāvāhayedratyai
ratimāvāhaya iti tasyā mūrdhni raktapuṣpa nyasetkāmāya kāmamāvāhaya iti /
svamūrdhni tadeva nyasya pāṇinā nagnāyā bhaga parāmṛśati / bhagasya
bhagamasītyeva vā liṅgasya liṅgamasīti dṛḍhamutthita liṅga
bhagasyāśrayāvastha iti kucau parāmṛśya bhagamālabhya śoṇitaśukrābhyā
śukrāya yonikṣālanatopāya ca tvā juṣṭa nirmadhnāmīti bhage liṅga niveśya
suratosava sampādayedyadi vāya śīghra dravetkā tatra prāyaścittiriti niṣkāsayan
liṅga rate śoṇitamasīti lākṣārasamabhimantrya bhage pratyasyeduttārikāyā
nalikāyā tarjanyā liṅgopari aṅguṣṭheneva dhṛtvā bhagāttadamṛta gṛhītvā
sajale pātre tena caturtha pūrayeduttārikāstena sajalena śukreṇa pañcama
bhagakṣālanatoyena ṣaṣṭha pūrayati / parāmabhaktā kālīṃ tarpayāmīti prathama
ninayet / sthaṇḍile āstīrṇe kuśeṣu prāgagreṣu udagagreṣu vā īśvarāmān kālāṃ
tarpayāmīti dvitīya jīvāmabhajanāyāṃ kālāṃ tarpayāmīti tṛtīya
bhagaliṅgāmṛtaprītā kālāṃ tarpayāmīti caturtha śukrotsavā kālāṃ
tarpayāmīti pañcama bhagaliṅgakṣālanatoyatṛptā kālāṃ tarpayāmīti ṣaṣṭha
niḥśeṣān sarvān sāvaśeṣān tatpipīpurjīvanmukto yadi kramaśo gṛhṇāti satyena
tvā tejasā'mṛtāyā'mṛta sagṛhṇāmīti prāśnīyātsvapne tu darśane tasyā
ardhasiddhirudāhṛtā / tasmādardhasiddhastān pipīpedityeke /
caturviṃśatyaharddīkṣita ityeke / yadi samasya dīkṣayeyuryo'rcayeyurīpadīṣatsarve
ṣaḍeva camasā bhavati māteva kālikā tasya hitakāriṇī sampadyate

yathākathaṃcitsurata sampādya tadāsakta kālīṃ dhyāyati manumasaraya
japanmuktakeśo nagna so'cirādyogīśvara sampadyate

śmaśāna gatvā brahmakṣatravaiśyaśūdrā yatame śave jājvalyamāne
tadasaṃbhave tatra kālīṃ miṣṭvā baliṃ chittvā śiṣṭamasṛk śmaśānasthebhyo
bhagavanmahārudrapūrvakebhyo bhūtapretapiśācebhyo dadāmīti diśi ninayet / yadi
manuṣyaśchinna syācceduttarasyā tadayo bhūcaraśchinna syācceddakṣiṇasyā
tadasṛk nāracaro vā eva paścimasyā khecaro vā eva pūrvasyāṃ eva
tasminjājvalyamāne balau taruṇīmārogyaśālināmānīya ratiṃ kāma cāhūya
bhagamaṃthana kṛtvottārikāyā liṅga dhṛvottarato ghṛtamiśre dadhani galita
vīryamasīti tasminvīryaṃ nikṣipyāditya dṛṣṭvordhva tā vastrānnadhanai
satoṣayetkālāṃ prapadye khaḍgavarau prapadye muṇḍābhayau prapadye
muṇḍamālākuṇḍalamaṇḍalāni
p. ८३)
prapadye kurukullā prapadye kurukullāsiṃhaṃ prapadye kālikeyānprapadye
jīvātmānugrahāmīśvarātmāna parātmānuraktā prapadye vardhana śmaśānastha
prapadye triśūla ca prapadye kapāla ca prapadye pārvatīṃ ca prapadye vṛṣabha
prapadye pārvatīvṛṣabha prapadye bhūtapretapiśācāśca prapadye iti
vācayettatastā visarjayedetenaiva yoṣāmasaṃskṛtā śodhayati tasmādeṣa
yopāśodhanamantra / svayaṃ cainaṃ japedbhakto'rkapuṣpasahasra vāmato
nidadhyāddakṣiṇato vā agno nagno'laṅkṛto muktakeśastāmuddiśya tena dadhnā
samiśryāgnau juhomītyetena sā prīṇātvityuddeśastasmātpratipuṣpa
mantramuccārya tasminnagnau nikṣipetsa svairacara sampadyate

gṛhe patitānutsāryānkeśaśmaśrulomanakhānyatama ca vastrasamārjanyā
gṛhītvā vā kuśasamārjanyā vā kāśasamārjanyā pāṇinācchādyāpo
yopāśodhana māyābīja ca japtvā tābhiradbhirabhyukṣaṇa tasyā
ityetadyopāśodhanaṃ sarvatra / tayā saṅgamya camase sajale śukrauttārya sarajo
nīraja ityeke / samārjanī ca tatra nidhāya citāgnau madhyāhne sakṛt kālībīja
samuccārya / kālikāyai sarvādyāyai sarvādṛṣṭaśūnyāyai svāheti camasena
hutvā sarvācārya sampadyate

veśyāmūrdhvamukhīmuktavacchayayitvā tayā saha sagamya retastatraiva nipātya
bhage tata patitaretā utthāyācānta svaretasā cita bhagamāsīna paśyan paśyan
sahasra manu japatīha so'dīno'nte kālīdhāmagāmī sampadyate

yathākathacidyatrakutracinnakta suratānādanirata suratānandeṣu bhakteṣu āhlādo
yasyāstā kālāṃ dhyāyati ya sa śiva sampadyate

ye duṣṭānpuruṣānbadhyān kālyagre nighnati te pratikṣaṇamabhilaṣitasaṃpannā
saṃpadyante

vaśī haviṣyānnaṣoḍaśagrāsabhuk lakṣajāpī kālīcaraṇaparāyaṇa eva divā nakta
yatheccha bhuktvā śata japtvā ya surata sampādayati so'cintyaiśvarya sampadyate

yo niśīthe sahasra japati sa yuvatiśatavṛta sampadyate

eteneśvarāṇāmanuṣṭhānāni vyākhyātāni vāmāni

tāni kālikeyānyevetyeke

pānavarjaṃ tāni dakṣiṇāni tasyā ityeke

devatāprasādakāraṇa kim

tadudyoga

kāla ityeke

pradeśa ityapare

tīrthamityanye

ke'pyadhvaram

p. ८४)
arcanaṃ kecit

svādhyāyaṃ kecit

devatāyāḥ svatantratvādyamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ sarve vedā
yatpadamānantīti śabdācca tadicchayetyeke

yathā vā eṣa jīvaḥ svatantraḥ pāpadaṃ puṇyadaṃ vā karmānyadvā svata eva
vṛṇute yasmādeṣaḥ svatantraḥ yathā jīvātmānaṃ īśvaraḥ

iti pārānandasūtre uttarādhyāye dvitīyamāhnikam //
p. ८५)
pārānandasūtre tṛtīyamāhnikam /
devatāprasādalakṣaṇāni vakṣyāmaḥ

yathā vai bahavo jīvā evamīśvarā bahavo gaṇanīyā jīvāḥ ṣaḍīśvarā jīvo
yaddikṣito bhavati tadekameveśvaraṃ svīyatvena vṛṇute taddarśanāya ca saṃyato
bhavatyevaṃ bhānāmayayā dīkṣayeśvaro dīkṣito bhavatīśvaro yaddikṣito bhavati
tajjīvaṃ svārthaṃ dīkṣitamanuṣṭhitānuṣṭhānaṃ ca svīyatvena vṛṇute tasmin
prasādaṃ ca nidadhāti jīvo yadīkṣito bhavati yadanuṣṭhānamanutiṣṭhati ca
tatsarvaṃ vijānnātīśvara īśvarasya sarvajñatvānnāyamevameṣa jīvaḥ
svārthamīśvaraṃ dīkṣitamapi vijānāti yathā vāyaṃ dīkṣito bhavatyevaṃ sa dīkṣito
bhaktyā yaṃ na jānāti sa enaṃ vijānātīti

tasminnīśvare dīkṣite satyetasmai etasmiñjīve lakṣaṇānyudbhavanti
tairudbhūtairanena veditavyaṃ sa madarthaṃ dīkṣito'bhavaditi yānyudbhavanti
tānyudāhariṣyāmaḥ

१५०० //
yāṃ devatāmupāste tasyā devatāyā
vayaḥsaṃvatsarasaṃkhyāsaṃkhyātapayorūpavatvamityeke
dvādaśābdikavacayorūpavattvaṃ sarveṣāmiti kālabhairavaḥ
ṣoḍaśābdikamiti ākāśabhairavaḥ koṭikandarpasaundaryopameyasurūpāyaṃ
adbhutasugandhavattvaṃ anudbhṛtalomaśmaśuvattvaṃ
apravṛddhakeśanakhavattvaṃ apravṛddhabhrūyugapakṣmayugalomavattvaṃ
akāryavyaṅgavattvaṃ koṭivāyūṣameyavalavattvaṃ nirāmayatvaṃ
svedamalojjhitatvaṃ acintyakartṛtva manuṣyagandharvaiḥ sevyatvaṃ devairvetyeke /
varṇaśca śvetamiśraḥ kṛṣṇo vaiṣṇavānāṃ śveta śaivānāṃ
śvetamiśraraktaḥ śāktasauryagāṇapānāṃ
gokṣīradhārādhavalāmiṣāsṛgvatvamityeke naika icchanti / parito gavyūtibhāve
tasya sarvaprāṇināṃ sarvabhāṣāvijñānaṃ teṣāṃ śabdo mandagamīraḥ
sukhaśrāvyo'kaṭhoraḥ sannihitāsannihitānisannihitasamaśrāvyo bhavati /
necchantyetadeke / bhaktaparitaḥ krośānāṃ śatamutsṛṣṭavairāḥ prāṇinaḥ
parasparaṃ bhavantītyeke brahmavādina āmananti / paritaḥ krośamātrameke /
vyāghrādayo'śvādayaḥ śūrāśca
svasveṣṭeśvarāyudhamekamarmāṣṭametasyaitaddakṣiṇāṃ sordhvata ākāśe
pratibhāsayan diśaḥ pratitiṣṭhati hetorgṛhītameva bhavatyetenotsṛṣṭaṃ
punastadvatsvegāmitvaṃ / dvo manuṣyagandharvī paricārakāvekaśchatradhārī
mṛgendrāsanadhārī tathānyaḥ / sarvatragamanaṃ api kīṭatiryaścāmapraveśye /
paritaḥ pṛthvī samā niṣkaṇṭakā nirmalā nirmalajalaṃ tadvadha saikatī
bhūmiruttarato'nukūlo yāto mandaḥ sugandhaḥ suśītala uttarato
jalāyatanamudvāhupuruṣanitamudvāhupuruṣadvayamitaṃ dīrghaṃ tajjalaṃ pavitraṃ
gambhīra tasminpravāhavatpaścādudbhūtaṃ purastācchāntaṃ
bhavanyavyāhateccho bhavati śrutitayasmṛtīśca sarvā vetti sarvaṃ
padārthamātraṃ sopakramaṃ saparākramaṃ salayaṃ vetti tasmātsarvajño bhavati /
sakṛcchakṛtāṃ mutrasya ca pravṛttirbhavati nainaṃ kṣudhā bādhate na
tṛṣā nidrā'jñānyoścāntyato layaḥ sampadyate / asya retaḥ prajāmanupādayati
tasmānmopavīryaṃ bhavatītyeke / vādināṃ śiṣyatāprāptiḥ śatrūṇāṃ dāsatā
tathā syādāśyānāṃ mattānāṃ
p. ८६)
namratā bhavati / amitabalo'yamiti nārāyaṇaḥ / asya deho'cchedyoṃ'bhedyaḥ
śastrairastraiḥ / doṣamātrarāhityaṃ puṇyapāpāspṛṣṭatvaṃ
jāgradekāvasthatvamīśaikādhīnatvaṃ ca / yadahaḥ prātarvyuṣṭāyāmudbhavanti
rātrau tāni tiṣṭhantyāsaṅgavataḥ śārīrakāṇi ca sarvadā / etaddvayamantyaṃ
vihāya sarvāṇi tadicchayā deśakālāviśeṣeṇa lakṣmāṇyanuvartante tato'nena
veditavyaṃ mayi sa īśaḥ dīkṣito'bhavaditi

iti jñātvaivāgnimupasamādhāya sveṣṭhāyai devatāyai īśvarātmane
amukākhyāyai svāheti madhye amukādibhyo vā amukasyāmukāyudhāya svāheti
parita amukasyāmukebhyo'mukādibhyo vā bhūṣaṇebhya svāheti parita
amukasyāmukāyai śaktya svāheti parita amukasyāmukāya vāhanāya svāheti
parito'mukasyāmukāyā śakteralaṃkārāyudhavāhanebhyaḥ svāheti
dakṣiṇato'mukasyā'mukasya vāhanasyālakārebhya svāheti tadvāmataḥ
amukasyā'mukebhyo'mukādibhyo vā prāptadivyasādyanantadehebhyo bhaktebhyaḥ
svāheti tatparitaḥ punarnetyevameke / payasā juhuyāddhṛtena daghnā vā
tilestailena vā samidbhiḥ parṇaiḥ puṣpai phalervodita āditye snāto'snāto vā rātriṃ
paṭadhā vibhajya pañcadhā vā / brahmaśaktiviṣṇuśivasūryadantina eteṣā
krameṇa prados' āprātarjñeyā sākṣātkārakālā anuvatsaro brahmaṇo
vidyāśakteḥ parivatsara śivasya saṃvatsaro viṣṇoḥ idavatsara sūryasya ilāvatsaro
dantinaḥ / sarve vā sarveṣā bhavanti sadhyāyanamapasavyāyanamityeke / vasanta
śaktergrīṣma sūryasya varṣā brahmaṇaḥ śaradviṣṇorhemanto dantinaḥ śiśira
śivasya vasanta sarveṣāmityeke / sarve vā sarveṣāṃ / saptamī brahmaṇo navamī
śakterdaśamī viṣṇorekādaśī śivasya dvādaśī sūryasya ṣaṣṭhī caturthī vā
gaṇeśasya yāni lakṣaṇānyāvirbhavanti tairevāyamaṇurmahānbhavati guṇato
yathā vaita īśā parātmāno madhyamaparimāṇā mahāṃśca ākāśādibhyo
mahānbhavatyajaḍatvādeteṣā / ete ākāśādayo jaḍā mahatparimāṇā
apyajaḍānnīcā bhavanti tasmādeṣo'nurapi jīva īśo draṣṭā yasmādbhavati / ā##-
īśasākṣātkārāt prāgapi kiṃ tata iti / atra brahmavādino vadanti / jīvā svatantrā
karmakaraṇe karmajanyādṛṣṭaphalabhoga īśvarādhīnāstata sākṣātkārataḥ
duḥkhamīśājñaptā bhoktu pravartante adu khitāstatkṛpayā / idamatra
samādhānamāmananti brahmavādinaḥ

iti pārānandasūtre dvitīyādhyāye tṛtīyamāhnikam /
p. ८७)
pārānandasūtre caturthamāhnikam /
atheśvarasākṣātkārakramaṃ vakṣyāmaḥ

udbhūtalakṣaṇo bhakta upatiṣṭhatyudaṅmukha

tata uktakāle uttarasyāmasya purastādatyanta tamomaṇḍalamudetyākrośatastata eṣa
japettasyā devatāyāḥ kavaca tata prādurbhavatyādityavarṇaṃ māmamaṇḍala tata
eṣa japetsahasranāmastotra mantra vicintayanta bhaktamī'svarākāro vyakta pratibhāti /
tato bhakto japennavārṇaṃ manu vāhana savāhanāśaktirvāmato
yathāsthalamāyudhāni bhūṣaṇāni ca pratibhānti tathā vyakta sarvaṃ / tato vyakte
satyaya praṇametpraṇate sā devatā pravadati kiṃ te kuśalamiti / tato ya vadedomata
para kuśala sarvaṃ yata śāstrokta te sādharmyaṃ prāpto'hamiti / tata sā devatā
pravadati satya satya yathā tvamāttheti tathāpi kiṃcidvara prayacchāmiti prayacchati
sāyudhākṛtiṃ śastra prayacchatyasme eṣa praṇamya tadañjalinā gṛhṇīyāt /
ṛtāvṛtau pakṣe pakṣe vā pratyakṣa bhavatu bhavato muhūrtaṃ muhūrtadvaya vā
yadecchāmastadā tadeti vā vara vṛṇa iti vṛṇīyāt / sā ca prayacchati
yathecchabhevamevamuktavadevāntardhānakramaḥ

yatheccha viharettato vāsūnvisṛjya sveṣṭalokamadhigacchati
parāpyevamāvirbhavatītyunmattabhairavaḥ / pūrvaṃ tasya pracchādaka īśvara
āvirbhavati paścādanyairīśvarai sāka parātmā so'nudbhūtacihno'pīśvara
parātmāna ca paśyatītyeke

iti śrīpārānandasūtre uttarādhyāye caturthamāhnikam //
p. ८८)
pārānandasūtre pañcamamāhnikam /
atha prāyaścittakramaṃ vakṣyāmo niṣidvācaraṇe prāyaścitta yenādṛṣṭena
sampāditena naṣṭaduḥkha sampadyate tatprāyaścittamityucyate /
prāyaścittānyupavāsa-prāṇāyāma-svādhyāya-snāna##-
adaṇṭhyāndaṇḍayetkā tatra prāyaścittiriti tryahamupapasedeṣā
prāyaścittirniṣiddhācaraṇe prāyaścittirna vihitā'niṣiddhācaraṇe
prāyaścittiraniṣiddhācaraṇe tu na pāpa
vihitācaraṇe'bhyudayastasmātprāyaścittasya vihitatvāttato'pyabhyudaya
ityunmattabhairavaḥ / tasmātprāyaścittakramaṃ vakṣyāma

jñātvā'jñātvā vivaśo'vivaśa āvṛtyā'nāvṛtyā
rasapūrvakamarasapūrvakamiti tatra jñātvā vivaśa āvṛtyā rasapūrvaka
pāpamācarettatra caturguṇa prāyaścitta tatra kramaśaḥ kramaśo nyūne nyūnam

pārānando rājā yadyanyadharmānmatānyucchedayedyadyasamrāṭ syāttarhi
matāni taddharmāṃśca saṃsthāpayetsvamate'dhika tato nyūnamāstikamate tato'pi
nyūna nāstikamate iti sampādayettaiva yadi kuryātkā tatra prāyaścittiriti
ekāhamupavasetkāyika vācika mānasikamiti tridhā pāpa / tatra nāmyadha kṛta
kāyika padbhyā gobrāhmaṇādivandyapraharaṇa yadi kuryātvā tatra
prāyaścittirvyuṣṭāyā vasante śaradyanabhre ākāśe vā
pañcakrośebhyo'dhikapradeśe yatpravahajjalaṃ tīrthaṃ syāttatpadbhyāmeva gatvā
tasminnāplutya śucirbhavati / eṣa pāpī tribhi śudhyati rājño daṇḍena paratra
sādisāntaduḥkhabhogena prāyaścitteneti / yadi mataviruddhamācaret kā tatra
prāyaścittiriti punardīkṣāṃ samācaret yadi mataviruddha
bhāvayedbhūtaśuddhyādika vā tatra prāyaścittiriti punarbhāvanāmayīṃ dīkṣā
kuryātpunardīkṣāyāṃ gurorna kiṃcidanya sarvaṃ samānam / dīkṣāniyameṣu
yeṣāmasaṃbhavastadakaraṇānna dīkṣānyaunya yo'dhikyā dīkṣayā dīkṣita śreṣṭho
bhavati tasmāttamabhivādayettamabhivādyā'graha syāccetkā tatra prāyaścittiriti
snātvā prāṇāyāmaśata kuryāttata sarpiraśnāti yasnāti tadadha dhūvati
yatprāṇānāyamati tadaprahṛtvajāḍyameva dhūnvati yatsarpiraśnāti tadātmāna
tejasvinameva kurute yadvā tameva prahvo daṇḍavatpraṇipatetpraṇipatya ta
brūyādyadaha pramatto'nabhivādaya tadenaśchindhi prasanna puṣṭiṃ prasannatā
mayi dhehīti / sabhavatyaṅge yadaṅganyaunya
tadaṅgamātrāvṛttirānityanivartanaprārambhātprārambhe nyaunya pūrṇaṃ
sampadyate / dīkṣitaḥ sannadīkṣitāya śiṣyāya mantramupadiśeccetpunardīkṣā
/ dīkṣite āśramāntaraṃ praviśya punardīkṣā / gurvantaraṃ gatvā
punardīkṣā

prāyaścittameva bhavati yadenasa phaladvayamapyucchinatti tattato'mogha
sampadyate yathā prāyaścittenaino mogha sampadyate tathā kenacidaghena
puṇyamapi mogha bhavati natvaiśvaradharmaja
p. ८९)
kenacinnivāryaṃ adṛṣṭaṃ etaddvayornivartakaṃ
sakṛtkṛtājjātamanantaphaladaṃ tasmādvidvāṃstatsaṃcinuyāt

atha nityārcanasyānukalpo rājño daṇḍyadaṇḍanaṃ yaddaṇḍyāndaṇḍayate
rājā tannityārcanameva vidadhāti tasmādyathā nityārcanaṃ pralopya prāyaścittiṃ
vidadhāti tasmāddaṇḍyānadaṇḍayitvā'daṇḍyān daṇḍayitvā rājaikāhaṃ
dvyahaṃ tryahaṃ vopavaset

atha nityārcanasyānukalpo bhūrityāvāhya pratīke amukāyai īśvarātmane
sāyudhāyai sābharaṇāyai savāhanāyai savāhanālaṅkārāyai
sasvavāhanasthāsanāye saśaktikāyai saśaktikāyudhāyai saśaktikālaṅkārāyai
saśaktikāvāhanāyai saśaktikāvāhanālaṅkārāyai
saśaktikāvāhanaṃsthāsanāyai amukāyai devatāyai sasvabhaktāyai namo bhuvariti
puṣpāñjaliṃ nikṣipatyapi vā'mukāyai nama iti svariti stutvā mahāriti
visarjayedanena mantreṇa ya evaṃ kurute so'rcanatrayasya phalamāpnoti
tasmādarcanatrayasyāpyanukalpo yo'nena mantreṇa kusumāñjalinā devatāṃ yajate /
apyekasya puṣpasya vā puṣpaikadeśasya vā sa devatāyā viśeṣārcanenārcakaḥ
sampadyate iti prāyaścittama

yaḥ kāmayeta devatāprasādenardruyāmiti sa
sveṣṭadevatāvayaḥsaṃvatsarasaṃkhyātebhyaḥ
surūpebhyo'ṣṭavarṣādhikebhyo'nullaṅghitatadvayaḥsaṃvatsarebhyo
brāhmaṇebhyaḥ śikhāṃ bhrūyugapakṣmaromāṇi varjayitvā sarveṣāṃ teṣāṃ
gātrāṇāṃ nāpitena kṣureṇa muṇḍanaṃ kārayedapi vā yāvanmanyeyuryadeṣa
muṇḍayati tadātmānaṃ pāpebhya evoddharati / abhyaṅgamunmardanaṃ kārayitvā
koṇṇenoṣṇena snāpayitvādyaṃ kaupīnaṃ vastraṃ dvitīyaṃ kaṭisthaṃ tṛtīyaṃ
nābhisamadeśasthaṃ mahaccaturthamanyat

evaṃ vastracatuṣṭayānāṃ daśakaṃ vā tṛtīyacaturthayorāñjanamaśmajaṃ
kṛṣṇaṃ vyākhyātānyāmaraṇāni chatramupānahau kamaṇḍalūn puṣpamālāṃ
kāśmīraṃ raktacandanaṃ śuddhāṃ mṛtyāṃ vā tāmramasmādi bahurogaghnaṃ
mahauṣadhaṃ payo dadhi ghṛtaṃ saṃskṛtamannaṃ vā pānīyaṃ sukhaśayayāṃ
asakṛdbhogyāmapi surūpāṃ taruṇīṃ sakṛdbhogārthaṃ veśyāṃ ca
prayacchati tadātmānaṃ devatāprasādenarddhayati / tebhyaḥ praṇāmaṃ
śraddhayā śraddadhānebhyo gṛhasthebhyaḥ samarthaḥ prayacchan
tadanyatamaṃ vāpyathavā edarthī syāttasmai tamarthaṃ ityuktasyānukalpaḥ /
naitasminpātrāpātravicāraḥ / adhyāpanasya dvijaḥ pātraṃ
dakṣiṇādānayorbrāhmaṇo vidvānena pātraṃ vidyānayobhyā yukta sa eva
yajamānaḥ śraddhayā

sāmarthyaṃ ca sattvavato nitarāṃ tyāgecchā yasminnupasthite upakāriṇi iti pūrvaṃ
dṛṣṭe saṃbhavati tatpātranityeke

yathā yathā vāgaparādhaḥ syā'yāyān laghurvā tathā tathā brahmapadāḥ
prāyaścittaṃ kāpāparādheṣu sarveṣu yajñāḥ prāyaścittīyāḥ prāyaścittaṃ
manoparādheṣu sarveṣu tathā tathā prāṇāyāmāḥ
p. ९०)
prāyaścittaṃ ghanādyaparādheṣu tathā tathā pātreṣu dānaṃ vā tathā tathā
rājadaṇḍasya svīkāraḥ prāyaścittam

tīrthābhigamanaṃ vā ekaviṃśatirupavāsānāmācaraṇaṃ sarvaprāyaścittaṃ
upavāsaścānaśanaṃ jalamāvāśanaṃ vā etasya kṛtasya etena kṛtena phala
nodbhaviṣyati iti jñānaṃ muṇḍanaṃ prati vṛddhānā lomnā
bhrūyugapakṣmaromāṇi vinā śikhāvarjaṃ keśānā śmaśrūṇā ca muṇḍanaṃ
vṛddhānā snānācamanāṅkanāni prāyaścittamātrasya
purastātpaścāccaitānyanvitāni bhavanti

yasminnahani prāyaścittācaraṇaṃ tasmātṣaṣṭhe'hani
muṇḍanādyācaraṇamiti paścādbhavati

iti prāyaścittakramo vyākhyātaḥ

iti pārānandasūtre uttarādhyāye pañcamamāhnikam //
p. ९१)
pārānandasūtre ṣaṣṭhamāhnikam /
atha vyākhyānakramaṃ vakṣyāmaḥ

sṛṣṭau kṛtayuge nānāmatāni nānāsaṃskārāśca ṛṣibhirvyākhyātāni
vyākhyātāśca svebhyaḥ svebhyaḥ śiṣyebhyaḥ prāyacchan te
śiṣyāstadanucakrurbhāvanāmācārāṃśca tatrāhaṃ
bhagavānparānandastattadbhāvanābhirbhāvitābhirācārairācaritaistuṣṭastebhyo
yathārthaṃ matamupadidikṣuravatarannavatīrṇo'bhuvamiti gaṅgāyāstīre'nukūle
padmāsanasthastaṃ māmabhyadhāvan ṛṣayo vasiṣṭhādyāste
praṇipatyāvruvannasmānupadiśācakṣveti so'hamabruvamadīkṣitā anupadeśyā
bhavantīti manmate na nyāso na hiṃsetyādi te'bruvanyajñe hiṃsā śrūyate sā
kiṃ bhavanmatadīkṣitairnānuṣṭhīyate te kiṃ na pratyavāyamayantīti so'hamavruvaṃ
yuktaṃ yaduktaṃ na tatra tarko na yuktistatsatyamityevāvadhāryaṃ yojyaṃ
dhvanyarthakaṃ yojitaṃ parasparamajijñāsorbhāṣaṇameaṃ tridhā bhāṣaṇaṃ
bhavati tatrādyamevāhaṃ vacmi tasmādbhavatāṃ śraddhayā śuśrūṣā
mattaścecchṛṇuṣva no cedgacchadhvaṃ yathecchamityuktāste'vruvanna
saṃdeho'smākaṃ tvadvākye śrutiṃ mīmāṃsayiṣyāma iti
pṛṣṭhastadahamavocaṃ na yāvatpārānandyā dīkṣayā yujyate
tāvatprāṇihiṃsanaṃ yajñe nyāsaśceśvarāṇāṃ prāṇiṣu pārānandyā
dīkṣāyāḥ prāgiti yajñe hiṃsānuṣṭheyeti jñānānandastataḥ paramanāgasām

te'pṛcchan dīkṣa sā kathaṃ yayā dīkṣayā dīkṣitāḥ santo vayaṃ
śravaṇādhikāriṇaḥ sampannā bhaviṣyāma iti pūrvaṃ dīkṣā vyākhyātā sā
tebhyo vyākhyātā yathākathaṃcitteṣu niyameṣvekaṃ niyamamāsthāya dīkṣā
sampadyate

upadīkṣottaradīkṣayorapyevam

evaṃ nityanirvartananiyameṣu

mukhyaṃ tu yathoktam

iti tebhyo vyākhyātaṃ te'vruvan mukhyameva kariṣyāma iti
tebhyaścaturviṃśatyahardīkṣitebhyo yathā yathā yanmantrecchā
tebhyastebhyastānmantrāndatvā mataṃ matadharmāścostvā nityanirvartanaṃ ca te
kṛtārthamātmānaṃ manyamānā māṃ praṇamya yathecchamagaman te svān
svān gṛhān gatvaitadeva yathādhikāraṃ pracārayāmāsuḥ

agastyādyā nāradādyā vāmācāriṇo bhaviṣyāma ityavruvaṃstebhyo'hamagruvaṃ
viprakāraṃ madyamudrāmaithunātmakaṃ dviprakāraṃ
mudrāmaithunāmakamityeke samāmananti

te'pi pūrvavat

devākhyo devadevākhya iti dvāvṛṣī māmāgatyottarācāriṇau bhaviṣyāma iti
tābhyāmuttarācāramahamapi prāyacchaṃ tāpāpannottarācārau
vrajaturyathecchaṃ te'pi pūrvavat

p. ९२)
samartho vidvānarthīti trayo vai ṛṣayaḥ samājagmuste pūrvaṃ dakṣadīkṣitā
abhavaṃstato vāminastata auttarāste'pi pūrvavat

ayodhyāyā yaḥ sudarśano'bhūdbhūmipālastaṃ śāktamakarotpārānandaṃ
dīkṣītaṃ vasiṣṭhastasmāttamahiṃsakaṃ rājānaṃ jñātvā paritaḥ sarve rājānaḥ
sannaddhā yuddhāyāhvayanta sa rājā vasiṣṭhaṃ praṇipatyovāca mayā
yuddhamahiṃsakena kāryaṃ vā na kāryamiti vasiṣṭhastaṃ gṛhītvā
māmabhyadhāvatpraṇipatya praśnaṃ māmavadadayaṃ me
śiṣyo'bhavadayodhyādhīśo rājā sudarśanaḥ śākto macchiṣyaḥ pārānando jāta
ityupalabhyā'nye'rayastadīyā ayamahiṃsako'taḥ paramiti na yotsyatīti
yuddhasannaddhā evaṃ nirodhayanta etajjanapadaparitaḥ sthitā vabhūvuriti
vijñāyaiṣa māmapṛcchatsa bhavannikaṭamānīta ityenaṃ śādhīti

ahamavruvaṃ tamānayeti sa praṇipatyopasthitastamupadiśaṃ
yuddhāddharmyamanyanna pārānandānārājñā tasmāttvaṃ yudhyasva cchindhi
muṇḍāni jayamāpnuhītyupadiṣṭaḥ sa vasiṣṭhaśca tāvubhau ca tau nirgatau
babhūvatuḥ

jayaṃ cā'pa saḥ

kecitpārānandā agnihotriṇaḥ samāramante prāṇina ānīya hantumanusaṃdhāya
yupeṣu yāvadvadhyante tāvannārada paryaṭan tatrābhyagacchattānuvāca
kimetatkurvate bhavantaste ha procuḥ satraṃ so'vravīnnaitatsatrameṣo'payajño
yatpārānandā hantuṃ prāṇina udyuktāste'vruvan satyaṃ satyaṃ tasmādeva devatā
na paśyāmastadvravītu bhavānyadeteneśvarīkṛtena satreṇa drakṣyāma iti taiḥ
pṛṣṭho nārado hovāca pārānandaṃ yajñavidhimavadhārayantviti

homādiṣūttarakratvanteṣu vadhārthaṃ yajñeṣu yāvantaḥ paśavastāḥ pratikṛtīḥ

ye hoṃsāmāśritya aiśvarāndharmān vayaṃ kurma iti dhyāyantaḥ kurcanti na te
tānāpnuvanti naiśvarānlokānsamabhipadyante patanadharmāṇa

hiṃsāyuṣo nāśakarī hiṃsā puṇyaudhanāśinī //
hiṃsāmāśritya ya kuryātsukṛtaudhānsahasraśaḥ //
sukhamasmai pradātu te na samarthā kathaṃcana //
rogānāśritya yakṣmādīnya icchetsukhasādhakān //
upacārānyathā mando na te syuḥ sukhadāyina iti

viṣayuktaṃ yathā toyaṃ na tṛṣṇā vārayetkvacit //
hiṃsāyuktaṃ tathā puṇyaṃ na sukhaṃ dātumarhati

vihitā'vihitā vāpi hiṃsā yā'naparādhinām //
sarvathā duḥkhadā paścāttasmāttaṃ parivarjayet

p. ९३)
ekāmahiṃsāmāśritya yaḥ kuryādaghaparvatān //
so'ghācalānśucīnsarvān kurute'hiṃsayā naraḥ //
*?vatkurute sarvānyathāgnirdāruparvatān

narānyahisitasyaivam * * * * * * * * /
avadhyasyāpyadaṇḍyasya ye dehasya narāḥ kvacit /
chedanaṃ vā viśasanaṃ krayaṃ vā vikrayaṃ tathā //
upakāraṃ ca saṃskāraṃ bhogaṃ chedānusaṃmatim //
kuryustvavayavānāṃ vai te'pi hiṃsāviśāradāḥ

manuṣyahiṃsitānāṃ prāṇināmanāgasāmatyaktārdratvapūrvāṇāmavayavānāṃ
yacchedanaṃ viśasanaṃ krayo vikrayaḥ saṃskāro bhoga eteṣāṃ
karmaṇāmanyatamasya karmaṇa upakāro'numananaṃ vā eteṣvanyatamaṃ vā
kuryātso'pi hiṃsādyaduḥkhabhāgiti

saṃskāro vā viśasanaṃ krayo vā vikrayastathā /
upakāraśca bhogaśca tathaiva chedasaṃmatiḥ //
hiṃsā saptavidhā gauṇyaḥ samāstvetā vihiṃsayā //
tasmādaṣṭavidhāṃ hiṃsāṃ varjayedīśatopakṛt

śāstreṣu prāṇināṃ hiṃsā yatroktā syādanāgasām /
yaḥ prāṇī yatra sūktaḥ syātpaiṣṭiṃ kṛtvā tadākṛtim //
tatastu prāṇinaṃ paiṣṭaṃ sparśayedbuddhimānśuciḥ //
paiṣṭāduttara utsṛjya prāṇinaṃ paiṣṭakāttataḥ /
yatkāryaṃ yatsudhīḥ kuryāttatraivaṃ kalpayedvidhim

vā paiṣṭe catuṣkoṇe rāśau vaṃśaśākhālekhinyā yajamāno
hotā'dhvaryurudgātā brahmā vānyo yamupākuryāttadākāraṃ pralikhya brāhmaṇe
yajamāne pālāśyā kṣatra audumbaryā vaiśye vailvyā sarveṣāṃ vaṃśaśākhā
bhavati tasmādvaṃśaśākhayā sarvairlikhitena prāṇī tamālabhya prāṇinaṃ
śāmitrāgārāduttarata utsṛjya likhitaṃ śāmitre nītvā prākśirasaṃ
pratyakśirasaṃ vodakpādaṃ saṃsthāpya yadyadaṅgarekhāto
yadyadaṅgamuddharati tattaddhṛtena dugdhena saṃmiśrya jalenāloḍya
saṃśrapayettairyajet

dhenughṛtena dhenudugdhena dhenudadhnā sarveṣā paśūnāmiti digbhairavaḥ

māhiṣeṇa sarveṣāṃ paśūnāmiti kālabhairavaḥ

yadākāro likhitaḥ syātkṛtaḥ syādvā tajjātīyāyā ityākāśabhairavaḥ

sarveṣāṃ paśūnāṃ godhūmapiṣṭam

raktacandanodakaṃ lākṣārasodakaṃ ca sarveṣāṃ rudhirāṇām

p. ९४)
āmladravyayuktaṃ raktacandanodakaṃ rudhiramiti digbhairavaḥ

lākṣārasodakaṃ jambīranīramiśraṃ rudhiramiti kālabhairavaḥ

raktacandanaudakaṃ lākṣārasodakaṃ dadhimiśraṃ
rudhiramityākāśabhairavaḥ

kevalaṃ jalaṃ rudhiramiti vasiṣṭhaḥ

yato vā etadicchettataḥ kiṃcittasminnikṣipet tena taṃ yajet

hiṃsāṃ pariharanvidvān yathocitaṃ vibhāvya kutracitprāṇodgamanabhāvanaṃ
kutracitpaiṣṭakānuṣṭhānaṃ pratīyansarvāṇi karmāṇi kurvīta

ahiṃsakaiḥ pārānanderutsāryāḥ sarvā hiṃsā ṛte
aparihāryahiṃsādaṇḍyahiṃsāduṣṭāgaskārihiṃsābhyo yato
daṇḍyahiṃsābhyudayadā anye'pi tathaike tribhinnade ityeke iti pārānandebhyo
vasiṣṭhaḥ

tayā prāṇiraśanayainamālabheta vā etena taṃ vā tatspṛṣṭena
varhiṣainamālabhet

atho svalvāhureke brahmavādino nāneyāḥ pārānandaiḥ prāṇina
ṛte'śvapuruṣavalīvadoṃṣṭrahastipraḍīnapakṣyāraṇyebhyaḥ tatra paiṣṭaireva
pracaranti prāṇyekadharmāttu lupyante yānapānasaṃjñapanādyā //
vapoddharaṇādi samānam

atha kecidāhustattvadarśinaḥ pārānandāḥ sarvatra prāṇidharmānpralopayantaḥ
prāṇina ujjivayantaḥ paiṣṭaireva pracaranti tatropākaraṇādyaṅgayāgāntaṃ
samānaṃ pānagamanasaṃjñapanavarjam

mudgapiṣṭaṃ tṛṇādānāṃ prāṇinām

gudhūmapiṣṭaṃ phalādānām

māṣapiṣṭaṃ māṃsādānām

tilapiṣṭaṃ jalacarāṇām

odano bhūcarāṇām

caṇakapiṣṭaṃ khecarāṇām

etadanyatamaṃ vā sarveṣām

godhūmapiṣṭaṃ sarveṣām

te sātriṇaḥ prāṇinaḥ paśūn vā paiṣṭakaprāṇyākṛtīnālabhya prāṇina
utsṛjyottarataḥ śāmitre paiṣṭakānprāṇyākṛtīnānīya tānsaṃsthāpya teṣā
vapā utkhidyā'vadāpāṅgāni juhuyuste brahmavādino
brahmavarcasvitvamāpuretābhiryo yajate so'śnuta ānantyam

ityupadiṣṭāste tathaivākurvaṃścāpaśyaṃśca sveṣṭā devatām

sa taiḥ pūjito nārado divamācakrāma

p. ९५)
eko ha vai rājā khaḍgaprasiddhākhya pārānanda āsītsa aiśvaro'yaṃ dharma
ityanucintayan daṇḍyāndaṇḍayannevāpunarbhavaṃ
jagāmākurvannevānyāndharmāndīkṣitaḥ śāktaḥ

ṛṣyāyaṇasya brahmarṣe putra ṛṣabhākhya āsītsa upanītaḥ
ṣoḍaśavarṣānantaramadhītavedastyaktabrahmacaryaḥ pārānando bhavan na
cakārādhyāpanaṃ yājanaṃ pratigrahaṃ pitrānirasto gṛhādahan
pārānandavruvaḥ pārānandaṃ dharmaṃ cakāra kiṃcitpṛṣṭaḥ kenacittadā
śāktaḥ pārānando'hamityuvāca mātraṃ so'cirādeva śraddhāpūto
jīvanmukto'bhavaccacāra devatāpārśvataḥ sa śāktaḥ kālikeyaḥ

kaściddīrghatamā ityākhyo brāhmaṇa āsīttasya trayaḥ putrā gautamaḥ
pragautamo'vagautama iti teṣāṃ pitāndho mātā surūpā sā
vyabhicāriṇyabhavannavaṃ navaṃ puruṣaṃ vicinvānā ānīya nityaśo navaṃ navaṃ
ramati tasya puṃsaḥ pado'nughātena so'ndho'syā bhartā'dhyagacchatsa krodhena
mahatāviṣṭaḥ śaśāpa tāṃ sā'ha kruddhā suratavighātādgautamāya prāhainaṃ
ghātaya matsuratavighātinamiti so'bravīnmā māhisīriti so'sya mīmāsāmakarodeṣo
me pitaiṣā me mātā kamahamavakuryāmiti so'dhyagacchadanupanītasya me
mātādhikā bhavatīti so'ghātayatpitaraṃ nāpyenasā lipto'bhavattataḥ sa upanīto
munyannenarpiṇā

etaddṛṣṭvā prabarhirapyetadakarodupanītaḥ sa pāpenāyujyata tatra sa tataḥ
pārānandyā dīkṣayā śaibyā vidhūtapāpmā'bhavat

bhārgavaḥ paraśurāmākhyo jamadagneḥ putro'bhūttasya mātā
kaṃciddhanāḍhyaṃ dṛṣṭvā'nuraktā'bhavaditi tajjñātvā jamadagniḥ prāha
paraśurāmāyaināṃ svamātaraṃ majjāyāṃ ghātayeti sā'bravīnmā māhiṃsīriti
so'sya mīmāsāmakarodeṣo me pitaiṣā me mātā kamahamavakuryāmiti
so'dhyagacchadupanītasya me tato'dhiko bhavatīti so'ghātayattīkṣṇadhāreṇa
mātaramiti nainasā lipto'bhavattaṃ śivaḥ pārānandaṃ kālikeyamakarot

etaddṛṣṭvā preghmo'nupanīto'ghātayatpitrājñayā mātaraṃ sa enasā
lipto'mavattataḥ sa pārānandyā dīkṣayā kālikeyayā vidhūtapāpmā'bhavat

nāciketo brahmarṣyāyaṇasya putraḥ svopāsyamantradīkṣito ya upanayati sa
ācāryo yo'dhyāpayati sa upādhyāyo yaḥ śiṣyopāsyadevatāmantrārthaṃ dīkṣate
taṃ tata upadiśati tanmantraṃ ca sa gurustathā gāthāmudāharanti //
tātādācāryakaḥ śreṣṭha upādhyāyastataḥ paraḥ /
upādhyāyādguruḥ śreṣṭho na jīveṣu paraṃ guroriti //
sa sarvaṃ dātuṃ gurave gṛhasthaṃ hiraṇyamudyukto'bhavattanmātāpitarau
pratikūlau vabhūvatustajjñātvā sa nāciketaḥ khaḍgenoccakartaḥ tayo śirasī
tadetajjñātvā guruḥ prasanno'jīvayattāviti
p. ९६)
dṛṣṭvā prastaro yo dīkṣita sa eva cakārenasā lipto'bhavattata sa pārānandyā
vaiṣṇavyā dīkṣayā vidhūtapāpmā'bhavat

valirvairocanirvaiṣṇavo viṣṇave dātu
sarvamudyukto'bhavattasyāntarāyāyābhavattasya gurusta
gurumada.ḍayatsvadevatārthaṃ jīvamukto na sa enasāmyabhavaditi dṛṣṭvā
prayūṣaḥ svagurumajīvanmukta evamakarotsa etasā lipto'bhavatsa pārānandyā
dīkṣayā soryā punarvidhūtapāpmā'bhavat

svarādhyeśvarocchiṣṭenānyāparā manā ṛta ātmana yajedṛta
īśvarātmanaścetyeke nāvijñātatadbhaktimātmānamuddiśya
yajedityāhurbrahmavādino brahmarṣayaḥ pārānandāḥ

yamaparākramākhyo rājā'bhavatkālikeya pārānanda
kālikeyāndharmānprāpartayatastasya jīvanmuktasya yasya sabhāsthā nagarasthā
prāyaśa kālikeyā raktacandanaliptāṅgā vilasaddhiraṇyamālā
raktapuṣpamālāstīkṣṇadharadharā śāntā pārānandā sa rājā varuṇamāhvayat /
āhuta sa varuṇa ājagāma tasmai prāhā'naya vāruṇīṃ surāṃ kālikārcanāyeti /
ānītāṃ teneti dṛṣṭvā tasmai prāhotamāṃ kiṃcinme dehīti tasmai varuṇa prāha
surāṃ parīkṣayeti / sābhyapataddhastātpātra pātrāsurā tasyā
prādurabhūvannikṣavo varuṇastebhyo rasa gṛhītvā rājñe
prāyacchatso'bhyuvācottameti tasmādaikṣavaṃ surāsthāne surābhāve dīyate
devatāyai so'rcana prāvartayata tasya sabhārā sucandanokṣitā raktapuṣpārcitā sarve
raktacandanenepatspṛṣṭa kuśa sa vāyunerita pasparśa kucitpuruṣa sa ta
prakṣipatso'bhyapatadalatkuṣṭhe sa galatkuṣṭhī divyavapustadaiva divamājagāma
vijñāyate etadbibhrato raktacandanānulepamāhātmya vijñāya tasya puṃsa konu
varṇayenmāhātmya tasmādetallepa dhārayecchākto vidvāndevatāgāre
rājñotsṛṣṭe yathokte viśeṣārcanāyāhūta cāturvarṇyaṃ
veśyāmadyabhakṣyākula cakra samāpya śāntiṃ prapaṭhet ye'sya vighnā ye'sya
duṣṭā ye'sya duriṣṭayaste bhairavabhraśitā viluṭhantu bhūmyā ye'sya vā
śraddadhānā prabhavaste bhavantvanārtā santo bhairavaprasādādviharantu
manuṣyaloke atho devaloke prasannāstriścaturvā yathāsaṃkhya vā prajapanti
śāntimenā śāntā santaste viharanti dhīrā / amṛtatva yogibhirgamyate yat labhyate
tairbhaktiparai sadbhi śāntiṃ prapaṭhadbhiriti purastācchāntimarcanasya
paścāccetyapi vā yatkiṃcidarcane nyūnametayā pūrayati anyai
pārānandāviruddhai prayogairarcana prayuñjītāpi vā vaitatsūtroktamācaredapi
vāhnikoktamevācaredapi vā prakaraṇoktamevācaredapi caikasūtroktamācaredapi vā
pārānanda pārānandāviruddha pārānandāviruddhena vartmanā yatkiṃcidbhaktyā
prayujyate tenāya siddhimadhigacchati vāmato nivedanaṃ devatāyā ityevādhika
dakṣiṇādvāme dakṣiṇato nivedanaṃ devatāyā ityevādhikaṃ
vāmāddakṣiṇe'nyatsarvaṃ samānamityeke maṇḍalārcanaṃ
laghvetadyaddevatāvāhanaṃ devatāśaktiṃ devatāśaktivāhanaṃ tadyathā
lakṣmīgaruḍo viṣṇugaruḍo lakṣmīśceti viṣṇormaṇḍalaṃ
p. ९७)
kurukullāsiṃhaḥ kālikāsiṃhaḥ kurukulleti kālikāyāḥ pārvatīvṛṣabhaḥ
śivavṛṣabhaḥ pārvatīti śivasya saṃjñāśca sūryāśvaḥ saṃjñeti sūryasya
bhairavīśvā bhairavaśvā bhairavīti bhairavasya puṣṭimūṣako dantimūṣakaḥ
puṣṭīti dantinaḥ brāhmīhaṃso brahmahaṃso brāhmīti brahaṇaḥ samarcayati
tattadīyastattadevāsya tatsampadyate

yo vā pārānandastāratamyena kurvanspṛśanpaśyansarvadā viharati sa sarvatra
prabhavati / tadakṛtsnaśa udāhariṣyāmastiryagbhyo mānuṣā uttamāsteṣu
brāhmaṇāsteṣu vidvāṃsasteṣu tapasvinasteṣu siddhāstebhyo devatāstebhyo muktā
iti mātuḥ pitā piturgururgurormantro mantrāddevateti jaḍāccita aiśaṃ jaḍaṃ
śāligrāmādi tata īśāstataḥ pārātmaṃ jaḍaṃ tadeva tataḥ parātmeti jīvebhya
īśvarā īśvarebhyaḥ parātmeti na tatparamutkṛṣṭaṃ kiṃcidyadoṃkāravācyaṃ
mukhyaṃ yathā vā īśvarādvidvāṃsaḥ sarvataḥ svatantratvena na sunvanti tathā
sunvanti parātmānameva bhūyo vodāhariṣyāmo yathā kṛtsnaśo yathā vai
vidvānvidvāṃsamavidvāṃsaṃ ca kṣudhitaṃ cāgataṃ cātithitvena paricarati
ubhayoḥ samo bhavati kṣudhoharaṇe tāratamyamevobhayannānnaṃ carati /
svādvannamasmai samarpayati kṣudapahatyai tasmai tato nikṛṣṭamannamaviduṣe
tasyai evaṃ bhāṣaṇanindāstutivandananatyāsanadānādiṣu sarvatra
vyākhyātaṃ tāratamyaṃ bhāveṣu vā yathā manasā duḥkhite karuṇā sukhite
maitrī śubhādṛṣṭajanyakāriṇi muditā aśubhādṛṣṭajanyakāriṇyupekṣā vaika
antye nigrahaḥ samarthastāratamyaṃ kartumaśakta upekṣāṃ bhāvayatīti yo vā
evaṃ vidvāṃstāratamyena bhāvayati vadati samācarati nigṛhṇātyanugṛhṇāti
dadāti yajata upekṣate so'mṛtatvāya kalpate siddhāmīṣṭaḥ sa saṃtiṣṭhate

iti pārānandasūtre uttarādhyāye ṣaṣṭhamāhnikam /
p. ९८)
pārānandasūtre saptamamāhnikam /
atha rājadharmakramaṃ vakṣyāmaḥ kṣatro
devatāprasādāptāmitabalaparākramārogyasaundaryabuddhidhanādirvaibhavo yathā
yasya śarīre sarveṣā sarvāṇyāyudhāni moghāni bhavantyajastrāṇi ca yasya
śastramastra vā sarvatrāmogha bhavati yasya sarve senāpuruṣā
yuddhavijayopayogino vijayānantaraṃ rakṣopayogina śobhopayogino vā jīvanmukto
vā sa rājottamo māyato mānuṣakāryākāryaṃ / tatkulodbhūto'dhama sa
mānuṣakāryakārī yuktiprayuktibaladhanadurgādisamudāyabalastena
hīno'dhamādhamastasya vā etasya rājñaścatvāro dharmā daṇḍo dānaṃ damo
dayeti tatra daṇḍo viśiṣyate vedyairavadyamahauṣadhaprayogeṇa prajāsaṃsthān
rogān haret adhyāpakaprācuryādavidvattā pravāsa dānena dāridrya prajāyā
prajāsastha sādhuhṛdduḥkha duṣṭānā daṇḍanena api bhrātā suto'rghyo mātā
pitā upādhyāya ācāryo guru paramagururdevayonino gandharvādi śvaśuro mātula
pitṛvyo vānya kaścidya premāspado yadi yathārthaṃ daṇḍya syātsa daṇḍya eva
rājño nādaḍyo nāma rājñaḥ kaścidasti yo dharmādvicalitaḥ svakāditi
śiraścheda savasvaharaṇa kaśābhighāta āmūrcchāyā upavāso jalādṛte
ṣoḍaśa nigaḍavandho'mānyatā yathokta prāyaścittakāraṇa ete daṇḍā
pārānandaśāsanasamatā iti nāṅgendriyadhvasa na yāvajjīvannigaḍabandha
pārānandasaṃmata / śiraśchedavidhiṃ vakṣye ānīya snāta vadhya puruṣa
prāṇaharaṇādyāga sannaddhādika kālikāgre śucau same deśe stambhe grīvā
nidhāya rajjvādinā savadhya raktacandanapuṣpābhyā devatāṃ siṃha kurukullāṃ
kurukullāsiṃha khaḍga baliṃ ca saṃpūjya stamba sarajju bhūmiṃ ca tadavaśiṣṭena
ghātaka pūjayetsvaya cedghātaka svamātmānamādāvityeke / tata upatiṣṭhate oṃ
kālike tvadagre chedanātsvargaṃ loka tveṣa gacchatu virajā vipāṣmā bhūtvā
yathāya tathā gaccheyamaha virajā tripāṣmā rudhireṇāsya siṃhau tṛptimeta
ye'nye'sṛgā svāstvacāsya ṛṣaya pitara śāntyā upāyāntu modantu kravyeṇāsya
kravyādā pitaro ye ca devāstvaducchiṣṭena moda prayāntu nītyā nayena vinayena
gharmāddaṇḍyasya daṇḍasya tuṣṭā satī dehi yajamānāya kāmānityupasthāya
huphaḍityuccaraṃśchitvā śira sarudhira pātre gṛhītvā devatāgre saṃsthāpya
pātrāntare jale ca te sva sruca tadrudhireṇa pūrṇā ninayati kālikāyā
asṛkpānaratāyai svāheti prathamā sruca ninayati
siṃhāyāsṛkpānaratāyaitadrudhira harāmi tenāya tuṣṭa pradadātu yajamānāya
kāmānsvāheti dvitīyā kurukullāyai rudhirametadāharāmi tuṣṭā tena prayacchatu
yajamānāya kāmānsvāheti tṛtīyā kurukullāsiṃho'rīn yo nāśayati
prayuktastasmai rudhirametadāharāmi tuṣṭastena pradadātu yajamānāya
kāmānsvāheti caturthī aya pañcamīṃ sruca rudhireṇa pūrṇā ninayati ye vā
rudhirasya pipāsavo devā ṛṣaya pitaro manuṣyā jñātā ajñātā paśava piśācā
p. ९९)
prāṇino ye dharmaparāstebhya idamāharāmi ta āharantu yajamānāya
kāmānsvāheti pañcamīṃ muṇḍe dīpaṃ prajvālya khaḍgamupatiṣṭhate asirasi
dharmapālastīkṣṇadhāro durāsadaḥ śrīgarbhaḥ khaḍgaḥ vijayo
viśasanastvamevāsi jagato hitaḥ / avadhyānāpayasyehikaṃ vadhyānāmuṣmikaṃ
sukham / avadhyeṣu śāntaḥ śāntadhāro'si vadhyeṣu tīkṣṇastīkṣṇadhāro'si
vadhyāsṛgbhistuṣṭimehi tasme te namo mā māhiṃsīravadhyāścāsṛktuṣṭo
jayaṃ sukhamārogyaṃ abhayaṃ dehi yajamānāya śaśvadityupasthāya
puṣpāñjalitrayoṇoktamabhyarcyārcanaṃ samāpayantyeṣa eva vadhyamātrasya
vadhavidhiḥ /
tryaṃbakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivardhanam /
urvārukamiva bandhanānmṛtyormukṣīya māmṛtāditi //
tadrudhiratilakamādāveva bhālakaṇṭhakūpaśirobāhumūlahṛdayeṣu
samāmananti evaṃ tilakī nā'pamṛtyunā yujyate yuddhādimṛtyunā divyena
yujyate tasmādayaṃ mantraḥ sarvatilakeṣu / ke te sarve tilakāḥ hāridrā bhāsmā
rāktacandanā mārtikā vā vaiṣṇavāḥ śaivāḥ saurāḥ śāktāḥ brāhmā
gāṇapā ityete sarve baleḥ pratipattiraśanamityeke tatkāribhya āharaṇameke
araṇye nikṣepameke vahnau nikṣepameke apsu nikṣepameke bhūmigarte
nikṣepameke / aya yadi rājā bahunbalīnvadhyānlabheta purus.ānapuruṣān
strīṇāmapi vadhyānāṃ kālikāgre śiraśchedayedityeke nigaḍyandha ityapare
sarveṣvīśvareṣveṣaiva kālikā balihāriṇīti vijñāyate / asyai yataḥ sarve śāktāḥ
saurāḥ śaivā gāṇapā brāhmā vaiṣṇavāḥ kāpālikā vā rājāno
vadhyānupalabhya tacchiro rudhirabalimāhareyurityāharanti striyo'pi vadhyāstathaiva
gāthāmudāharanti /
rāmacandro'vadhītpūrvaṃ tāṭikāṃ janaduḥkhadām /
tasmādduṣṭāḥ striyaḥ proktā daṇḍyā badhyā manīṣimiriti /
kālikābhaktebhyo balidānotsukebhyo dadyātte ca tānghātayeyurbalividhānena yo vai
rājā vadhyān yadghātayati tadātmānamuccaiḥ kurute uccairvai svargo loko
yadvadhyānna hinasti tadātmānaṃ nīcaiḥ kurute nīcairvai narako yatsādhūn
saṃmānayati dhanena vinayena tadiṣṭena tadātmānamatyantamuccaiḥ kurute
atyantauccairvai īśvaralokaḥ parastathā gāthāmudāharanti /
yo daṇḍyāndaṇḍayedrājā samyagvadhyāśca ghātayet /
iṣṭaṃ syātkratubhistena samāptavaradakṣiṇairiti /
grīvāntaṃ rudhiraṃ bhūmau pātayedyasya supuṣkalam /
vadhyasya śāstrataḥ samyak khaḍgenarpyuktavartmanā /
sa snātaḥ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ /
tenāghītāḥ sarvavedāḥ sarvaṃ tu sukṛtaṃ kṛtam /
dattāni sarvadānāni yena vadhyavadhaḥ kṛtaḥ /
p. १००)
evaṃ prayacchanvadhyānāṃ baliṃ svargaṃ jayatyasau /
vadhyeṣu nirdayo yastu sadānyeṣu dayāplutaḥ /
sa eva sarvadevānāṃ dayāpātramudāhṛtam /
vadhyeṣu sadayo yastu svātmanyeva sa nirdayaḥ /
yataḥ svaṃ nirayasthānaṃ nayatyatha vimūrcchitam /
na yaḥ kuryādvadhyavadhaṃ svātmahā brahmahā hi saḥ /
upasthiteṣu vadhyeṣu tadvadhaṃ yo na kāṅkṣati /
brahmahatyādipāpānā sa rājā'yatanaṃ viduḥ /
tyaktvā vadhyavadhaṃ dharmyaṃ dharmāḥ sarve kṛtā yadi /
vṛthābhūtāṃstu tānvidyānna tathā vadhyaghātanam /
ayaṃ naimittiko dharmastasmād rājñāṃ prakīrtitaḥ /
saptāṅgaṃ rājyamāpyātra na kuryādvadhyaghātanam /
sa paścānnirayasthānaṃ svātmānamanuśocati /
yathā pumāndhanaṃ prāpya kāmnīrnānugacchati /
paścātsa nirdhano bhūtvā yathātmānaṃ hi śocati //
tasmāddhanyādvadhyānvidvānna bhūmicarāścāśvādīn samṛddhebhyo
brāhmaṇebhyo dadyāddadyāttanniṣkrayamityeke bhūmīrna
dadyādbhūmipatistasmādṛte taḍāgārāmāparicchinnābhyaḥ
kadācitkvacitkasmaiciddātṛpratigrahītṛvaṃśyāstāmrapaṭe
bhūmicchedopavarṇanaṃ ca pralikhya pratigrahītre dadyānnādadyātsvadattāḥ
paradattā vā anyāyato dhigdaṇḍa upavāsadaṇdo nigaḍadaṇḍo vadhadaṇḍaḥ
prāyaścittadaṇḍaśca yathānyāyaṃ yojyāḥ / puruṣaghnā rājājñollaṅghakā
jñānapūrvaṃ vadhadaṇḍadaṇḍyāścaurāścetyeke kecinnigaḍadaṇḍata evaṃ
yathānyāyam daṇḍā daṇḍyeṣu yojyā vyastāḥ samastā vā svaprabhutvaṃ
digdeśaṃ vāyuṃ kālamavakāśamaparādhaṃ balaṃ vayo vittaṃ
vṛttimarugṇatvaṃ jñānaṃ ca daṇḍyānā jñātvā yathānyāyaṃ teṣu daṇḍaṃ
pātayet / rogiṇo'śaktādyāstvadaṇḍyāḥ sarve'pi saṃkhyayā mṛtyā
rājñānsaṃsthāpyā vijānatā tatrādyayādyayā saṃkhyayā muktastataḥ parayā

parayā yuktamājñāpayitumarhati daśānāṃ nāyakastvekaḥ sa tānājñāpayati
tadājñayā vinā na ta ājīvakāle vyavaharanti ṛte tatprabhūṇāṃ ghātātsarvā
ājñāstasya mānyā anuṣṭheyā avicārata eteṣāṃ daśānāmadhīśaḥ
śatādhīśaḥ / sarve tasya tathā tathādhigantavyam / anena sahasrādhiśā
vyākhyātā na lakṣādhīśā mānuṣāḥ syur-ṛte amānuṣakāryakāribhya iti /
sa tebhyo dviguṇā jīvāstebhyaste triguṇā jīvāstebhyaste caturguṇā jīvā
evamaparādheṣu daṇḍaśca vyākhyātaḥ trayo daṇḍāsteṣāṃ kaśābhighātaḥ
p. १०१)
poṣaṇaparityāgo vadhaścotsargādānapācanerīṣatkālamatikramya ya ājñāṃ
vidadhāti sa ityevamādiḥ kaśābhighātadaṇḍya utsargo malamūtrayorutsarga
ādānamannajalayorādānamaithunanidrepācanamutkocajīvinaḥ svāminiyukte
svājñāpanaṃ ṛte svāmyājñāyāḥ / svāminiyuktājñollaṅghanaṃ ṛte
svāmivadhāttadullaṅghino'sakṛdājñollaṅghno
jñānapūrvakamājñollaṅghina evamādayo dvitīyena daṇḍyāḥ / puruṣaghnaśca
mahadājñāpanollaṅghī svāminiyuktastha svāmino vā evamādistṛtīyena / rājā
ca na vṛthājñaḥ syādanyeṣāṃ svāvirodhi dharmavidyādhanārogyaprāṇānāṃ
nāśaṃ parasyoddiśya yā'jñā saivamādyā
vṛthājñāstāścādhīśānparyāyeṇa deśataḥ kālata ājñāpya gaṇataśca
paryācālayedyathā saṃvatsaramayanaṃ
vā'mukadeśe'mukagaṇādhyakṣastiṣṭhatvayamiti sarvānevaṃ
paryācālayedanubhūtapūrvapadamuttarapadena nayennānubhūtapūrvapadaṃ
nāpyadhastatrāpi kuśalaṃ pañcabhirvarṣairdaśabhirvāptasarvotkṛṣṭapadaṃ
padāttasmātpracyāvayedaprāptvā kiṃcitpadaṃ yāvajjīvaṃ pracyutaṃ
poṣayettadardhena yāvajjīvaparyāptaṃ samasyaiva vā dhanaṃ
dadyāttatkālīnapoṣyaparyāptaṃ nyāyataḥ sarvapadeṣu samarthaṃ kramaśo
nayedutkocajīvinā dravyāharaṇaṃ sarvāṇi padāni dvyadhiṣṭhitāni bhavanti
kālavibhāgataḥ parimitāni kāminyannapānayānavasanāni parimitāni bhogyāni
rājñā ca yuddhamagnānāṃ yadā lābhastadā teṣāṃ hananam

yo vā imā dvyadhyāyāṃ vidyāmadhigacchati caturdaśavidyākalpāhnikāṃ
pārānandī so'mṛtatvaṃ gacchati

sūtramekaṃ sūtrārdhaṃ vā yo vācā vyākurute /
tasya brahmayajña santiṣṭhate tasya brahmayajñaḥ santiṣṭhate

iti pārānandasūtre uttarādhyāye saptamamāhnikam //
samāptaṃ cedaṃ pārānandasūtram /
samāptā ceyaṃ pārānandamīmāṃsā //
// ityoṃ //
srotaḥ