પારાનન્દસૂત્રમ્ · અધ્યાય 1

----
મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
ઉસે ઓf થિસ્ મતેરિઅલ્ (એ-તેxત્સ્) ઇસ્ ચોવેરેદ્ બ્ય્ ચ્રેઅતિવે ચોમ્મોન્સ્ લિચેન્સે બ્ય્-ન્ચ્ 4.0
ચતલોગ્ નુમ્બેર્: મ્00357
ઉનિfઓર્મ્ તિત્લે: પરાનન્દસૂત્ર
ઔથોર્ : પરાનન્દ મુનિ
એદિતોર્ : સ્wઅમિ ત્રિવિક્રમ તીર્થ
દેસ્ચ્રિપ્તિઓન્:
ચ્રિતિચલ્લ્ય્ એદિત્તેદ્ બ્ય્ ત્રિવિક્રમ તીર્થ
નોતેસ્:
દત એન્તેરેદ્ બ્ય્ થે સ્તff ઓf મુક્તબોધ ઉન્દેર્ થે સુપેર્વિસિઓન્ ઓf મર્ક્ સ્. ગ્. દ્ય્ચ્zકોwસ્કિ.
રેવિસિઓન્ 0: જુને 26, 2015
પુબ્લિસ્હેર્ : બરોદિ ઓરિએન્તલ્ ઇન્સ્તિતુતે
પુબ્લિચતિઓન્ યેઅર્ : 1931
પુબ્લિચતિઓન્ ચિત્ય્ : બરોદ
પુબ્લિચતિઓન્ ચોઉન્ત્ર્ય્ : ઇન્દિઅ
----
પગે ણો. ૮ ઇસ્ મિસ્સિન્ગ્
પગે ણો. ૪૩ ઇસ્ મિસ્સિન્ગ્
અથ શ્રીપારાનન્દસૂત્રમ્ ।
શ્રી ॥ ઓં ॥ અથ પરમાત્મનૈ નમઃ ॥
ઓં પરમાનન્દલોકસ્થેભ્યો નમઃ ॥
ઓં ઈશ્વરેભ્યો નમઃ ॥
ઓં મુક્તેભ્યો નમઃ ॥
ઓં તપસે નમઃ ॥
ઓં અથાતઃ પરમાનન્દં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

એકઃ પરમાત્મા

ઈશ્વરાઃ સપ્ત

કેચિત્પડિચ્છન્તિ

કેચિત્પઞ્ચ

અસંખ્યા જીવાઃ

તત્ર પરમાત્માજ્ઞા સર્વતો વ્યાપ્તા

તત ઈશ્વરાજ્ઞાદરતો વ્યાપ્તા

તતો જીવાજ્ઞાદરતો વ્યાપ્તા

તસ્માદાશિષ્ટેન બલિષ્ઠેન દ્રઢિષ્ઠેન રાજ્ઞા ધર્મપાલને ભવિતવ્યમ્

અકુર્વન્ધર્મપાલનં નરકં સંપદ્યતે

જીવાનાં તિસ્રો ગતયઃ

નરકઃ

સ્વર્ગઃ

ઐશ્વરો લોકઃ

પાપં કુર્વન્તો નરકમ્

પુણ્યં કુર્વન્તઃ સ્વર્ગમ્

ઐશ્વરમુપાસનં કુર્વન્ત ઐશ્વરં લોકમ્

નાસ્તિકાનાં વેદાપ્રામાણ્યવાદિશાસ્ત્રોક્તનિષ્ઠયાનુષ્ઠિતા ધર્મા
વેદપ્રામાણ્યવાદીનિ મતાનિ પ્રવેશયન્તિ

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે પ્રથમાહ્નિકં સંપૂર્ણમ્

પ્. ૨)
ઓં આસ્તિકાનાં વેદપ્રામાણ્યવાદીનિ શાસ્ત્રાણિ દ્વિવિધાનિ

સંસ્કારપ્રતિપાદકાનિ

મતપ્રતિપાદકાનિ

ઇતિકર્તવ્યતાકલાપપ્રતિપાદકાનિ સંસ્કારશાસ્ત્રાણિ

જગજ્જીવેશ્વરપરમાત્મમુક્ત્યાદિપ્રતિપાદકાનિ મતશાસ્ત્રાણિ

અથ તૈર્યદિ દ્વિતીયે જન્મનિ પ્રવેશિતા

સમાનવર્ણેઽનુલોમવર્ણે પ્રતિલોમવર્ણે વા

તત્રાસ્તિકસંસ્કારપ્રતિપાદકોક્તૈસ્તે જીવા સસ્ક્રિયન્તે

સંસ્કૃતાસ્તે મતપ્રતિપાદકાનિ સપદ્યન્તે

કેચિત્સંસ્કૃતા એવ સંસ્કારશાસ્ત્રોક્તાન્ધર્માન્કુર્વન્ત કુર્વન્તસ્તિષ્ઠન્તિ

તસ્મિન્નેવ જન્મનિ મતાનિ નિવિશન્તિ દ્વિતીયે વા

સંસ્કારશાસ્ત્રોક્ત ધર્મં મતશાસ્ત્રોક્તા ભાવના કુર્વન્ત કુર્વન્ત પારાનન્દ
મત સપદ્યન્તે

તસ્મિન્નેવ જન્મનિ દ્વિતીયે વા

પારાનન્દે મતે ત્રયો માર્ગાઃ

દક્ષિણઃ

વામઃ

ઉત્તરઃ

ત્રિષ્વપિ માર્ગેષ્વેવૈવ દીક્ષા

ત્રિષ્વેકેનૈવ માર્ગેણ પરા મુક્તિ લભન્તે

ક્રમેણ કેચિદિચ્છન્તિ । તથૈવ ગાથામુદાહરન્તિ

દક્ષિણાદુત્તમ વામ વામાદુત્તરમુત્તમમ્ ।
ઉત્તરાદુત્તમ કિંચિન્નૈવ બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલ ઇતિ

અથ તલ્લક્ષણાનિ વક્ષ્યામઃ

આદ્યઃ શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણોક્ત

દ્વિતીયઃ શ્રુત્યાગમાભ્યામુત [ભ્યા યુક્ત]

તૃતીયઃ શ્રુતિગુરુવાક્યાભ્યામુક્ત [ભ્યાં યુક્ત]

પરમાત્મવાક્ શ્રુતિઃ

ઈશ્વરવાગાગમઃ

પ્. ૩)
તદેવ તન્ત્રમ્

ઋષિવાક્ સ્મૃતિઃ

વ્યાસવાક્ પુરાણમ્

જીવન્મુક્તસ્ય સ્વગુરોર્મન્ત્રદાતુર્વાગ્ગુરુવાક્યમ્

અથેશ્વરાન્ વક્ષ્યામઃ

અચિન્ત્યશ્વર્યયુક્તા પરમાત્મધ્યાનતત્પરા

સર્વાનેવ શબ્દાન્સાજ્ઞિકાન્મન્યામહે

ક્વચિદ્યૌગિકાનપીચ્છન્તિ

તત્તદીશ્વરશક્ત્યાયુધવાહનાલકારાસ્તદાત્મકાનેવૈક ઇચ્છન્તિ

પૃથક્ પૃથક્ ઇચ્છન્તિ

દિવ્યોઽપિ બહુધા

અનાદ્યનન્તાસ્તત્તદીશ્વરાયુધાલકારા

સાદ્યનન્તાનિ તત્તદીશ્વરલોકવાસિના શરીરાણિ

સાદિસાન્તાસ્તત્તદીશ્વરાણા લોકા

અથ દીક્ષયા દીક્ષિતો ય યમુપાસતે ત તમીશ્વર ગત્વા ન સ પુનરાવર્તતે । ન સ
ભૂયઃ સંસારં સંપદ્યતે

સ્વસ્વેશ્વરગમન મુક્તિઃ

સ્વૈ સ્વૈર્ભક્તવરૈ સાર્ધં યદીશ્વરાઃ પરમાનન્દલોક પ્રવિશન્તિ સા પરા
મુક્તિઃ

તસ્માદવશ્ય કામિનીન્યાયેનૈકમીશ્વર મનસા નિશ્ચિત્ય
તત્તદીશ્વરમન્ત્રદીક્ષિતો ભૂત્વેશ્વરદર્શને યતિતવ્યમ્

કામિનીન્યાયં ચ વક્ષ્યામઃ

ષટ્પુરુષા સુરૂપા સુયૌવના સુવેષા ખલકૃતા સુવસ્ત્રા સુપરાક્રમા
કાચિદેતદ્વિશેષઽનિર્વિશિષ્ટાસ્તાન્ ગતા ન ચ તાન્સર્વાનેવોપભોક્તુ સમર્થા
તસ્માત્તેષ્વેકમેવાશ્રયેદેવ ન્યાયઃ

સત્કૃત સમાનવર્ણજોઽનુલોમવર્ણજો વા

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવસૂર્યગણેશશક્તિભૈરવાશ્ચેશ્વરાઃ

એકે બ્રહ્માણ જીવ મન્યન્તે

એકે માહેશાશં ભૈરવમિચ્છન્તિ

એતેષ્વેક મનસા નિશ્ચિત્ય પરમાનન્દમતસ્થ બ્રાહ્મણ દીક્ષાર્થ વ્રજેત્

સ ગુરુસ્ત સંસ્કૃતમાશ્રમિણ જ્ઞાન્વા કિમર્થમાગતોઽસીતિ પરિપૃચ્છેત્

પરાનન્દમત્યન્યમતિન દીક્ષયેત્

પ્. ૪)
અન્યમતી પરાનન્દમતિન ન દીક્ષયેત્

બ્રાહ્મણ પારાનન્દ એવ પારાનન્દમતે સર્વાન્વર્ણિનશ્ચાશ્રમિણશ્ચ દીક્ષયેત્

નાન્યો વર્ણી દીક્ષિતુ સમર્થ

પૃષ્ટ સ વદેત્પારાનન્દમતે દક્ષિણાચારેઽમુકમન્ત્રદીક્ષિતો
ભવિતુમાગતસ્ત્વાં માં દીક્ષયોપદિશ ચ

અથાતઃ પારાનન્દમતદીક્ષાં વ્યારયાસ્યામઃ

ચતુર્વિંશતિવાસરાન્વા દ્વાદશવાસરાન્વા ષડ્વાસરાન્વા દ્વૌ વાસરો વા એક
વાસર વા દીક્ષયા યુક્ત સમાનવર્ણજોઽનુલોમવર્ણજો વા

બ્રહ્મબન્ધુ શ્રદ્દધાનોઽનધિકારી શાસ્ત્રાણા સાક્ષાદ્દીક્ષા કર્તુમસમર્થો
ભાવનામયયા દીક્ષયા દીક્ષિતો ભવેત્

ઇતઃ પારાનન્દોઽહં પરાનન્દાનનુચરિષ્યામીતિ

પારાનન્દબ્રાહ્મણવિદ્વન્મુખનિર્દિષ્ટમન્ત્ર ઈશ્વરાદ્ગૃહીત એવ સંભાવ્ય
તત આસિદ્ધિં જપેદેવ ભાવનામયયા દીક્ષયા દીક્ષિત
સાક્ષાદ્દીક્ષિતાન્પરિચરેત્કર્મવાઙ્મનોભિરર્થૈ પ્રાણૈરપિ

એવમુક્ત એવ નિર્દિશેત્

ધૌતાઙ્ઘ્રિપાણિરાચાન્ત ઉપવિષ્ટ ઉદઙ્મુખ

અમુકવર્ણ્યમુકગોત્રી

અમુકવેદ્યમુકાશ્રમ્યમુકયજ્ઞપર્યન્તયાજી વા

પારાનન્દે દક્ષિણાચારે અમુકમન્ત્રે અમુકદૈવતે અમુકગુર્વનુજ્ઞાતો
દીક્ષાં કરિષ્ય ઇતિ

એવ સંકલ્પ્ય

મૌની નિરાહારી ફલાહારી વા જિતેન્દ્રિય કેશાદ્યવપનકાર્યસ્નાયી સ્વેશ્વરતત્પરો
નિરાશીર્નિર્નમસ્કાર

સ્વેશ્વરચિહ્નચિહ્નિતો ભવેત્

વૈષ્ણવ પીતવાસા પીતમાલ્યાનુલેપન પીતસુવર્ણાભરણો લલાટે ગદા શિરસિ
વિષ્ણુપદ વામબાહુમૂલે શઙ્ખો દક્ષબાહુમૂલે ચક્ર હૃદ્યરવિન્દમેવ
ચિહ્નચિહ્નિતો ભવેત્

લલાટે૦ તિ૦ [સૂત્રે ૯૪ તમે પૂર્ણ પાઠ]

કૌશિકીભક્તો રક્તવાસા રક્તમાલ્યાનુલેપનો રક્તસુવર્ણાભરણો લલાટે ખડ્ગ
શિરસિ કૌશિકીપદ વામબાહુમૂલે ઘણ્ટા દક્ષબાહુમૂલે ત્રિશૂલ
હૃદ્યરવિન્દમેવ ચિહ્નચિહ્નિતો ભવેત્

પ્. ૫)
લલાટ એકમેવ ચિહ્નમન્યત્ર ચતુર્ષુ બિન્દૂનેક ઇચ્છન્તિ

કૌશિક્યેવકાદ્યા મહાવિદ્યા

સોરો રક્તવાસા રક્તમાલ્યાનુલેપનો રક્તસુવર્ણાભરણો લલાટાદિપઞ્ચસુ બિન્દવ
એવ ચિહ્નચિહ્નિતો ભવેત્

શૈવ શ્વેતવાસા શ્વેતમાલ્યાનુલેપન શ્વેતરજતાભરણો લલાટે ત્રિશૂલ શિરસિ
શિવપદ દક્ષબાહુમૂલે પરશુર્વામબાહુમૂલે ડમરર્હૃદ્યરવિન્દમેવ
ચિહ્નચિહ્નિતો ભવેત્

વા ભસ્મનાચ્છન્ન

લલાટે૦ તિ૦

ગાણપો રક્તવાસા રક્તામાલ્યાનુલેપનો રક્તસુવર્ણાભરણો લલાટેઽઙ્કુશો
દક્ષબાહુમૂલે પરશુર્વામબાહુમૂલે પાશો હૃદિ કમલ શિરસિ
ગણપપદમેવ ચિહ્નચિહ્નિતો ભવેત્

લલાટે૦ તિ૦

સર્વેષામેવેશ્વરાણા બિન્દવશ્ચિહ્નાનિ તસ્માત્સર્વે લલાટાદિપઞ્ચસુ
વિન્દુભિરેવ વા ચિહ્નિતા ભવેયુ

આભરણાનિ વક્ષ્યામઃ

નાભિલમ્બિન્યુદરલમ્બિની હૃલ્લમ્બિની વા માલા

હસ્તયોર્વલયે

કર્ણયો કુણ્ડલે

દક્ષાનામિકાયામઙ્ગુલીયકમ્

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે દ્વિતીયમાહ્નિકમ્

ઓં ચતુર્વિંશત્યાદિપક્ષેષુ યથાપક્ષ દીક્ષાં નિર્વર્ત્ય
કૃતપ્રાતર્નિત્યક્રિયસ્ય ગુરો પ્રાતઃ પાદયો પતેત્

ગુરુરિમ મન્ત્રમુચ્ચારયેત્

ઓં ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે શિષ્યસાધ્યં તુ સાધયેતિ

ઇત્યુક્ત શિષ્ય ઉત્થાય તિષ્ઠેત્

પ્રત્યઙ્મુખ ઉદઙ્મુખ શિષ્ય તદિષ્ટમન્ત્ર ઉપદિશેત્

મન્ત્ર ગ્રાહયિત્વા ગુરુર્જલગણ્ડૂષ ધૃત્વા મન્ત્ર જપ્ત્વા શિષ્યમુખે નિક્ષિપેત્

નિગિરન્નેવ શિષ્યો મન્ત્ર ગૃહ્ણીયાત્

એવ બ્રાહ્મણોપદેશકમ્

ક્ષત્રશ્ચેન્મન્ત્ર ગ્રાહયિત્વોપદિશેદ્દક્ષિણે કર્ણે

પ્. ૬)
વૈશ્યશ્ચેન્મન્ત્રં ગ્રાહયિત્વા તદુત્તરં તદક્ષરં તદુત્તરં તદક્ષરમિતિ
નિર્દેશેનોપદિશેદ્દક્ષિણે કર્ણે

શૂદ્રશ્ચેન્મન્ત્રં લિખિત્વાઞ્જલિપુટે દદ્યાત્

બ્રાહ્મણક્ષત્રવૈશ્યેષુ મન્ત્રં શ્રૌતં પૌરાણં વા

શૂદ્રાનુલોમજેષુ પૌરાણમેવ

ત્રયાણાં વર્ણાનાં યત્રકુત્રાશ્રમિણા બ્રાહ્મણો યત્રકુત્રાશ્રમી ગુરુઃ

બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણાદુત્તરાશ્રમસ્થાન્મન્ત્રં ગૃહ્ણીયાત્

સમાનાશ્રમસ્થાદ્વા

ગુરોઃ પાદયોર્દણ્ડવત્પતિત્વા

ધન્યોઽસ્મિ કૃતકૃત્યોઽસ્મિ પારાનન્દમતેઽમુકાચારેઽમુકેશ્વરેઽમુકે
મન્ત્રે યદ્દીક્ષિતસ્ત્વત્ત ઇતિ

તતો ગુરુરીપત્પ્રહસ્યોત્થાપ્ય પારાનન્દં મતં મતધર્માંશ્ચોપદિશેત્

આચાર્યશબ્દાન્તં નામ શિષ્યે વિદધ્યાદાદ્યે

સ્વનામ કથયેચ્ચ

સ્વસ્મિન્ગુરુસ્થાપિતવિદિતનામા સંસ્કારશાસ્ત્રાભિવાદનક્રમેણાભિવાદ્ય
પારાનન્દમતાભિવાદનક્રમેણાભિવાદયેત્

તતો ગુરુઃ શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણોક્તાન્ પારાનન્દાવિરુદ્ધાન્ધર્માન્દક્ષિણઃ
પારાનન્દઃ કુર્યાદિત્યુપદિશેત્

એષ પુરુષશ્ચતુર્ભિરનુજ્ઞાપ્યો ભવતિ

માતૃપિતૃગુરુદૈવતૈરિતિ

ઉત્પત્તિતઃ પ્રાગુપનયનાન્માતૃપ્રેપ્યો ભવતિ

ઉપનયનતઃ પ્રાઙ્મગ્રદીક્ષાયાઃ પિત્રાજ્ઞાપ્યો ભવતિ

મન્ત્રદીક્ષાતઃ પ્રાગ્દેવતાસાક્ષાત્કારાદ્ગુર્વનુજ્ઞાપ્યો ભવતિ

દેવતાસાક્ષાત્કારતો દેવતાનુજ્ઞાપ્યઃ પ્રાક્પરામુક્તેર્ભવતિ

તસ્માદ્ગુર્વનુજ્ઞાતો વિહરેત્

સર્વેભ્યઃ પરો ગુરુગુરોઃ પરો મન્ત્રો મન્ત્રાત્પરા દેવતા દેવતાયાઃ પરઃ
પરમાત્મેતિ ભાવયેત્

મન્ત્રાર્થં ગુરુરાશ્રિતો દેવતાર્થ મન્ત્ર આશ્રિત ઇતિ ભાવયેત્

ગુરોઃ પ્રકાશો દેવતાયાશ્ચ પ્રકાશઃ કાર્યઃ

તતો મન્ત્રઃ કણ્ઠકૂપાદૂર્ધ્વમાનીતઃ સિદ્ધિં કુર્યાત્

પ્. ૭)
ઓષ્ઠપુટાદ્બહિર્નિષ્કાસિત સિદ્ધિં હન્યાત્

સ્વેષ્ટેશ્વરઃ સ્વેષ્ટમન્ત્રઃ

તસ્માત્સર્વથા ગોપ્ય

શિષ્યાદન્યત્ર

શાસિતુ યોગ્ય શિષ્યઃ

સર્વાણિ શાસ્ત્રાણિ દૃષ્ટ્વા સ્વશાસ્ત્રે શિષ્યતે યસ્ય મતિ સ શિષ્યઃ

શિષ્ટેભ્ય સ્વાચારેણ મુદ પ્રકર્ષેણ યચ્છતિ સ શિષ્યઃ

પુણ્યપાપયો શૈથિલ્ય યાતિ સ શિષ્યઃ

શૈઘ્ર્યેણેશ્વર ધર્મં યતતિ સ શિષ્યઃ

ગુરો પ્રકાશન મન્ત્રેશ્વરયોર્ગોપનમિચ્છન્તિ

મન્ત્રગુર્વોર્ગોપન કેચિત્

ગુરુમન્ત્રેશ્વરાણાં ગોપનમિચ્છામઃ

મન્ત્રગોપન સર્વેઽનુમન્યન્તે

શ્રીગુરોરાચાર્યસ્ય પાદપદ્મ યસ્યા દિશિ વિરાજતે તસ્યે દિશે નમસ્કુર્યાત્પ્રતિદિન
ત્રિસધ્યમ્

સ યદિ પ્રેત સ્યાચ્ચેદુત્તરસ્યા દિશિ ત વિભાવ્ય નમસ્કુર્યાત્

સ સ્વચ્છન્દ યદિ ગત સ્યાદ્વા

ધ્યાનમૂલ ગુરુર્મન્ત્રમૂલ ગુરુર્મતમૂલ ગુરુરાચારમૂલ ગુરુસ્તસ્માસર્વથા
સિધ્યર્થં ભક્તિસયુતૈ શિષ્યૈર્ગુરુઃ સેવ્યઃ

ભોગસ્વર્ગાપવર્ગકાક્ષિણા ભક્તિરેવૈક પન્થા નાન્યઃ પન્થર ઇતિ શ્રુતિઃ

સંસ્કારાચારે દક્ષાચારે વામાચારે ઉત્તરાચારે ગુરુરેવ પરાયણ
ગુરુર્માર્ગપ્રદર્શકસ્તસ્માત્સર્વથા માન્ય પૂજ્ય તોષ્યઃ

મહાપાતકાનિ દહતિ પુણ્યાનિ વિવર્ધયતિ ઇતિ ઈશ્વર નેત્રમાર્ગમાનયતિ તસ્મૈ
વિશ્વાસાય નમઃ

વિષ્ણુશિવાદય ઈશ્વરા ઇન્દ્રાદયો દેવા મુનયો યોગિનસ્તુષ્ટા ભવન્તિ ગુરૌ તુષ્ટે

કુર્વન્ત્યસ્મિંશ્ચાનુગ્રહમ્

મથિત્વા જ્ઞાનમન્થેન વેદાગમમહાર્ણવમ્ ॥
પારાનન્દ(ગુરુ)મત શુદ્ધ રસજ્ઞેન મયોદ્ધૃતમિતિ

વિહાય સર્વાન્ ધર્માન્નાનાગુરુમતાનિ ચ ॥
પારાનન્દાન્ધર્માન્પારાનન્દ મત પારાનન્દગુરોર્મુખાચ્છ્રુત્વાનુષ્ઠેય
ચાનુસંધેયમ્

પગે ણો. ૮ ઇસ્ મિસ્સિન્ગ્
પ્. ૯)
શૈવઃ શિવં પિતૃવત્પરિચરેદ્વિષ્ણ્વાદીનીશ્વરાંશ્ચતુરઃ
પિતૃવ્યવદ્યમાદીન્બન્ધુવત્તદ્ભક્તાન્પિતૃવ્યપુત્રવત્તાન્યથાયોગ્યં
પરિચરેત્

એવં પરસ્પરમ્

હોમાદિષૂત્તરક્રત્વન્તેષુ વધાર્થં યજ્ઞેષુ

યાવન્તઃ પશવસ્તાવન્તઃ પ્રતિકૃતયઃ

સ્વેશ્વરચિહ્નોપર્યન્યચિહ્નં ન ધાર્યમ્

ઋતે પૂજાવશિષ્ટાત્

તત્પ્રોંછ્ય વા

સ્વેષ્ટાર્ચાશિષ્ટોપર્યન્યાર્ચાશિષ્ટં ન ધાર્યમ્

ઈશાનાં પરસ્પરં ગ્રસ્તહૃદયત્વાત્તત્પ્રોંછ્ય ધાર્યમિત્યેકે

નાન્યેશચિહ્નં ધારયેત્

નાન્યેશોપવાસમુપવસેત્

પરસ્પરં ગ્રસ્તહૃદયત્વાદુપવસેદેકે

નાન્યેશમર્ચયેત્

અર્ચયેદેકે

અનીહઃ સમર્ચયેત્

અન્યેશાનભ્યર્ચ્ય સ્વોપાસ્યે ભક્તિમીહેત્તેભ્યઃ

સ્વોપાસ્યાદ્દર્શનમ્

જીવન્મુક્તો ન કર્મભિર્લિપ્યતે પુણ્યૈઃ પાપૈર્વા

ન સ પુનરાવર્તતે । ન સ ભૂયઃ સંસારં સંપદ્યતે

તસ્માત્તદ્દર્શને યતિતવ્યમ્

જ્ઞાની ભક્તો ભવેત્

આર્તજિજ્ઞાસ્વર્થાર્થિજ્ઞાનિન ઉદારાસ્તત્રેશસ્ય જ્ઞાની ભક્ત એવ
પરમાત્મલોકમાપ્નોતિ બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમિતિ શબ્દાત્

નિત્યાનિ વિહિતાનિ કર્માણિ તદનુકુર્યાત્

તસ્મૈ સમર્પયેત્

ધ્યાનયોગેન ભક્તિયોગેન કર્મયોગેન જ્ઞાનયોગેન સ્વનેત્રમાર્ગમાનયેત્તમ્

અથ વિશેષતઃ

બ્રહ્મચારી જ્ઞાનયોગેન શ્રુતિતન્ત્રસ્મૃતિપુરાણાનામ્

ગૃહી કર્મયોગેન

પ્. ૧૦)
વન્યો ભક્તિયોગેન

ત્યાગી ધ્યાનયોગેન

સર્વે યોગાશ્ચતુર્વિધાઃ

ભક્તિયોગઃ સર્વેભ્યો ગરીયાન્

અચિન્ત્યં તત્સામર્થ્યમ્

તસ્ય કોન્વધિકારીત્યત્ર મુનયોઽપિ મોહં જગ્મુઃ

સ્વપ્રાણત્યાગં વિહિતં કુર્વન્તિ

કૃતે મહાનભ્યુદયઃ

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે તૃતીયમાહ્નિકમ્

ઓં વિઘ્નેશસ્ય ત્રિભિરાચારૈશ્ચતુર્ભિરાશ્રમૈર્વર્ણૈશ્ચ સેવ્યત્વમ્

એવમેવ ત્રયાણામ્

દ્વિતીયાચારસેવ્યત્વં નાસ્તીત્યેકે

કૌશિક્યાખ્યસ્ય રૂપસ્યાદ્યાચારાદ્યાશ્રમસેવ્યત્વમ્

સમાવૃત્તો ન સેવેત કૌશિક્યાખ્યં રૂપમ્

વીર્યધારણસામર્થ્યાદ્દ્વિજઃ સેવિતુમર્હતિ

ઋતે સ્વપ્નરોગાભ્યાં વીર્યં સ્ખલન્પતિતો ભવેત્

સ્ત્રીણાં કામાવિર્ભાવકરં રૂપં ન પશ્યેત્

કામાવિર્ભાવકરં સુવસ્ત્રં સુગૃહં સુગન્ધં સુગાનં યદ્યત્તત્તત્ત્યજેત્

કામાવિર્ભાવકરં દેવાલયગમનમપિ ત્યજેત્

યોઽહિભ્ય ઇવ સ્ત્રીભ્યો બિમેતિ સ્ત્રૈણેભ્યશ્ચ સ એવોપાસ્તે

તસ્માદૂર્ધ્વરેતસા બ્રહ્મચારિણા મેખલાયુતેનૈષા મહાવિદ્યા
સેવ્યાઽમરણાદાદેવતાસાક્ષાત્કારતઃ

કૌશિકીદીક્ષિતો ન સમાવૃત્તો ભવેત્

પતિતઃ કાલ્યાદિરૂપદીક્ષિતઃ સમાવૃત્તો ભવેત્

વિવાહિતા ન સેવેત કૌશિક્યાખ્યં રૂપમ્

વીર્યધારણસામર્થ્યાદ્દ્વિજજા સેવિતુમર્હતિ

ઋતે સ્વપ્નરોગાભ્યાં વીર્યં સ્ખલન્પતિતા ભવેત્

પુંસાં કામાવિર્ભાવકરં રૂપં ન પશ્યેત્

કામાવિર્ભાવકરં સુવસ્ત્રં સુગૃહં સુગન્ધં સુગાનં યદ્યત્તત્તત્ત્યજેત્

યાઽહિભ્ય ઇવ પુરુષેભ્યો વિભેતિ સ્વૈરિણીભ્યઃ પુરુષસઙ્ગિનીભ્યશ્ચ સૈવોપાસ્તે

પ્. ૧૧)
તસ્માદૂર્ધ્વરેતસ્યા કૌમારવ્રતધારિણ્યૈવૈષા મહાવિદ્યા
સેવ્યાઽમરણાદાદેવતાસાક્ષાત્કારતઃ

કૌશિકીદીક્ષિતા ન વિવાહિતા ભવેત્

પતિતા તદ્વત્ [પૂર્વવત્ ઇત્યપિ પાઠઃ ।]

ન સા વિવાહં કુર્યાત્

કાલિકા તારા મહાવિદ્યાદ્યરૂપાણાં વિઘ્નેશાદિવત્

યથા ઘૃતમયયાઃ પુત્તલિકાયાઃ સર્વાણ્યેવાઙ્ગાનિ ઘૃતમયાનિ

એવમાનન્દમયં સર્વમાનન્દસ્ય

વિઘ્નેશસ્ય પુષ્ટિઃ શક્તિઃ પાશાઙ્કુશાદ્યાયુધાનિ વક્ષોહારાદ્યાભરણાનિ
આખુવાહનમિત્યેતદ્વિઘ્નેશમયમેકે

નૈકે

[આહ્નિક ૪ અનાદ્યન્તદિવ્યશરીરિણમીશમુક્તૌ
વૈષમ્યમપીચ્છન્તિ

]
અનાદ્યનન્તદિવ્યશરીરિણમીશમુક્તૌ વૈષમ્યમપીચ્છન્તિ

વિષ્ણોર્લક્ષ્મીઃ શક્તિઃ શઙ્ખચક્રાદ્યાયુધાનિ વનમાલાદ્યાભરણાનિ ગરુડો
વાહનમિત્યેતદ્વિષ્ણુમયમેકે

નૈકે

અનાદ્યનન્ત૦ [પૂર્વવત્ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] તિ

શિવસ્ય પાર્વતી શક્તિર્ડમરુત્રિશૂલાદ્યાયુધાનિ મુણ્ડમાલાદ્યાભરણાનિ
વાહનમિત્યેતચ્છિવમયમેકે

નૈકે

અનાદ્યનન્ત૦ [પૂર્વવત્ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] તિ

સૂર્યસ્ય સજ્ઞાશક્તિઃ શઙ્ખશ્ચક્રમાયુધં કુણ્ડલાદ્યાભરણાનિ
હયયુગ્રથો વાહનમિત્યેતત્સૂર્યમયમેકે

નૈકે

અનાદ્યનન્ત૦ [પૂર્વવત્ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] તિ

કૌશિક્યાશ્ચણ્ડિકા શક્તિઃ ખડ્ગાદ્યાયુધાનિ
પઙ્કજસ્રક્કુણ્ડલાદ્યાભરણાનિ સિંહો વાહનમિત્યેતત્કૌશિકીમયમેકે

વાહનન્નૈકે

અનાદ્યનન્ત૦ [પૂર્વવત્ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] તિ

કાલ્યાઃ કુરુકુલ્લાશક્તિઃ ખડ્ગમાયુધ મુણ્ડમાલાદ્યાભરણ સ એવ
વાહનમ્ । મહાવિદ્યાયાઃ
પ્. ૧૨)
બાલા શક્તિર્ધનુર્બાણાયુધં માલાદ્યાભરણાનિ સ એવ વાહનં ।
તસ્માત્કાલિકાતારામહાવિદ્યાદ્યાનિ રૂપાણિ પૃથક્ પૃથગ્વિધિના પરિચર્ય
પૃથક્ પૃથક્ સાક્સ્.આત્કારાંશ્ચ સંપાદ્ય કૌશિકીલોકમેવ સંપદ્યન્તે

નારસિંહા કાર્ષ્ણા યથા વૈષ્ણવં લોકમ્

અથાદ્યાચારે

દીક્ષિતો દીક્ષાધર્માનુત્સૃજ્ય સ્નાત્વા સ્વગૃહં ગત્વા દીક્ષિતાન્ બ્રાહ્મણાન્
સદૈવતાંશ્ચ સતીથ્યાંશ્ચાન્યમતિનો બ્રાહ્મણાન્ વિદ્યાનિષ્ણાતાંશ્ચ
ભોજયિત્વા તદવશિષ્ટાન્ધસોઽમૃતસ્ય મુખેન સુખેન ગ્રસિતું યોગ્યાન્
ષોડશગ્રાસાન્ ગૃહીત્વોદગગ્રે કુશસંસ્તરે ધ્યાયન્નીશં
જપન્મન્ત્રમહઃશેષં નીત્વા સંધ્યામુપાસ્યાગ્નીનુપાસ્યામુક્ત્વા તસ્મિન્નેવ
સંસ્તરે સ્વપેત્

યદિ દુઃસ્વપ્નં પશ્યેત્પ્રાતર્નિયમાન્તે ગુરવે પઙ્કજમર્પયેત્તામ્રં વા

અર્પિતપઙ્કજસ્ય શિષ્યસ્ય દુઃસ્વપ્નં સુસ્વપ્નમુપજાયતે

નિદ્રાત્યય ઉત્થાય ગુરુમન્ત્રેશ્વરાનન્યચ્ચ સર્વાન્ધ્યાત્વા પ્રણમ્ય
સ્નાનાઙ્કનકવચપઠનાર્ચનસસમસ્તમણ્ડલજપદિવ્યસહસ્રનામપાઠરૂ
પાનૈશ્વરાંશ્ચ નિર્વર્ત્ય ગુરુગૃહં ગત્વામિવાદ્ય તતઃ સ્વચ્છન્દં વિહરેત્

પર્વસુ વિશેષાર્ચનમ્

વિશેષાર્ચનં કૃતાકૃતમેકે

એતન્નિર્વર્તનં યાવજ્જીવં નિર્વર્તયેત્

નિર્વર્તનં દીક્ષિતોઽનિર્વર્ત્ય સ્થાતુમિચ્છતિ યઃ સ નરકં યાતિ સૌકરેષુ જાયતે

યોઽગ્નિહોત્રમુત્સૃજ્યાવિધિના સ્વચ્છન્દં વિહરતિ તત્પાપેન સમં વાઽસમમ્

મહાપાપૈઃ સમં વાઽસમમ્

તસ્માદ્દીક્ષિતોઽપ્રમાદી નિત્યનિવર્તનં નિર્વર્તયેત્

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાન્યભ્યસેત્

તદ્વિદશ્ચ પૂજયેત્

સ્વસ્વવર્ણાશ્રમાચારઃ સેવ્યસ્તદનુધીમતા

યત્ર વર્ણાશ્રમે દીક્ષિતસ્તત આશ્રમાન્તરં ન નિવિશેત્

નિવિષ્ટઃ પાપીયાન્ભવતિ

દક્ષાચારદીક્ષિતો નિવિશેદેકે

સ વામોત્તરયોર્ન પ્રવિશેદેકે

પ્રવિશેદિતિ કેચિત્

આદ્યાચારદીક્ષિત આદ્યાચારે દીક્ષયેત્

ક્લિવાદીન દીક્ષયેત્

પ્. ૧૩)
અદીક્ષિતાય યો દદ્યાન્મન્ત્રં વા માર્ગમુત્તમમ્ ॥
સ પતેન્નરકે ઘોરે વર્ષાણામયુતં સમા ઇતિ

યથા હ્યનુપનીતાય કન્યાં દદ્યાદ્વિમૂઢધીઃ ॥
તથા હ્યદીક્ષિતાયૈવ દદન્માર્ગં પતેદ્ગુરુરિતિ

દક્ષાચારી દક્ષાચારમન્ત્રેષુ સર્વદેવતાકેષ્વધિકૃતો ભવતિ

યથૈકવેદોપનીતઃ સર્વવેદેષૂપનીતો ભવતિ

અભાવે ગુરોઃ પ્રતિમાતઃ

શાલિગ્રામાદિપ્રતિમાયામીશમાવાહ્યાસનં દત્ત્વા
પારાનન્દશાસ્ત્રજ્ઞાતવિધિસ્તતઃ સર્વં વિભાવ્ય દીક્ષાં યથાપક્ષં
નિર્વર્ત્ય યથાવર્ણમુપદેશં વિભાવ્ય તતઃ શિષ્ટૈરુપચારૈઃ
પાદ્યાદ્યૈરુપચર્યેશં વિસૃજ્ય યથાશાસ્ત્રં નિત્યનિર્વર્તનં નિર્વર્તયેત્

અયં વિધિરાદ્યાચાર એવ નાન્યત્ર

વામાચારો દ્વિપ્રકારો મધ્યમોત્તમભેદતઃ ॥
મદ્યમૈથુનમુદ્રાભિર્યુક્તોઽસાવુત્તમઃ સ્મૃત ઇતિ

મદ્યમાંસમત્સ્યમુદ્રામૈથુનૈર્યુક્તો મધ્યમઃ

પારાનન્દસ્યાષ્ટવિધહિંસનાભાવાન્મધ્યમં પારાનન્દો વર્જયેત્

પારાનન્દૈરુત્તમઃ સેવ્યઃ

પારાનન્દાઃ

૩ ॥
યદ્યન્યમતિશ્રીચક્રં વ્રજેયુઃ

માંસં મુર્ધ્ના પ્રણમ્ય ન ગૃહ્ણીયુઃ

યેષાં વર્ણાનાં દક્ષેઽધિકારસ્તેષામેવ વામતઃ

સૂર્યસંસ્તમ્ભનપ્રવાહપ્રવર્તનાદસિદ્ધિમતઃ
પારાનન્દાદ્બ્રાહ્મણાત્પારાનન્દવામાચારદીક્ષિતો ભવેત્

યથાપક્ષં નિર્વર્તિતદીક્ષાય શિષ્યાય પૂર્વોક્તં યથાવર્ણં
મન્ત્રમુપદિશેત્

મતં મતધર્માંશ્ચોપદિશ્ય શ્રુતિતન્ત્રોક્તાન્ પારાનન્દાવિરુદ્ધાન્
ધર્માનાચરેદિત્યુપદિશેત્

સ્વનામ કથયેચ્ચ

નાથશબ્દાન્તં નામ શિષ્યે વિદઘ્યાદ્દ્વિતીયે

સ્વવિદિતનામા ગુરુમભિવાદયેત્

શિષ્ટં વ્યાખ્યાતમ્

બ્રહ્મક્ષત્રવૈશ્યેષુ શ્રૌતં તાન્ત્રં વા

તદિતરેષુ તાન્ત્રમેવ

પ્. ૧૪)
ચતુર્બીજં બ્રાહ્મણાનાં ક્ષત્રિયાણાં ત્રિબીજકમ્ ॥
મન્ત્રં દ્વિબીજં વૈશ્યાનાં શૂદ્રાણાં ત્વેકબીજકમિતિ

ક્રમત્રયેઽધિકારી સ્યાદ્વેદહસ્તસુસંસ્કૃતઃ ॥
સ્મૃતિસંસ્કારભાગેન ચાચારાન્ ક્રમિતું ક્ષમ ઇતિ

બ્રહ્મક્ષત્રૌ વૈશ્યશૂદ્રૌ નાન્યસંસ્કારમર્હતશ્ચ

નાચારાન્ ક્રમિતું યોગ્યશ્ચાન્યશાસ્ત્રસુસંસ્કૃત ઇતિ

એકાક્ષરં સર્વેષામેવેતિ કેચિત્

દક્ષાચારી મૃતે ગુરૌ કૃતપ્રયત્નોઽપ્યનુદ્ભૂતસિદ્ધિર્વામાચારં પ્રવિશેત્

કૃતપ્રયત્નોઽપ્યનુદ્ભૂતસિદ્ધિરીપદ્વ્રસિતદક્ષાચારી ગુર્વાજ્ઞપ્તો વા

વામાચારી પારાનન્દદક્ષાચાર્યાજ્ઞપ્તસ્તચ્છિષ્યં વામાચારે દીક્ષયેત્

તતો દક્ષદીક્ષિતપૂર્વો વામાચારદીક્ષિતઃ પૂર્વપરિગૃહીતાન્ ધર્માન્ન
હાતુમર્હતિ

સંસ્કારાભિવાદનક્રમેણાભિવાદ્ય દક્ષાભિવાદનક્રમેણાભિવાદ્ય
વામાભિવાદનક્રમેણાભિવાદ્યોપચારૈર્ગુરું તોષયેત્

ગુરોઃ પૂર્વવત્

ગુર્વન્તરં ક્વાપિ વ્રજેન્મન્વન્તરમથાપદિ ॥
સાક્ષાત્પાપમયો જ્ઞેયો યો દેવાન્તરમાશ્રયેદિતિ વિજ્ઞાયતે

દેવતાન્તરમાશ્રિત ઇતિ કેચિત્

તસ્માદ્વામાચારેઽપિ તદ્દેવતામન્ત્રં ગૃહ્નીયાત્

અથ દ્વિતીયે

દીક્ષિતો દીક્ષાધર્માનુસૃજ્ય સ્નાત્વા ગૃહ ગત્વોક્તાન્ભોજ્યાન્
ભોજયિત્વાવશિષ્ટાન્ધસોઽમૃતસ્ય ષોડશગ્રાસાન્મુખેન મુખેન ગ્રસિતું
યોગ્યાન્ગૃહીત્વોક્તપદાપ્રાતઃકાલં નયેત્

યદિ દુઃસ્વપ્નં પશ્યેત્

પૂર્વવત્

નિદ્રાત્યય ઉત્થાય ગુરુમન્ત્રેશ્વરાનન્યચ્ચ સર્વાન્ધ્યાત્વા પ્રણમ્યાન્પ્રણમ્ય
સ્નાનાઙ્કનસંધ્યાકવચપઠનાર્ચનસસમસ્તમણ્ડલજપદિવ્યસહસ્રનામ
પાઠરૂપાનૈશ્વરાંશ્ચ નિર્વર્ત્ય ગુરુગૃહં ગત્વાભિવાદ્ય તતઃ
સ્વચ્છન્દં વિહરેત્

પર્વસુ વિશેષાર્ચનમ્

વિશેષાર્ચનં કૃતાવૃતમેકે

એતન્નિર્વર્તનં યાવજ્જીવં નિર્વર્તયેત્

નિર્વર્તનં દીક્ષિતોઽનિર્વર્ત્ય સ્થાતુમિચ્છતિ યઃ સ નરક સપદ્યતે

યસ્તૂપનીતો વેદપઠનં વેદાર્થ નાધિગચ્છતિ તપાપેન સમં યાઽસનમ્

પ્. ૧૫)
સર્વવીરપાપૈ સમં વાઽસમમ્

તસ્માદ્દીક્ષિતોઽપ્રમાદી નિત્ય નિર્વર્તન નિર્વર્તયેત્

ઋગ્વેદાદ્યાન્વેદાનૂર્ધ્વામ્નાયાદ્યાનાગમાનભ્યસેત્

તદ્વિદશ્ચ પૂજયેત્

યવ વર્ણાશ્રમે દીક્ષિતસ્તત આશ્રમાન્તર ન નિવેશેત્

દ્વિતીયાચારદીક્ષિતો બ્રહ્મચર્યાદ્ગૃહ નિવિશેદિત્યેકે

ઉત્તરાચાર પ્રવિશેદિત્યેકે

નેતિ કેચિત્

તાન્ત્રિકી સધ્યા કૃતાકૃતા

અપક્ષીયમાણપક્ષદીક્ષિતોઽનુકલ્પેન પરિચરેદાદશમ્યા

મદ્યમુદ્રામૈથુનાનિ

આદ્યાનુકલ્પો ગુડમિશ્ર તક્ર રક્તચન્દનવારિ ચ

સાક્ષાદેવ દ્વિતીયમ્

તૃતીયાનુકલ્પ કરવીરપુષ્પ યોનિપુષ્પ ત્રિદલ બિલ્વપત્ર ચ

મદ્યદાનેન યા સ્યાદ્દેવતાયાસ્તુષ્ટિઃ સૈતેન દત્તેન ભવત્વિતિ ભાવયેત્

મૈથુનાહ્લાદે મયા જપ્તેન મન્ત્રેણ યા સ્યાદ્દેવતાયાઃ પ્રીતિઃ સૈતેન
દત્તેન ભવત્વિતિ ભાવયેત્

આપૂર્યમાણપક્ષદીક્ષિતોઽનુકલ્પેન પરિચરેદાદશમ્યા

દશમ્યા વિશેષાર્ચન કારયેત્

ગુરુણા

ગુરુ પુષ્પાઞ્જલ્યન્તામર્ચાં વિધાય હુત્વા હવિ પ્રતિપત્ત્યગાર
પ્રવિશ્યમકારચયમુરરીકૃત્ય પુનર્દેવતાગારમાગત્ય હુત્વા દેવતા
સસમસ્તમણ્ડલામભ્યર્ચ્ય નવશિષ્યાયાલિપાત્ર સમુદ્ર
સવ્યઞ્જનભોજનસંભાર સવેશ્યાક પ્રયચ્છેત્

દાનમન્ત્રાઃ

ઇદ પવિત્રમમૃત ગૃહ્ણીષ્ય ભવમેઘજમ્ ॥
પશુપાશસમુચ્છેદકારણ-ભૈરવોદિતમિત્યાદ્યપાત્રમ્

ઈશોચ્છિષ્ટામિમા મુદ્રા હાર્દસતાપનાશિનીમ્ ॥
ગૃહ્ણીષ્વ હર્ષજનની ભોજ્યસભારસમૃતામિતિ દ્વિતીયપાત્રમ્

ગૃહ્ણીષ્વ પ્રમદા દિવ્યા પ્રમત્તા યૌવનાન્વિતામ્ ॥
સર્વદાનાન્દહૃદયાં ત્વસાધનવિધાયિનીમિતિ વેશ્યામ્

મકારત્રયં તત્સતીર્થેભ્યો દદ્યાત્

પ્. ૧૬)
નવ્યવિશેષાર્ચને તત્સતીર્થ્યા એવ પ્રવિશેયુઃ

ગૃહીતમકારત્રયં નવ્યં શિષ્યં કૌલિકઘર્માનુપદિશેત્

સ્વેચ્છા-ઋતુમતી શક્તિઃ સાક્સ્.આદ્બ્રહ્મ ન સંશયઃ ॥
તસ્માત્તાં પૂજયેદ્ભક્ત્યા વસ્ત્રાલંકારભોજનૈરિતિ

સ્ત્રિયો દેવાઃ સ્ત્રિયઃ પ્રાણાઃ સ્ત્રિય એવ હિ ભૂષણમ્ ॥
સ્ત્રીણાં નિન્દા ન કર્તવ્યા ન ચ તાઃ ક્રોધયેદપીતિ

વિકલ્પાન્નૈવ સિદ્ધિઃ સ્યાત્સિદ્ધિઃ કેવલનિશ્ચયાત્ ।
તસ્માન્નિશ્ચયમાશ્રિત્ય જપેન્મન્ત્રં વિચક્ષણ

ઇતિ ॥
અર્થાદ્વા કામતો વાપિ ચાપલ્યાદપિ યો નરઃ ॥
લિઙ્ગયોનિરતો મન્ત્રી રૌરવં નરકં વ્રજેદિતિ

વીરહત્યા વૃથાપાનં વીરજાયાનિષેવણમ્ ॥
મહાપાપત્રયમિદં કૌલિકાનાં ભવેદત ઇતિ

મન્ત્રપૂતં કુલદ્રવ્યં સ્વવેશ્યાં સ્વપરકીયાં વાપિ ॥
સ્વપત્નીં ચ સુભોજ્યં ચ દદ્યાદ્વૈ કુલયોગિને

કૌલિકઃ ॥
મન્ત્રપૂતં કુલદ્રવ્યં ગુરુદેવાર્પિતં શુભમ્ ॥
યે પિબન્તિ જનાસ્તેષાં સ્તન્યપાનં ન વિદ્યત ઇતિ

અહો પીતં સુરાદ્રવ્યં મોહયેત્ત્રિદશાનપિ ॥
તન્મદ્યં કૌલિકઃ પીત્વા વિકારં નાપ્નુયાત્તુ યઃ ॥
મદ્ધ્યાનિકપરો ભૂયાત્સ ભક્તઃ સ ચ કૌલિક ઇતિ

સુરા શક્તિઃ શિવો ભોજ્યં મૈથુનં ભૈરવઃ સ્વયમ્ ॥
તેષામૈક્યાત્સમુત્પન્ને સ્વેશં તત્ર વિચિન્તયેદિતિ

સુભોજ્યં મૈથુનં મદ્યં ત્રયમેતદ્વલાહલમ્ ॥
તસ્માત્તદ્વિધિના ગ્રાહ્યમન્યથા ગરલં હિ તદિતિ

દેવાન્ગુરૂન્સમભ્યર્ચ્ય વેદતન્ત્રોક્તવર્ત્મના ॥
દેવં સ્મરન્ પિબન્મદ્યં વેશ્યાં ગચ્છન્ન દોસ્ઽભાગિતિ

સેવેદાત્મસુખાર્થં યો મદ્યાદિકમશાસ્ત્રતઃ ॥
સ યાતિ નરકં ઘોરં નાત્ર કાર્યા વિચારણેતિ

યઃ શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય વર્તતે કામકારતઃ ॥
સ સિદ્ધિમિહ નાપ્નોતિ ન સ્વર્ગં ન પરાં ગતિમિતિ

અસંસ્કૃતં પિબન્મદ્યં બલાત્કારેણ મૈથુનમ્ ॥
સુભોજ્યમવિધાનેન મુન્નન્નરકમાપ્નુયાત્ ઇતિ

પ્. ૧૭)
સ્વેચ્છયા વર્તમાનો યો દીક્ષાસંસ્કારવર્જિતઃ ॥
ન તસ્ય સદ્ગતિઃ ક્વાપિ તપસ્તીર્થવ્રતાદિભિરિતિ

મદપ્રચ્છાદિતાત્મા ચ ન કિંચિદપિ વેત્તિ ચેત્ ॥
ન ધ્યાનં ન તપો નાર્ચાં ન મતં ન ચ સત્ક્રિયામિતિ

ન દેવં ન ગુરું નાત્મવિચારં ન ચ કૌલિકમ્ ॥
કેવલં વિષયાસક્તઃ પતત્યેવ ન સંશયઃ પિબન્નિતિ

યાવન્ન ચલતે દૃષ્ટિર્યાવન્ન ચલતે મનઃ ॥
તાવત્પાનં પ્રકુર્વીત પશુપાનમિતઃ પરમિતિ

જીવન્મુક્તઃ પિબેદેવમન્યથા પતિતો ભવેદિતિ

પુનઃ પીત્વા પુનઃ પીત્વા પતિત્વા ધરણીતલે ॥
ઉત્થાય ચ પુનઃ પીત્વા પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે ઇતિ

તતઃ સ્વીકૃત્ય ચ ગુરુઃ શિષ્યેભ્યઃ શેષદો ભવેદિતિ

સ્વગુરુસ્વેશયોરગ્રે નોપવિશ્ય પિબેદ્ધવિરિતિ

સદ્વિતીયં પિબેદાદ્યં જ્યેષ્ઠાગ્રે કૌલિકોત્તમ ઇતિ

રહસ્યેવ તૃતીયં તુ કુર્વીત કુલસંમત ઇતિ

તૃતીયં આદ્યવદિતિ કેચિત્

અત્રૈવ નામવિધાનં કેઽપિ

દ્વિતીયાચારદીક્ષિતો દ્વિતીયાચારે ન દીક્ષયેત્તાવત્

યાવન્નૈવોત્કટા સિદ્ધિઃ સૂર્યસસ્તમ્ભનાદિકા ॥
તાવન્ન શિષ્યાન્કુર્વીત વામી વામે તુ કર્હિચિત્ ઇતિ

કિં વૈતાન્ શાસયેતિ સ્વેશસ્વધ્યેયરૂપાજ્ઞપ્તઃ સ્વપ્ને શિષ્યાન્કુર્વીત

તાનેવ શાસયેન્નાન્યાન્

દ્વિતીયાચારદીક્ષિતો વામે દીક્ષયેત્

દીક્ષેત્

સંસ્કારેઽપિ વામી દીક્ષયેત્

વામાચારી વામમન્ત્રેષુ સર્વદેવતાકેષ્વધિકૃતો ભવતિ

યથૈકસ્મિન્નીશ્વરે સાક્ષાત્કૃતે સર્વેઽપીશ્વરાઃ સાક્ષાત્કૃતા ભવન્તિ

ઇતિ ચોપદિષ્ટઃ

નવ્યઃ શિષ્યો દેવતા મૂર્ધ્ના પ્રણમ્યાત્રૈવેશાગ્રે ગુર્વભિવાદનમ્

અભિવાદ્ય

૪ ॥
સગણિકઃ સગણિકસતીર્થ્યમણ્ડલો હવિઃપ્રતિપત્ત્યગારં પ્રવિશેત્

પ્. ૧૮)
યથોક્તા હવિ પ્રતિપાત્ત કુર્યુ

નવ્યેન હવિ પ્રતિપત્તિં નવ્યજ્યેષ્ઠ કારયેત્

પ્રવિષ્ટેષુ તેષુ ચેશમુદ્વાસ્ય જપમન્ત્ર ધ્યાયન્નીશ તિષ્ઠેદ્ગુરુ

તે ચ હવિ પ્રતિપત્તિં યથોક્તા કૃત્વા ગુરુમભિવાદ્ય તિષ્ઠેયુ

નવ્યઃ શિષ્યો ગુરુવેશ્યાયે ધન દદ્યાત્

ગુરુસ્તા વિસર્જયેત્

આદત્તધના પ્રાકૃતા સા યથેચ્છ ગચ્છેત્

નવ્યઃ શિષ્યઃ સતીર્થ્યવેશ્યાભ્યો ધન દત્વા તા વિસર્જયેત્

તાસ્ત્વાદત્તધના પ્રાકૃતા યથેચ્છ ગચ્છેયુ

તા શક્તયો યદિ પરકીયા સ્યુ

વસ્ત્રાલકારૈ સતોષ્ય વિસર્જયેત્

ગુરુસ્તદનુકૃત તસ્મૈ સમર્પયેત્તે ચ સમર્પયેયુ

ગુરુમભિપાદ્ય તસતીર્થ્યા યથેચ્છ ગચ્છેયુ

એષ પૂર્ણાભિષેકઃ

પૂર્ણાભિષિક્તો નવ્યઃ શિષ્યઃ કુસુમહારગ ધદનવસ્ત્રધાયયાનાદ્યૈર્ગુરુ
તોષયેત્

તદશક્ત કેવલપ્રેમ્ણા

તથૈવ ગાથામુદાહરતિ

નિરપેક્ષાસ્તુ ગુરવો બ્રહ્માણ્ડાનુગ્રહક્ષમા ॥
કરુપાયૈ કથ તોષ્યા કરુણામૃતવાર્ધય ઇતિ

તોષ્યાસ્તે કેવલ પ્રેમ્ણા નાન્યથા ધનરાશિભિર્નાન્યથા યુક્તિકોટિભિરિતિ

સતુષ્ટો ગુરુ સ્વાલય ગચ્છેત્

તત સાક્ષાત્કલ્પેન વાનુકલ્પેન નિત્યાર્ચન નિવર્તયેત્

પ્રાક્ સાક્ષાત્કારાદનુકલ્પેનેત્યપરે

તત સવિશેષાર્ચનાદૌ સષપાધિકૃતો ભવતિ

ઉત્તર સર્પેભ્ય ઉત્તમ

અત્રાધિકારો દિવ્યદેવયોનિનાનામ્

મનુષ્યેષુ નામાધિકાર સર્વેષા ક્ષત્રવિટ્શૂદ્રજભનામ્

અત્રાધિકારો બ્રાહ્મણસ્ય

બ્રહ્મચારિણોઽતિરિક્તસ્યાશ્રમિણોઽનાશ્રમિણ

ઉત્તરે ક્ષત્રસ્યાપીતિ કશ્ચિત્

પ્. ૧૯)
સૂર્યસ્તમ્ભનપ્રવાહપ્રવર્તનાદિસિદ્ધિમતઃ પારાનન્દાદુત્તરાચારદીક્ષા
ગૃહ્નીયાદુત્તરાચારિણઃ

જાતિવૈરોત્સર્ગપૂર્વકગોપ્યાઘ્રાસુમાર્જારાદીનાં સ્વપ્નભાવદર્શિતવિહારાય
યથાપક્ષં નિર્વર્તિતદીક્ષાય દદ્યાદેનં મન્ત્રમધિકારાર્થાય

ઓં ત ઓં ત્સ ઓં વિ ઓં તુ ઓં ર્વ ઓં રે ઓં ણ્યં ઓં ભ ઓં ગોં ઓં દે ઓં ઘ
ઓં સ્ય ઓં ધી ઓં મ ઓં હિ ઓં ધિ ઓં યો ઓં યો ઓં નઃ ઓં પ્ર ઓં ચો ઓં દ
ઓં યાત્ ઇતિ

સ યદિ સંન્યાસી ચેત્પ્રણવમ્

તતસ્તદિષ્ટેશ્વરમગ્રમુપદેશક્રમેણોપદિશેત્

મતં મતધર્માથોપદિશ્ય શ્રુતિમદુક્તયુક્તાન્ધર્માનાચરેત્યુપદિશેત્

ગુહ્યધર્મદશકમુપદિશ્યોપદિશેત્

વૃત્તિં કુર્વન્નયાચિતાં વર્તેત

નેચ્છેદ્ધનં મનુષ્યેભ્ય સેવાવૃત્તિં ચરેન્ન ચ ઇતિ

અયાચિતાદ્વ્રતં ગ્રાહ્યમપિ દુષ્કૃતકર્મણ ઇતિ

સપ્રણવપ્રયોવિંશતિકા ગાયત્રીં જપેત્

ગુહ્યધર્મદશકં કુર્યાત્

અત્ર દીક્ષિતો જાતિકુલગોત્રવર્ણાશ્રમાતીતો ભવતિ

પરિત્યજ્ય ધર્માન્વિહિતાનન્યાશ્ચ

ગુહ્યધર્મદશકમનુતિષ્ઠંસ્તિષ્ઠેચ્છીર્ણપર્ણાશનઃ

અથ કિંવા

યસ્મિન્વર્ણાશ્રમ ઉત્તરાચારલાભઃ

તદ્વર્ણાશ્રમધર્માન્કુર્વીત

સેવાવૃત્તિમકુર્વસ્તુ વૃત્તિં કુર્વન્નયાચિતામિતિ

તદ્વદક્ષયામયોઃ

તદ્દિક્ષિતપૂયંશ્ચેત્

એતદાચારિણો નિત્યા ધર્મા

મનુષ્યેભ્યસ્ત્યનીહા

મનુષ્યમેયાપૃશ્યકરણમ્

અપાચિતતપા પૃશ્યા પર્તનમ્

સપ્રણવત્રયોવિંશતિકાગાયત્રીજપ

ગુહ્યધર્મદશકનિર્વર્તનમ્

પ્. ૨૦)
સ્વમતાનુસંધાનમ્

અન્યમતાસ્વીકરણમ્

એષ નિત્યો ધર્મઃ

ઔત્તરસ્ય સ્વનિત્યધર્માનુષ્ઠાયિન

ધર્મો ગઙ્ગાસ્નાનભસ્મલેપનવિહિતયજ્ઞાદિસ્તેન કૃતસ્તદભ્યુદયાય

અભોજ્યભોજનસુરાપાનવેશ્યાસઙ્ગમાદિરધરમ્સ્તત્કૃતો ન તદધ પાતાય

નોચ્છ્ર્યાય ચ

ન ગુહ્યધર્મં પુસ્તેષુ પ્રલિખેન્ન વદેચ્છિષ્યતોઽન્યતઃ

ઔત્તરગુર્વક્ત્રાબ્જવેદ્યત્વાદ્ગુહ્યધર્માણામ્

પ્રલિખન્ગુહ્યધર્માંસ્તુ રૌરવ નરક વ્રજેદિતિ

બ્રહ્મહત્યાશત તસ્ય યો વદેચ્છિષ્યતોઽન્યત ઇતિ

અત સૂર્યસસ્તમ્ભનપ્રવાહપ્રવર્તનાદિસિદ્ધિમાનેવ શિષ્ય કુર્વીત

યાવન્નૈષોત્કટા સિદ્ધિ સૂર્યસસ્તમ્ભનાદિકા ॥
તાવન્ન શિષ્યાન્કુર્વીત હ્યુત્તરાચારમાર્ગવાન્ કસ્મિંશ્ચિત્કથંચિત્કંચિત્

અય દક્ષવામયોરદીક્ષિતપૂર્વોઽપિ તયોરધિકૃતો ભવતિ

ઉત્તરે મનુષ્યેષુ દ્વાવેવ શિષ્યૌ કાર્યૌ

તત્ર સસિદ્ધયોર્યેષ્ઠ એવ શિષ્યં કર્તું સમર્થ

જ્યેષ્ઠસસિધ્યભાવે તદનુજ્ઞાત કનિષ્ઠ સિદ્ધ શિષ્યં કુર્યાત્

દીપશાંતિ ન કુર્વીત વિદ્વાધર્મપરાયણ ઇતિ

કશ્ચિદુત્તરે દક્ષવામવચ્છિષ્યબાહુલ્યમિચ્છતિ

ઉત્તરાચારમાર્ગેણ પરાત્મોપાસનમીશ્વરવદિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

આનન્દશબ્દાન્તં નામ વિદધ્યાદુત્તરે

તસ્માદહમપિ પરાનન્દ પરમાનન્દ

તત્પુરુષ મહાદેવ શમ્ભો રુદ્ર ત્રિલોચન એકવક્ત્ર ચતુર્ભુજ ગિરિજાવલ્લભ
ભસ્મોદ્ધૂલિતદેહ શ્વેત ચન્દ્રશેખર પન્નગભૂષણ ત્રિશૂલાયુધ
ખણ્દપરશો ડમરુધર પદ્મહસ્ત ભક્તવત્સલ દિવ્યલોકેશ્વરેત્યાદ્યૈ સ્તુતોઽપિ
ન તથા હૃષ્યામિ યથા પરાનન્દપરમાનન્દેતિ નામભ્યામ્

નામભિર્મદ્ભક્તૌ તસ્માન્મતી મદ્ભક્તો મત્પૂજાન્તે
પ્રણવાદિનમોન્તાભ્યામાભ્યાં પુષ્પાઞ્જલિં મન્મૂર્ધનિ પ્રયચ્છેત્

એવ બ્રાહ્મણ

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે ચતુર્થમાહ્નિકમ્

પ્. ૨૧)
ઓં ક ઐશ્વરો ધર્મઃ

કિં પુણ્યમ્

કિં પાપમ્

અહિંસાસત્યમસ્તેયં શૌચં બ્રહ્મચર્યમપરિગ્રહો તપઃ
સન્તોષસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનીન્દ્રિયનિગ્રહઃ
આસ્તિક્યં વેદપરયોરાર્જવં ત્વીશસેવનમ્ ।
દાનં મૌનં જપ શાન્તિર્મતશાસ્ત્રાનુદર્શનમિત્યેષ આદ્ય ઐશ્વરધર્મઃ

સંસ્કારશાસ્ત્રોક્તં સ્વર્ગસાધકમગ્નિષ્ટોમાદિકં પુણ્યમ્

શાસ્ત્રનિષિદ્ધં પાપમ્

યાવન્તિ સ્વર્ગસાધકાનિ પ્રાણ્યવિહિંસયા યુતાનિ તદનુકૃતાનિ
તત્સમર્પિતાન્યૈશ્વરધર્માયન્તે

અનન્યોપઘાતલક્ષણકામદાનિ કામ્યાનીહૈવ તદનુકૃતાનિ પ્રાણ્યવિહિંસયા
યુતાનિ તત્સમર્પિતાન્યૈશ્વરધર્માયન્તે

જ્ઞાની ભક્તો દીક્ષિત ઐશ્વરાનેવ ધર્માન્કુર્વીત નો ઇતરાન્

અન્યે ભક્તા દીક્ષિતાઃ સર્વત્રાનીહામીશ્વરદર્શન એવેહા કર્તુમસમર્થાઃ

ઐશ્વરધર્મં નિર્વર્ત્ય પુણ્યાનિ વા સમ્પાદયેયુઃ

જીવસ્ય સ્વતન્ત્રત્વાત્પરસ્મૈ સ્વાત્માનં ન પ્રયચ્છેત્કથં
શ્રાવણસર્પબલિદાનાદૌ પ્રયચ્છતિ

શ્રાવણસર્પબલિદાનાદૌ યત્પરિદાનં તદ્યથા કામિની કામાતુરો
વદેત્ત્વદીપોઽહં ત્વદાનન્દાય ન ત્વદીયો ભવલ્યથ
કાયવાઙ્મનોભિરનાલ્હાદદાં પરિત્યજતિ વા કંચિત્કવિં સ્વગૃહમાગતં
કવિર્વદેત્ત્વદીયા ઇમે પુત્રાસ્ત્વદીયમિદં ગૃહં ત્વદીયોઽસ્મીતિ વાચા સંતોષયતિ
સોઽપિ સંતુષ્ટો ન તદ્ગૃહં વિક્રીણાતિ ન બ્રાહ્મણાય પ્રયચ્છતિ ચ તસ્માદેવં
સર્વત્ર

આર્જવં સર્વત્ર કુર્યાત્

સ્વતો ન્યૂને વાલવત્સ્વતઃસમે સખિવત્સ્વતોઽધિકે સ્વજ્યેષ્ઠવદિતિવૈષમ્યે
નાર્જવમ્

સંસ્કારસંસ્કૃતો ભક્તો દીક્ષાં ગૃહ્ણીયાન્ના દત્તસ્વાત્મો દીક્ષિતો
ભવિતુમર્હતિ તસ્માદેવં યુક્તમ્

ફલદ્વયદં કર્મ

સાક્ષાત્ફલદં પરિણામે ફલં પ્રયચ્છતિ ચ

૫ ॥
કૃતં પાપં નિરયદં પરિણતં દુઃસઙ્ગદમ્

યથા દુર્વાક્યં તાડનદં પરિણતં કારાગારપ્રવેશદમ્

એતદ્વિપરીતં પુણ્યે

કૃત ઐશ્વરો ધર્મઃ પરમેશ્વરહૃદિ પ્રીત્યુત્પાદકઃ પરિણતઃ
પરમેશ્વરદર્શનદઃ

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે પઞ્ચમમાહ્નિકમ્

પ્. ૨૨)
ઓં અથાતઃ પરમાનન્દમતં વક્ષ્યામઃ

પરમાત્મા

ઈશ્વરાઃ પૃથક્ પૃથક્

જીવાઃ પૃથક્ પૃથક્

નિત્યાનન્દઃ સચ્ચિદાનન્દમયમૂર્તિઃ

સર્વતઃ સુરૂપઃ

સર્વતઃ સર્વજ્ઞઃ

સર્વતઃ સર્વેશ્વરઃ

વેદવાક્

સ્વાભિન્નાલઙ્કારઃ સ્વાભિન્નાયુધઃ સ્વાભિન્નવાહન ઇતિ કાલશમ્ભુઃ

તદ્ભિન્નાનાદ્યનન્તાલઙ્કારાયુધવાહનાનીત્યુન્મત્તભૈરવઃ

અચિન્ત્યૈશ્વર્યઃ સર્વતઃ

અવેદ્યોઽચિન્ત્યોઽદૃશ્યઃ

સુસંવેદ્યઃ સુસંચિન્ત્યઃ સુસંદૃશ્યઃ

આકાશપરિચ્છિન્નશ્ચ યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્નિતિ નિર્દેશાત્

યોગફલનિર્દેષ્ટા સર્વતઃ

સર્વતો યોગફલદઃ

ઈશ્વરૈરુપાસ્યઃ સર્વતઃ

ઈશ્વરોપાસ્યઃ સર્વતઃ

ઈશ્વરાણાં સ્વભક્તાનાં નિગ્રહાનુગ્રહક્ષમઃ

સર્વગમ્યઃ

ક્લેશકર્મવિપાકાઽપરામૃષ્ટઃ સર્વતઃ

સર્વગમ્યઃ

સર્વોત્પત્તિકૃત્

સર્વસ્થિતિકૃત્

સર્વનિર્વિઘ્નકૃત્

સર્વપ્રકાશકૃત્

સર્વપ્રલયકૃત્

સર્વવિદ્યાદઃ

સાક્ષાદીશ્વરનિગ્રહાનુગ્રહકૃત્

સાક્ષાત્તપઃફલદઃ

પ્. ૨૩)
સાક્ષાત્પરામુક્તિદઃ

સાક્ષાજ્જીવન્પરામુક્તિદ ઇત્યુન્મત્તભૈરવઃ

પરમાનન્દસ્થાનઃ

અનાદ્યનન્તઃ પરમાત્મા

એભિઃ સૂત્રૈરેષ પરમાત્મા વર્ણિતો મયિ કૃપાકટાક્ષં વિદધાતુ

એતદ્વિદસ્માંશ્ચ પ્રીણાતિ

અથ પરમાત્મનઃ પરમાનન્દલોકં વક્ષ્યામઃ

પરમાત્મલોકઃ

અસહ્વ્યયોજનવિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ

સર્વસ્યાયતનં મહદિતિ હતદ્વિજ્ઞાયતે

યદ્ગતા ન નિવર્તન્તિ ભૂયઃ

યત્ર પરમાત્મા વિહરતિ

યત્રેશ્વરાઃ પરમાત્મધ્યાનાસક્તા વિહરન્તિ

યત્ર જીવા મુક્તાઃ સાદ્યનન્તદિવ્યદેહાઃ પરમાત્મધ્યાનાસક્તા વિહરન્તિ

યુવા સ્યાત્સાધુ યુવાધ્યાપકઃ

આશિષ્ઠો દૃઢિષ્ઠો બલિષ્ઠઃ

અસ્યેયં પૃથિવી સર્વા વિત્તૈઃ પૂર્ણા સ્યાત્

સ એકો માનુષ આનન્દઃ

તે યે શતં માનુષા આનન્દાઃ

સ એકો મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દઃ

તે યે શતં મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દાઃ

સ એકો દેવગન્ધર્વાણામાનન્દઃ

તે યે શતં દેવગન્ધર્વાણામાનન્દાઃ

સ એકઃ પિતૄણા ચિરલોકલોકાનામાનન્દઃ

તે યે શતં પિતૄણા ચિરલોકલોકાનામાનન્દાઃ

સ એક આજાનજાનાં દેવાનામાનન્દઃ

તે યે શતમાજાનજાનાં દેવાનામાનન્દાઃ

સ એકઃ કર્મદેવાનામાનન્દઃ

તે યે શતં કર્મદેવાનામાનન્દાઃ

સ એકો દેવાનામાનન્દઃ

તે યે શતં દેવાનામાનન્દાઃ

પ્. ૨૪)
સ એક ઇન્દ્રસ્યાનન્દઃ

તે યે શતમિન્દ્રસ્યાનન્દાઃ

સ એકો બૃહસ્પતેરાનન્દઃ

તે યે શતં બૃહસ્પતેરાનન્દાઃ

સ એકઃ પ્રજાપતેરાનન્દઃ

તે યે શતં પ્રજાપતેરાનન્દાઃ

સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દઃ

તે યે સહસ્રં બ્રહ્મણ આનન્દાઃ સ એકો વિષ્ણ્વાદીનામાનન્દ ઇત્યેકે

તે યે વિષ્ણ્વાદીનામીશ્વરાણામસંખ્યાતા આનન્દાઃ સ એક આનન્દો યત્ર સમઃ
સર્વેષામૃતે પરમાત્મનઃ

અનિર્દેશ્યોઽનિર્વાચ્યોઽગ્રાહ્યોઽગમ્યઃ સર્વેષા પરમાત્મન આનન્દઃ

યત્રાનાદ્યનન્તાઃ કુતઃ

યત્રાનાદ્યનન્તા આપસ્તેજાસિ વાયવઃ

ન યત્રાનાદ્યનન્તાસ્તરવઃ

ન યત્ર મૃગાઃ પક્ષિણઃ

યત્ર સર્વે માનુષવિગ્રહાઃ

યત્ર સર્વે અનિર્દેશ્યવપુષઃ

યત્ર સર્વે સમાનન્દાઃ

યત્ર સર્વે પઢ્ઢાયનાઃ

ન યત્ર સ્ત્રીવિગ્રહઃ કશ્ચિત્

યત્ર સર્વે પૂરૂષવિગ્રહા

ન યત્રષ સૂર્યો નૈતે પાવકા નૈષશ્ચન્દ્રો નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ મર્ત્યાઃ

યત્ર સર્વે સાદ્યનન્તદિવ્યદેહા જીવાઃ

ન યત્રેદં કિંચન મર્ત્યમ્

યત્રાનાદ્યન્તં વા ન યત્ર કિંચિત્સાદિસાન્તમ્

ન યત્ર મર્ત્યા સુવિશન્તિ નાર્તાસ્તં વિદ્ધિ પરમાનન્દલોકસંજ્ઞમ્

સ એષ પરમાનન્દલોકઃ સુત્રૈર્વર્ણિત૦

સૂત્રૈર્વર્ણિતલોકા ચિતિર્મયિ કૃપા નિદધાતુ

યો વિદ્વાનેનં વેત્તિ સ મા તર્પયતિ સર્વતઃ સર્વાનીશ્વરાંશ્ચ

સ એષોઽનાદ્યનન્તલોકઃ સ એષ પરાનન્દલોકઃ સ એષ પરાખ્યો લોકઃ સ એષઃ
પ્. ૨૫)
પરમાખ્યો લોકઃ સ એષઃ પરમાત્મલોકઃ સ એષ પરામુક્ત્યાખ્યો લોકો યો વેદ
વિદ્વાનેયં સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે

ઈશ્વરાસ્તૂક્તલક્ષણાઃ

તદુદરતઃ સર્વજ્ઞાઃ

તદુદરતઃ સર્વેશ્વરાઃ

તન્ત્રવાક્યાઃ

અચિન્ત્યૈશ્વર્યાસ્તદુદરતઃ

૬ ॥
અદૃશ્યાઃ

સુસંદૃશ્યાઃ

આકાશપરિચ્છિન્નાશ્ચ પરમાત્માજ્ઞપ્તાઃ

યોગફલનિર્દેષ્ટારઃ

યોગફલાલિપ્તાઃ

યોગફલદાસ્તદાજ્ઞયા

જીવૈરુપાસ્યાઃ

જીવૈરુપાસિતાઃ

જીવાનાં નિગ્રહાનુગ્રહક્ષમાઃ

સર્વે સર્વકર્તારઃ

ઐશ્વરધર્મતોષ્યાઃ

ઐશ્વરધર્મકૃદ્ગમ્યાઃ

અથ વિશેષતોઽધિકૃતાઃ

ઉત્પત્તૌ બ્રહ્મા

સ્થિતૌ વિષ્ણુઃ

પ્રલયે શિવઃ

નૈર્વિઘ્ને વિઘ્નેશઃ

જ્ઞાને કૌશિકી

પ્રકાશે સૂર્યઃ

મુક્તિદાઃ

ઈશ્વરા અનાદ્યનન્તાઃ

જીવા જ્ઞાનવન્તોઽણુરૂપાઃ કર્તારો યોગફલભોક્તાર આમુક્તેઃ

મનસા યુક્તાસ્તત્તદિન્દ્રિયસોમ્વ્યયુજઃ

અનાદ્યનન્તા અણુરૂપા જીવાઃ

પ્. ૨૬)
જ્ઞાનરૂપા ઇત્યેકે

પરમાનન્દલોકૈકદેશઃ સાનન્દાખ્યો બહિર્મુખઃ

આગતે પ્રતિસંચારે ખણ્ડપરશુઃ કૃતપાપાન્કૃતપુણ્યાંશ્ચ સાનન્દે
સ્થાપયતિ

ન યત્ર કૃતપુણ્યાઃ પ્રહૃષ્યન્તે ચ નોદ્વિજન્તે કૃતપાપાઃ

ખણ્ડપરશુર્ભૂમિરપ્સુ પ્રલીનાઃ કુરુતે

ખણ્ડપરશુપસ્તેજઃસુપ્રલીના કુરુતે

ખણ્ડપરશુસ્તેજાસિ વાયુષુ પ્રલીનાનિ કુરુતે

ખણ્ડપરશુર્વાયૂનાકાશે પ્રલીનાન્ કુરુતે

આકાશોઽનાદ્યનન્તે પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ

ખણ્ડપરશુઃ સ્વશક્ત્યાયુધવાહનાલઙ્કારાન્સ્વસ્મિન્લીનાન્કૃત્વા
સાદ્યનન્તદિવ્યદેહૈઃ સ્વભક્તૈઃ સાકં પરમાનન્દં પ્રવિશતિ

ઈશ્વરાસ્ત્વેવં સર્વે

સાયુધાઃ સાલઙ્કારાઃ પ્રવિશન્તિ સ્વભક્તૈઃ સાર્ધં પરમાનન્દમિતિ કશ્ચિત્

મહાપ્રલયે સમુપસ્થિતે પરમાનન્દલોકપ્રવેશાય યદેશ્વરાઃ
સ્વાન્સ્વાન્લોકાન્પરિત્યજન્તિ તદા તૈસ્ત્યક્તાસ્તે લોકા દીપવન્નાશમભિગચ્છન્તિ

પરમાત્મા જ્ઞાપયામાસ કદાચિદીશ્વરાનાજ્ઞપ્તાસ્તે શૂન્યે આગત્ય
ધ્યાયન્તઃ પરમાત્માનં જપન્તઃ પરમાત્મનઃ પરમં
મનુમતિષ્ઠન્નીશ્વરાઃ

પરમાત્મા બહિર્મુખે સાનન્દ આગત્ય કચિજ્જીવસપ્તકં
વિહિતાનુષ્ઠાયયૈશ્વરધર્મવદીશ્વરત્વેન પરિણતં કૃત્વા જ્ઞાપયામાસ
પરમાનન્દ પ્રવિષ્ટા ન નિવર્તન્તિ ભૂય ઇતિ હ વિજ્ઞાયતે તસ્માદિતિ કેચિત્

તથૈવ નીત્વા કતિચિત્ કાલાન્સ્વં સ્વં લોકં દિવ્યમીશ્વરાનન્દવન્તં
ઈશ્વરાસ્તપસા ચક્રુઃ

ઉદ્ભૂતાલઙ્કારાયુધશક્તિવાહનાશ્ચાભવન્

ઈશ્વરાઃ સાયુધા૦ સાલંકારા૦ સ્વભક્તાનૈશ્વરધર્મવતો જીવાત્સાનન્દસ્થાન્
શક્તિવાહન પારિપદત્વેન પરિગૃહ્ણન્તીતિ કશ્ચિત્

બ્રાહ્મો લોકો બ્રહ્મણઃ સત્યલોકાખ્યઃ

વૈષ્ણવો લોકો વિષ્ણોર્વૈકુણ્ઠાખ્યઃ

શૈવો લોકઃ શિવસ્ય શ્વેતલોકાખ્યઃ

વાક્તુણ્ડો લોકો વક્રતુણ્ડસ્ય સ્વાનન્દભુવનાખ્યઃ

કૌશિકેયો લોકઃ કૌશિક્યા મહાપુરાખ્યઃ

સૌર્યો લોકઃ સૂર્યસ્ય મહામણ્ડલાખ્યઃ

પ્. ૨૭)
યેષુ લોકેષ્વીશ્વરનિર્વિશેષાનન્દાઃ સર્વે જીવાઃ

યેષુ ગતા ન નિવર્તન્તિ ભૂયઃ

ન યેષુ સ્ત્રીવિગ્રહઃ કશ્ચિદન્યપેશ્વરશક્તિભ્યઃ

ત ઐશ્વરા લોકાઃ પરપુરોપમાઃ

બ્રાહ્મે સ્થિત્વા બ્રહ્માકાશાદ્વાયૂન્વાયુભ્યોઽગ્નીનગ્નિભ્ય આપોઽદ્ભ્યઃ
પૃથિવ્યઃ

પૃથિવીભ્યોઽન્નમેવં ત્રિલોકીં પુણ્યપાપોચિતાં દૃઢાં ચ ચકાર

તવ કનકાચલં મેરું ચકાર ચ

યસ્મિન્ ષટ્શિખરપુરોત્તમાનિ૦

ષડીશ્વરાણાં તાનિ

બ્રહ્મશિખાખ્યં બ્રહ્મણઃ

શ્વેતદ્વીપાખ્યં વિષ્ણોઃ

કૈલાસાખ્યં પરમાનન્દસ્ય

રક્તશિખરાખ્યં દન્તિનઃ

જ્ઞાનપુરાખ્યં કૌશિક્યાઃ

પ્રકાશાખ્યં સૂર્યસ્ય

તેભ્યો નીચૈરિન્દ્રાદીનાં શિખરાણિ

યથેશ્વરાસ્તેષુ લોકેષુ તથૈતેષુ શિખરેષુ સર્વદા તિષ્ઠન્તિ

નાશાશીભાવશ્ચૈકસ્મિન્નીશ્વરે

સજાતીયાના સમુદાયે કિંચિન્ન્યૂનોંશસ્તસ્યાસંભવશ્ચૈકસ્મિન્નિશ્વરે

કૃત્વા સહસ્રધાત્માનં ચરેદીશ્વરસ્તન્મૂર્તિષ્વવિશેષદર્શનાત્

એકસ્મિન્નેવ કાલે કોટિશો ભક્તાન્ પૃથક્ પૃથક્ દર્શનાદિના
વિશેષણાનુગૃહ્ણાતિ તદ્દર્શનાત્

યત્ર ભક્તા યતોઽનુધ્યાયન્તિ તત આવિર્ભવતીશ્વરસ્યાચિન્ત્યૈશ્વર્યત્વાત્

નૈતદદ્ભુતમીશ્વરે

અંશાંશીભાવઃ પૃથ્વી-નીર-તેજો-વાયુષુ દિવ્યેષુ ચ

તસ્માદેતે નિરસ્તાઃ

તસ્યાં વિલોક્યાં બહિર્મુખસ્થાન્જીવાન્બ્રાહ્માપાતયત્

ત્રયો લોકાઃ ફલાનિ યસ્યાસ્તસ્માસૈષા ત્રિલોકી ત્રિફલા

તત્ર પાપફલભોક્તૃબ્રહ્માપાતયન્નરલોકે

પુષ્પફલભોક્તૃન્બ્રહ્માપાતયત્સ્વર્ગે લોકે

ઐશ્વરધર્મફલભોક્તૃન્સ્વાન્સ્વાન્ભક્તાન્ દર્શનદાનાદિભિરીશ્વરાઃ
પ્રત્યગૃહ્ણન્

પ્. ૨૮)
તામસાન્જીવાન્ તીર્યગ્જન્મનિ બ્રહ્માપાતયત્

રાજસાન્જીવાન્માનુષે બ્રહ્માપાતયત્

સાત્વિકાન્જીવાન્દૈવે બ્રહ્માપાતયત્

ઇન્દ્રાદિભ્યો યથાયથમધિકારાન્દદૌ બ્રહ્મા

પાલયામાસ વિષ્ણુઃ

પ્રજ્ઞાં પ્રકરોત્કૌશિકી

નિર્વિઘ્નમકરોદ્ગણેશઃ

પ્રકાશયામાસ સૂર્યઃ

ઉજ્જહારોગ્રઃ

ઋગ્વેદાદીન્વેદાનાવર્તયન્બ્રાહ્મણાદીન્ વાઽસૃજદિતિ

બ્રાહ્મણાસ્તપસા યુક્તાશ્ચક્રુઃ સ્વં સ્વં સંસ્કારશાસ્ત્રં તથૈવ સ્વં
સ્વં મતં શુભં ચક્રુઃ

ઋષયઃ સ્થાપયામાસુઃ સ્વં સ્વમ્

વેદઃ પરાત્મવાગેતિ કેચિત્

વેદોઽપીશ્વરવાક્ વેદાનામપ્યવેદ્યત્વાત્પરાત્મનઃ

કસ્તર્હિ પરાત્માનં વદેત્

તસ્માદેતે નિરસ્તાઃ

પદાર્થાશ્ચતુર્વિધાઃ

અનાદ્યનન્તસાદ્યનન્તાનાદિસાન્તસાદિસાન્તાઃ

પરમાત્મેશ્વરા જીવા દિક્કાલાકાશપરમાનન્દલોકાશ્ચાનાદ્યનન્તાશ્ચ

ઐશ્વરા દિવ્યદેહાશ્ચ સાદ્યનન્તાશ્ચ

જીવસંસરણમનાદિસાન્તં ચ

એતચ્છેષં સાદિ સાન્તમ્

૭ ॥
કરણૈર્ગ્રાહ્યં મૂર્તમ્

સર્વમૂર્તસંયોગિત્વં વ્યાપકત્વમ્

દિક્કાલાકાશાજ્ઞાનાં ચ વ્યાપકત્વમ્

દિશઃ પરિચ્છેદિકાઃ પરિચ્છિન્નાઃ

કાલઃ પરિચ્છેદકઃ પરિચ્છિન્નઃ

આકાશશ્ચ પરિચ્છેદકઃ પરિચ્છિન્ન૦

પૃથ્વીનીરતેજોવાયવોઽણુશઃ પરસ્પરં ભિન્નાઃ પરિચ્છેદકાશ્ચ

દ્વિવિધં કર્મ સંચિતં ક્રિયમાણં ચ

જ્યોતિષ્ટોમાદિના સ્વર્ગં કર્તેતિ

પ્. ૨૯)
જ્યોતિષ્ટોમાદિના ગન્ધકાગ્નિસયોગે યથા દીપજ્યોતિરુદેત્યેવ સ્વર્ગ ઉત્પદ્યતેઽસ્ય
પ્રાણાત્યય ઇતિ સ્મશાનનિલયઃ

પ્રાણહિંસનાદિના નરક કર્તેતિ

યમો રાજા સ્વપુમ્ભિ પાપકર્તૄન્નરક લોક નયતિ

શક્રાગ્નિયમાદય સ્વૈ સ્વે પુભિર્યથાયથ પુણ્યકર્તૄન્યથાયથ સ્વ સ્વ
સ્વર્ગલોક નયન્તિ

યોગૈર્યોગેષ્વન્યતમેન વા યોગેન સ્વેશ્વર સ્વધ્યેયરૂપ દિવ્યેન ચક્ષુષા
પશ્યતિ તતો લબ્ધવરો ભવતિ યસેષા જીવન્મુક્તિઃ

અચિન્ત્યૈશ્વર્યં સર્પત પરમાત્મનઃ

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યૈશ્વર્યા ઈશ્વરાઃ પરા જીવન્મુક્તાશ્ચ

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યશ્વર્યા જીવન્મુક્તાઃ

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યૈશ્વર્યા પ્રજાપતયઃ

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યેશ્વર્યો બૃહસ્પતિઃ

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યૈશ્વર્યાવગ્નીપોમૌ

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યેશ્વર્યા શક્રાદયશ્ચ

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યૈશ્વર્યા દેવાઃ કર્મપુરસ્કૃતા

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યશ્વર્યા આજાનજા દેવા

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યૈશ્વર્યા પિતરશ્ચિરલોકલોકા

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યશ્વર્યા દેવગન્ધર્વાઃ

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યૈશ્વર્યા મનુષ્યગન્ધર્વાઃ

તદુદરતોઽન્યત સર્વત અચિન્ત્યૈશ્વર્ય સાધુર્યુવાશિષ્ટો દ્રઢિષ્ટો બલિષ્ઠ સર્વા
પૃથ્વી યોઽનુશાસ્ત્યવ્યાહતાજ્ઞ

એવમેય સ્વેચ્છાદિહારાદિકં ધ્યા *? થાતં સર્વેષામ્

તસ્માત્સ એષ જીવન્મુક્ત અચિન્ત્યૈશ્વર્ય સ્વેચ્છાવિહાર આસ્તે

કદાચિજ્જાતબ્રાહ્મસસ્પર્શ ઇવાસ્તે

કદાચિચ્છૂદ્રયોયુદ્ભુતસ્તદનુકૂલા વૃત્તિં કુર્વન્નાસ્તે

કદાચિદ્વૈશ્યકુલોત્પન્નસ્તદનુકૂલાં વૃત્તિં કુર્વન્નાસ્તે

કદાચિત્ક્ષત્રિયકુલોપન્નસ્તદનુકુલા વૃત્તિં કુર્યન્નાસ્તે

કદાચિદ્બ્રહ્મકુલોત્પન્નસ્તદનુકૂલાં વૃત્તિં કુર્વન્નાસ્તે

કદાચિચ્ચાતુરાશ્રમ્યધર્માન્કુર્વન્નાસ્તે

પ્. ૩૦)
કદાચિદ્વિપ્રકુલોત્પન્નઃ સ્નાતકઃ કૃતવિવાહઃ
સુધૃતાદ્ભુતયૌવનસૌન્દર્યો લાવણ્યવજ્રસન્નહનાઙ્ગો રવૌ મધ્યગતે
ભિક્ષાર્થં પર્યટન્નાસ્તે

દેવતાસાક્ષાત્કારસાધનાનિ કુર્વન્દેવતાસાક્ષાત્કારાંશ્ચ સંપાદયન્નાસ્તે

હત્વા રાજ્ઞઃ સ્વવશં નીત્વા સર્વાન્માણ્ડલિકાન્ રાજ્ઞઃ પ્રજાશ્ચ સમ્રાડિવ
વસન્નાસ્તે

વા મતાનિ સંસ્થાપયન્ ધર્માશ્ચ સંસ્થાપયન્નાસ્તે

વા રણરઙ્ગકર્કશ એકોઽસિના ધર્મારિયોધાનાં મુણ્ડાનિ છિન્દન્
રુધિરદિગ્ધાઙ્ગ આસ્તે

વા દાનાનિ દદન્નાસ્તે

વા સર્વ ભૂતજાતં દણ્ડવત્પ્રણમન્નાસ્તે

વાર્થપત્નીભિઃ કામપત્નીભિર્મૈરેયં પિબન્તીભિઃ સુભોજ્યાનિ
ભુઞ્જતીભિર્મનોઽનુકૂલયૌવનસૌન્દર્યલાવણ્યભાષણગુણવેપાભિઃ સાકં
ભુઞ્જન્પિબન્નાસ્તે

વા ધર્મપત્નીભિર્હોમાદીનુત્તરક્રત્વન્તાન્ કુર્વન્નાસ્તે

વા જીવન્મુક્તલક્ષણાનિ ધારયન્નાસ્તે

વા પઞ્ચત્વં પ્રાપ્ય પરશરીરાવિષ્ટ આસ્તે

વા અણિમાદિભિર્યુક્ત આસ્તે

વા યોગસિદ્ધિર્દર્શયન્નાસ્તે

વા કુષ્ઠી વ્યાધિતો યક્ષ્માદિભી રોગૈર્ગૃહીત આસ્તે

વા પઞ્ચત્વં પ્રાપ્ય નરકેષુ પતન્નાસ્તે

વા સ્વર્ગેષુ રમન્નાસ્તે

વા સુરાપાનબ્રહ્મહત્યાસ્વર્ણસ્તેયાદીનિ ઘોરાણ્યેનાંસિ કુર્વન્નપિ
દુઃખાન્યપરામૃશન્નેવાસ્તે

એવં જીવન્મુક્ત ઈશ્વરદર્શનાહ્લાદાબ્ધિમજ્જિત અનિયતાચારઃ સ્વતન્ત્રઃ
સ્વેશ્વરનિયન્ત્રિત ઈશ્વરદાસઃ ક્લેશકર્મવિપાકાપરામૃષ્ટો યથા
પુષ્કરપર્ણં જલં ધારયન્તજ્જલેપમપરામૃશન્વા હીરકઃ પાંસુયુ
નિમજ્જન્નપિ તજ્જં મલમપરામૃશન્નાસ્ત એવં
પુણ્યાપુણ્યજમપરામૃશન્નાસ્તે વા વાલેભ્યો વલાઢ્યઃ પરાજયં
પરામૃશતિ તાનેવ વા પરાજિતાન્કુરુતે સ્વેચ્છયૈવમયં કર્માવિવશઃ
કર્મફલાનિ ભુઞ્જન્વાભુઞ્જન્સત્યસંકલ્પ ઈશ્વરાધીન આસ્તે

એવં સ્વેચ્છાવિહારનિર્વિણ્ણઃ સાદિસાન્તદિવ્યવપુઃ કનકાચલે
સ્વેશ્વરશિગ્ચરમધિરોહતિ તતો ન પુનરાવર્તત આવૃત્તઃ
સ્વેશ્વરાજ્ઞયેશ્વરવત્

તત્રારાધ્યેશ્વરં તત્કૃપયા ગૃહીતાજ્ઞ ઈશ્વરકૃપયા
સાદ્યનન્તદિવ્યવપુરનિર્દેશ્યકો મહતા રયેણોર્ધ્વં બ્રહ્માણ્ડં ભિત્ત્વા
સ્વેશલોકમેતિ તતઃ પુનરાવર્તતે નીચૈઃ

એષા કૈવલ્યમુક્તિઃ

પ્. ૩૧)
જીવન્મુક્તિકૈવલ્યમુક્ત્યોર્વિશેષઃ

પરાજીવન્મુક્ત ઈશ્વરસદૃશાહ્લાદઃ

વૈવંવિહરન્નાસ્ત અયમ્

સ્વેચ્છાવિહારનિર્વિણ્ણઃ સાદ્યનન્તં દિવ્યવપુરનિર્દેશ્યશ્રીકો મહતા
રયેણોર્ધ્વં બ્રહ્માણ્ડં ભિત્ત્વૈશ્વરાન્ લોકાન્ સમતીત્ય પરાત્મભક્તઃ
પરમાનન્દમેતિ

ન સ પુનરાવર્તતે

એષા પરા કૈવલ્યમુક્તિઃ

પરાજીવન્મુક્ત્યાનન્દાત્પરાકૈવલ્યમુક્ત્યાનન્દો વિશિષ્યતે

અવિશિષ્યત ઇતિ કેચ્તિ

તાવદેવાયં કર્મવિવશઃ યાવન્ન મુક્તો ભવતિ

મુક્તસ્યાસ્ય કર્માણિ પરાઙ્મુખાનિ ભવન્તિ

યથા સંસ્પૃષ્ટાગ્નેર્બીજાદઙ્કુરપ્રરોહો નિવર્તતે

ન કર્મફલભોગાનામન્તઃ કુત્રાપિ વિદ્યતે તસ્માદ્યદૈવોત્પન્નવિજ્ઞાનો
ભવેત્તદૈવાયં સ્વમુક્ત્યૈ યતેત ચતુર્ભિશ્ચતુર્ણામેકેન વા

એકસિન્નેકેનાઙ્ગેન યતેતેત્યુન્મત્તભૈરવઃ

પરાત્મપરમાત્મપરમેશ્વર પરમેશ્વરેષ્ટા વિશિષ્ટા શિષ્ટેષ્ટા
પરમપરાત્પરેશ્વરોપાસ્યપરમમન્ત્રદેવતાપરાનન્દેશ પરમાનન્દેશ
સર્વેશ સર્વેશ્વરાનિર્દેશ્યાનન્દાચિન્ત્યૈશ્વર્યકરુણામૃતવારિધે સર્વગમ્ય
પ્રણવવાચ્ય પરંબ્રહ્મદેવતાચિચ્ચેત્યૈતૈર્નામભિઃ સ્તુત્યઃ

વિશેષતો નામાન્યુક્તાનિ પરાત્મનઃ

સર્વૈઃ શબ્દૈર્વાચ્યઃ પરાત્મા

પરાત્મભક્તાઃ પરાત્મોપાસકાઃ પરાત્મધનાઃ પરાત્મસામાર્થ્યા
અચિન્ત્યૈશ્વર્યા ઈશ્વરાઃ ઈશાઃ પરાત્મધ્યાનતત્પરા સન્માન્યતમાઃ બ્રહ્માણિ
દૈવતદેવતાઃ દેવદેવતાઃ દેવતાઃ પરાત્માનઃ ઇત્યેતૈર્નામભિઃ સ્તુત્યા
ઈશ્વરાઃ

વિશેષતો નામાન્યુક્તાનીશ્વરાણામ્

સર્વૈઃ શબ્દૈર્વાચ્યા ઈશ્વરાઃ

જીવાઃ યજ્ઞકર્તારો યજ્ઞેજ્યા અમૃતપાઃ અક્ષરક્રીડાઃ સુરાઃ
તારુણ્યદશાસ્ત્રિદશાઃ પ્રણવવાચ્યાઃ દિવ્યાઃ દેવાઃ દિવૌકસઃ અજરાઃ
સાદિસાન્તદિવ્યદેહાઃ સાત્વિકા ઈશ્વરનિયમ્યાઃ વિબુધાઃ ખચરાઃ બ્રહ્માણિ
દેવતાઃ માનુપદેવતાઃ

વિશેષતો નામાન્યુક્તાનિ દેવાનામ્

સર્વૈઃ શબ્દૈર્વાચ્યા દેવાઃ

જીવાઃ માનુષાઃ વર્ણિનઃ આશ્રમિણઃ મનુજાઃ પુરુષાઃ નરઃ વસ્તૂનિ

પ્. ૩૨)
વિશેષતો નામાન્યુક્તાનિ માનુષાણામ્

રાજસાઃ અખિલફલભોગસાધકાઃ કર્તારઃ સ્તોતારઃ સ્તુત્યાઃ બ્રહ્માણિ
આત્માનઃ ઈશ્વરાઃ

પુનર્વિશેષતો નામાન્યુક્તાનિ મનુષાણામ્

સર્વૈઃ શબ્દૈર્વાચ્યા માનુષાઃ

જીવાઃ પ્રાણિનઃ તામસાઃ ભૂચરાઃ ખેચરાઃ જલચરાઃ જડદેહાઃ ચરદેહાઃ
ખેચરાઃ આકાશચરાઃ ભૂચરાઃ વ્યાચરા જલચરાઃ નીરચરા ક્ષોણીસ્થાઃ
ક્ષિતિસ્થાઃ

વિશેષતો નામાન્યુક્તાનિ તિરશ્ચીનાનામ્

સર્વૈઃ શબ્દૈર્વાચ્યાસ્તિરશ્ચીનાઃ

ગ્રાહ્યાઃ પદાર્થા વસ્તૂનિ આકૃતયઃ

વિશેષતો નામાન્યુક્તાનિ પદાર્થાનામ્

સર્વૈઃ શબ્દૈર્વાચ્યાઃ પદાર્થાઃ

સર્વે શબ્દાઃ સર્વાર્થવાચકાઃ

વ્યાકરણં સંજ્ઞાપ્રકરણ આત્મવાક્યમર્થો લિઙ્ગં પ્રકરણં
પદચ્છેદઃ સ્વરોઽન્વયશ્ચૈતેઃ પરિભાવિતો દૃષ્ટ એકઃ
શબ્દોઽનેકાર્થવાચકોઽપ્યેકાર્થમેવ વક્તિ

પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનિ

પ્રત્યક્ષાગમો પ્રમાણમિત્યપરે

આગમ એવ પ્રમાણમિત્યેકે

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે ષષ્ઠમાહ્નિકમ્

ઓં અથાભિવાદનક્રમં વક્ષ્યામઃ

યૌનજ્યેષ્ઠા વિદ્યાજ્યેષ્ઠા તપોજ્યેષ્ઠા વીર્યજ્યેષ્ઠા ધનજ્યેષ્ઠા
મહત્સંપ્રયોગજ્યેષ્ઠા મહાન્તશ્ચૈતેઽભિવાદ્યાઃ

ક્ષપ્રાણામભિવાદ્યા બ્રાહ્મણા યોનજ્યેષ્ઠત્વાત્

એવમેવાવરાણા વર્ણાનાં પૂર્વં

માતૃપિતૃમાતુલપિતૃવ્યશ્વશુરાદયોઽભિવાદ્યા યોનજ્યેષ્ઠત્વાદેવેતેષામ્

વયોજ્યેષ્ઠા અભિવાદ્યા યોનજ્યેષ્ઠન્વાદેવૈતેષામ્

વિદ્વાંસોઽભિવાદ્યા જ્યેષ્ઠત્વાદેતેષામ્

૮૦૦ ॥
તપસ્વિનોઽભિપાદ્યાસ્તપોજ્યેષ્ઠત્વાદેતેષામ્

પરાત્મોપાસકા ઈશ્વરા ઈશ્વરોપાસકા જીવા ગુરુપાદુકાશ્ચાભિવાદ્યા
મહત્સપ્રયોગજ્યેષ્ઠત્વાદેતેષામ્

પરાત્મેશ્વરગુરવોઽભિવાદ્યા મહત્ત્વાદેતેષામ્

આશ્રમે પૂર્વસ્માદુત્તરો મહાન્

પ્. ૩૩)
મહત્સંપ્રયોગે પશ્ચાત્સંયુક્તાત્પૂર્વસંયુક્તો મહાન્

વિપ્રવર્ણૈર્વિદ્યાવિદોઽભિવાદ્યાઃ

વિદ્યાવદ્ભિર્વૈદ્યાસ્તપસ્વિનશ્ચ યે સ્યુસ્તેઽભિવાદ્યાઃ

વેદ્યૈઃ સતપસ્કૈર્વૈદ્યાઃ સતપસ્કાઃ પ્રાદુર્ભૂતસિદ્ધયશ્ચ યે
સ્યુસ્તેઽભિવાદ્યાઃ

વેદ્યૈઃ સતપસ્કૈઃ પ્રાદુર્ભૂતસિદ્ધિભિર્વૈદ્યાઃ સતપસ્કાઃ પ્રાદુર્ભૂતસિદ્ધય
ઐશ્વરધર્મવન્તશ્ચ યે સ્યુસ્તેઽભિવાદ્યાઃ

અથ દક્ષવામોત્તરમાર્ગિણઃ પરસ્પરમભિવાદ્યા ઇત્યેકે

દક્ષવામોત્તરમાર્ગિણઃ પરસ્પરમનભિવાદ્યા ઇત્યેકે

માર્ગે પૂર્વસ્માદુત્તરો જ્યાય ઇતિ સ્મશાનનિલયઃ

ક્ષત્રવર્ણૈર્યુદ્ધેષ્વપલાયિનો યુદ્ધેષુ ત્યક્તજીવિતાઃ ક્ષત્રા યે
સ્યુસ્તેઽભિવાદ્યાઃ

ગુણસહસ્રૈર્યુક્તાશ્ચાપિ યુદ્ધેષુ પલાયિનો મરણમીરવસ્તર્હ્યનભિવાદ્યાઃ
ક્ષત્રૈઃ ક્ષત્રાઃ

વૈશ્યૈર્વૈશ્યા ધનજ્યેષ્ઠા યે સ્યુસ્તેઽભિવાદ્યાઃ

ગુણસહસ્રૈર્યુક્તાશ્ચાપિ યદિ નિર્ધનિનઃ સ્યુસ્તર્હ્યનભિવાદ્યા વૈશ્યૈર્વૈશ્યાઃ

વયોજ્યેષ્ઠાઃ શૂદ્રાઃ શૂદ્રૈરભિવાદ્યાઃ

ગુણસહસ્રૈર્યુક્તાશ્ચાપિ યદિ વયોન્યૂનાસ્તર્હ્યનભિવાદ્યાઃ શૂદ્રૈઃ
શૂદ્રાઃ

સ્ત્રીષ્વપ્યેવમ્

યૌનજ્યેષ્ઠત્વં ત્રિધા

વર્ણજ્યેષ્ઠત્વં વયોજ્યેષ્ઠત્વં માતુલત્વાદિસમ્બન્ધજ્યેષ્ઠત્વં ચ

સર્વૈરેવ યૌનજ્યેષ્ઠત્વમનુસન્ધાયાભિવાદ્યાનભિવાદયેયુઃ સર્વે

યૌનજ્યેષ્ઠત્વં યોઽનનુસન્ધાયાભિવાદયતિ સ આત્માનં હિનસ્તિ
તસ્માદ્યૌનજ્યેષ્ઠમેવાભિવાદયેત્

વયોજ્યેષ્ઠત્વં પરિહૃત્ય શૂદ્રભિન્ના અભિવાદયેયુઃ

સમ્બન્ધજ્યેષ્ઠત્વં દ્વિજૈર્નાનુસન્ધેયમભિવાદને ઇતિ કેચિત્

મન્ત્રબ્રાહ્મણે શ્રુતિઃ

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાનિ તન્ત્રં ચ ચતસ્રો વિદ્યાઃ

વિદ્યાસુ પૂર્વા પૂર્વા જ્યાયસી

તસ્માત્પરયા યુક્તાત્પૂર્વયા યુક્તો જ્યેષ્ઠઃ

વિદ્યાતપસોસ્તપો ભૂયઃ

તસ્માદ્વિદ્યાયુક્તાતત્પોયુક્તો જ્યેષ્ઠઃ

પ્. ૩૪)
વર્ણકનિષ્ઠ સમ્બન્ધકનિષ્ઠ કથચિન્નાભિવાદયેત્

યદિ સ તથા સ્યાત્ત સમ્બન્ધકનિષ્ઠમપ્યભિવાદયેદિત્યેકે

સવર્ણાના સાશ્રમાણા ચ પરસ્પરમભિપાદનમિતિ કશ્ચિત્

યદ્યુભયો સર્વત સમત્વે પરસ્પરમાલિઙ્ગનમ્

સર્વેઽભિવાદકા સર્વૈરાશિષા યોજ્યા

પુરસ્તાદ્દીક્ષિતા વર્ણાશ્રમાભ્યા કનિષ્ઠા અપિ
પશ્ચાદ્દિક્ષિતૈર્વર્ણાશ્રમજ્યેષ્ઠરભિવાદ્યા ઇતિ બ્રહ્મા

ઐશ્વરાણા પુસા પરસ્પરમભિવાદનમિત્યેકે

ઐશ્વરાણાં પુસા પરસ્પરમાલિઙ્ગનમિતિ વિષ્ણુઃ

ઐશ્વરા અભિવાદાલિઙ્ગનાશીર્વાદાયથેચ્છ કુર્યુરિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

સ્વવર્ણ સ્વપ્રવરાન્સ્વગોત્ર સ્વવેદ સ્વસંસ્કારસૂત્ર સ્વાશ્રમ સ્વનામ
સ્વેનાધીતા વિદ્યા સ્વકૃતાન્ યજ્ઞાન્ સમુચ્ચાર્યાહ તસ્યાભિવાદ્યસ્ય
સબુદ્ધ્યન્ત નામ ગૃહીવાઽભિવાદય ઇત્યુચ્ચૈરુદ્ધુષ્ય
પાદાઙ્ગુલીભિર્જાનુભ્યા હસ્તાભ્યા ભાલેન ધરણીં
સ્પૃશેદેષોઽભિવાદનક્રમઃ

સ્વવિદ્યા સ્વતપો નોચ્ચરેદિતિ સૂર્યઃ

ક્ષત્રઃ સ્વવર્ણં સ્વપુરોહિતપ્રવરગોત્રસંસ્કારસૂત્રવેદાન્સમુચ્ચાર્ય
સ્વાશ્રમ સ્વનામ સ્વેનાધીતા વિદ્યા રણેષુ શાત્રપૈર્દત્તાન્
ખડ્ગપ્રહારાન્સ્વપરામૃષ્ટાન્ રણાઙ્ગણેષુ સ્વસમ્પાદિતવિજયાશ્ચ
સમુચ્ચાર્ય તથૈવોદ્ધુષ્યાભિવાદયેત્

વૈશ્યઃ સ્વવર્ણં સ્વપુરોહિતગોત્રપ્રવરસંસ્કારસૂત્રવેદાન્સમુચ્ચાર્ય
સ્વાશ્રમ સ્વનામ સ્વેનાધીતા વિદ્યાં સ્વપોષ્યાણા મનુષ્યાણા સઙ્ખ્યા
સ્વપોષ્યાણાં પશૂનાં પ્રતિવર્ષલાભસઙ્ખ્યા ચ સમુચ્ચાર્ય
તથૈવોદ્ધુષ્યાભિવાદયેત્

શૂદ્રઃ સ્વવર્ણં સ્વાશ્રમ સ્વવય સરયા નામ સ્વસ્વામિવર્ણં ચ
સમુચ્ચાર્ય તથૈવોદ્ધુષ્યાભિપાદયેત્

અભિવાદ્યાનામાશિપા યોગ્યા અભિવાદકા

બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણેનૈવ
બ્રહ્મચારિગૃહસ્થપાનપ્રસ્થસન્યાસાશ્રમાધિકારિન્નાયુષ્મન્નાશિષ્ટો
દૃઢિષ્ઠો વલિષ્ઠો વિદ્યાતપોભ્યામેધીત્યુચ્ચૈરુદ્ધુષ્ય વરમુદ્રયાશિપા
યોજ્ય

એવ બ્રહ્મચારિગૃહસ્થવાનપ્રસ્થાશ્રમાધિકારિન્નાયુષ્માનાશિષ્ઠો
દૃઢિષ્ઠો બલિષ્ઠો વિદ્યાતપોન્યામેધીયુચ્ચૈરદ્ધુષ્ય વરમુદ્રયાશિષા યોજ્ય

એવ બ્રહ્મચારિગૃહસ્થવાનપ્રસ્થાશ્રમાધિકારિન્નાયુષ્માનાશિષ્ઠો
દૃઢિષ્ઠો બલિષ્ઠો વિદ્યાશૌર્યામ્યામેધીયુચ્ચેરુદ્ધુષ્ય વરમુદ્રયા ક્ષત્ર
આશિષા યોજ્ય

એવ બ્રહ્મચારિગૃહસ્થાશ્રમાધિકારિન્નાયુષ્માનાશિષ્ઠો દૃઢિષ્ઠો
બલિષ્ઠો વિદ્યાધનાભ્યામેધીત્યુચૈરદ્ધુષ્ય વરમુદ્રયા વૈશ્ય આશિષા યોજ્ય

પ્. ૩૫)
એવં ગૃહસ્થાશ્રમાધિકારિન્નાયુષ્માન્વલારોગ્યાભ્યામેધીત્યુચ્ચેરુદ્ધુષ્ય
વરમુદ્રયા શૂદ્ર આશિષા યોજ્ય

વેદાનધિકારાચ્છૂદ્રસ્ય બ્રહ્મચારિણો વેદાશ્રિતત્વાત્તદભાવાદસ્ય તદભાવ

અયમભિવાદનાશિષોર્વિધિરદૃષ્ટપૂર્વે દૃષ્ટપૂર્વે તુ બ્રાહ્મણ શર્માન્ત
સ્વનામ ગૃહીત્વા તસ્યાભિવાદ્યસ્ય સમ્બુદ્ધ્યન્ત નામ ગૃહીત્વાઽભિવાદય
ઇત્યભિવાદયેત્સોઽભિવાદ્યો ભો આયુષ્મન્નેધીત્યાશિપા યોજયેત્સર્વાન્વર્ણિનો
વર્માન્ત ક્ષત્ર પાલિતાન્ત વૈશ્યો દાસાન્ત શૂદ્ર ઇત્યેકે

યદ્યુભો સર્વત સમો સ્યાતા તદા પરસ્પરમાલિઙ્ગન કુર્યાતામ્

હૃદય હૃદયે ગ્રીવાયા ગ્રીવા સમ્બન્ધ્ય કરાભ્યાં પૃષ્ઠ
ધારયેદ્દ્વિરેવ સ એષ આલિઙ્ગનક્રમઃ

સોહાર્દેન ત્વા સમનજ્મીત્યુચ્ચૈરુદ્ધુષ્યાલિઙ્ગયેત્સમમ્

તૃષ્ણીમિતિ કેચિત્

સ્ત્રી જ્યેષ્ઠાભિવાદ્યા કનિષ્ઠાશિપા યોજ્યા યદિ સમા સ્યાત્પુસા તર્હ્યાશિષૈવ
યોજ્યા પુસા

પુમાનુત્તુઙ્ગાઙ્ગાધિક સ્ત્રીભ્યસ્તસ્માત્પુમાન્ જ્યાયાન્સ્ત્રીભ્ય પુરુષો ભોક્તા
સ્ત્રિયો ભોગ્યા ભોગ્યાદ્ભોક્તુર્મહત્પાદાશિપા યોજ્યા સ્ત્રિય સમા

સ્ત્રીણાં યૌનજ્યેષ્ઠત્વમેવાભિવાદ્યત્વે હેતુભૂતં નાન્યે ગુણા
અભિવાદ્યત્વે હેતવ

અથાઢ્યતાભિવાદકસ્ય યથા સ્યાત્તથાઽભિવાદ્યસ્તસ્મિન્વર્તેત

દક્ષિણવામોત્તરેષ્વેક સ્વાચાર સ્વદેવતાસમ્બન્ધ સ્વમત
સ્વનામાચારક્રમેણ યત્સ્યાત્તત્સમુચ્ચાર્ય દીક્ષિતસ્તથૈવાભિપાદયેત્

યોનજ્યેષ્ઠત્વમભિસન્ધાયાભિવાદયેદિતિ કેચિત્

સાંસ્કારિક સાંસ્કારિકક્રમેણાભિવાદયેદ્દીક્ષિત દીક્ષાક્રમેણાભિવાદયેત્

તથેવાલિઙ્ગનાશિપા યોજને

માતૃપિતૃગુર્વીશ્વરાણા સમાગમે ક પ્રણમેત્

માતૃપિતૃગુર્વીશ્વરેષૂત્તરોંત્તરોં જ્યાયાસ્તસ્માત્માતૃપિતૃસમયોગે
પિતરમભિવાદયેત્પિતૃગુરુસમયોગે ગુરુ ગુરુદેવતાસમયોગે દેવતા
તદનુજ્ઞાત પૂર્વં પૂર્વં પ્રણમેદિતિ કેચિત્

ગુરુગુર્વર્ઘ્યસમયોગે ગુર્વર્ઘ્યાદનુજ્ઞાતો ગુરુમિતિ કાલભૈરવઃ

તત્સમયોગે ગુરુ ગુર્વનુજ્ઞાતો ગુર્વર્ઘ્યમિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

પ્. ૩૬)
અભિવાદનક્રમેણાભિવાદકસ્યાર્હ્યતાં યથા યથા જાનીયાત્ તથા
તથાભિવાદનીયોઽભિવાદકેન ભાષેત વર્તેત પૂજયીત

ગુરું દેવતાં વા પ્રણમ્ય
તત્પદારવિન્દાર્પિતદૃષ્ટિસ્તિષ્ઠેત્તદનુષ્ઠાનસ્તદનુબ્રૂયાત્તદનુજ્ઞાત આસીત
તદનુજ્ઞાતઃ સ્વચ્છન્દં હસેદ્વદેત્પશ્યેદ્વિહરેત્

તદુચ્છિષ્ટાન્ભોગાન્મુઞ્જીત

તદુચ્છિષ્ટાં પરકીયાં સામાન્યાં યા ન ભુઞ્જીતેતિ કાલભૈરવઃ

તદનુમતો ભુઞ્જીતેત્યાકાશભૈરવઃ

પ્રાસાદસ્યો વા વિહિતચિહ્નિતો વા નાભિવાદયેત્

સ્વે શાખાગ્રે ગુરુમન્યાશ્ચાભિવાદ્યાનાભિવાદયેત્

અત્યેશાગ્રે ગુરું પ્રણમેદિતિ કશ્ચિત્

સ યદિ તત્ર પ્રણમેદ્ગુરુસ્તં તાડયેચ્છિષ્ય યદ્ગુરુસ્તાડયતિ તદસ્ય
પ્રાયશ્ચિત્તમ્

યદિ ગુરુર્ન તાડયેત્તદા તદીશમન્ત્રેણ તત્તદીશગાયત્ર્યા વા તત્તદીશં
ક્ષમાપયંસ્તન્મૂર્ધનિ ષટ્ પુષ્પાઞ્જલીન્ પ્રયચ્છેદેષા વા પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

યદ્વા દેવતાં પટાદ્યન્તર્હિતા મનસા ધ્યાયન્ ગુરું પ્રણમેદિતિ દિગ્ભૈરવઃ

ધૃતદેવતાર્ચનસાધનો નાભિવાદયેત્

વાઙ્માનેણાભિવાદયેદિતિ ગાર્હપત્યોઽગ્નિઃ

અસમાહિતં ન પ્રણમેત્

અસમાહિતો ન પ્રણમેત્

માત્રાદીનામપરોક્ષે ગુરું સદૈવતાં સતીથ્યાંશ્ચ પ્રણમ્ય માતરં
પિતરમેવં પ્રણમેત્

કેવલં સાંસ્કારિકં ઐશ્વરદીક્ષિતો નાભિપાદયેદ્યદીચ્છેત્તં પ્રણન્તું
સાંસ્કારિકક્રમેણ તસ્યાભિવાદ્યત્વં વિચિન્ત્ય
સાંસ્કારિકક્રમેણાભિપાદયેન્ન દીક્ષાક્રમેણેતિ દક્ષિણાગ્નિઃ

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે સપ્તમમાહ્નિકમ્

પૂર્વાધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
પ્. ૩૭)
ઓં અથાર્ચનક્રમં વક્ષ્યામઃ

ભક્ત એવં સદા ધ્યાયેદેકવિંશતિવાર્ષિકમ્ ॥
ગજવક્ત્રં ચતુર્બાહું મનુષ્યવપુષં ધ્રુવમ્ ॥
પુષ્ટિશક્તિયુતં રક્તં રક્તવાસસમીશ્વરમ્ ।
હસ્તાભ્યાં દક્ષિણાભ્યાં તુ પરશું ત્વઙ્કુશં તથા ॥
વામાભ્યાં કમલં પાશં દધાનં મૂષવાહનમ્ ।
નાનાલઙ્કારસંયુક્તં રક્તચન્દનચર્ચિતમ્ ઇતિ ધ્યાનં દન્તિનઃ

દક્ષોર્ધ્વાધરયોર્વામોર્ધ્વાધરયોઃ ક્રમેણાયુધાનિ શક્તિં વામતઃ
સર્વત્ર

ષટ્પઞ્ચવાર્ષિકં શ્વેતં ધ્યાયેદ્ભક્તઃ સદાશિવમ્ ।
એકવક્ત્રં ચતુર્બાહું દ્વ્યક્ષં વૈ માનુષં ધ્રુવમ્ ॥
ગૌર્વા શક્ત્યા યુતં નગ્નં શ્વેતામ્બરમથાપિ વા ।
હસ્તાભ્યાં દક્ષિણાભ્યાં તુ પરશું ચ ત્રિકણ્ટકમ્ (ત્રિશૂલં પરશું
તથેત્યાહવનીયાગ્નિઃ) ॥
વામાભ્યાં ડમરું પદ્મં દધાનં વૃષવાહનમ્ ।
નાનાલઙ્કારસંયુક્તં શ્વેતચન્દનચર્ચિતમ્ ઇતિ ધ્યાનં શિવસ્ય

ષટ્ચતુર્વાર્ષિકં વિષ્ણું ધ્યાયેદ્ભક્તઃ સદા હરિમ્ ।
શ્યામદેહં ચતુર્બાહું મનુષ્યવપુષં ધ્રુવમ્ ॥
લક્ષ્મ્યા શક્ત્યા યુતં સ્તુત્યં પીતવાસસમીશ્વરમ્ ।
કરાભ્યાં દક્ષિણાભ્યાં તુ ચક્રં કૌમોદકીં ગદામ્ ॥
વામાભ્યાં કમલં શઙ્ખં પન્નગાશનવાહનમ્ ।
નાનાલઙ્કારસંયુક્તં પીતચન્દનચર્ચિતમ્ ઇતિ ધ્યાનં વિષ્ણોઃ

નવવર્ષયુતાં ધ્યાયેત્સદા ભક્તસ્તુ કૌશિકીમ્ ।
સુતપ્તહેમદેહાં તાં મનુષ્યાકૃતિવિગ્રહામ્ ॥
શવલ્યા ચણ્ડિકયા યુક્તાં રક્તવસ્ત્રાં ચતુર્ભુજામ્ ।
હસ્તાભ્યાં દક્ષિણાભ્યાં તુ કૃપાણં ચ ત્રિકણ્ટકમ્ ॥
વામાભ્યાં કમલં ઘણ્ટાં દધાનાં સિંહવાહનામ્ ।
નાનાલઙ્કારસંયુક્તાં કુઙ્કુમાગરુચર્ચિતામ્ ઇતિ ધ્યાનં શક્તેઃ

ભક્ત એવં સદા સૂર્યં ધ્યાયેદ્દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ।
તેજોદેહં યુગભુજં મનુષ્યવપુષં ધ્રુવમ્ ॥
સંજ્ઞાશક્ત્યા યુતં દિવ્યં રક્તવાસસમીશ્વરમ્ ।
ચક્રં હસ્તેન દક્ષેણ વામેન જલજં શુભમ્ ॥
સપ્તાશ્વરથસંસ્થં તં મુનિભિઃ સર્વદા નુતમ્ ।
નાનાલઙ્કારસંયુક્તં રક્તચન્દનચર્ચિતમ્ ઇતિ ધ્યાનં સૂર્યસ્ય

સજલજલદશ્યામાં દશવાર્ષિકીં ખડ્ગમુણ્ડાભયવરકરાં ચતુર્ભુજાં
નાગભૂષણાં યા સિન્દૂરલિપ્તં રક્તચન્દનસિક્તં યા વ્યાઘ્રચર્મામ્બરં
હસ્તિન્યર્માન્યસં દિગમ્બરાં યા શવકરકૃતમેખટાં યા સિંહભ્યાં
શવાસનાં વા કુરલચિકુરશોભિતશિરસં આસવામોદાનન્દિતાં
મુદ્રાભક્ષણલાલસાં તૃપ્તાં તર્પયન્તીં
ભક્તજનવિહારદર્શનકૃતકૌતુકાહ્લાદાં સકલવિદ્યાવાગ્નિહારાં
સમરપ્રિયાં રણમણ્ડલરુધિરાસ્યાદપરાં કુરુકુલ્લાશક્તિયુતાં
મનુષ્યવિગ્રહાં કાલિકાં ધ્યાયેદ્ભક્ત ઇતિ ધ્યાનં કાલિકાયાઃ

તારાદ્યા મહાવિદ્યાઃ સિંહન્યાષ

મહાવિદ્યાનાં પૃથગ્પૃથગાકારાનિ વાહનાનીચ્છન્તિ

પ્. ૩૮)
પાદાઙ્ગુષ્ઠસદૃશસ્થૂલસ્ત્રિવિતસ્તિર્દણ્ડસ્તદધઃ ષડઙ્ગુલઃ
ત્સરુર્દણ્ડોર્ધ્વતશ્ચતુર્ઙ્ગુલ આકાશાકારસ્તત્પરિતોઽર્ધચન્દ્રાકાર એતદાકારઃ
પરશુઃ

ત્સરુરાયુધમુષ્ટિઃ

સર્વત્ર ત્સરુઃ ષડઙ્ગુલઃ

ઉક્તલક્ષણો દણ્ડત્સરુસ્તસ્મિન્કરાઙ્ગુષ્ઠસ્થૂલા નીચૈર્દીર્ઘિકોચ્ચૈસ્તથા
એતદાકારોઙ્કુશઃ

નાગઃ પાશઃ

૯૦૦ ॥
કમલદણ્ડો દ્વિવિતસ્તિઃ

તદીયેન માનેનોત્થિતો મૂષકઃ સપ્તવિતસ્તિરુચ્છ્રિત આયતસ્તદનુ વિતસ્તિઃ

વિઘ્નેશઃ સ્વવિતસ્ત્યોત્થિતઃ સપ્તવિતસ્તિરુચ્છ્રિતસ્તદનુકૂલો યથાયથમાયતઃ

તત્પારિપદાસ્તદ્વન્મનુષ્યાકૃતયસ્તદનુસ્રગનુલેપનાયુધાસ્તદનુરૂપા ઇતિ
દિગ્ભૈરવ

સર્વ એવેશ્વરાઃ સપ્તવિતસ્ત્યુચ્છ્રિતાસ્તદનુકૂલતો યથાયથમાયતાઃ

તત્પારિપદાસ્તદ્વન્મનુષ્યાકૃતયસ્તદનુસ્રગનુલેપનાઃ

સર્વ એવૈશ્વરાસ્તત્તલ્લોકે નિરાયુધા નિર્વાહના દ્વિભુજાઃ પરત ઇતિ કાલભૈરવઃ

સર્વેષાં
પદ્માભયકરાસ્તદનુરૂપાસ્તદ્વયોધારિણ્યસ્તદ્વાહનાસ્તદનુલેપનવસ્ત્રાઃ
શક્તયઃ

વિઘ્નેશો યદેકવિંશતિવાર્ષિકસ્તસ્માદસ્ય સર્વમેકવિંશસંખ્યં ભવતિ

સ્નાનં તર્પણં અક્ષતા પુષ્પં ધૂપો દીપો નૈવેદ્યઃ ફલં
તામ્બૂલમારાર્તિકં સહસ્રદીપારાર્તિકં કર્પૂરારાર્તિકં વેશ્યાપાદ્યં
પ્રદક્ષિણા પુષ્પાઞ્જલિરભિવાદનમપરાધક્ષમાપનં હોમઃ પુષ્પં સ્તવઃ
પશુસ્તત્તદીશ્વરવયઃ સંવત્સરસંખ્યાકં વિશેસ્.આર્ચન ઇદં નિત્યાર્ચને
તર્પણં પુષ્પં ભવતિ ઇતિ કાલભૈરવઃ

પાદાઙ્ગુષ્ઠસદૃશસ્થૂલઃ
અષ્ટવિતસ્તિર્દણ્ડસ્તદૂર્ધ્વમનામિકાસદૃશસ્થૂલા
દ્વાદશાઙ્ગુલાસ્તીક્ષ્ણાગ્નાસ્ત્રયઃ શૂલા યસ્મિન્નેતદાકારસ્ત્રિશૂલસ્તત્પુરુષસ્ય

ઉભયોર્ભાગયોઃ પ્રસૃતવર્તુલમુખઃ સઙ્કુચિતમધ્યસ્તન્મુખયોઃ
પિનદ્ધાજિનઃ સમ્બન્ધશર્કરાગ્રરજ્જુઃ કરવ્યાપારભ્રામિતો રજ્જ્યગ્રેણ
મુખયોસ્તાડ્યમાનઃ શબ્દકૃદેતદાકારો ડમરુર્મહાદેવસ્ય

મધ્યતો વિતસ્તિમાનં પરિતો વર્તુલં પરિતઃ શિતધારં બહિસ્તો મધ્યતઃ
સાકાશં અન્તસ્ત આધારમેતદાકારં ચક્રં નારાયણસ્ય

પ્. ૩૯)
ઉક્તપરશુદણ્ડોર્ધ્વષડઙ્ગુલો વર્તુલઃ પિણ્ડસ્તસ્મિન્પિણ્ડે
મધ્યમામધ્યપર્વાયતાઃ શિતધારાશ્ચતસ્રો
રેખાસ્તતોઽઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રાણિરેતદાકારા ગદા વાસુદેવસ્ય

અઞ્જલિમિતાયતો વિતસ્તિમાત્રો દીર્ઘઃ શઙ્ખો વિષ્ણોઃ

કુરુકુલ્લાશક્તિઃ ખડ્ગાભયકરા ચણ્ડિકાશક્તિશ્ચ

ત્રિવિતસ્તિદીર્ઘો દ્વિવિતસ્તિદીર્ઘો
વોપકાનિષ્ઠિકામધ્યાતર્જનીભિરૂર્ધ્વાગ્રાભિરાયતોઽચ્છિન્નાગ્રબિલ્વમધ્યદલો
દ્વિધારો મધ્યત એકરેપો રેપાત ઉભયતો નીચપ્રવણ ઉભયતસ્તીક્ષ્ણધારઃ

ષડઙ્ગુલત્સરુક એતદાકારઃ ખડ્ગઃ

એકવિતસ્તિદીર્ઘા અઞ્જલિમિતાયતા નીચૈર્વર્તુલા ઉચ્ચૈરેકદણ્ડા અન્તસ્થલોલદણ્ડા
કરવ્યાપારેણ નાદકરી એતદાકારા ઘણ્ટા

કાદ્યા મહાવિદ્યાઃ સર્વા દશવાર્ષિક્યઃ

તદ્વયઃ સંવત્સરાસ્તાસાં શક્તયસ્તદ્વર્ણાશ્ચ

મહાવિદ્યાઃ પૃથક્ પૃથક્ એતાસાં સજાઈયત્વાચ્છક્તાવેવ ગણનં તાસાં
લોકાશ્ચ ભિન્ના ઇત્યેકે

ઈશ્વરાદીનાં દિક્પરિચ્છિન્નત્વેઽપિ આકાશપરિચ્છિન્નત્વેઽપિ કથમનાદ્યનન્તત્વં
કથં સર્વજ્ઞત્વમિતિ વાદિન આગમવિરુદ્ધબુદ્ધયઃ પણ્ડિતમન્યાઃ

કથં દેવતાધિષ્ઠાનેનાર્ચિતેન દેવતાર્ચિતા ભવતિ કથં સુકૃતેન કર્મણા
સ્વર્ગં લોકં જયતિ કથં સાદ્યનન્તદિવ્યવપુરુદેતિ
કથમેતદ્દેવતાધિષ્ઠાનમિતિ કુતર્કવલા અશ્રદ્દધાના
આગમવિરુદ્ધવુદ્ધય એતેષાં મહતી વિનષ્ટિઃ

કથમેકસ્ય બહવોઽધિષ્ઠાતાર ઇતિ પૃષ્ટા વક્ષ્યામઃ

જનપરગ્રામગૃહવત્

ગૃહાન્તરગતસ્ય સ્થલસ્ય જનપદાધિષ્ઠાતૃ-ગ્રામાધિષ્ઠાતૃ##-
આગમવિરુદ્ધબુદ્ધીનાં સુવચાંસિ શ્રાવ્યાણ્યનુપાદેયાનિ કીરવત્

ઈશ્વરાણામનાદ્યનન્તદેહાનાં દ્વિતીયદેહસંગ્રહોઽવતરણેષુ
કવચાઙ્ગુલિવાદિવત્

ઈશ્વરસ્ય નિત્યદેહસ્થાવ્યક્તત્વમચિન્ત્યૈશ્વર્યત્વાત્

પલ્લવરાગતામ્રં દ્વિભુજં ચતુર્મુખં દક્ષિણેઽક્ષમાલાં વામે
કમણ્ડલું દધાનં સપ્તવાર્ષિકં પલ્લવરાગતામ્રવસ્ત્રં
હંસવિમાનસ્થં પલ્લવરાગતામ્રગન્ધચર્ચિતં સરસ્વતીયુતં મનુજાકૃતિં
ધ્યાયેદ્ભક્ત ઇતિ ધ્યાનં બ્રહ્મણઃ

સરસ્વતીશક્તિઃ સપ્તવાર્ષિકી શ્વેતામ્બરા શ્વેતસ્રગનુલેપના
હંસવિમાનવાહના

દક્ષાચારસેવ્યત્ત્વં બ્રહ્મણઃ

વિઘ્નેશાદિવદિતિ નારાયણઃ

કાદ્યાનાં વિદ્યાનાં વામાચારસેવ્યત્વમિતિ તત્પુરુષઃ

પ્. ૪૦)
યમનિયમાસનપ્રાણાયામપ્રત્યાહારધારણાધ્યાનિર્યુક્તો ધ્યાનયોગઃ

તાન્સ્ફુટીકરોતિ

અહિંસાસત્યાસ્તેયબ્રહ્મચર્યાયાચનાનિ યમાઃ

શૌચસંતોષતપઃસ્વાધ્યાયા નિયમાઃ

સ્થિરમુખમસનમ્

શ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ગતિવિચ્છેદઃ પ્રાણાયામઃ

ઇન્દ્રિયાણાં વિષયસાન્નિધ્યેઽપિ મનસા તદપરિગ્રહઃ પ્રત્યાહારઃ

દેશબન્ધશ્ચિત્તસ્ય ધારણા

તસ્મિન્મનઃસ્થિરીકરણ ધ્યાનમ્

સંસ્કારશાસ્ત્રોક્તં નિત્યાદ્યનુષ્ઠાનમધિકારિણા હિંસામુત્સૃજ્ય
તદનુકૃતં કર્મયોગઃ

શ્રુતિતન્ત્રસ્મૃતિપુરાણાનાં તદનુસમ્પાદિતં જ્ઞાનમધિકારિણા
જ્ઞાનયોગઃ

યમતપઃ સ્વાધ્યાયધ્યાનભક્તયો ભક્તિયોગઃ

અહિંસાલેપાયાપાચનાનનૃતા નિયમાઃ

પ્રાણદેહયોઃ સર્વતઃ પૃથક્કરણં હિંસા

યસ્માત્પ્રાણિનો યચ્છિન્નં તદ્વત્તત્ર નોદ્ભવતિ તચ્છેદનં હિંસા

તદનુજ્ઞાતસ્તદીયસ્ય વસ્તુતઃ સંગ્રહઃ સ્તેયમિત્યેકે

ઋતે દેવતાનિત્યાર્ચનાયં વસ્તુનઃ પરાનનુજ્ઞાતઃ પરકીયસ્ય વસ્તુનઃ
સંગ્રહશ્ચૌર્યમિતિ કેચિત્

જીવાનાં સુરાવિઘાતકો વાગ્વ્યાપારોઽનૃતમ્

મિથ્યાભાષણમનૃતમિત્યેકે

શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

સૂર્યોદયાપુનઃ સૂર્યોદયો યાવત્તાવન્મધ્યે
દેવતિર્યઙ્મનુષ્યેષ્વન્યતમાથૈકસ્મૈ યાચનમયાચનમિત્યેકે

નિર્યમનુષ્યાભ્યામન્યસ્મૈ યાચનમયાચનમિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

વિહિતાનુષ્ઠાનં તપઃ

સ્રન્પાશનં તપ ઇતિ કેચિત્

અનશનં તપ ઇતિ કાલભૈરવઃ

શીર્ષપર્ણાશનં તપ ઇત્યાકાશભૈરવઃ

સ્વેષ્ટેયામ્યેષ્ટનદ્યસ્યાન્તરુધારણધારાપ્રવાહોઽય સ્વાધ્યાપઃ

એતદ્વિધાય * *? સ્રાધ્યયનં સ્વાધ્યાયો વેતિ દિગ્ભૈરવઃ

પ્. ૪૧)
નાન્યસ્ત્રાતા ત્વદૃતે મદીય ઇતીશ્વરચિન્તનં ધ્યાનમ્

કદાહં તં પશ્ય ઇતીશ્વરચિન્તનં ધ્યાનમિત્યાકાશભૈરવઃ

સ સેવ્યઃ સેવકોઽહં સ આરાધ્યોઽહમારાધકો ન તતોઽન્યો
મદિષ્ટકૃદિતીશ્વરચિન્તનં ધ્યાનમિતિ કાલભૈરવઃ

અનુરક્તિર્ભક્તિઃ

અસ્મિન્ભક્તિયોગે ત્રય આચારાસ્તે પૂર્વં વ્યાખ્યાતાઃ

અહિંસાધર્મૈકનિશ્ચયઃ
સ્વાધ્યાયનિરતશ્ચતુર્ણામેકસ્યૈવૈકાઙ્ગસેવકોઽપીશ્વરતોષ##-
ચિરકાલનૈરન્તર્યસત્કારાભ્યાસૈરેકસ્યૈવૈકાઙ્ગસેવકો
હિંસાપૂર્વકોઽપીશ્વરતોષકૃદિત્યેકે

સૂર્યોદયાત્પુનઃસૂર્યોદયો યાવત્તાવન્નિત્યશ
એકાઙ્ગમેકસ્યાહિંસાસેવનપૂર્વકં યઃ સેવતે નિયતઃ સ તાં પરાં
ભક્તિમાપ્નોતિ ઇતિ દિગ્ભૈરવોન્મત્તભૈરવૌ

યે હિંસામાશ્રિત્ય ઐશ્વરાન્ધર્માન્વયં કુર્મ ઇતિ ધ્યાયન્તઃ કુર્વન્તિ ન તે
તાનાપ્નુવન્તિ નૈશ્વરાન્લોકાન્ સમભિપદ્યન્તે પતનધર્માણઃ

હિંસાઽયુર્નાશકરી હિંસા પુણ્યૌઘનાશનીતિ

હિંસામાશ્રિત્ય યઃ કુર્યાત્સુકૃતૌઘાન્સહસ્રશઃ ।
સુખમસ્મે પ્રદાતું તે ન સમર્થાઃ કથંચન ॥
રોગાનાશ્રિત્ય યક્ષ્માદીન્નૈવેચ્છેત્સુખસાધકાન્ ।
ઉપચારાન્યથા મન્દો ન તે સ્યુઃ સુખદાયિન ઇતિ

વિષયુક્તં યથા તોયં ન તૃષ્ણાં વારયેત્ક્વચિત્ ।
હિંસાયુક્તં તથા પુણ્યં ન સુખં દાતુર્મર્હતીતિ

વિહિતાઽવિહિતા વાપિ હિંસા યાઽનપરાધિનામ્ ।
સર્વથા દુઃખદા પશ્ચાત્ત્તસ્માત્તાં પરિવર્જયેદિતિ

એકામહિંસામાશ્રિત્ય યઃ કુર્યાદઘપર્વતાન્ ।
સોઽઘાચલાન્શુચીન્સર્વાન્કુરુતેઽહિંસયા નરઃ ॥
સ્વાત્મવત્કુરુતે સર્વાન્યથાગ્નિર્દારુપર્વતાનિતિ

નરાન્યહિંસિતસ્યૈવં યે દેહસ્ય નરાઃ ક્વચિત્ ।
છેદનં વા વિશસનં ક્રયં વા વિક્રયં તથા ॥
ઉપકારં ચ સંસ્કારં ભોગચ્છેદાનુસંમતિમ્ ।
કુર્યુસ્ત્વવયવાનાં વૈ તેઽપ્યહિંસાવિશારદા ઇતિ

પ્. ૪૨)
મનુષ્યહિંસિતાનાં પ્રાણિનામનાગસાં
દેહાનામત્યક્તાર્દ્રાવપૂર્વાણામવયવાનાં યચ્છેદનં વિશસનં ક્રયો
વિક્રયઃ સંસ્કારો ભોગ એતેષાં કર્મણામન્યતમસ્ય કર્મણ
ઉપકારોઽનુમનનં યા એતેષ્વન્યતમં વા કુર્યાત્સોઽપિ હિંસાદ્યદુઃખભાગિતિ

વિશસનં ક્રયો વિક્રય ઉપકારઃ સંસ્કારો ભોગોઽનુમનનમ્ ।
હિંસાઃ સપ્તવિધા ગૌણ્યઃ સમાસ્ત્વેતા વિહિંસયા ।
તસ્માદષ્ટવિધાં હિંસા વર્જયેદીશતોપકૃદિતિ

સાક્ષાદ્દીક્ષિતશ્ચતુર્ષ્વપિ યોગેષ્વધિકૃતો ભવતિ

કર્મયોગ-જ્ઞાનયોગ-ધ્યાનયોગેષુ પારાનન્દેષુ
પારાનન્દીભાવનામયી દીક્ષેત્યેકે

ચતુર્ભિશ્ચતુષ્વન્યતમેન વા હિંસા સેવનપૂર્વકેણ સેવિતેનૈકાઙ્ગેન પરા
ભક્તિરુદેતિ તયા સાદ્યનન્તવપુઃપ્રાપ્તિરિત્યેકે

અર્ચકો દ્વિધા

ઉત્તમો મધ્યમઃ

જડ-ઈશપ્રતીકે ય આસ્તિકઃ શાસ્ત્રજ્ઞાતવિધિરત્યન્તમનુરક્તિં કુરુતેઽર્ચનં
વિધત્તેઽત્યન્તં સ ઉત્તમઃ

પીઠયન્ત્રસ્થણ્ડિલપ્રકૃતિશુદ્ધોદકાગ્નિવાયુદિગાકાશપ્રસીકેષુ
તત્તદીશ્વરાયુધાકારેષુ સૌવર્ણેષુ રાજતેષુ તામ્રેષુ લૌહેષુ
વૈતેષ્વન્યતમેઽર્ચયેદીશમ્

પારાનન્દ એભ્યોઽન્યત્ર સપૂજયન્નીશં પારાનન્દાત્પતત્યેષ

તસ્માન્નાન્યવેશં પૂજયેત્પારાનન્દઃ

ન ભૂતશુદ્ધિર્ન ચ ન્યાસજાલં ન હિંસનં જઙ્ગમસ્થાવરાણામ્ ।
નૈવાર્ચન દૈવતદેવતાના ચરેષુ વા પ્રાણભૃતા વપુષુ ॥
પારાનન્દાનામિત્યનુશાસનાન્ન સ્વહૃત્પદ્મે ન ગુરૌ નાર્હે
પ્રાણિનીશમર્ચયેન્ન સૂર્યમણ્ડલેઽન્યમીઽસમર્ધયેત્પારાનન્દઃ

પ્રવહજ્જલમેવ શુદ્ધોદકમિત્યેકે

અર્ચનં ત્રિવિધમ્

અર્હણાર્ચનં દાનાર્ચનં પ્રયોગવિનિયોગાર્ચનમ્

દેવતામાવાહ્યાસનં તસ્યૈ દત્વા નમસ્કારં ધ્યાનમપરાધક્ષમાપનં
દાસોઽસ્મીતિ નિવેદનં સુકૃતનિવેદનં સાક્ષાત્કારણચનં કુર્યાદ્વિસર્જયેચ્ચ
તામિત્યર્હણાર્ચનમ્

અત્ર પુષ્પાઞ્જલિનિક્ષેપ ઇતિ કેચિત્

દેવતામાવાહ્યાસનં તસ્યૈ દત્વા પ્રકલ્પનીયાન્પ્રકલ્પ્યૈકસ્મિન્મહતિ પાત્રે
સર્વાનુપચારાન્સ્યાપ્ય તપાનં તસ્યૈ દદ્યાસ્તોત્રૈઃ સ્તુત્વા પ્રદક્ષિણાં
પુષ્પાઞ્જલિં દત્વા ધ્યાને મનસ્થિરી
પગે ણો. ૪૩ ઇસ્ મિસ્સિન્ગ્
પ્. ૪૪)
સમુત્તીર્યાન્યવાસઃ પરિધાયાચામેત્

કૌપીનં કટિસૂત્રં ચ મહતી શુક્લવાસસી ।
કુણ્ડલે ચાઙ્ગુલીયં ચ ગૃહસ્થસ્ય વિધીયતે ॥
શૂદ્રવર્જમિતિ કેચિત્

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ચ વાનપ્રસ્થસ્તથા યતિઃ ।
કૌપીનકટિસૂત્રાભ્યાં હીનાઃ શૂદ્રાઃ ન સંશયઃ ॥
દ્વાદશાઙ્ગુલાયતં પઞ્ચવિતસ્તિદીર્ઘ કૌપીનં તથૈવ દીર્ઘં
ષડઙ્ગુલાયતં કટિસૂત્રમ્

શાણં તાર્ણં કાર્પાસં ક્ષૌમમાજિનં પાર્ણં વાલ્કલં વસ્ત્રાણિ ધાર્યાનિ
યથાસંભવમ્

એતાન્યેવ ધાર્યાણિ દ્વિજૈરપીત્યુન્મત્તભૈરવઃ

શ્વેતં બ્રાહ્મણો રક્તં ક્ષત્રઃ પીતં વૈશ્યઃ કૃષ્ણં શૂદ્રો ગૃહસ્થઃ

કૌપીનકટિસૂત્રે તુ ગૃહસ્થાશ્રમિભિર્દ્વિજૈઃ ।
ધૃતે ચેત્તે બહિષ્કાર્યાઃ શૂદ્રવન્નાત્ર સંશય ઇતિ ॥
ધાર્મિકશ્ચેદ્ભવેચ્છૂદ્રઃ કૌપીનં ધારયેત્તુ સ ઇતિ બૃહસ્પતિઃ

ગૃહી વિપ્રઃ કાર્પાસાતિરિક્તં ન ધારયેત્ ॥
ધૃત્વા સ્નાત્વા પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુધ્યતીતિ
બૃહસ્પતિઃ

શાક્તસૌરવાક્રતુણ્ડાશ્ચેદ્ગૃહસ્થા રક્તં શૈવસ્તથૈવ ચેચ્છ્વેતં
વૈષ્ણવસ્તથૈવ ચેત્પીતમિતિ કશ્ચિત્

અથાચમનં વક્ષ્યામઃ

ત્રિઃ પ્રાશ્યાપો દ્વિરુન્મૃજ્ય હસ્તં પ્રક્ષાલ્ય મુખં દક્ષાં નાસાં વામાં
નાસાં દક્ષં ચક્ષુર્વામં ચક્ષુર્દક્ષં શ્રોત્રં વામં શ્રોત્રં
મૂર્ધાનં ચ સ્પૃશેદિત્યાચમનમિતિ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ

સ્વેષ્ટેશદિવ્યનામભિઃ સંબુદ્ધ્યન્તેશ્ચતુર્ષ્યન્તૈર્નમોન્તૈર્વા
પિબેદુન્મૃજેત્સ્પૃશેદિત્યાચમનમિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

સ્વેષ્ટેશગાયત્ર્યા સુવિદ્મહ ઇત્યન્તેનાપઃ પ્રાશ્ય ધીમહીત્યન્તેનાપઃ પ્રાશ્ય
પ્રચોદયાદિત્યન્તેનાપઃ પ્રાશ્નીયાત્તૂષ્ણીમુન્મૃજેત્સ્પૃશેદેતદાચમનમિતિ
દિગ્ભૈરવઃ

વામાચાર્યેતદાચમનં કુર્યાદિતિ જનાર્દનઃ

ત્રિઃપ્રાશ્યાયોઽઙ્ગુષ્ઠમૂલેન વિલોમમધરમોષ્ઠં દ્વિરુન્મૃજ્ય હસ્તં
પ્રક્ષાલ્ય તર્જનીમધ્યમાનામાભિરુર્ઘ્યં વિલોમમોષ્ઠં દ્વિરુન્મૃજ્ય
હસ્તં પુનઃ પ્રક્ષાલ્યાઙ્ગુષ્ઠમધ્યમાભ્યા દક્ષનાસા
વામનાસામઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં દક્ષં ચક્ષુર્વામં ચક્ષુર્દક્ષં
શ્રોત્રં વામં શ્રોત્રં કરતલેન હૃદયં પઞ્ચભિરઙ્ગુલીભિરૂર્ધાનં
દક્ષં બાહુમૂલં વામં બાહુમૂલં ચ દક્ષહસ્તેન સ્પૃશેદિત્યાચમનમિતિ
દેવાનન્દઃ

પ્. ૪૫)
હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય ત્રિઃપ્રાશ્યાપો દ્વિરુન્મૃજ્ય સકૃદુપસ્પૃશ્ય મુખં
સવ્યં હસ્તં પાદા પ્રોક્ષ્ય શિરો નેત્રે કર્ણૌ હૃદયં ચ
સ્પૃશેદિત્યાચમનં બ્રાહ્મણાનામ્

દ્વિજાનાં નો ઇતરાણામિતિ ચતુર્મુખઃ

એતદાચમનમૌત્તર એવ કુર્યાન્નો ઇતર ઇત્યાનન્દઃ

યદાચામતિ તેનાત્માનં મેધ્યં કુરુતે સર્વકર્મસ્વર્હં કુરુતે

યદ્દ્વિરાચામતિ તેનાત્માનં સ્નાતં કુરુતે સ્નાનસ્યૈષોઽનુકલ્પઃ

ઐશ્વરેષુ દૈવેષુ ચ બદ્ધશિખો યજ્ઞોપવીતી ધૃતવસ્ત્રોઽઙ્કિતોઽર્હો ભવતિ
તસ્માદૈશ્વરેષુ દૈવેષુ ચ કર્મસુ સર્વેષુ બદ્ધશિખો યજ્ઞોપવીતી
ધૃતવસ્ત્રસ્યાદૌ નિષેધાત્

અઙ્કનં વ્યાખ્યાતમ્

અથ તસ્ય દ્રવ્યાણિ વક્ષ્યામઃ

સિન્દૂરેણ ગાણપઃ

રક્તચન્દનેન શાક્તઃ

તેનૈવ સૌરઃ

બિલ્વેન શૈવઃ

હારિદ્રેણ વૈષ્ણવઃ

અક્ષારેણ રક્તેન ગાણપ-શાક્ત-સૌરા ઇત્યેકે

અક્ષારેણ શ્વેતેન શૈવ ઇત્યેકે

અક્ષારેણ પીતેન વૈષ્ણવ ઇત્યેકે

સર્વેષામેવેશ્વરાણા શુદ્ધા મૃત્સ્ના દ્રવ્યં તસ્માત્સર્વં શુદ્ધયા
મૃત્તિકાયાઙ્કનાનિ વા કુર્યુઃ

સન્ધ્યામુપાસ્ય સ્વેષ્ટાં દેવતા પરિચરેત્

યદઙ્કિતો ભવતિ તત્પાપ્માનં નિરસતિ

વામી ચેત્તાન્ત્રિકીં સન્ધ્યા નિર્વર્ત્ય સ્વેષ્ટાં પરિચરેત્

યત્સન્ધ્યામુપાસ્તે તેનાર્ચને સ્વાત્માનમધિકૃતં કુરુતે

યત્પ્રથમાં સન્ધ્યામુપાસ્તે સ્નાનં વા તત્તાન્ત્રેઽધિકૃતં કુરુતે યત્તન્ત્રિકીં
સન્ધ્યામુપાસ્તે દ્વિતીયાં તદર્ચનેઽધિકૃતં કુરુતે તસ્માદ્વામી સ્માર્ત સ્નાનં
તતસ્તાન્ત્રમેવ સન્ધ્યામુપાસીત

નિત્યાર્ચનેન વિધિનાર્ચયિષ્યન્ શુચિઃ શુચૌ દેશે સમે મનોહરે યજ્ઞોપવીતિ
ચાચમ્ય સ્વાસનાદ્દ્વિવિતસ્તિમિતં દેશમપહાય દેવતાસિંહાસન પુરતઃ
સ્વદક્ષિણતઃ ષટ્કોણે વર્તુલે ષોડશદલે મણ્ડલે પ્રોક્ષિતે દેશે
વાર્ચનસમારાનર્થવત્પાત્રાણ્યાસાદ્ય સ્વવામતસ્તથૈવ શુચિ કાનકં
શાઙ્ખં તૈજસ માર્તિક્મબ્જં વાઽસાદ્ય સંકલ્પયેત્

નૈવેદ્યં સ્વવામત આસાદયેદિતિ કેચિત્

પ્. ૪૬)
દ્વિવિતસ્ત્યુચ્છ્રિતં દેવતાસિંહાસનં ભવતીત્યેકે

તસ્મિન્ સિંહાસને સૌવર્ણે તૈજસ માર્તિકં તાર્ણં પાર્ણં વાર્ક્ષમૌપલં
વાઽસાદ્ય તસ્મિંસ્તદ્વાહનાકારે તણ્ડુલપુઞ્જે મૃદુસ્પર્શે વાઽજિને
દેવતાપ્રતીકમાસાદયેત્

સ્નાનં પ્રથમં તતસ્તાન્ત્રિકસ્તાન્ત્રિકસ્નાનં કુરુતે તસ્માત્સ્માર્તા સન્ધ્યા
પ્રથમાં વિધત્તે તતો દ્વિતીયા સન્ધ્યા તાન્ત્રિકઃ કુરુતે તથાર્ચનં સ્માર્ત
વિધાય તાન્ત્રિકં ન વિદધાતિ તત્રૈવં સમાધીયતે સ્માર્તેન વિધિના સ્નાસ્યતઃ
સ્નાનદૈવતાનિમિત્તાનિ ભવન્તિ એવં સન્ધ્યાયાસ્તથા નાર્ચને ભિન્નં દૈવતં
ભવતિ તસ્માદર્ચનમુભયં ન નૈત્યં ભવતિ । યદિ દાક્ષિણસ્તાન્ત્રિકં
માર્ગં વિશતિ તદૈવ તદ્દેવતાયાઃ સ્માર્તં નૈત્યાર્ચનમુત્સૃજતિ
તસ્માન્નાર્ચનં નૈત્યં સ્માર્તં વિદધ્યાદ્દ્વિતીયઃ

યદ્યયં પરાનન્દઃ પ્રથમત એવાનભ્યર્ચ્ય સ્વેષ્ટાં
દેવતામેકાગ્નિર્વૈતાનિકાગ્નીન્વા પરિચરેદ્વાન્યદ્દૈવમાર્પમનૈત્યં પરિચરતિ
તં ચાગ્નયઃ શપન્તઃ ક્રુદ્ધા દેવા ઋષયઃ પારાનન્દમેતં મૃત્યુવશં
નયન્તિ દેવા ઋષયસ્તસ્માદેવં નાચરેદ્વિદ્વાન્પારાનન્દો યથેષ્ટમન્યે તં
પુરતઃ પશ્ચાદ્વા તથાર્ચયીતેત્યેકે

સ દક્ષિણતોઽગ્નેઃ કુણ્ડ વા સ્થણ્ડિલં વા કુર્યાત્

સૌવર્ણાનિ રાજતાન્યૌપલાનિ માર્તિકાનિ તાર્ણાનિ પાર્ણાનિ યજ્ઞિયવાર્ક્ષાણિ
તૈજસાનિ ચાર્માણ્યબ્જાનિ વા પૂજોપકરણાનિ પાત્રાણિ ભવન્તિ મિશ્રિતાનિ વા
ભવન્તિ

યા પૃથક્ પૃથક્ શિલા ભવન્તિ તસ્માત્તાઃ પ્રાણભૃતા ન વપુષિ પાપાણાઃ
પ્રાણભૃતાં ન વપૂંષિ તસ્માત્તેષ્વર્ચયેત્પારાનન્દઃ

શાલિગ્રામઃ સર્વેષામેવૈશ્વરાણાં પ્રતીકં તસ્માચ્છાલિગ્રામે
સર્વાનેવાર્ચયેત્

શાલય ઈશ્વરાસ્તેષાં શાલીનાં ગ્રામભૂતોઽયં
પ્રસ્તરસ્તતસ્તસ્માત્તેષ્વર્ચયેત્સર્વાન્

શાલયઃ સુયાઃ કણાઃ એવં યે ભગ્ના અપિ ચ તે ઉપલા દેવાનાં
મનુષ્યાણામૃષીણાં ગ્રામે ગ્રામે પૂજિતા ભવન્તિ તસ્માદેત ઉપલાઃ
શાલિગ્રામાઃ

શાલિનાં શીલવતાં ભક્તિયુક્તાના સ્વગ્રામપદેતેષુ રતિર્જાયતે તસ્માદેત
ઉપલાઃ શાલિગ્રામાઃ

સ્થણ્ડિલે પ્રકૃતિસ્થશુદ્ધોદકેષ્વગ્નિષુ વાયુષુ
દિક્ષ્વાકાશપ્રદેશેષ્વન્યતમે યાં દેવતામાવાહયેત્તામેવ તત્રાર્ચયેત્

યદિ સ્થણ્ડિલે પૂજયતિ તયોર્દેવતાપાદયોઃ સ્થિરભક્તિમાન્સંપદ્યતે

યદ્યુદકે પૂજયતિ દેવતાભક્તિરસિક એવ સંપદ્યતે

યદ્યગ્નૌ પૂજયતિ સ ઉજ્જ્વલઃ સંપદ્યતે વપુષાઽરોગ્યેણાઽયુષા યશસા દીપ્ત્યા
ભક્ત્યા

પ્. ૪૭)
યદિ વાયૌ પૂજયતિ ભક્તિબલ એવ દેવતાયાઃ સંપદ્યતે

યદિ દિશિ પૂજયતિ અવિરતભક્તિર્દેવતાયા ભક્તાનામુપમેયોમામુપમાનરૂપ
નિર્દેશ્યઃ સંપદ્યતે

યદ્યાકાશેઽર્ચયતિ સિદ્ધસાધનં તદ્વપુરચિરાત્સંપદ્યતે

સ્વેષ્ટાર્ચને સ્વેષ્ટેશ્વરપ્રસાદસિદ્ધયે સ્વેષ્ટેશં નિત્યાર્ચનેનાર્ચયિષ્ય એવં
ભાવયેત્

અન્યાર્ચને સ્વેષ્ટેશ્વરેઽત્યન્તભક્તિપ્રાપ્તિપૂર્વકાન્યેશપ્રીતિદ્વારા
સ્વેષ્ટેશ્વરપ્રસાદસિદ્ધયે વિશેષાર્ચનેનાર્ચયિષ્ય એવં સંકલ્પયેત્

વાન્યં વાન્યં કામમભીષ્ટં સમૂહેત્

યોઽસંકલ્પ્ય કર્મ કુરુતે તન્ન્યૂનફલમિત્યાચક્ષતે તસ્માત્સર્વં સંકલ્પ્ય
કર્મ કુર્યાત્

અસંકલ્પ્ય મહત્ફલમિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

વર્તુલે ષટ્કોણે ષોડશદલે પ્રોક્ષિતે આ સ્વવામતઃ શુચિ શઙ્ખાદિપાનં
નિધાય તચ્છુદ્ધોદકેનાપૂર્ય પુષ્પગન્ધાંશ્ચ નિક્ષિપ્ય
બહિષ્ટસ્તમલઙ્કૃત્ય તસ્મિંસ્તીર્થમાવાહ્ય સ્થાપ્યોંભૂરિત્યાત્માનં
પ્રોક્ષયેદોંભુવરિતિ સંભારાનોંસ્વરિતિ દેવતાપ્રતીકમોંભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ
દિગન્તરાણિ યદાત્માનં પ્રોક્ષતે તદાત્માનં શુચિં કુરુતે પ્રમાદેભ્યો
નિર્ગમયતિ સ્વતો જાતેષ્વપરાધેષુ દેવતાવિનોદાસ્પદીભૂતમેવાત્માનં કુરુતે
યત્સમ્ભારાન્પ્રોક્ષતિ તચ્છુચિ દેવતામનોરમ્યં દેવતાધિષ્ઠેયમેવ કુરુતે
યદ્દિગન્તરાણિ પ્રોક્ષતિ તત્તત આગતાન્પશૂન્મનુષ્યાન્દેવાંશ્ચ
શુચીન્સંભાષ્યાનેવ કુરુતે પ્રતિકૂલાનનુકૂલાનેવ વિદધાતિ તસ્માદેવં
પ્રોક્ષયેત્

ઓં ભૂર્ભુવઃસ્વરિત્યનેનૈવ સર્વં પ્રોક્ષયેદિતિ કેચિત્

સ્વેષ્ટેશગાયત્ર્યાઃ પ્રથમેન પાદેનાત્માનં દ્વિતીયેન સમ્ભારાંસ્તૃતીયેન
દેવતાપ્રતીકં સર્વર્દિગન્તરાણિ પ્રોક્ષયેદિત્યેકે

એવં વામી પ્રોક્ષયેદિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

યાવતાં વૈદિકાનાં મન્ત્રાણાં પ્રયોગો યત્ર તત્ર સ્વેષ્ટેશચતુર્થ્યન્તેન
નામ્ના નમોન્તેન શૂદ્રઃ કુર્યાત્

તદનુલેપનાભરણો દાક્ષિણઃ સ્માર્ત કવચં પઠેત્

વામી તાન્ત્રં કવચં પઠેત્

ઔત્તર ઉભયં દ્વયોરન્યતરં વા પ્રણયાદિનમોન્તશ્ચતુર્થ્યન્તનામમધ્યો
વૈ સર્વાસાં દેવતાનાં મૂલમન્ત્રઃ

અયમેવ પ્રણવવર્જિતઃ શૂદ્રાણામ્

અયમેવ હોમે સ્વાહાન્તઃ

સમ્ભારેભ્યો દૂરતો દીપનાયદેયતાકં દીપં ગન્ધાક્ષતપુષ્પૈર્વામ્યર્ચયેત્

તત્તદીશ્વરગાયત્ર્યા તત્તદીશ્વરનુતિમન્ત્રેણ મૂલમન્ત્રેણ વા પરિચરેત્

પ્. ૪૮)
પરતો લોકાદિતો લોકાસ્સ્વતો ભક્તતરનિકટાદ્વા બાહ્યે પરિચરેત્ વિસર્જયેત્તતઃ

આવાહયેદ્ યં સાયુધં સાલઙ્કારં સસ્વશક્તિકં સસ્વવાહનં
સસ્વભક્તમાવાહ્યાસનં દત્વા સ્થાનાનિ કલ્પયત્યાસને વિઘ્નેશ્વરં
કલ્પયામિ તદ્દક્ષોર્ધ્વતઃ ક્રસ્તઃ પરશું કલ્પયામિ તદધરતઃ
કરતોઽઙ્કુશં કલ્પયામિ વામોર્ધ્વતઃ કરતઃ કમલં કલ્પયામિ તદધરતઃ
કરતઃ પાશં કલ્પયામિ કર્ણયોઃ કુણ્ડલે કલ્પયામિ ગલતો માલાં
નામિલમ્બિની કલ્પયામિ હસ્તેષુ વલયાનિ કલ્પયામિ વસ્ત્રાદીન્યામરણાનિ
સુન્દરાણિ યથાવયવં કલ્પયામિ વામતઃ પુષ્ટિં શક્તિં કલ્પયામિ દક્ષતો
મૂષં વાહનં કલ્પયામિ તત્પરિતસ્તદ્ભક્તાન્દેવાનૃપીન્ સિદ્ધાન્કલ્પયામીતિ
કલ્પયેત્

સાયુધં સાલઙ્કારં સસ્વશક્તિકં સસ્વવાહનં સસ્વભક્તમાવાહ્યાસનં
દત્વા સ્થાનાનિ કલ્પયત્યાસને રુદ્રં કલ્પયામિ દક્ષોર્ધ્વતઃ કરતઃ પરશું
કલ્પયામિ દક્ષાધરતઃ કરતસ્ત્રિશૂલં કલ્પયામિ ગલતો માલાં નાભિલમ્બિની
કલ્પયામિ હસ્તેષુ વલયાનિ કલ્પયામિ વસ્ત્રાદીન્યાભરણાનિ સુન્દરાણિ
યથાવયવં કલ્પયામિ વામતો ગૌરીં શક્તિં કલ્પયામિ દક્ષતો વૃષભં
વાહનં કલ્પયામિ પરિતસ્તદ્ભક્તાન્દેવાનૃષીન્સિદ્ધાન્કલ્પયામીતિ કલ્પયેત્

સાયુધં સાલઙ્કારં સસ્વશક્તિકં સસ્વવાહનં સસ્વભક્તમાવાહ્યાસનં
દત્વા સ્થાનાનિ કલ્પયત્યાસને વિષ્ણું કલ્પયામિ દક્ષોર્ધ્વતઃ કરતશ્ચક્રં
કલ્પયામિ તદધરતઃ કરતઃ કૌમોદકીં કલ્પયામિ વામોર્ધ્વતઃ કરતઃ
કમલં કલ્પયામિ તદધરતઃ કરતઃ શઙ્ખં કલ્પયામિ
વસ્ત્રાદીન્યાભરણાનિ યથાવયવં કલ્પયામિ વામતઃ શક્તિં લક્ષ્મીં
કલ્પયામિ દક્ષતઃ પન્નગાશનં વાઙ્મં કલ્પયામિ
પરિતસ્તદ્ભક્તાન્દેવાનૃષીન્સિદ્ધાન્કલ્પયામીતિ કલ્પયેત્

સાયુધાં સાલઙ્કારાં સસ્વશક્તિકાં સસ્વવાહનાં
સસ્વભક્તામાવાહ્યાસનં દત્વા સ્થાનાનિ કલ્પયત્યાસને શક્તિં કલ્પયામિ
દક્ષોર્ધ્વતઃ કરતઃ કૃપાણં કલ્પયામિ તદધરતઃ કરતસ્ત્રિકણ્ઠકં
કલ્પયામિ વામોર્ધ્વતઃ કરતઃ કમલં કલ્પયામિ ગલતઃ
કમલમાલામમ્લાનાં નાભિલમ્બિનીં કલ્પયામિ કર્ણયોઃ કુણ્ડલે કલ્પયામિ
વસ્ત્રાદીન્યાભરણાનિ યથાવયવં કલ્પયામિ વામતશ્ચણ્ડિકાં શક્તિં
કલ્પયામિ દક્ષતઃ સિંહં વાહનં કલ્પયામિ
પરિતસ્તદ્ભક્તાન્દેવાનૃષીન્સિદ્ધાન્કલ્પયામીતિ કલ્પયેત્

સાયુધં સાલઙ્કારં સસ્વશક્તિં સસ્વવાહનં સસ્વભક્તમાવાહ્યાસનં
દત્વા સ્થાનાનિ કલ્પયત્યાસને સૂર્ય કલ્પયામિ દક્ષહસ્તતશ્ચક્રં કલ્પયામિ
વામહસ્તતઃ શઙ્ખં કલ્પયામિ કર્ણયોઃ કુણ્ડલે કલ્પયામિ
વસ્ત્રાદીન્યાભરણાનિ યથાવયવં કલ્પયામિ વામતઃ સંજ્ઞાં શક્તિં
કલ્પયામિ દક્ષતઃ સપ્તાશ્વં હિરણ્મયં રથં વાહનં કલ્પયામિ
આકૃષ્ણેન રજસા વર્તમાનો નિવેશયન્નમૃતં મર્ત્યં ચ । હિરણ્મયેન
સવિતા રથેન દેવો યાતિ ભુવનાનિ પશ્યન્ ઇતિ
દર્શનાત્પરિતસ્તદ્ભક્તાન્દેવાનૃષીન્સિદ્ધાન્કલ્પયામીતિ કલ્પયેત્

સાયુધાં સાલઙ્કારાં સશક્તિકાં સવાહના સસ્વભક્તામાવાહ્યાસનં
દત્વા સ્થાનાનિ કલ્પયત્યાસને કાલીં કલ્પયામિ દક્ષોર્ધ્વતઃ કરતઃ ખડ્ગ
કલ્પયામિ તદધરતઃ કરતઃ
પ્. ૪૯)
શિખાયુત ગ્રીવાન્ત મનુજાકૃતિમુણ્ડં કલ્પયામિ વામોર્ધ્વત કરતોઽભય
કલ્પયામિ તદધરત કરતો વર કલ્પયામિ દક્ષત સિંહવાહન કલ્પયામિ
પરિતસ્તદ્ભક્તાન્દેવાનૃષીન્સિદ્ધાન્કલ્પયામીતિ કલ્પયેત્

એવમન્યત્રાપ્યૂહ્ય કલ્પયેત્

પ્રતીકસમ્પાદન સમ્ભારસમ્પાદન અર્થવત્તેષામાસાદન શુચિત્વેનાત્મનો
મનોહરત્વેન ભાવન દેવતાવાહન તસ્યા આસનદાનકલ્પન પાત્રાન્તરે
પ્રતીકાનયન જલાનાં તસ્મિન્નિનયન સિંહાસને પ્રતીકસ્થાપન વસ્ત્રોપચરણ
અલઙ્કારભૂષણ ગન્ધલેપન્ અક્ષતપ્રક્ષેપણ પુષ્પવિકિરણ આદર્શદર્શન
સુગન્ધતૈલાઘ્રાપણ ધૂપન દીપન ભક્ષ્યનિવેદન પેયનિવેદન
કથાશ્રાવણ પ્રાર્થનાશ્રાવણ વા પાત્રાન્તરે જલનિનયન મુખક્ષાલનાર્થં
હસ્તક્ષાલનાર્થં પાદક્ષાલનર્થં અર્પિતસ્યોત્તરતો નિનયન ભૂસમાર્જન
પુરતસ્તામ્બૂલનિવેદન આદર્શદર્શન સુગન્ધતૈલાઘ્રાપણ સુગાન વીજન ઋતે
શૈત્યેભ્ય પુરત કર્પૂરનીરાજન પ્રદક્ષિણા પ્રણમન પ્રાર્થનાસ્તોત્ર વા
પુષ્પાઞ્જલિં હવિ પ્રતિપત્તિ અન્ત્યે વાગ્નીના યજનમગ્નેર્વા પર તત
આયુધાન્યલઙ્કારાન્ શક્તિં વાહન તદ્ભક્તાન્ ગન્ધાક્ષતપુષ્પૈરર્ચયેદેવ
મણ્ડલાર્ચન મણ્ડલાર્ચનક્રમોઽપ્યેવં દેવતાપ્રણમન વિસર્જન ચ ઉત્તરતો
નિર્માલ્યનિનયન તીર્થવિસર્જન ચ

પ્રતીકસમ્પાદનમ્

તદ્વ્યક્તાવયવ ચેત્પાદયો પાદ્યમેવ યથાસ્થાનમુપચારૈરુપચરેત્

૧૧૦૦
॥
સર્વેષામુપચારાણા ભાવનાશ્ચ ભાવનીયા

ગાયત્ર્યા ચૈતૈસ્ત્રિભિર્નામભિર્દ્વિતીયાન્તે પ્રથમાન્તૈર્વા તા તર્પયેત્

તર્પણે પ્રસન્નેયમિતિ ભાવના

તસ્યૈ વસ્ત્રે સાવયવા ચેદેકેન વસ્ત્રેણ નાભૌ પરિવીય કુક્ષ્યો સમ્બધ્ય
તદેકદેશેન પશ્ચાત્કચ્છાપયેદેવમગ્રત એવ સ્કન્ધત

યા કૌપીનેન પરિધાપયિતુમિચ્છેચ્ચેત્કટૌ કટિસૂત્રગ્રન્થિં દક્ષિણત
કૌપીનમગ્રત કચ્છાપયેત્તદર્થમાનાયાન્તોર્ધ્વમગ્રત એકેન
પશ્ચાત્કચ્છાપયેદ્બહિસ્તો નાભૌ સાલઙ્કૃત વસ્ત્ર પરિધાપયેત્ ચેત્સ્વય
ધર્તુમિચ્છેદેવ પરિદદ્યાત્

તત્સિંહાસને નીત્વાઽનામિકયા ગન્ધબિન્દુ સાવયવ ચેદ્યથેચ્છેત્તથા
લેપયેદ્ભાલે કણ્ઠકૂપે હૃદિ દોર્મૂલશિર સુ બિન્દુભિર્વા

એવ સ્વા માન ચ યથાભિમતપ્રકારેણ વા

તદ્ભુક્તાનામુપચારાણા સ્વવામતો દૂરત સ્થાપનમ્

તદ્ભુક્તાના સકરસ્તદભુક્તેષુ ન કાર્ય ઇતિ કેચિત્

યથા સ્વનામેરધોઽશુચ્યશુચ્યૂર્ધ્વ નેવમીશ્વરે । સચ્ચિદાનન્દશીર્ષશ્ચ
સચ્ચિદાનન્દપાદવાસ્તસ્માત્પાદોદકાદ્યુપભુક્તસઙ્કર શિરોર્પણીયેષુ ન
નિષિદ્ધ ઇત્યપરે

પ્. ૫૦)
ભાલેઽક્ષતાન્મૂર્ધ્નીત્યેકે

પુષ્પાણિ મૂર્ધ્નિ

આદર્શમગ્રતઃ

પુષ્પેણ સુગન્ધતૈલં ગૃહીત્વાઽઘ્રાપણં તત્પ્રતીકે
નિક્ષિપેત્તત્પુરતઃસ્થાપયેદિત્યેકે

ધૂપનં દેવતાવામતઃ પાત્રે

દીપનં દેવતાદક્ષતઃ

ભક્ષ્યં પેયં પ્રોક્ષિતે ચતુષ્કોણે કૃતમણ્ડલે વા પાત્રે પુરતો દક્ષતઃ

વામી તથૈવ પાત્રે પુરતો વામતઃ

ન કેવલં દેવતાપુરતો દદ્યાત્

વામી મદ્યં શોધયેત્સૌરૈર્વારુણૈરાગ્નેયૈ રૌદ્રેસ્તત્પ્રોક્ષયેત્તત્પ્રોક્ષિતં
શુચિ સમ્પદ્યત ઇતિ કેચિત્

સમ્ભારપ્રોક્ષણેન તત્પ્રોક્ષિતં શુચિ ભવતિ તસ્માન્ન તચ્છોધનમિત્યેકે

મદ્યં વામતો દેવતાયાઃ

સ્તોત્રૈઃ સ્તુવીત વિનોદૈર્વા દેવતાં હાસયેદ્વ દેવતાયશો ગાયેન્નૃત્યં વા
કુર્વીત દેવતાહ્લાદાય

તતો મધ્યે પાનાર્થં જલં દક્ષતો દેવતાયાઃ

તતો દેવતાપુરતઃ પાત્રં સંસ્થાપ્ય તસ્મિન્હસ્તક્ષાલનાય મુગ્વક્ષાલનાય
પાદક્ષાલનાય ચ જલં નિનયેત્

તામ્બૂલં પુરતઃ

મન્ત્રમુચ્ચાર્યામુકાઐ દેવતાયૈ અમુકે સ્થાને અમુકાર્થં અમુકં પ્રયોગં
વિનિયુનષ્મીતિ પ્રયોગવિનિયોગાર્ચન એવં દદ્યાત્

દાનાર્ચને તથેવ દદ ઇતિ દદ્યાત્

અર્હણાર્ચને કલ્પયામીતિ કલ્પયેત્

સર્વાનુપચારાન્ ગન્ધપુષ્પૈરર્ચિતાન્દદ્યાદૃતે ગન્ધાક્ષતપુષ્પેભ્યઃ

પુષ્પૈરેવાર્ચિતાન્દદ્યાદિત્યેકે

અલાભે સર્વેષા જલં સુગન્ધતૈલમાઘ્રાણાર્થં દેવતાવસ્ત્રેષ્વાભરણેષુ વા
પુરતઃ

આદર્શ દર્શયેત્

તતોઽગ્નેઃ કુણ્ડસ્ય પશ્ચાદ્ગત્વાથ ખલુ યત્ર ક્વચ હોપ્યન્ત્સ્યાદિષુમાત્રાવરં
સર્વતશ્ચતુષ્કોણં સૌરમેયયાઃ શકૃતા લેપનં તન્મૂત્રેણાભ્યુક્ષણં
કુશસંમાર્જન્યા સંઆર્જનં વિરામ ઉદકૈઃ સેચનં સૌવર્ણેન રાજતેન
તામ્રેણ લૌહેન યજ્ઞિયવાર્ક્ષેણ વા ધર્મપાલેન
કર્તિતાગ્રમધ્યબિલ્વદલાકારેણ ષડઙ્ગુલત્સરુણા
ગન્ધાક્ષતપુષ્પસુગન્ધતૈલાલઙ્કૃતેન ષડ્ લેખા ઉલ્લિખેત્

પ્. ૫૧)
ધર્મપાલ સ્વા મુષ્ટિના ત્સરા ગૃહ્ણામ્યવિઘ્નત્વાયોર્જ ઇતિ ધર્મપાલં
ગૃહ્ણીયાત્

અગ્નયો વા એતે વહવો યત્સારો ગાણપ શાક્ત શવો વૈષ્ણવ કાપાલો બ્રાહ્મો
ગાર્હપત્યો દક્ષિણ આહવનીય સભ્ય આવસથ્યો માણ્ડલ પાર્થિવ ઔદકો વાયવ્યો
વેદ્યુત સુમઙ્ગલો વલવર્ધન ઐન્દ્ર સોમ્યો વૈશ્વદેવ
ક્રવ્યાદસ્તસ્માદ્યમગ્નિમિચ્છેત્તન્નામોહેત્

અમુકાગ્નયે ત્વા પ્રથમામુદગાયતા રેખામુલ્લિખામિ તથેવ પ્રાગાયતા તસ્યા
દ્વિતીયા તસ્યા એવ પ્રાગાયતા તૃતીયા તયો પ્રાગાયતયોર્મધ્યે તથૈવ તિસ્ર
પ્રાગાયતા એવ ષડ્લેખા ધર્મપાલાગ્રેણોલ્લિખેત્તસ્મિન્સ્થણ્ડિલે કુણ્ડે વા

તતોઽભ્યુક્ષામ્યમુકમગ્નિં સમાણ્ડલાગ્નિં સવૈશ્વદેવાગ્નિં
વાઽવાહયેદાવાહયામ્યસ્મિન્સન્નિદધામીત્યગ્નિં પાણિભ્યામાછાદ્ય
પ્રતિષ્ઠાપયેદ્રેખાસુ કુણ્ડે સ્થણ્ડિલે વા

અરણિજ સૂર્યકાતજ આશ્મો વા પ્રતિષ્ઠાપ્યો યદીહેત્ક્રતુમાન્સ્યામહમિતિ તદરણિજ
પદીહેત્કાન્તિમાન્ત્સુરૂપ સ્યામહમિતિ તત્સૂર્યકાન્તજ યદીહેત્સર્વસમૃદ્ધેભ્યો
બલવાન્ સ્યામહમિતિ તદાશ્મ પ્રતિષ્ઠાપયીત

દીપજ્યોતિષિ ત્રયો વા એતે વર્ણા યચ્છ્વેતસ્તામ્ર કૃષ્ણ યશ્છ્વેત સશુભ્ર
યસ્તામ્ર સોઽરુણો યત્કૃષ્ણસ્તત્તમસ્તસ્માદેતસૂર્યપ્રતીક યત્પ્રાતરુદેતિ સૂર્ય
સોઽરુણ યમધ્ય તપતિ સ શ્વેત યત્સાયમસ્તમેતિ તત્તમસ્તસ્માત્સૂર્યમેવ
પ્રતિષ્ઠાપયતિ યત્સૂર્યા વા અગ્નેર્હવિષોર્ધં ગૃહ્ણાતિ તસ્માદ્ય ઈહેચ્ચેદહ
શાન્તિમાન્ ક્રતુમાન્સર્વસમૃદ્ધ સ્યામિતિ તચ્છ્વેતાદગ્નિમાહૃત્ય
પ્રતિષ્ઠાપયેદ્યચ્છ્વેતમધ્ય સૂર્ય યન્મધ્યસૂર્યં પ્રતિષ્ઠાપયતિ
તદ્વદયમુક્તૈ સમ્પદ્યતે યદીહેત્તેજસ્વી વ્રતચર્યાવાન્ત્સ્યામહમિતિ
તદ્રક્તાદગ્નિમાહૃત્ય પ્રતિષ્ઠાપયેદ્યદીહેદાચ્છાદિતબ્લ સ્યામિતિ
તત્કૃષ્ણાદગ્નિમાહૃત્ય પ્રતિષ્ઠાપયેત્

આગ્નયો વા એષ ખડ્ગસ્તસ્માદખડ્ગો ન કિંચિદાગ્નેય કુર્વીત

અગ્નિમુપસમાધાય સમદ્દ્વય ત્રય વાઽદાયાસ્મિન્નન્વાહિતેઽગ્નો
જાતવેદસમિઘ્મેન હવિષામુકા દેવતામેકવાર દ્વિરાયુધાનિ પૃથક્ પૃથક્
વા તદાભરણાનિ ત્રિ શક્તિ. ચતુર્વાહન પઞ્ચ ષટ્ તદ્ભક્તાન્ શેષેણ
સ્વિષ્ટકૃત મણ્ડલ ચ હોપ્ય ઇત્યોભૂર્ભુવ સ્વરિતિ સમિધાવાધાયાદ્ભિ
પરિસમુહ્ય ત્રિ પુરસ્તાદ્દક્ષત પશ્ચાદુત્તરત કુશૈ પરિસ્તીર્યાદ્ભિસ્ત્રિ
પર્યુક્ષણમ્

સ્રુક્સ્રુવાવગ્નૌ નિષ્ટપેત્

દુગ્ધદધિઘૃતેષ્વન્યતમ હવિર્ગોરજાદ્યાયા

નૈત્યાર્ચને ઘૃતં હવિરિતીચ્છામઃ

યથાવિધાનમિત્યેકે

અપ્રચ્છિન્નાગ્રાયનન્તર્ગર્ભૌ પ્રાદેશમાત્રૌ કુશૌ પવિત્રે

છિનાગ્નાવિતિ કેચિત્

પ્. ૫૨)
કુશાભ્યાં દ્રવહવિષ ઉત્પવનં શુદ્ધિઃ

હિરણ્યશલાકયા વા ધર્મપાલેન સ્પષ્ટં શુચિ હવિઃ સમ્પદ્યતે

એષા સર્વેષાં હવિષાં શુદ્ધિઃ

એતદ્યત્ર કુત્રચિદાગ્નેયેઘ્મમભિધારિતં જાતવેદસે સમણ્ડલાગ્નયે જુહુયાત્

હુત્વા તસ્માદગ્નેર્વૃદ્ધ્યૈ તૂષ્ણિમિન્ધનશકલાન્યાદધ્યાત્

વાયવો વા એતે વહવો યત્સૌરો ગાણપઃ શૈવો વૈષ્ણવઃ શાક્તઃ કાપાલો બ્રાહ્મ
ઐન્દ્રઃ સૌમ્ય આગ્નેયો મેઘ્યો વૈદ્યુતો વર્ષ્યો વૈશ્વદેવો માણ્ડલઃ
પ્રાણોઽપાનો વ્યાનોદાનૌ સમાનસ્તસ્માદ્ય એતે ચાન્યે ચ યે
વાયવસ્તેઽગ્નિસખાયસ્તસ્માદ્યોઽગ્નિઃ સ્યાત્તત્સદૈવ તં વાયું વ્યજનેન
પ્રેરયેદમુકાગ્નયે પ્રદીપ્ત્યા અમુકવાયું વ્યજનેન પ્રેરયામીતિ પ્રેરયેત્તં
પ્રદીપયેત્

વિશ્વેદેવા અસ્ય દેવાસ્તસ્માદેષ વૈશ્વદેવો દૈવાનાં મણ્ડલમૃષીણાં
મણ્ડલં મનુષ્યાણાં મણ્ડલં સિદ્ધાનાં મણ્ડલં મણ્ડલસ્યાયં
તસ્માદેષ માણ્ડલસ્તસ્માદ્વૈશ્વદેવમાણ્ડલૌ સ્યાતામ્

યત્ર વા મ્લાનઃ સ્યાદગ્નિસ્તત્રાનેન પ્રજ્વાલયેત્

સકૃદેવં નાસકૃદેવમિતિ દિગ્ભૈરવઃ

તસ્મા અગ્નયે જુહોતિ

પૃથિવ્યો વા એતા બહ્વયો યત્સૌરી ગાણપી શાક્તી શૈવી વૈષ્ણવી બ્રાહ્મી ભૈરવી
ઐન્દ્રી વારુણી સૌમ્યા યામ્યા આગ્નેયી વાયવી પાર્થિવી વૈશ્વદેવી માણ્ડલી જીવ્યા
ઊખરી સર્વા વા એતા આધારીભૂતાસ્તસ્માદ્યો વાયુઃ
સ્યાત્તત્સદેવતામૂહેતામુકાગ્ન્યાધારીભૂતાં સ્થણ્ડિલાયતાં અમુકાં
પૃથ્વીં પરિસમૂહામીતિ ત્રિઃ સકૃદ્વા સ્થણ્ડિલં પરિસમૂહેત્

કુશૈઃ સ્થણ્ડિલ પરિસ્તૃણીયાત્

આપો વા એતા ગહ્વયો યત્સૌરી શૈવી બ્રાહ્મી વૈષ્ણવી શાક્તી ગાણપી મેઘ્યા આગ્નેયી
વાયવી પાર્થિવી જાલી વૈશ્વદેવી માણ્ડલી સિકતોત્તરા પાષાણોત્તરા
હિંસ્રયાદોગણાકીર્ણા અહિંસ્રપાદોગણાકીર્ણા પ્રકૃતિસ્થાઃ શુદ્ધાઃ
પઙ્કોત્તરાઃ સર્વા એવ શાન્તાઃ શાન્તાભિરેવ પર્યુક્ષણં તસ્માદ્યોઽગ્નિઃ
સ્યાત્તત્સદૈવતા અપ ઊહેદમુકાદ્ભિરમુકમગ્નિમમુકાં પૃથ્વીં વા
પર્યુક્ષામીતિ પર્યુક્ષેત્

સ્રુચિ ચતુર્ગૃહીતં વા યાવતી મહતી સ્રુક્ સ્યાત્તાવદ્ભિઃ સ્રુવૈસ્તામાપૂર્ય
જુહુયાત્

તસ્માત્પૂર્વતો યાવાન્મહાન્પુરુષઃ શયાનઃ સ્યાત્તાવતીં ભૂમિમપહાપ
સંસ્કૃતે સ્થણ્ડિલે પરિસ્તીર્ણેઽગ્નિમાહરેદેતસ્માત્કુણ્ડાદર્ધં વા યથાદેશં
પૂર્વતો યદાહૃતો ભવત્યગ્નિરેષ દેવતાગ્નિઃ કાલાગ્નિરિતિ દ્વે નામધેયે સ્યાતાં
યસ્યે દેવતાયૈ હવિરાવહતિ તદ્દેવતાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્યોપસમાધાય પરિસમુહ્ય
પર્યુક્ષેત્

સ્વેષ્ટેશગાયત્ર્યા દેવતાયૈ હવિર્જુહુયાત્તસ્મિન્નગ્નૌ વા મૂલમન્ત્રેણ સ્રુવેણ
સ્રુચા વા

દેવતાયા એકામાહુતિં દેવતાયુધેભ્યો દ્વે તિસ્રો દેવતાલઙ્કારેભ્યશ્ચતસ્રો
દેવતાશક્ત્યૈ
પ્. ૫૩)
પઞ્ચ દેવતાવાહનાય ષડ્ દેવતાભક્તેભ્યો વા ષડ્ દેવતાયા આહુતીઃ પઞ્ચ
દેવતાલઙ્કારેભ્યશ્ચતસ્રો દેવતાયુધેભ્યસ્તિસ્રઃ શક્ત્યૈ
દેવતાવાહનાયૈકાં દેવતાભક્તેભ્યઃ સ્રુવેણ સ્રુચા વા જુહોતિ તત્સંખ્યૈઃ
સ્રુવૈસ્તામાપૂર્ય જુહુયાદ્વૈકાં સ્રુગાહુતિં સર્વેભ્યો હવિર્ગૃહ્ણીયાદમુકાય
ત્વા હવિર્ગૃહ્ણામિ સત્યેન ગૃહ્ણામીતિ ગૃહ્ણીયાત્કાલાગ્નૌ દેવતાયૈ
તિષ્ઠન્હુત્વા તતઃ કાલાગ્નેરર્ધમાહરેત્

યત્કાલાગ્નિરર્ધમાહરત્યેષ વૈ નીયમાન ઉક્તવત્સ્થણ્ડિલે પ્રતિષ્ઠાપ્યો
ભવત્યસ્ય નામધેયે દ્વે દિગગ્નિઃ પરિચ્છિન્નાભાસોઽગ્નિરિતિ અસ્મિન્ જુહોતિ
આભરણાયુધશક્તિવાહનેભ્યો વ્રજન્નેતા દેવતા જુહોત્યેનં દાક્ષિણમગ્નિં
વદન્તિ બ્રહ્મવાદિનો યસ્માત્કાલાગ્નેર્દક્ષિણતોઽયં દિગાગ્નિઃ કાલાગ્નિં
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પૂર્વાભિમુખસ્તિષ્ઠન્નાભરણેભ્યો જુહોતિ પુનરેવં
પશ્ચિમાભિમુખ આયુધેભ્યો જુહોતિ પુનરેવં ઉત્તરાભિમુખઃ શક્તયે જુહોતિ
પુનરેવં દક્ષિણાભિમુખો વાહનાય જુહોતિ યદેવમૈશ્વરં
મણ્ડલમસ્મિન્નગ્નૌ પરીત્ય પરીત્ય જુહોતિ તદ્વ્રજન્નેવ હુતં ભવતિ

યસ્માત્કાલાગ્નિઃ પ્રણીયતે તદસ્ય દ્વે નામધેયે
આકાશાગ્નિર્માણ્ડલાગ્નિરિત્યસ્મિન્જુહોતિ ભક્તેભ્ય આસીનો જુહોતિ

વા અગ્નિં ન પ્રણયન્ત્યેકસ્મિન્નેવાગ્નૌ જુહ્વત્યેવં બ્રહ્મવાદિનઃ

દેવતોચ્છિષ્ટમવદાયાસ્મિન્નાકાશાગ્નૌ જુહ્વત્યેકે

દેવતોચ્છિષ્ટસ્ય ક્રમશઃ પાત્રાણિ ગૃહ્ણાતિ હવિ પ્રતિપત્ત્યગારં પ્રવિશ્ય
પાદોદકમર્ઘોદકમાચમનોદકં સ્નાનોદકં પીત્વા ભ્રૂમધ્યં
કણ્ઠકૂપે હૃદયં બાહુમૂલે શિરશ્ચ ગન્ધેનાનુલિપ્ય વામી ચેન્મધ્યમ્
- ઇદં પવિત્રમમૃતં ગૃહ્ણામિ ભવભેષજમ્ ।
પશુપાશસમુચ્છેદં કારણં ભૈરવોદિતમિતિ મદ્યં પ્રાશ્નીયાત્

ઐશ્વરેણાત્માનં વર્ચસા સમન્જ્મીત્યુક્તાનિ સ્થાનાનિ ગન્ધેન પ્રલિમ્પેત્

અઙ્કનં વ્યાખ્યાતમ્

અમુકદેવતોચ્છિષ્ટં અપદાયામુકાયેશ્વરાય વર્ચસે સ્વાત્મનિ વિનિયુનજ્મીતિ
સર્વમુચ્છિષ્ટં પરિગૃહ્ણીયાદિત્યેકે

ઐશ્વરેણાનેન ગૃહીતેન શક્તેન વિપાષ્મા વિરજા ભૂયાસમમૃતાનન્દી
ભૂયાસમિતિ સ્વીકારોત્તરં મન્ત્રજપઃ

અમૃતમમૃતે જુહોમિ સ્વાહેતિ સ્વીકારમન્ત્રોઽયં સર્વત્ર
હુતેનામૃતેનામૃતો ભૂયાસમિતિ સ્વીકારોત્તરં મદ્યશ્ચાયં સર્વત્રેતિ કેચિત્

સર્વદેવતોચ્છિષ્ટં ભુઞ્જીત દીક્ષિતો ન પુનર્ભુક્તં દેવતાયૈ પ્રયચ્છેત્તસ્યૈ

આસનવસ્ત્રોદકભક્ષ્યગન્ધાદર્શાન્ભક્ષ્યાન્પેયાનુપભોગ્યાન્ધાર્યાનનુલેપ્ય
આનાશ્રેયાન્દેવતોચ્છિષ્ટાન્ભુઞ્જીત તપ્તાસનાદર્શી ચ પ્રોક્ષ્ય તસ્યૈ ચ પુનઃ
પ્રયુઞ્જીત

કર્મણોઽન્તે હવિઃપ્રતિપત્તિરિત્યેકે

પ્. ૫૪)
સર્વેષાં મન્ત્રાણામનુકલ્પો મૌનમર્થવદ્ભાવનં વા

સર્વેષાં દ્રવ્યાણામનુકલ્પો જલમર્થવદ્ભાવનં વા

સર્વસ્ય નિત્યનિવર્તનસ્યાનુકલ્પઃ સ્વેષ્ટેશસ્વેષ્ટમન્ત્રજપઃ

સર્વેષાં મન્ત્રાણામનુકલ્પો ગાયત્રી તત્તદીયા મૂલમન્ત્રો વા તત્તદીયઃ

મતાનુસન્ધાનસ્યાનુકલ્પઃ સ્વસ્ય સ્વશાસ્ત્રાભિપ્રેતઃ
પદાર્થચતુષ્ટયવિચારઃ

ગુર્વભિવાદનસ્યાનુકલ્પો ગુર્વર્થે નમ્રતા

દેવતાયૈ દક્ષિણા દત્તા ન સ્વય પરિગૃહ્ણીયાત્તદ્ભક્તાય બ્રાહ્મણાય
પ્રયચ્છેદસ્ય સ્વત્થ તતો નિવર્તતે સર્વત્ર સ્વાવ પ્રતિપત્ત્યાત યથા વાઽક્ષતાનાં
બલિહરણ ભૂતેભ્ય પ્રાણેભ્ય પુષ્પાણાં જલે નિર્હરણ એવમન્યત્ર

દેવતાપ્રસાદમુરરીકૃત્ય મુખ પ્રક્ષાલ્ય
દ્વિરાચાન્તોઽગ્નર્દિગગ્નેરર્ધમાહૃત્ય કાલાગ્નૌ પ્રત્યસ્ય બહિર્દ્વયો
કુણ્ડયોર્હુત્વાઽકાશાગ્નૌ કાયગ્નેરર્ધમાહૃત્ય ન્યસ્ય હુતબહિ કુણ્ડયોરગ્ની
લૌકિકૌ સમ્પદ્યેતૈ એતસ્મિન્નગ્ના એતા દેવતા જુહોતિ પૃથ્વીરપસ્તેજાસિ
વાયૂદિક્કાલાકાશાનગ્નીષોમૌ છન્દાસ્યૃષીન્ શ્રદ્ધામેધે હુત્વા એતસ્ય
આકાશાગ્નેર્બહિરાકાશાગ્નૌ હુત્વાઽય લૌકિક સમ્પદ્યતે યથા તો

શિષ્ટમવદાય સ્વિષ્ટકૃદસ્મિઞ્જુહુયાદિતિ કેચિત્

દક્ષિણા નિત્યાર્ચને સ્વદેવતાયૈ ન પ્રયચ્છેદ્વિશેષાર્ચને ચેત્યેકે

સર્વેષામપરાધાનાં ક્ષમાપનસ્યાનુકલ્પસ્તદ્ગાયત્ર્યા દશવારં
જપસ્તત્તન્મૂલમન્ત્રસ્ય વા

દીક્ષિતાનાં મહદ્ભિરપરાધૈર્યુક્તાનામેષૈવ
પ્રાયશ્ચિત્તિરાવૃત્તાવપ્યપરાધાનામિતિ સુરાનન્દઃ

યથા વા એતસ્ય પઙ્કસ્પૃષ્ટસ્ય ક્ષાલનં હ્રદે
પ્રાયશ્ચિત્તિસ્તસ્માક્ષાલનેન સ્વચ્છ સમ્પદ્યતે
પઙ્કસ્પર્શાવૃત્તાવ્પ્યેતાસ્વચ્છીકુરુતે એવ યદ્યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં
તદાવૃત્તાવપીતિ સુરાનન્દઃ

પાપાવૃત્તૌ પ્રાયશ્ચિત્તાવૃત્તિરિત્યુન્માદાનન્દઃ

એકવાર પાપ કૃત ચેદેકવાર એકગુણ પ્રાયશ્ચિત્ત દ્વિવાર દ્વિગુણ ત્રિવાર
ત્રિગુણ ચતુર્વાર ચતુર્ગુણમેવ પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ મુક્તાનન્દઃ

એકવારમેકગુણ દ્વિવાર દ્વિગુણ ત્રિવાર પતિતો ભવતિ ન તત પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ
જ્ઞાનાનન્દઃ

અજ્ઞાનાકૃતે પ્રાયશ્ચિત્ત જ્ઞાનકૃતેઽપ્યેકવાર તતો ન
પ્રાયશ્ચિત્તમિત્યમૃતાનન્દઃ

પ્. ૫૫)
અગ્નિકાર્યં તત્કૃતાકૃતમ્

દેવતાયૈ પ્રદક્ષિણં પરીત્ય પુષ્પાઞ્જલિં દેવતામૂર્ધ્નિ પ્રયચ્છેદ્વામી
પ્રકામં પરીત્યોત્તરતઃ પ્રદક્ષિણપ્રણામયોરન્યતરં વા

પાદયોરિતીશાનનિલયઃ

દાક્ષિણો દક્ષતો વામી વામતઃ પ્રણમેત્

ધ્યાનાનુસન્ધાનં મદપરાધાન્ ક્ષમસ્વેતિ ક્ષમાપનમ્

૧૨૦૦ ॥
યજ્જુહોમિ મમાભીષ્ટં યત્કરોમિ દદામિ યત્ ।
યત્તપસ્યામિ સુતપસ્તત્કરોમિ ત્વદર્પણમિતીશદક્ષહસ્તે જલં નિનયેદ્વા
તદ્દક્ષિણતો ભૂમૌ

દાસોઽસ્મીતિ નિવેદનમ્

ઓં અમુકામુક મહ્યમાવિર્ભવાવિર્ભવ સ્વાહેત્યાવિર્ભાવયાચનં
ગન્ધાક્ષતપુષ્પૈસ્તદન્યતમેન વાભ્યર્ચયેત્

યથા ક્રમકલ્પનં તથૈવાભ્યર્ચ્ય સમણ્ડલાન્ દેવતામૂર્ધ્નિ
પુષ્પાઞ્જલીંસ્ત્રીંસ્તદ્વયઃસંવત્સરસંખ્યયા વા નિનયેત્

ગન્ધાક્ષતપુષ્પેરમુકાયૈ દેવતાયૈ સાભરણાયૈ સાયુધાયૈ સશક્તિકાયૈ
સસ્વવાહનાયૈ સસ્વભક્તાયૈ સ્વલોકપ્રતિષ્ઠિત્યૈ વિસર્જનં વિનિયુનજ્મિ
પુનરાગમનાય પુનઃ સંદર્શનાયેતિ વિસર્જયેદ્દ્વિતીયાન્તાનિ વા
યોજયેત્તદનુક્રિયાપદં ચ

દેવતાયાસ્તતો મન્ત્ર જપેત્

આચમનં મૌનમાસનં સર્વત્ર યથાવિધાન વા

માલા ત્રિવિધા

કરપર્વમયયક્ષમયી પદાર્થમયી

અનામિકાકનિષ્ઠામધ્યમાતર્જન્યો વા એતાશ્ચતસ્રસ્ત્રિપર્વા એતાસાં
સર્વપર્વાણ્યાક્રમણીયાનિ મધ્યાનામિકયોર્મધ્યે યત્પર્વણી તે ઉભે
મેરુર્ભવત્યેતસ્યાઃ કરપર્વમધ્યાદઙ્ગુષ્ઠો દ્વિપર્વસ્તદાક્રાન્તા
તસ્માત્તેમાક્રામેત્પ્રયમમમાભિકાપર્યમૂલતઃ(?) દ્વિતીયં
કનિષ્ઠિકામૂલતઃ પર્યતૃતીયં તન્મધ્યતશ્ચતુર્થં તદગ્રતઃ
પઞ્ચમમનામિકાગ્રત પર્વષષ્ઠં મધ્યમાગ્રત પર્વસપ્તમ
તર્જન્યગ્રતઃ પર્વાષ્ટમં તન્મધ્યતો નવમં તન્મૂલતો દશમં
મધ્યમામૂલત એવં યો ગણયત્યેતદ્દશકં વામકરતસ્તચ્છતસંખ્યા
સમ્પદ્યતે । ય એતાં માલાં કુરુતે સોઽવધૂતપદવીમાત્માનં ગમયતિ

રુદ્રાક્ષભદ્રાક્ષપ્રવાલમૌક્તિકસ્વર્ણાક્ષતારણાક્ષાન્યતમમયી
સુમેરુયુક્તાં માલા યઃ કુરુતે સ સ્વર્ગ લોકં ગૃહિભિર્ગમ્યં જયતિ

અસૂત્રિતાં પદાર્થમયીં કુર્વન્ શર્કરાદિભિઃ સંખ્યાતૈઃ સંખ્યા કુરુતે સ
સ્વર્ગ લોકં વન્યૈર્ગમ્યમધિતિષ્ઠતિ

પ્. ૫૬)
દશસંખ્ય શતસંખ્ય સહસ્રસંખો વા નૈત્યે ન સહસ્રસંખ્યાદધિક
ઇષ્યતે જપ

વા તત્તદીશવય સવત્સરસંખ્યયા જપેદ્વા દ્વિસ્ત્રિર્જપેદ્વા ઘટીદ્વય ઘટીત્રય
વા જપિષ્યામીતિ વા જપેન્ન પદાર્થમયયા મેરુ

એતાસ્વન્યતમયા જપ કુર્વીત

અથ મણ્ડલજપક્રમં વક્ષ્યામઃ

શત યદિ જપેત્સ્વેષ્ટેશમનુ અમુકાયુધેભ્યો નમ ઇત્યાયુધમણ્ડલ દશ
જપેત્પૃથક્ પૃથક્ વા શત જપ્ત્વાઽમુકાભરણેભ્યો નમ ઇત્યાભરણમણ્ડલ
દશ જપેત્પૃથક્ પૃથક્ તથૈવ વામુકવાહનાયામુકાય નમ ઇતિ વાહન
જપેદ્દશ તત્તન્નામોહેદ્વા સર્વત્ર દશ જપેચ્છક્તિમમુકશક્તયેઽમુકાય
નમ ઇતિ અમુકભક્તેભ્ય સિદ્ધેભ્ય ઋષિભ્યો દેવેભ્યો નમ ઇત્યમુકાદિભ્ય ઇતિ
વા તથા તથા સમસ્તમણ્ડલજપક્રમ એવ

દશ યદિ જપેત્સ મનુમેકવારં મણ્ડલ મણ્ડલવદેવ
સમસ્તમણ્ડલજપક્રમો લઘુઃ

અદ્યેક મણ્ડલાશ્ચ એક મણ્ડલમેવ વા તદ્વદેષ વ્યસ્તમણ્ડલજપક્રમઃ

મણ્ડલસ્યાર્ચન યુક્ત ન મણ્ડલજપ ક્વચિદિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

નામ્ના દિવ્યાનાં સહસ્રેણ તા સ્માર્તેન દાક્ષિણ સ્તુવીત તાન્ત્રેણ વામી
તયોરન્યતરેણૌત્તરસ્તદસંભવે શ્રોતસ્માર્તાન્યતરેણ દક્ષિણી સ્તોત્રેણ વામી
શ્રૌતતાન્ત્રાન્યતરેણ પ્રથમનિત્યાર્ચને યેન તેનૈવ નિત્યશઃ

ગન્ધપુષ્પાક્ષતેરર્ચતિ વાન્યતમેન વા

દેવતામેકવાર દ્વિસ્ત્રિસ્તદ્વય સંવત્સરસંખ્યયા વાભ્યર્ચ્ય
મણ્ડલમર્ચયેન્મણ્ડલે મણ્ડલે સમસ્ય પૃથગ્વા યથાકલ્પનમભ્યર્ચ્ય
મણ્ડલાનિ પુનસ્તાન્પુષ્પૈર્વિકીર્યામુકાયૈ સાયુધાયૈ વા સાભરણાયૈ
સાયુધાયૈ વા સવાહનાયૈ સશક્તિકાયૈ સસ્વભક્તાયૈ સ્વલોકપ્રતિષ્ઠિત્યૈ
વિસર્જન વિનિયુનજ્મિ સ્વેચ્છાપ્રતિષ્ઠિત્ય વા પુનરાગમનાય પુન સદર્શનાયેતિ
વિસર્જયેદ્વા દ્વિતીયાન્તાનિ પ્રયુજ્ય યથેચ્છાવિહારાય વિસર્જનેન વિનિયુનજ્મિ ઇતિ વા

સ્વવામતો નીત નિર્માલ્ય સર્વ લૌકિક સમ્પદ્યતે
તત્સર્વમુદ્બાહુકપુરુષદ્વયમિત દીર્ઘમેકપુરુષાયત કુત્રચિચ્છુચૌ દેશે
ગર્ત ખનિત્વા તસ્મિન્ પ્રત્યસ્યેત્

તસ્માદ્યાવદ્ભૂમિતો જલ નાપ્નોતિ તાવત્ખનેદિતિ દિગ્ભૈરવઃ

તીર્થ યદુત્તરતો નિનયતિ તસ્માદ્યદાત્માન પ્રોક્ષતિ યન્નિનયતિ તત્તીર્થ વિસર્જયતિ
યદાત્માન પ્રોક્ષતિ તદાત્માન ગઙ્ગાપ્લુત કુરુત એષોઽવભૃથઃ

સાધકવામતો નિનયનાદ્વાહુલ્યાદશુચિસ્પર્શાદ્રૂપાન્તરપરિણમનાન્નિર્માલ્ય
યાત્યવન્દ્યતાં લૌકિક ચૈભિ સમ્પદ્યતે અવન્દ્યતા ગત યોઽનુવન્દયેત્સ પાપ્મા
ભવતિ તસ્માચ્છિરસ્યાધાય વામતો નિનયેત્

પ્. ૫૭)
વામતો નિનયનાદવદ્યતાં નિર્માલ્યં વ્રજતીત્યેકે બાહુલ્યાદેકે
શુચિસ્પર્શનાદેકે રૂપાન્તરપરિણામાદેકે વન્દનાદેક એતેષ્વન્યતમેનૈકે

યે પ્રાણિનો યથાકથંચિદસ્મિન્નુપયુક્તા ભવન્તિ તે સ્વર્ગં કામયન્તિ સ વા
રાજસાસ્તામસાઃ

માનુષ એવં કુર્વન્કર્માદૃષ્ટં સમર્જયિતું સમર્થો નાન્યઃ
સમર્થ ઇતિ કાલભૈરવઃ

યા વા એતા વેશ્યા ઉપયુક્તા ભવન્ત્યસ્મિન્નેતાઃ સ્વર્ગં લોકં જયન્તિ યથા વા
ઋત્વિજો યજમાનં યાજયન્તિ ન તે સ્વર્ગં જયન્તિ સ્વર્ગો વા એષ ઉચ્ચૈર્દક્ષિણા વા
એતા ગુર્વ્યસ્તા યદ્યજમાન ઋત્વિક્ષુ પરિત્યજતિ યદયં લઘુઃ સમ્પદ્યતે સ
ઉચ્ચૈઃ સ્વર્ગં લોકં જયતિ ત ઋત્વિજો યસ્માદાદત્તદક્ષિણા ભવન્તિ
તસ્માદ્ગુરવો ભવન્તિ તસ્માદ્ગુરવો નોચ્ચૈઃ સ્વર્ગં લોકં વ્રજન્ત્યેવમેવ તાઃ

યદ્યગ્નિકાર્યં ન કુર્યાદ્દેવતાં વિસર્જયિત્વા હવિઃપ્રતિપત્તિં કુર્યાત્

વાઽકાશાગ્નાવેવોપકલ્પિતં જુહુયાન્ન પૃથક્કૃતિરિરિત્યાકાશભૈરવઃ

યે વાત્મનોઽનિષ્ટાઃ સ્યુરુપચારાસ્તાંસ્તસ્યૈ ન દદ્યાદિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

અગ્નિકાર્યમન્તરા સર્વ મન્ત્રવર્જં તસ્યૈ દદ્યાદિત્યેકે

પ્રયોગવિનિયોગાર્ચનં ત્રિવિધમ્

તત્રૈકં વ્યાખ્યાતમ્

યદેકમેવ પ્રયોગં વિનિયુઙ્ક્તે તદ્દ્વિતીયમ્

તદાવર્તિતં તૃતીયમ્

ચતુર્ભિર્વા વેદૈરુપચરિતવ્યેયં દેવતા તસ્માદૃચાઽવાહયેદ્યજુષા
દદ્યાત્સામ્ના સ્તુવીતાઽથર્વાઙ્ગિરસા વિસર્જયેત્ । પ્રણવો વા એષ
ચાતુર્વેદિકસ્તસ્માદેતેન સર્વં વાઽતો બૃહદીહેત તસ્યૈષા ભૂરિતિ ઋક્તો ભુવરિતિ
યજુષ્ટઃ સ્વરિતિ સામતઃ સર્વા વ્યાહૃતય એતા અથર્વાઙ્ગિરસ્તોઽતો મહરિત્યેકે
તસ્માત્તદાદ્યં તત્કુર્વીતૈતદ્યન્ન કુત્રચિદર્ચનો વિધિર્લઘુરિત્યેકે
પારાનન્દાનામ્

શિષ્ટે ચ વ્યાખ્યાતે

આવાહનવિસર્જનાભ્યાં રહિતં નાર્ચનં પારાનન્દઃ ક્વચિત્કદાચિત્કુર્યાત્

પીઠાર્ચનં યત્કુરુતે આવાહનવિસર્જનાભ્યાં વિના ન તદ્દેવતાર્ચનં
સમ્પદ્યતે દેવતા હ્લાદકં(?) ન તત્સમ્પદ્યતે

સર્વત્ર યદ્યદસમ્પન્નં તત્તન્મનસા સમ્પાદયેત્

દાનાર્ચનેઽર્હણાર્ચને મણ્ડલાર્ચનં ન કુર્યાદિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

આસનં દર્પણં વ્યંજનં છાયાર્થં યત્કિંચિદન્યત્તૈજસં માર્તિકં
પાનપાત્રં ભક્ષ્યપાત્રં સોપભુક્તમપ્યલાભે પ્રોક્ષ્ય દેવતાયૈ પુનઃ પુનઃ
પ્રયુઞ્જીત

પ્. ૫૮)
દેવતાયા ભક્તસ્ય સર્વસમ્બન્ધસ્તસ્માત્પિતા ભૂત્વા ભક્તો દેવતાં
પુત્રોઽયમિતિ પરિચરતિ । યથા વા સત્પુત્રેઽતિવેલં ભક્ષ્યં ન પ્રયચ્છતિ વા યથા
સર્વેભ્યો દુઃખેભ્યો રક્ષત્યાત્માનં તદર્થં ક્લેશયતિ ન તમેવં પરિચરતિ
તસ્માત્પિતૃપુત્રવત્પરિચરણં યદેતત્તસ્માત્કેચિદેવં પરિચરન્તિ

યદ્ભક્તઃ પુત્રો ભૂત્વા દેવતાં પિતાઽયમિતિ પરિચરતિ યથા વા
પિતુર્દુઃખસાધ્યામાજ્ઞાં નોલ્લઙ્ઘત એવં પરિચરતિ
તત્પુત્રપિતૃપરિચરણં તસ્માદેતત્પરિચરન્તિ

યદ્ભક્તઃ પુત્રો ભૂત્વા દેવતાં માતેયમિતિ પરિચરતિ યયા વા પુત્રઃ
કૃતાપરાધો માતુર્ન વિમેત્યેવં દેવતાયા ન વિમેતિ કૃતાપરાધ એવં વા
પરિચરતિ ભક્તઃ શિષ્યો ભૂત્વા દેવતાં ગુરુરિયમિતિ પરિચરતિ યયા વા ગુરુણા
તાડિતોઽપિ ગુરોર્મનોવાક્કાયકર્મભિર્હિતમિચ્છતિ ગુરાવુપભુઙ્ક્તે ભુઙ્ક્ત
ઉચ્છિષ્ટં યત્તસ્ય યત્સમ્પાદયતિ તદ્ગુરવેઽર્પયત્યેવં વા પરિચરતિ ભક્તઃ
પ્રજા ભૂત્વા દેવતા રાજન્યોઽયમિતિ પરિચરતિ યથા વા રાજન્યો મયિ કૃપાં
વિદધ્યાત્તથા ચરિષ્યામીતિ યથા વા મામૈશ્વર્યવન્તં કુર્યાન્નો અન્યથા માં
શાસયેદિતિ બિમેતીતિ ભિયા તત્પ્રસાદાય યતત એવં વા પરિચરતિ ભક્ત ઉપાસકો
ભૂત્વા દેવતામુપાસ્યામીતિ પરિચરતિ । યથા વા અસ્વાદુ એતદ્વ્યાઘ્રરુધિરં વા
એતાઃ સમિધો વા એતન્સંસ્કૃતં પિષ્ટમવ્યઞ્જનં તદ્વિહિતત્વાદ્દેયં
વિહિતમિતિ દત્ત્વા તત્પ્રસાદં પરામૃશતિ ભક્તો વિહિતમિતિ પ્રસન્નો
ભવત્યેતસ્મિન્વિહિતેનૈયા તોષ્યા યથા વા એતે કવયઃ પૂજ્યાઃ પૂજિતેરેતૈઃ સ
પ્રસન્નઃ સમ્પદ્યતે યથા વા એતાઃ કામિન્યોઽનુરક્તાઃ સ્વસ્મિન્નેતા લાલ્યા
લાલિતાભિઃ સ પ્રસન્નઃ સમ્પદ્યતે યથા વા એતે દુષ્ટાશ્ચૌરાસ્તિરશ્ચીના
વ્યાઘ્રાઃ પશવોઽન્યે માનુષાશ્ચ ય એવં તે ઘાતનીયા ઘાતિતૈરેતૈશ્ચ
પ્રસન્નઃ સમ્પદ્યતે વિહિતમિતિ યજ્ઞાઃ પ્રવર્તન્તે વિહિતમિતિ દાનાનિ પ્રવર્તન્તે
વિહિતમિતિ દણ્ડાઃ પ્રવર્તન્તે વિહિતમિતિ વધાઃ પ્રવર્તન્તે તસ્માદ્વિહિતેનૈવાસ્ય
તુષ્ટિસ્તસ્માદ્વિહિતમાચરન્પરિચરત્યેવં વા । ભક્તઃ સખા ભૂત્વા દેવતા
સખાયમિતિ પરિચરતિ યથા વા મદ્યુપચારાઃ સુખાદા અસ્વાદા ઇતિ નોભયં
વિન્દન્તિ સ્વયં ભુક્ત્વાપિ સુખાદમિતિ જ્ઞાત્વા તસ્યૈ પ્રયચ્છત્યેવં વા
પરિચરતિ દેવતાભક્તયોઃ સર્વેષુ સમ્બન્ધેષુ દેવતા આરાધ્યાઽયમારાધકો
દેવતા ઉપાસ્યાઽયમુપાસકઃ સ શાસ્તાઽયં શાસ્યઃ સ ફલદાતાઽયં
ફલભોક્તા સ લાલકોઽયં લાન્યસ્તસ્માદ્ભક્તદેવતયોરનિર્વાચ્યાઃ સમ્બન્ધા
યથા વા ય ઇચ્છતિ સ તથા તં પરિચરતિ તદ્ભક્ત્યા પરિચરણેન ચ પ્રીણાતિ
તસ્માત્સર્વેભ્યો યોગેભ્યોઽયં ગરીયાન્ ભક્તિયોગો ય એવં વેદ
વિદ્વાન્સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે

વતાનિકાગ્નીન્હુત્વા વૈવાહિકં વા હુત્વા ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી સમિધમાધાય
બ્રહ્મચારિભ્યોઽન્તેવાસિન્યો બ્રહ્મસંસ્મૃતિકં દદ્યાત્ તેભ્યો વા
બ્રહ્મચારિકલ્પેભ્યઃ સ્નાતેભ્યો બ્રહ્મક્ષત્રવિશ્યાનાં તેઽપિ પઠેયુઃ યત્તૈઃ
પઠિતં ભવતિ તત્સસ્મૃતિકં દત્તં ભવતિ તેભ્યો યદિ દક્ષિણાં ન ગૃહાતિ
તેન બ્રહ્મણા દત્તેન સ્વર્ગં લોકં જયતિ વા સ્વેષ્ટાં દેવતાં પ્રીણાતિ

પ્. ૫૯)
કથં વા ગૃહ્ણીયુરદત્ત્વા દક્ષિણાં યત્ક્ષત્રવૈશ્યાવેતાવપ્રતિગ્રહીતારૌ
તસ્માદદત્ત્વા નૈતૌ ગૃહ્ણીયાતામિતિ પ્રશ્નોઽસ્મિન્સમાધીયતે ।
યત્ક્ષત્રવૈશ્યાવેતાવન્નસ્ય નીરસ્ય વસ્ત્રસ્યાઽભયસ્ય કન્યાયા બ્રાહ્મણઃ
પ્રતિગ્રહીતેતરૌ ક્ષત્રવૈશ્યાવદક્ષિણસ્યૌ ઋતે કન્યાયાઃ કન્યાં સદક્ષિણાં
ગૃહ્ણન્તીત્યેકે તસ્માત્પ્રતિગૃહ્ણીયાતામ્

વા યદિ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્તેભ્ય એષા વૃત્તિર્વૈ સ્વર્ગ્યાઽપવર્ગ્યા ચ

યદ્બ્રાહ્મણોઽધ્યાપનયાજનયોર્દક્ષિણાભિર્જીવતિ સ કેવલં તેજસા
હ્યેવાત્માનં સમનક્તીતિ વિજ્ઞાપતે

યદધીતે બ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિકલ્પો વા તેનાધીતેન સ્વર્ગં લોકં જયતિ
સ્વેષ્ટાં વા પ્રીણાતિ

યદ્બ્રહ્મચારી ભિક્ષિતેન ગુરૂચ્છિષ્ટેન જીવતિ સ કેવલં
બ્રહ્મવર્ચસેનૈવાત્માનં સમન્ક્તીતિ વિજ્ઞાયતે

યદ્બ્રહ્મચારી વન્યેતરાશ્રમયાન્ક્ષત્રઃ પાલનયુદ્ધાભ્યાં જીવતિ સ
વર્ચસેનૈવાત્માનં સમનક્તિ

યદ્બ્રહ્મચારીતરાશ્રમયાન્ વૈશ્યો વૃદ્ધિલાભાભ્યાં જીવતિ સોઽપ્યેવમ્

યચ્છૂદ્રઃ સેવાશિલ્પાભ્યાં જીવતિ સોઽપ્યેવમાત્માનમ્

બ્રાહ્મણઃ સત્ત્વેન તેજસા ક્ષત્રો રાજસેન વૈશ્યો રજસ્તમસોઃ શૂદ્રસ્તામસેન

યદ્વન્યઃ શીર્ણૈઃ પર્ણૈઃ પુષ્પૈઃ ફલૈરદ્ભિરગ્રામ્યૈર્વા
વન્યૈર્લબ્ધૈર્ગ્રામ્યૈર્યો જીવતીત્યેકે સ આત્માનં બ્રહ્મસદસિ પ્રતિષ્ઠિતં કુરુતે

યદ્વન્યોઽમ્ભસા વાયુના જીવતિ સ શુદ્ધેન વિરજસા તેજસાત્માનં સમનક્તિ

બ્રહ્મચાર્યધીતવિદ્યઃ કામાર્તો વા સ્નાયાત્ વ્રતાશક્તશ્ચ

ગૃહસ્યો વિરક્તઃ કર્મનિષ્ઠો વનં નિવિશેત્

વન્યઃ કર્મશ્રાન્તો ધ્યાનૈકચિત્તઃ સંન્યાસ્ઽમ્ નિવેશેત્

તતઃ ક્ષત્રવૈશ્યૌ ધનં ધાન્યં વસ્ત્રમૌષધમુપકરણં વદ્ધ
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રયચ્છેતામ્

વિદ્યાતપોભ્યાં સંસ્કારેણ જન્મના યો બ્રાહ્મણઃ સ સર્વેષાં દાનાનાં
વનસ્યસંન્યાસેતરઃ સત્પાત્રમ્

યોઽપાને પ્રયચ્છતિ સ નયત્યાત્માનમધો યોઽપાનઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ સ આત્માનં
હિનસ્તિ તસ્માન્નાપાનાપ્ દદ્યાન્નાપાનઃ પ્રતિગૃહ્નીયાત્

યદિ ન લભેદ્વિમૃશન્નન્વેષયન્ જન્મના સંસ્કારેણ વિદ્યયાઽરોગ્યેણ
સુવર્ચસા સૌન્દર્યેણ તપસા યુક્તઃ પાપં તદા જન્મના સંસ્કારેણ
વિદ્યયાઽરોગ્યેણ યુક્તઃ સ્યાદ્યસ્મૈ પ્રયચ્છેદ્યયેનમપિ તયા જન્મના
સંસ્કારેણ યુક્તઃ સ્યાત્તસ્મૈ પ્રયચ્છેદ્યયેનમપિ તથા જન્મના બ્રાહ્મેણ
યુક્તઃ સ્યાત્તસ્મૈ પ્રયચ્છેત્તસ્માત્તાઽબ્રાહ્મણાય ધર્માર્થં દાનં
પ્રયચ્છેત્

પ્. ૬૦)
એતાનિ વા ધર્માર્થ દાનાન્યેતાનિ યજ્જલદાનં યદૌપધદાનં યદન્નદાનં
યદનુલેપનદાનં યદ્વસ્ત્રદાનં યદભયદાનં યચ્છયયાદાનં દાનાનિ
સર્વૈઃ પ્રતિગ્રાહ્યાણિ સર્વો દદ્યાત્ યદ્વાન્યત્સુખકરં પ્રાણિનાં
તત્તદભિલાષિભ્યઃ પ્રાણિભ્યો દદ્યાદ્યદેષાં દાનાનાં નિતરાં યદિચ્છતિ
તદ્દદ્યાત્તસ્મૈ દત્ત્વા સોઽશ્નુતે પરં તસ્માદબ્રાહ્મણાય દાનમવિધાનં
દદ્યાદ્યસ્માન્ન પ્રમાદ્યતિ

અબ્રાહ્મણેભ્યો વિધિના દાનં ન પ્રયચ્છેદધિકં ચ

આતૃપ્તેઃ પ્રયચ્છેદન્નં જલં યસ્મૈ કસ્મૈચિદ્યઃ કશ્ચિત્

તતો ગુર્વાલયં વ્રજેદ્ગુરુમભિવાદયેદ્યદિ ગુરું ન તત્ર વિન્દેદ્યત્ર
દૃષ્ટપૂર્વઃ સ્યાદ્ગુરુસ્તં દેશં પ્રણમેત્

યદિ ગુરુઃ શિષ્યવત્સલઃ સ્યાચ્ચેન્મણિકુણ્ડલે વસ્ત્રં છત્રં દારુમયયૌ
ચર્મમયયૌ વસ્ત્રમયયૌ વા પાદુકે દણ્ડઃ સૌવર્ણી
માલિકાઞ્જનશલાકોદપાત્રમશ્વ ઐણેયં ચર્મ વૈયાઘ્રં વા
એતેષ્વન્યતમં ચિરોપભુક્તં સ્વેન તસ્મૈ શિષ્યાય દદ્યાત્સ શિષ્યસ્તં શિરસા
ધાર્યાગારાન્તરે સ્થાપ્યં પૂજયેત્

યદ્દદાતિ ગુરુસ્તદેતદ્ગુરુપ્રતીકં તસ્માત્તત્પૂજયેન્ન તેન સ્વયં ભોગં
કુર્વીત

ગન્ધાક્ષતપુષ્પૈરેવ તત્પૂજયેત્પ્રણામેન ચ

અશ્વસ્વર્થવદુપચારૈઃ પૂજ્યઃ

સર્વેષામભાવ ઉત્તરા દિક્ પ્રતીકં તસ્માત્તાં વન્દયેત્

સર્વેષાં દેવાનામૃષીણાં ગુરૂણામીશ્વરત્મનાં જીવાત્મનાં
પરમાત્મનશ્ચ એષા વૈ દિગુત્તરા પ્રતીકં તસ્માત્તત્સંપૂજયેદભાવે
યં યષ્ટુમિચ્છેત્તં તસ્યાં યજેત્

પારાનન્દો વા રાજન્યશ્ચતુરઙ્ગિણ્યા વા સેનયા યુક્તસ્તુરઙ્ગમારુહ્ય
મૃગયાયૈ નિર્ગચ્છેદરણ્યં પ્રવિશેદ્યત્તપસ્વિભિઃ સેવિતં સ્યાદ્યત્ર વા
તેષાં તપોવતાં તપસા ન ત્યક્તહિંસ્રત્વાઃ પ્રાણિનો જાનાઃ સ્યુસ્તસ્મિન્નરણ્યે યે
હિંસ્રાઃ પ્રાણિનઃ સ્યુસ્તાન્પ્રાણૈર્વિયોજયેચ્છસ્ત્રૈર્નાસ્ત્રૈઃ

યે મનુષ્યાન્હિંસન્તિ ત એવ હિંસ્રાસ્ત એવાગસ્ત્કારિણો યતો વા મનુષ્યઃ સર્વેભ્યો
જન્મભ્યઃ શ્રેયાનેતજ્જન્મા પુરુષ એવ સર્વેષાં જન્મનાં
સમ્રાડાસોદ્ભવિષ્યતિ ચ સમ્રાડ્વર્તતે ચ ભૂતાનાં જન્મના ભવ્યાનાં ચ
જન્મનાં પર્યધિતિષ્ઠત્યેતત્પૌરુષં જન્મ પુરુષ એવેદં સર્વં
યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યમમૃતસ્ય
દેવસ્યાપ્યેતત્પર્યધિતિષ્ઠત્યુતામૃતસ્વસ્યેશાનો
યદન્નેનાતિરોહતીત્યેતચ્છબ્દાજ્જ્ઞાયતે પુરુષ એવૈતેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ
શ્રેયાન્ યસ્માત્પૂર્વં બ્રહ્મવાદિન એતમેવ પૌરુષં જન્મ
વ્યદધુર્વિભક્તં કુર્યુર્યચ્ચાતુર્વર્ણ્યં બ્રહ્મ ચૈતદેવ પર્યવતિષ્ઠતિ । કિં
તચ્ચાતુર્યર્ણ્યં પૃથક્ પૃથગ્યત્પુરુષં વ્યદધુઃ કતિઘા
પ્. ૬૧)
વ્યેકલ્પયન્ । મુખં કિમસ્ય કૌ બાહૂ કા ઽ ઊરૂ પાદા ઉચ્યેતે । ઉત્તમો
બ્રાહ્મણો વર્ણસ્તદવર ક્ષત્રસ્તદવરો વેશ્યસ્તદવર શૂદ્રો બ્રાહ્મણોઽસ્ય
મુખમાસીદ્બાહુ રાજન્યઃ કૃતઃ । ઊરૂ તદસ્ય યદ્વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાં
શૂદ્રોઽ અજાયત ઇતિ શબ્દાત્પૌરુષમેવાતિરિચ્યતે સર્વેભ્યઃ

હિંસા પૂર્વં વ્યાખ્યાતા

યદિ તિર્યગ્જન્માનમનાગસ ધાવન્તમેણાદિક તિર્યગ્જન્મા હિંસિતુ ધાવતિ
યાવત્ત ન હિનસ્તિ તાવત્ત હિંસક પ્રાણૈર્વિયોજયેદિત્યેતેન કર્મણા
ઉભયોર્લોકયોર્જયતિ યત્ત પ્રાણિન જીવન્ત મોક્ષયતિ તેનૈહિક જયતિ યત્ત ક્રૂર
હિનસ્તિ તેન સ્વર્ગં જયતિ

ભક્ષ્યસ્યાપિ પશોઃ ક્રૂરસ્ય મૃગયાયા હતસ્ય માસ નાશ્નીયાત્પારાનન્દો
યદિ માસમશ્નીયાત્તદાય ક્રૂરવાન્ ભવતિ તસ્માન્નાશ્નીયાત્પારાનન્દઃ

હિંસ્રસ્ય પ્રાણિન પ્રાશ્નીયાદ્ભક્ષ્યસ્ય મૃગયાયા હતસ્ય
સમર્પ્યેશ્વરેષ્વન્યતમાય પારાનન્દોઽભક્ષ્યો ગ્રામ્યસૂકરસ્તસ્માદારણ્યો
ભક્ષ્ય ઇત્યવગમ્યત ઇત્યુન્મત્તભૈરવઃ

એષા હિંસ્રાણા હિંસા સ્વર્ગ્યા વાઽપવર્ગ્યા વા તાનેવ વા હિંસ્રાન્કાલ્યગ્રે
બલિદાનવિધિના વલિં સમર્પયેત્કાલ્યૈ યત્કાલ્યગ્રે પ્રાણિન છિનત્તિ તેનાપિ
સ્વર્ગં લોક જયતિ નાપવર્ગમ્

યદાગસ્કારિણં હિનસ્તિ પારાનન્દસ્તેનાય ન પ્રાયશ્ચિત્તીયત ઇતિ કેચિત્

ય કાલ્યગ્રે હિંસિતો ભવતિ સોઽપિ સ્વર્ગં લોક વ્રજતિ યાવન્ત્યસ્ય રોમાણિ ભવન્તિ
તાવન્તિ સંવત્સરાણિ કાલ્યગ્રે હિંસિત સ્વર્ગે પ્રતિતિષ્ઠતિ
પારાનન્દર્યદ્યન્યસ્તાવન્ત્યયનાનિ કાલ્યગ્રેઽવિધિનાપિ તાવતો
ઋતૂનગ્નિષ્ટોમેઽપિ તાવત

ય પારાનન્દ કાલ્યગ્રે યત્સંખ્યાકાઙ્ગુલેન ખડ્ગેન હિનસ્તિ તત્સંખ્યાકાનિ
સવત્સરાણિ સ્વર્ગે લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ

યન્મૃગયાયા હિંસ્ર પ્રાણિન હિનસ્તિ તદાત્માન પાપેભ્યોઽપતિ
દ્વિજાન્વનસ્થાન્ગ્રામ્યાન્પશૂશ્ચૈભિરવિતૈસ્ત્રીન્લોકાન્જયતિ યદાત્માનભવતિ
તદેન લોક જયતિ યદ્દ્વિજાન્વનસ્થાનવતિ તદામુષ્મિક લોક જયતિ
યદ્ગ્રામ્યાન્પશૂનવતિ તદ્ભુવર્લોક જયતિ તસ્માત્ત જિઘાસીયાત્

ય પ્રાણી મૃગયાયા હિંસિતો ભવતિ સ માનુષ સમ્પદ્યતે

મધ્યાહ્ન આપ્લુત્યાપો વાસ પરિધાયાઙ્કિતો બ્રહ્મયજ્ઞ નિવર્તયેદૃતે
સયાસિશૂદ્રાભ્યામ્

દેવાનૃષીન્પિતૄશ્ચ યજ્ઞસૂત્રી દેવતીર્થેનર્ષિતીર્થેન પિતૃતીર્થેનોપવીતિ નિવીતિ
પ્રાચીનાવીતી તર્પયેત્

ઋચો યજુષિ સામાન્યથર્વાગ્નિરસો બ્રાહ્મણાનિ તદ્યાણિ(?)
કલ્પામાય(?) નારાશંસીરિતિહાસપુરાણાનિ
પ્. ૬૨)
સપુરાણાનિ યદૃચોઽધીતે પય-આહુતિભિરેવ તદ્દેવતાસ્તર્પયતિ યદ્યજૂંષિ
ઘૃતાહુતિભિર્યત્સામાનિ મધ્વાહુતિભિર્યદથર્વાઙ્ગિરસઃ
સોમાહુતિભિરેવમેવર્ષીન્ પિતૄંશ્ચ તર્પયતિ તસ્માદેવં બ્રહ્મયજ્ઞં કુર્વીત
વિદ્વાન્સ એષ સ્મૃતિયજ્ઞઃ સ એષ શબ્દયજ્ઞઃ સ એષ ઋષિયજ્ઞઃ સ એષ
જપયજ્ઞઃ સ એષઃ સ્વાધ્યાયયજ્ઞ એતેષાં યજ્ઞાનામગ્નિષ્ટોમાદીનાં
મૂર્ધન્યેષ વિરાજત એતેષામેવ સમ્રાડપિ વા ઋચં યજુઃ સામ વા
જપેદેતસ્માદ્યજ્ઞાઃ પ્રવર્તન્તે એતસ્માદ્દાનાનિ પ્રવર્તન્તે દણ્ડાશ્ચૈતસ્માદેવ
પ્રવર્તન્તે તસ્માદેવ બ્રહ્મયજ્ઞઃ સર્વેભ્યો ગરીયાન્

તતસ્તર્પયિત્વા ગૃહાનેત્ય યદ્બ્રાહ્મણાય દદાતિ સા દક્ષિણાસ્ય વા
યદૃપિભ્યસ્તર્પયતિ સૈવાસ્ય દક્ષિણા સમ્પદ્યતે

પવિત્રં સુરભિ સ્વાદુપાકમન્નં નિષ્પાદ્ય તધવિર્યદગ્નૌ જુહોતિ સ દેવયજ્ઞો
યદગ્નાવબ્રાહ્મણે જુહોતિ સ એવ બલિઃ સ ભૂતયજ્ઞો યપિતૄનુદ્દિશ્ય
બ્રાહ્મણપાણૌ વાગ્નૌ જલે પૃથિવ્યાં વા હવિસ્ત્યજતિ સ પિતૃયજ્ઞો
યન્મનુષ્યાન્દદાતિ વાગ્નો મનુષ્યેભ્યો હન્તેતિ કિંચિન્નિક્ષિપત્યન્નમયં
મનુષ્યયજ્ઞઃ સમ્પદ્યતે । તતો ગૃહાન્નિષ્ક્રમ્ય
ચાણ્ડાલપતિતનાસ્તિકરોગિપાયસેભ્યોઽનાધેભ્યશ્ચ શ્વભ્યોઽન્નં જલં ચ
ભૂમો દત્ત્વા તથા દદ્યાદ્યથા તે સુસ્વાદુ પ્રાપ્નુયુર્ન પાસુભિરવકીણં
સ્યાત્તસ્મિન્દેશે દદ્યાદ્યસ્મિન્નુપભોક્તૄનાતપો વર્ષા વાતો વા શીતં ન
ભાધેત ॥ ગૃહાનેત્ય પાદૌ હસ્તૌ મુખમદ્ભિઃ શુદ્ધાભિઃ પ્રક્ષાલ્ય
સમાગતાન્ રોગિણો બ્રહ્મક્ષત્રવૈશ્યાન્સવન્ધિબાન્ધવાન્મિત્રાણિ શૂદ્રાશ્ચ
સભોજયન્ વુભુક્ષિતાન્ સ્વયં ભુઞ્જીત

એવમેવ વન્યો વન્યૈઃ

બ્રહ્મચારિસંન્યાસિનાપનેકમન્નં પવિત્રં ગૃહસ્થવન્યાભ્યાં વા
સ્નાતકવિધુરાભ્યાં વા વર્ણિભ્ય આહૃત્ય ભુઞ્જીયાતામ્

સ્નાતકસ્ય ત્રયો વૈ યજ્ઞા બ્રાહ્મઃ પૈત્રો માનુષઃ

ભુક્ત્વા કાલીં કાલિમન્ત્રદીક્ષિતાઃ સમર્ચયન્ત્યેકે

તથૈવ ગાથામુદાહરન્તિ

ઉપવાસપ્રિયાસ્વીશા બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ ।
ઉપવાસેન ભક્તાનાં ક્રુદ્ધા ભવતિ ચણ્ડિકા ॥
તસ્માદ્ભુક્ત્વા ચ પીત્વા ચ પૂજયેત્કાલિકામ્બિકામિતિ

તથૈતામપિ ગાથામુદાહરન્તિ

સાંસ્કારિકં ભોજનાન્તં નિર્વર્ત્યૌવન સ્નાતક ।
દીક્ષિતો દ્યર્ચયેત્કાલીમયં નૈત્યાર્ચનો નિધિરિતિ

તથૈતાં ગાથામુદાહરન્તિ

દૌર્ગૈઃ કુમારિકા પૂજ્યા લલિતાભક્તિસંયુતૈઃ ।
સુવાસિની ભવેત્પૂજ્યા વેશ્યા સ્યાત્કારિકાપરૈરિતિ

પ્. ૬૩)
એનાં ગાથામન્યથૈકે પાઠયન્તિ

ચતુર્ણામીશ્વરાણાં તુ ભક્તૈરર્ચ્યાસ્તુ બ્રાહ્મણાઃ ।
સુવાસિન્યસ્તુ વૈ શાક્તૈરાયુધેયૈસ્તુ ખાદિરઃ ॥
આલઙ્કારૈસ્તુ તદ્વર્ણવર્ણિતાઃ પુષ્પજાતયઃ ।
વાહનીયૈર્વૃષાઃ પૂજ્યાઃ કિં વા તજ્જાતિસંયુતાઃ ॥
કુમારિકા મહાવિદ્યા ભક્તિમદ્ભિસ્તુ પૂજ્યતે ।
કાલિકાયૈ કુમારિ વા ગણિકા વાથવા ભવેત્

અર્ચયિત્વા શિષ્ટૈરિષ્ટૈઃ સાકં સ્વમતિભિરન્યમતિર્ભિર્વા પુરાણાંતહાસા *
* * * *? યન્તસ્તિષ્ઠેયુરાસ્તમયાદ્વા દેવતાગારાણિ
પરિભ્રમન્તઃ

સાયંસન્ધ્યાં કૃત્વાગ્નીનગ્નિં વા પરિચર્ય ભુક્ત્વા નાતિતૃપ્તાઃ
સંવિશેયુઃ

તત આયામાદભ્યસનીયમભ્યસન્તિ

ઉત્તાર્ય યજ્ઞસૂત્રં ચ યથાસુખમનગ્ના નગ્ના
વોપબર્હણકશિપુષૂત્તરાચ્છાદનીયૈર્મઞ્ચે સ્ત્રીભિર્વા પ્રજાર્થં
વિહરન્ત્યનગ્નાઃ સ્વપન્તિ

એષ સાંસ્કારિકશ્ચ ક્રમો વ્યાખ્યાતઃ પારાનન્દાનામ્

પ્રાતઃસ્મરણસ્નાનાઙ્કનાનીતિ વામી
ચેત્સન્ધ્યાસ્તુતિકવચપઠનાર્ચનજપસહસ્રનામપાઠગુરુવન્દનાન્યેતાનિ
કર્માણિ દીક્ષિતાનામકૃતાનિ પ્રત્યવાયદાન્યેતેષા કર્માણા દીક્ષિતાનાં
મરણં ગાઢાજ્ઞાનં વાઽનધ્યાયો નાન્યોઽનધ્યાયઃ સત્રદીક્ષાન્તા
દીક્ષા મહારોગો વેતિ ચતુર્મુખઃ

વ્યાધ્યાધ્યન્યતરેણાન્તઃકરણાસ્વાસ્થ્યમનધ્યાય
એતેષામિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

પઞ્ચાનામકરણં પ્રત્યવાયદં
કવચાદીનામેતેષામનધ્યાયમીમાંસા પૂર્વવદિતિ મહાદેવઃ

અર્ચનમન્ત્રજપગુરુવન્દનાન્યેતાનિ નિત્યાન્યેતેષામનધ્યાયમીમાંસા
પૂર્વવદિતિ શક્તિઃ

પારાનન્દાનાં દીક્ષિતાનાં નિત્યાનિ કૃતાન્યભ્યુદયદાન્યકૃતાનિ
ચેત્પ્રત્યવાયો નેતિ જનાર્દનઃ

નિત્યં કર્મદ્વયં નૄણાં જપશ્ચ ગુરુવન્દનમ્ ।
દીક્ષિતાના પરાનન્દમતે પુણ્યફલોદય ઇતિ ભાસ્કરઃ

ભૂતશુદ્ધ્યાદિવર્જનં સ્વારાધ્યત્વેનેશ્વરભાવનં સ્વાત્મનઃ
પારાનન્દત્વભાવનં ચ પારાનન્દાનાં દીક્ષિતાનાં નિત્યમિત્યેકદન્તઃ

સ્વયં સ્વસ્થઃ શુચિરવ્યગ્રમાનસો વ્યાધ્યાધ્યન્યતરેણ શુચૌ દેશે કાલે
સ્વેષ્ટે સ્વેષ્ટદિઙ્મુખઃ
પ્. ૬૪)
શ્રદ્ધયા યુક્તો યથાકથંચિત્કૃત્યં નિર્વર્તયેદ્ભુક્ત્વાઽભુક્ત્વા વા ભૂસ્યો
વાસનસ્થો જલસ્યો યાનસ્થો વા વાયુસ્થસ્તેજસ્થો વા સૂર્યોદયાત્પુનઃ સૂર્યોદયો
યાવત્તાવન્નિર્વર્તયેદેકદા સુધીરિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

આપત્સ્વિત્યેતદિતિ દિગ્ભૈરવઃ

વાભ્યુત્તરયોરિત્યાકાશભૈરવઃ

કવચસહસ્રનામપાઠૌ વૈવમિતિ કાલભૈરવઃ

સ્માર્તેન વિધિના દક્ષઃ સમર્ચયેત્તાન્ત્રેણ વાભ્યુભયોરન્યતરેણૌત્તરઃ
શ્રૌતેન વિધિના સર્વે

વા સ્માર્તેન તાન્ત્રેણ શ્રૌતેન સ્વોપકૢપ્તેન નિત્યં યઃ સમર્ચતે સોઽચિરેણૈવ
દેવતાં પશ્યતિ શ્રૌતતાન્ત્રસ્માર્તસ્વોપકૢપ્તેષૂત્તરોત્તરઃ કનીયાન્

યથાયથા નૈત્યં નિર્વર્તયતિ જીવસ્તથાતથા સાન્તં પરિગૃહ્ણાતિ

પ્રતીકં દ્વિધા દિવ્યમદિવ્યં ચ

સર્વભૂતરુતજ્ઞાઃ સિદ્ધાસ્તદન્યથા યે તે ત્વસિદ્ધઃ

સિદ્ધૈઃ પ્રતિષ્ઠાપિતં દિવ્યં તદન્યૈઃ પ્રતિષ્ઠાપિતમદિવ્યમ્

ઉપલકાષ્ઠેષુ પારાનન્દોઽપિ દેવતા પૂજયેદિત્યેકે

દિવ્યે વાઽદિવ્યે પ્રતીકે પારાનન્દ આવાહનવિસર્જનાભ્યાં રહિતં પૂજનં ન
કુર્યાત્ । કુર્વન્યાપીયાન્ભવતિ પારાનન્દશ્ચ્યુતશ્ચ ભવતિ ।
પારાનન્દાત્તસ્માદાવાહનવિસર્જનાભ્યાં રહિતં પારાન્દન્દઃ પૂજનં ન
કુર્યાત્

યત્રૈકસ્મિન્વહવઃ પારાનન્દાઃ પૂજિતારો ભવન્તિ તત્રાપ્યાવાહનં વિસર્જનં
ચ પૃથક્ પૃથક્કુર્યુઃ

યત્ર બહવઃ પૂજકા ભવન્તિ પારાનન્દાસ્તત્રૈકેનાવાહિતઃ સર્વૈરેવાવાહિતો
ભવત્યેકેન વિસર્જિતઃ સર્વૈરેવ વિસર્જિતો ભવતીત્યુન્મત્તભૈરવઃ

કાનિચિત્પ્રતીકાન્યાવાહિતેષુ દૈવતેષુ તેષુ પૂજ્યાનિ સમ્પદ્યન્તે વિસર્જિતેષ્વવન્દ્યાનિ
કાનિચિદ્દેવતાનામાવાહનાત્પ્રાક્ પશ્ચાદપિ વિસર્જનાત્ વન્દ્યાનિ પૂજ્યાનીત્યેવં
બહુવિધાનિ પ્રતીકાનિ ભવન્તિ

નિવેદકો દ્વિવિધઃ

સાધકઃ સિદ્ધશ્ચ

સ્વાદ્વન્નાદ્યુપચારાનિચ્છતિ યૈરહં દેવતામુપચરિષ્ય ઇત્યત ઇચ્છતિ સ તતો
દેવતોપભુક્તમુચ્છિષ્ટં ભુઙ્ક્તે સ સિદ્ધઃ

મનસા સ્વાદ્વન્નાદિકં સ્વયં ભોક્તુમિચ્છતિ વાચા દેવતાર્થ વદતિ વા
દેવતાલયં સમાજોત્સવદર્શનાર્થં વ્રજતિ પ્રસઙ્ગેન દેવતાં પશ્યતિ વાચા
દેવતાર્થ વદતિ કાયેન
પ્. ૬૫)
પ્રણામાન્વિદધાતિ યથા વાચા વદામિ કાયેન કરોમિ તથાહં કદા સ્યાં
મમાનુરાગઃ સ્યાદ્દેવતાયામિતિ મનસેચ્છતિ તવાનુરાગો મયિ સમ્પદ્યતામિતિ
વાચા દેવતા પ્રાર્થ્યતે યેન સ સાધકોઽચિરેણૈવ સિદ્ધ સમ્પદ્યતે

એકસ્યા શાલિગ્રામ-શિલાયામેકસ્યા દેવતાયામાવાહિતાયા વિસર્જનાત્પ્રાક્
નાન્યસ્યા દેવતાયા આવાહનં પૂજનં ચ જાયતે

અર્ચનેષ્વન્યતમેન નિત્યમર્ચયેત્

વિશેષાર્ચનસ્યાકાલં વક્ષ્યામઃ । સત્યં દૈનદિનઃ પ્રલયઃ ખણ્ડપ્રલયો
મહાપ્રલયસ્તત્રાદૌ તપોલોકે દ્વિતીય ઐશ્વરે લોકે તૃતીયેન કુત્રચિત્સત્યં ત્રેતા
દ્વાપરઃ કલિઃ સંવત્સર ઇદ્વત્સર ઇલાવત્સર પરિવત્સરોઽનુવત્સર
ઉત્તરાયણાદ્યુત્તરાયણાન્ત ઉત્તરાયણં દક્ષિણાયનાન્તો વસન્તાદિગ્રીષ્માન્તો
વર્ષાદિ શરદન્તો હેમન્તાદિ શિશિરાન્તશ્ચૈત્રાન્તો વૈશાખાદિર્જ્યેષ્ઠાન્ત
આષાઢાદિ શ્રાવણાન્તો ભાદ્રપદાદિરાશ્વિનાન્તઃ કાર્તિકાદિર્માર્ગશીષ્રાન્તઃ
પૌષાદિર્માઘાન્તઃ ફાલ્ગુનાદિ શુક્લપક્ષાન્ત કૃષ્ણપક્ષાદિ કૃષ્ણપક્ષે
(સ્કન્દસ્ય) ષષ્ઠી વિઘ્નેશસ્ય ચતુર્થીતિ કેચિદિચ્છન્તિ નવમી
શક્તેર્દશમી વિષ્ણોરેકાદશી શિવસ્ય દ્વાદશી સૂર્યસ્ય સપ્તમી બ્રહ્મણઃ
પર્વ સર્વેષાં । કાલિકાયાઃ કાર્તિક્યમા દશમી ચ એતેષુ સમર્ચયન્
એતદન્યતમે વા સર્વૈરેવામીષ્ઠૈર્વિશિષ્ઠો ભવતિ રોગનાશો રણજયો
વસ્ત્રાન્નપાનહિરણ્યધનલાભ આરોગ્યપ્રાપ્તિસ્તરણીનાં સુન્દરીણામરુગ્ણાના
પ્રેમસમ્પત્તિર્મૈથુનાય વામ્યૌત્તરયોર્વિશેપાર્ચનકાલોઽયં
સમ્ભારસમ્પત્તિઃ સર્વેષા
દેવતાપ્રતીકપ્રાપ્તિરુત્તમતીર્થપ્રાપ્તિર્ગઙ્ગાયમુનયોઃ સઙ્ગમઃ
સુક્ષેત્રપ્રાપ્તિરુત્પાતોપશમનં સતીર્થ્યાના સમતાના સમાર્ગાણા સવર્ણાના
સ્વગોત્રાણાં સસંસ્કારસુત્રાણા સવેદાના સોપજીવિકાના સદૈવતૈરેવ
યથાવિધાન વા વિશેષાર્ચના નિવેશ્ય પ્રેમ્ણા સમાગમસમ્પત્તિર્ગ્રહણ
ચન્દ્રસૂર્યયો । સૂર્યગ્રહણાચ્ચન્દ્રગ્રહણ વિશિષ્યતે । વિશેષાર્ચનં પ્રતિ યદા
રુચિરુદેત્યાદિત્યવાર આદિત્યસ્ય શિવસ્ય સોમવારઃ શક્તેર્મઙ્ગલવારો
વિષ્ણોર્બુધવારો બ્રહ્મણો બૃહસ્પતિવારો ગણેશસ્ય શુક્રવારો કપાલિનઃ
શનિવારો મહાકાલ્યાશ્ચ મહારાત્ર ઉપ કૌશિક્યા ઉદિતે બ્રહ્મણઃ સગવ
સૂર્યસ્ય મધ્યાહ્નં શિવસ્યાપરાહ્ણો વિઘ્નેશસ્ય મહાકાલ્યાશ્ચ સાય
વિષ્ણોરનુદિતે મહારાત્રાદૂર્ઘ સર્વેષામિત્યેકે વિશેષાર્ચનસમ્ભારસમ્પત્તિઃ
સર્વેષામેકે વિશેષાર્ચનસ્ય પર્વકાલો વ્યાખ્યાતઃ

વિશેષાર્ચનં વક્ષ્યામ

નૈત્યાર્ચનો વિધિરેવ વિશેષાર્ચન । વિશિષ્ટે કાલેઽર્ચન કૃતં તત્કૃતં
તત્કૃતાકૃતં તસ્માત્તદ્વિશેષાર્ચનમિતિ કેચિત્

નૈત્યાર્ચનાભિન્નં વિશેષાર્ચનમિત્યેકે

અથ શુચિઃ કૃતપૂર્વકાલક્રિય ઉદઙુખો યથેચ્છદિઙ્મુખો વા
ઉક્તકાલાન્યતમે
પ્. ૬૬)
વિશેષાર્ચનસ્ય સમે શુચો દેશે સામયિકૈઃ સમમાચાન્તો દીક્ષાક્રમેણ
જ્યેષ્ઠો જ્ઞાતવિધિસ્તદનુસ્રગનુલેપનઃ સ્યાત્

સ્વવર્ણાશ્રમામ્યામપિ શ્રેષ્ઠઃ સ્યાદિત્યેકે

દેવતામાવાહ્યાસનં દત્ત્વા પ્રકલ્પ્ય પાદ્યાદીનુપચારાન્સમર્પ્યાન્યૈશ્ચ
મનોહરૈઃ પરિચર્ય હવિઃપ્રતિપત્તિં કૃત્વાચાન્તાઃ પુષ્પાઞ્જલિં દદ્યુઃ
સોઽગ્નિમુક્તવત્પરિચર્ય પરિચરેદ્વા સુતં સમણ્ડલમભ્યર્ચ્ય પ્રણમ્ય
વિસર્જયેત્

વિશેષાર્ચનેઽતોઽધિકેન વિધિના યષ્ટુમિચ્છન્નામ્નાં સહસ્રેણ
કાલાગ્નાવેકૈકામાહુતિં હુત્વા વા હોતવ્યં સ્વાહાન્તૈઃ
પ્રણવાદ્યૈશ્ચતુર્થ્યન્તમધ્યૈસ્તૈરાહુતિસહસ્રં જુહુયાત્

વિશેષાર્ચનં બ્રાહ્મણાન્યાઃ કારયેયુર્બ્રાહ્મણેન દીક્ષિતેન હવિઃપ્રતિપત્તિં
પુષ્પાઞ્જલિં સ્તવં નતિં સ્વારાધ્યત્વેન ભાવનં દાસોઽસ્મીતિ નિવેદનં સ્વતઃ
કુર્યુઃ વિપ્રે મુખ્યસામયિક્તવ્ં તત્સંભવતિ તસ્મિન્કેનાપિ નાનુભવિતવ્યં
ક્ષત્રેણ વેશ્યેન શૂદ્રેણ પૂર્વં બ્રહ્માણં વિષ્ણું દેવતાં પૂર્વં
વિશેષાર્ચનેન વિધિના ચૈપ્યન્બ્રાહ્મણાન્ ક્ષત્રાન્વૈશ્યાન્ શૂદ્રાન્દેવાન્
તિરશ્રઃ સર્વાનેતાન્પ્રકલ્પયેત્સામયિકીતિ સર્વે વિષ્ણું
દેવતામાવાહયન્તોઽભવન્સા દેવતાઽગતા તે તામબ્રુવન્ ગૃહાણેદં
ગૃહાણેદમિતિ સ વિષ્ણુસ્તેભ્યોઽકુપ્યત્ કિં સર્વૈરેવાર્ચ્યતે વિશેષાર્ચને
એકેનાર્ચનેઽસ્મિન્મુરયસામયકેન ભવિતવ્યં તસ્માન્નૈતદ્વિશેષાર્ચનં
યસ્માન્નૈકો મુખ્યઃ સામયિકો ભવદ્ભિઃ કૃત ઇત્થમાદાય તસ્ય
વિષ્ણોર્વચનં તે સર્વે ભક્તાઃ સંસારવિરક્તાઃ સક્તાઃ પાદામ્બુજે વિષ્ણોઃ
શ્રુતિભ્યાં તે સ્વિન્નાઃ કિમસ્માભિરજ્ઞાતવિધિભિરિતિ તેઽસ્તુવન્
તાન્હસન્નેવાભ્યુવાચ વિશેષાર્ચને મુરયસામયિકં કૃત્વૈકં વિશેષાર્ચને
ભવિતવ્યં તદનુકૂલૈર્યથાવિધાનં યત્તેનાર્ચ્યતે સ સર્વૈરર્ચિતો ભવતિ
તસ્માદ્વર્ણાશ્રમાભ્યાં દીક્ષાક્રમેણ ચ વિદ્યયા તપસા ચ યુક્તં
શ્રેષ્ઠં મુખ્યં સામયિકં કુર્યાજ્જન્મવિદ્યાતપ
આશ્રમદીક્ષાક્રમેણ શ્રેષ્ઠો ભવત્યેકેનોત્તરેણ ન્યૂનોઽધમઃ પૂર્વેણ
પૂર્વેણેત્યેકે । તદેતન્મુખ્યસામયિકસ્ય મુખ્યસામયિકત્વં
યન્નિત્યાર્ચનાન્યમર્ચનં વિદધાતિ તદ્વિશેષાર્ચનં સમ્પદ્યત ઇતિ વિઘ્નેશો
વિશિષ્ટે કાલે યત્ક્રિયતે તત્તદિતિ સૂર્યાં વિશિષ્ટેન સંભારેણ યત્ક્રિયતે તત્તદિતિ
ભૈરવઃ સ મુખ્યસામયિકૈર્યત્ક્રિયતે તત્તત્સર્વેઽનુમન્યન્તે એવો વા
તન્નિવર્તયેદિતિ શક્તિરનેકૈઃ કૃતં વિશિષ્ટે કાલે વિશિષ્ટૈઃ
સમ્ભારૈસ્તત્તન્નિત્યાર્ચનવિશેષાર્ચનાભ્યામન્યદ્ યત્તસામાન્યાર્ચનમિતિ
ચતુર્મુખો વિશેષાર્ચને સમુખ્યસામયિકાઃ સમર્ચયેયુરિતિ સર્વેઽનુમન્યન્તે
તદેતન્મુખ્યસામયિકસ્ય મુખ્યસામયિકત્વં તેભ્ય ઇત્યુક્ત્વા વિરતો વિષ્ણુસ્તે
બ્રહ્માણં મુખ્યસામયિકં કૃત્વાર્ચયેયુર્વિષ્ણું તસ્માન્ન
કંચિદીશ્વરમમુખ્યસામયિકા વિશેષાર્ચનેનાર્ચયિષ્યન્તોઽર્ચયેયુઃ

આવાહનાસનપાદ્યાર્ઘ્યમ્લાનાલઙ્કારાદ્યૈરર્થપદુપચરણં
દક્ષોઽન્યશ્ચેન્મદ્યં મુદ્રા સ્તુતિકરણં હવિ સ્વીકરણં મૈથુનં રહસિ
શક્તિભિઃ સામયિકૈઃ સમૈઃ સમાભિર્વિશેષાર્ચનં પ્રવર્તને
પ્. ૬૭)
તૃપ્ત્યાનન્દે મનુવિમર્શનમગ્નેરગ્નીનામુત્સર્જનં પ્રદક્ષિણીકરણં
પુષ્પાઞ્જલિનિવેદનં સર્વસુકૃતંજનિવેદનં
ધ્યાનાનુસન્ધાનમપરાધક્ષમાપનં દાસોઽસ્મીતિ નિવેદનં
સ્વામીષ્ટસાક્ષાત્કારયાચનં સર્વૈઃ કાર્યં મણ્ડલાર્ચનં ચ વિસર્જનં ચ
મુખ્યસામયિકેન

યથા વા કામયીત તથા સામયિકૈર્બહુભિર્વિશેષાર્ચનં વિદધીત ચેદ્દક્ષોઽન્યો
મદ્યૈર્મૈથુનૈશ્ચ

મહતા પ્રયોગેણાર્ચનં કર્તુમિચ્છન્નામ્નાં સહસ્રેણાભિષિઞ્ચેદ્યથર્તું
શીતેન વારિણા કવોષ્ણેનોષ્ણેન

તતોઽન્યં યદિ વા મહાન્તં પ્રયોગમિચ્છેચ્ચેદ્દેવમભિષિચ્ય ગન્ધેનાલિપ્ય
તમેવં પુષ્પૈરર્ચનમક્ષતૈર્વેત્યેકે

તતોઽન્યં વા મહાન્તમીહેચ્ચેત્પુષ્પૈરભ્યર્ચ્યૈવં સ્તુવીત

તતોઽન્યં મહાન્તમિચ્છેચ્ચેદ્દેવમેવમભ્યર્ચ્ય સ્તુત્વા કાલાગ્નાવેવં
હુત્વાઽયુધાલઙ્કારશક્તિશક્ત્યાયુધાલઙ્કારશક્તિવાહનાલઙ્કારેશ્વરવાહ્
અનેશ્વરવાહનાલઙ્કારેભ્યો મૂલમન્ત્રેણ દિગગ્નૌ હુત્વા
શતમીશ્વરભક્તેભ્યો મૂલમન્ત્રેણાકાશાગ્નૌ દશ હુત્વા સમસ્ય પૃથગ્વા
જુહુયાત્ યદિ સમસ્ય જુહુયાદુત્તરયોગ્ન્યોરેકામેકાહુતિમિત્યેકે વા સ્રચિ તથા
ગૃહ્ણીયાદિત્યેકે

યદિ કામયીત પશુનાહં યજ ઇતિ ગણેશાય મૂષકમાલભેત સૂર્યાયાશ્વં
વિષ્ણવે શિખિનં શિવાય વૃષભં શક્તયે સિંહં વ્યાઘ્રં હિંસ્રં વા
ભૈરવાય સ્વાનં બ્રહ્મણે હંસં મનોહરં પક્ષિણં વા

એતેભ્યો ન સ્ત્ર્યાલભ્યત ઇતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તીત્યેકેઅબ્રહ્મવાદિનઃ
સ્ત્ર્યપીતિ

આકાશાગ્નેરુત્તરતો યૂષં નિવેશ્ય વિશેષાર્ચનેન હુત્વા મહતાલ્પેન વા
પ્રયોગેણ વૈષ્ણવં પશું પીતેન શૈવં શ્વેતેન સૌરં ગાણપં શાક્તં ચ
રક્તેન કાપાલં શ્વેતેન કૃષ્ણેન વા વારિણા પ્લાવયત્યમુકાયૈ દેવતાયૈ ત્વા
જુષ્ટમાપ્લાવયામીત્યાપ્લાવ્ય તથૈવ રશનયાઽમુકાયૈ દેવતાયૈ ત્વા જુષ્ટં
પ્રતિબધ્નામીતિ પ્રતિબધ્યાઽમુકાયૈ ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામીતિ તથૈવ તેન વારિણા
સંપ્રોક્ષ્ય તથૈવ તાભિરદ્ભિરમુકાયૈ દેવતાયૈ ત્વા જુષ્ટં પાયયામીતિ
પાયયિત્વા આકાશાગ્નેઃ પશ્ચાત્પાત્રાણ્યાસાદયન્તિ બહિર્ષિ દક્ષિણે ભાગે
દધિસર્પિષોઃ પાત્રં દુગ્ધપાત્રં સર્પિષઃ પાત્ર એતાન ચષકાન્
સંસ્થાપિતાન્સંપ્રોક્ષ્ય સંશોધ્ય ચોલ્મુકં પરિગૃહ્ય
તસ્માદગ્નેસ્ત્રિરમુકાયૈ દેવતાયૈ ત્વા જુષ્ટં પર્યગ્નિકરોમીતિ
પર્યગ્નિકૃત્વોલ્મુકં નિર્-ઋત્યાં તેભ્યો નિરસ્યતિ યે વાસ્ય વિઘ્નકર્તારો યે
યાસ્યોત્સિત્યૈ અનુધાવન્તિ પરિપીડયન્તિ પરમાર્થોપવિષ્ટાસ્તેભ્ય એવમુલ્મુકં
નિરસામીતિ નિરસતિ મુખ્યસામયિકઃ સોઽનુપદ્રવઃ સમ્પદ્યતે તસ્માદેવં
નિરસેદ્યદુલ્મુકં નિરસતિ તદ્ધિંયઃ સમ્પદ્યતે
તસ્માન્નિરસ્યોપસ્પૃશેત્તત્તદ્વર્ણેન તિલકં કુર્યાત્તસ્ય પશોર્માલેઽમુકાયૈ
દેવતાયૈ ત્વા જુષ્ટં સતિલકં કરોમીતિ મુખ્યઃ સામયિક ઉદીચીં
પદયન્નુદતિષ્ઠન્ જુહુયાદાદદ્યાચ્ચ સ્રુવેણ સ્રુચિ
પ્. ૬૮)
ગૃહ્ણાતિ પ્રથમાત્પાત્રાદમુકાયે સ્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામીતિ
હવિર્ગૃહીત્વાઽમુકાયૈ દેવતાયૈ અયં પશુઃ સ્નાપિતઃ સ્વાહેતિ સ્રુચા હુત્વા
તસ્માદેવ પાત્રાત્તથૈવ ગૃહીત્વાઽમુકાયૈ દેવતાયં અયં પશુર્બદ્ધઃ
સ્વાહેતિ હુત્વા દ્વિતીયાત્પાત્રાત્તથૈવ ગૃહીત્વાઽમુકાયૈ દેવતાયે અયં પશુઃ
પ્રોક્ષિતઃ સ્વાહેતિ હુત્વા તસ્માત્તથૈવ ગૃહીત્વાઽમુકાયૈ દેવતાયૈ અયં
પશુરાપ્યાયિતઃ સ્વાહેતિ હુત્વા તૃતીયાત્પાત્રાત્તથૈવ ગૃહીત્વાઽમુકાયૈ
દેવતાયૈ અયં પશુઃ પર્યગ્નિકૃતઃ સ્વાહેતિ હુત્વા તસ્માદેવ પાત્રાત્તથૈવ
ગૃહીત્વાઽમુકાયૈ દેવતાયે અય. પશુસ્તિલકિતઃ સ્વાહેતિ હુત્વા શેષાણિ હવીષિ એકઃ
સામયિકઃ સ્રુવેણ ત્રયઃ સામયિકાઃ પાત્રૈરન્વાલબ્ધ્વાન્યૈઃ
સામયિકૈર્મુખ્યસામયિકઃ સ્રુચા વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વિષ્ટકૃદ્ભ્યઃ
સ્વાહેતિ તં પશુમુત્તરત ઉત્સૃજન્તિ એ વા તં
પશુમુત્સૃજન્ત્યન્ત્યન્નજલદાનરૈભયદાનેસ્તે સર્વે વ્રજન્ત્યુત્તમાં ગતિં
સાહસ્રોઽપિ રાજા ઉત્સૃષ્ટેભ્યઃ પશુભ્યોઽન્નં જલં
પ્રયચ્છન્નભયમુત્તમાં ગતિં જગામ । યે વા પશુમુત્સૃજન્તિ ત આમનઃ
પાષ્માનં ધુન્વન્તિ યેઽપિ તત્સહાયાસ્તેઽપિ યે હવીષ્યશ્નન્તિ ત ઉત્તમાં ગતિં
ગમયન્ત્યાત્માનમેવં પશું પશૂન્વા સમસ્ય પૃથગ્વોસૃજેત્ શિષ્ટા
આહુતીઃ સર્વૈર્હુત્વા શેષં સમાપયીત

એવં પશુયાગં નાચરેદ્વિદ્વાન્પારાનન્દઃ

એકદૈવાચરેદિત્યેકે

સાત્ત્વિકો વૈ રાજા એવં પશુયાગૈરયજત્તાં દેવતાં આઽત્રવીન્માં
યષ્ટુમીહેજ્જડૈરેવ પદાર્થૈર્માજડૈઃ ચિત્સંવલિતેર્યજસ્વ યસ્માદ્વા ધ્યાતા
ચિદ્રૂપો ધ્યેયં ચિદ્રૂપં ધ્યાનં જડ એવં યજનં જડં યષ્ટા ચિદ્રૂપો
યજનીયા ચિદ્રૂપા એવં તપસ્તપસ્વી તપસ્તોપ્યા તસ્માદ્ય એનં ક્રમં
વ્યુત્ક્રમન્તિ તે પાપૈર્યુજ્યન્તે તસ્માન્નાજડૈર્માયજસ્વ તસ્માદેવ
બ્રહ્મવાદિનઃ પારાનન્દાઃ મહ્યં હિંસ્રં બલિં છિત્ત્વા રુધિરં જડં
પ્રયચ્છન્તિ તતોઽહં તુષ્યામિ તચ્છિરોલોમજેન ધૂમેનાહં હૃષ્યાનિ
તસ્માદેવં યજસ્વેત્યુક્તો રાજા બધ્યવધૈઃ પારાનન્દેઃ પારાનન્દો રાજા તાં
કાલીં યજન્જીવન્મુક્તિં જગામ તસ્માત્પારાનન્દો વિદ્વાનંતત્રાચરેત્

અથ વામી મહાયાગેન યષ્ટું કામયીત ચેત્ પાશુકવર્જં ગાયત્ર્યૈષ
ષડાહુતીસ્નુત્યા દેવતાયા જુહોતિ ઉન્મુકં નિરસ્ય પાત્રાણ્યાસાદયતિ પ્રથમં
પાત્રં શુક્રશોણિતાભ્યામાપૂર્ય દ્વિતીયમાસવૈસ્તૃતીયં મુદ્રયા સર્પિષા વા
તદુત્પત્તિં વક્ષ્યામઃ સુરૂપામરોગાં મઞ્જુલમાયિણી યૌવનોદ્ધતાં
સુગન્ધતૈલોન્મર્દનાભ્યાં કષોષ્ણેનોષ્ણેન સ્નાપયિત્વા વાઽબ્દૈવતેન સૃચેન
સંપ્રોક્ષ્ય વસા ઉઙારૈઃ શોભિતામાનીય તસ્યા ઉપસ્થેઽનન્તરગર્ભૌ
પ્રાદેશમાત્રૌ કુશૌ નામ્યગ્નૌ પાણિનાચ્છાદ્ય તદુપસ્થમષ્ટોત્તરશતં
જપેન્કામબીજં ચન્દ્રબીજ સ્વેષ્ટેશબીજં યદ્યસ્યા દેવતાયાઃ કામયીન બીજં
તત્તસ્યા નામ્નઃ પ્રથમાક્ષરમનુસ્વારેણ યુક્તં બીજં તસ્યાઃ સમ્પદ્યતે એષ
એકાક્ષરો મદ્ય એતદ્બીજં યસ્માદ્યદાક ઉનેન દેવતૈષાકલિતા ભવતિ
તસ્માદેવં બીજમુદ્દેજસ્વા તયા રહસિ સંગમ્ય શુક્રં યોનાવેવોત્તારયન્ તથા
મૈથુનં કુર્વીત યથા તસ્યાઃ શોણિતં પૂર્વમુત્તરેત્તતઃ શુક્રનુત્તાર્ય
યોનાવેવ સુસ્યસામયિકોઽન્યો યા કુર્વીત યો દૃઢઃ સ્યાત્તતો
મૈથુનકૃદ્ગૃહ્ણીષ્વ
પ્. ૬૯)
ગૃહ્ણીષ્વેતિ ત્રિર્બ્રૂયાદુક્તે તેન મુખ્યઃ સામયિકોઅણ્યો વા સ્રુવેણ
ગૃહીતુમુદ્યુક્તઃ સન્ગૃહ્ણામિગૃહ્ણામીતિ ત્રિર્બ્રૂયાદ્યદ્યન્યઃ સામયિકઃ
સ્યાન્મુખ્યઃ સામયિકો ગૃહાણેતિ ત્રિર્બ્રૂયાત્સ્રુવં નિધાય વર્હિષિ પુનસ્તેન
સ્રુવેણાજ્યં પાત્રે ગૃહીત્વા સ્રુવં નિધાય શુક્રં મધ્યમાઙ્ગુલ્યોત્તાર્ય
ચષકે તથૈવ શોણિતમુત્તરયેત્ । યદિ પુમાનદૃઢઃ સ્યાન્મૈથુનેન
શોણિતમુદ્ભેદિતુમસમર્થસ્તસ્મિન્નેવ યોનિમણ્ડલે રક્તચન્દનં નિક્ષિપ્ય
તદુત્તરયેદ્યદિ વા સા રજસા પ્લુતા સ્યાદ્વસ્ત્રેણ તદ્રજો ગૃહીત્વા ચષક
ઉત્તાર્યાભિધારયેત્ યદિ વસ્ત્રં તજ્જલેનાપ્લાવ્ય તદ્રક્તં જલં વા

એતયોરન્યતર ઔત્તરેયો વિધિઃ

અમુકાયૈ દેવતાયૈ સ્વાહેતિ પ્રથમાયુધમુહ્યૈવં દ્વિતીયં તૃતીયં
ચતુર્થં પઞ્ચમીં જુહોત્યમુકશક્તિમત્યૈ દેવતાયૈ સ્વાહેતિ
ષષ્ઠીમમુકવાહનાયૈ સ્વાહેતિ ષડાહુતયો ભવન્તિ શેષં પૂર્વવત્
યથાર્ચનં યુક્તં મન્યેત તથાયુક્તોઽર્ચયેત્સમ્યક્ભક્તઃ
સ્વોપકૢપ્તેન વિધિના યતો ભક્તિયોગઃ કારણં દેવતાહ્લાદાય તસ્માત્

આધ્યા વ્યાધ્યા વેપદસ્વસ્થો નિત્યનિર્વર્તનં ન નિર્વર્તયેત્

યથા યુક્તો યાવતીભિઃ શક્તિભિઃ કામયીત તાવદ્ભિઃ સામયિકૈઃ
સંભારૈશ્ચ પૂજાભિઃ પૂજયીત

સત્રેણ યષ્ટુમીહન્મહારાત્રે ઉપસ્યુદિતે વા સર્વૈઃ સ્વાનીતૈઃ સંભારૈરેકં
પ્રતીકં પ્રતીકં પૂજયન્તિ આવાહનં વિસર્જનં ચ તેષુ સાત્રિકેષુ પરસ્પરં
વૃતેષુ એકો મુખ્યઃ સામયિકો ભવતિ સ એવ કુરુતે સાત્રિકાઃ સર્વ પૃથક્
પૃથક્ અન્યત્સર્વં કુર્યુર્નેત્યેકે સાત્રિકાણાં યે ઉપસામયિકા ભવન્તિ
વિશેષાર્ચને યત્સામયિકાઃ કુર્વન્તિ તદત્ર સત્રે ઉપસામયિકા આચરન્તિ
નોપસામયિકૈર્વિહીનં સત્રં ભવતીત્યેકે સર્વાન્સર્વે વૃણન્તિ યા
યુષ્માકં ઉપાસ્યા સા મમોપાસ્યા યસ્યા યૂયં ઉપાસકાસ્તસ્યા
અહમુપાસકસ્તસ્માદહં યુષ્માન્સોપસામયિકાન્ સાત્રિકાનમૂન્વૃણ ઇતિ
મુખ્યસામયિકસ્તાન્વૃત્વા તે પઠન્તિ વૃતા યા તત્રોપાસ્યા સાઽસ્માકમુપાસ્યા
યસ્યાસ્ત્વમુપાસકસ્તસ્યા દેવતાયા વયમુપાસકાસ્તસ્માદ્વયં ત્વાં સાત્રિકં
સોપસામયિકં મુખ્યસામયિકં વૃણુમ ઇતિ મુખ્યસામયિકં તે વૃત્વા
મુખ્યસામયિકો વૃતઃ પઠતિ યસ્માદ્યૂયં સત્રં પ્રારભથ તસ્માદહં
મુખ્યઃ સામયિકઃ સોપસામયિકો યુષ્માકં મુખ્યસામયિકોઽહં માનુષઃ
એવં તે સાત્રિકા વૃતા જપન્તિ યસ્માત્ત્વં સત્રં પ્રારભસિ તસ્માદ્વયં તે
સાત્રિકાઃ સોપસામયિકા વયં તે માનુષા ઇતિ વૃત્વા પ્રારભન્તિ
યાવન્તીચ્છેયુર્વર્ષાણ્યયનાનિ યાવતો
ઋતૂન્માસાન્પક્ષાન્દિવસાન્પ્રાતરાદિકાલાંસ્તાપસુ પૂજાભિર્વિદધ્યાત્તત્સત્રં
યદેકોઽર્ચક આવાહયતિ વિસર્જયતિ ચાન્યે સમર્ચકા ભવન્તિ યથાદિઙ્મુખા યે
સામયિકા ઉપસામયિકાર્ચનસત્રિણો મુરયસામયિકશ્ચ સત્રી ન તે
સાંસ્કારિકમૈશ્વરં યા નિત્યનિવર્તનં કુર્યુર્ન મુત્રમુત્સૃજેયુર્ન પુરીષં
ન નિદ્રાં કુર્યુર્ન નિધુનીભૂતાસ્ત્રિભિરભિભવેર્યુર્ન ભક્ષં ભક્ષયેયુર્ન
પાનીયં પિબેયુરેતાન્યન્યતમમર્ચને સગ્ની કૃત્વા ક્ષમાપનાય
પ્. ૭૦)
દેવતાયાઃ પાદૌ હસ્તૌ મુખં પ્રક્ષાલ્ય દ્વિરાચમ્ય
દેવતામૂર્ધન્યષ્ટાવઞ્જલીન્પુષ્પાણાં વિકિરેદપ્યેકસ્ય પુષ્પસ્ય વા
હસ્તાભ્યા પાયુભ્યાં નેત્રાભ્યા યઞ્ચ કિલ્બિષં અક્ષૈશ્ચ મનસા ક્ષુધા
તૃષ્ણયા નિદ્રયા જિહ્વયા દન્તિઅસ્તાત્સર્વં નિદામિ
પુષ્પવિકિરણૈસ્તસ્માત્તત્સર્વં ક્ષમસ્વ ક્ષમસ્વ નમોનમ
ઇત્યેતત્પ્રાયશ્ચિત્તં । પ્રારબ્ધે સત્રે ન પ્રવિશન્ત્યન્યે ઇન્દ્રિયવિકલાઃ
કુરૂપાશ્ચાયુવાનશ્ચ ભક્તિમન્તઃ પ્રવિશન્ત્યેકે સત્રાન્તર્ગતા ન
નિર્ગચ્છનિત્ ઋતે આધિવ્યાધિભ્યામસ્વાસ્થ્યાદાસમાપ્તેઃ સત્રસ્યા
કાશાગ્નૌ એતામાહુતિં હુત્વા સત્રં મે સમાપ્તમભૂત્સમાપ્તઃ કામો મે
સમાપ્તિકર્ત્રે નમોનમઃ સર્વં સ્વિષ્ટં સુહુતં સુયષ્ટં કરોતુ મધ્યે ય
વિઘ્નાસ્તે યે તેભ્યો નિર્ગચ્છન્તુ દૂરં સ્વિષ્ટકૃતેગ્નયે સ્વાહેતિ સત્રી
સત્રાન્નિર્ગચ્છેત્તસ્મિન્ ગતે સત્રિણો જુહ્વતિ દશાન્વારભ્દા અન્યૈઃ । મુખ્યઃ
સામયિકો વા સ્વિષ્ટં હ્યેકેન ન્યૂન બહુભિર્વા તત્સ્વિષ્ટં ભવતુ સ્વાહેતિ
હવિર્માત્રાશના વામિનશ્ચ ચેચ્છક્તિમૈથુનાનન્દા જિતેન્દ્રિયા
મુણ્ડનાકારિણોઽસ્નાના ઈશ્વરપરા મન્ત્રજપપરા અર્થવદીશ્વરોપચારપરા
નિરાશિયો નિરભિવાદના નિરાલિઙ્ગના ભગવચ્ચિહ્નચિહ્નિતા
દેવતોચ્છિષ્ટામૃતપરા ભવેયુર્યા દેવતાં યષ્ટુમિચ્છેયુસ્તદ્વય
સંવત્સરસંખ્યાતૈઃ સામયિકૈઃ શક્તિભિશ્ચ તતોઽધિકૈરધિકાભિશ્ચ
પ્રારભ્યતે સત્ર ન ન્યૂનૈર્ન્યૂનાભિર્ન ન્યૂનાભિરિત્યેકે અધિકાભિશ્ચ
સુરાનન્દઃ સત્રં પ્રારભ્ય દેવતા
વિસર્જયેદાસત્રસમાપ્તેરિત્યેતત્સાત્રોવિધિરેતત્સાત્રા પરાત્મન ઈશ્વરાત્માનો
ભવન્તીશ્વરાત્મનામૈશ્વરા જીવાત્માનો બ્રહ્મવાદિનો ભવન્તિ સાત્રિકાઃ

યદિ સત્રેઽપક્ષીયેત મુખ્યઃ સામયિક સામયકાન્યતમ
પૂર્વવન્મુખ્યસામયિકત્વેન વરણં યદુદકકુમ્ભં નિનયિત્વા
માર્જયન્ત્યાત્માનમેષોઽત્રમૃથઃ

સમાપ્તે સત્રે યાવન્તઃ સાત્રિકા નિષેધાસ્તેઽપ્રતિષિદ્ધા ભવન્તિ

અથોત્સવવિધિં વક્ષ્યામઃ

ઔત્સવેન વિધિના દેવતા સમર્ચયન્સકલપ્યાગારાણિ ચિત્રિતાનિ રઞ્જિતાનિ કારયેત્

ગજાશ્વવેશ્યાભિરલઙ્કૃતાભિઃ સ્થિતાભિરાગારદ્વારાણ્યલઙ્કૃતાનિ
કારયેત્ । દુન્દુભ્યાદિવાદ્યૈઃ સ્તુતિગોષમુખૈઃ સુગાયકૈઃ નગ્નેઃ
શિષ્ટોદિતકાર્યકરૈ શૂદ્રૈશ્ચ દ્વિતીયકક્ષાયા સ્વલઙ્કૃતૈઃ
શસ્ત્રોદ્યતબાહુદણ્ડૈઃ ક્ષત્રૈઃ સ્વલઙ્કૃતૈઃ
સ્વલઙ્કૃતાભિર્વેશ્યાભિર્યૌવનોદ્ધતાભિર્યજમાનો બ્રાહ્મણૈઃ
કૃતસ્વસ્ત્યયનઃ કૃતમુણ્ડનઃ કૃતાભ્યઙ્ગસ્નાનઃ સ્વલઙ્કૃતો
બ્રાહ્મણ સ્નાતમકૃતવિવાહં ત્યક્તબ્રહ્મચર્યં ઉત્સવાર્થે ઋત્વિજં
વૃણુતે ઉત્સત્રાર્હ્ત ઋત્વિજ ત્વા વૃણ ઇતિ । સ વૃતો જપેદીશ્વરાત્મંસ્તવ
દાસોઽહમિતિ નવાક્ષર મહામનું નવ વા એતે અર્ણવાસ્તસ્માદેષ નવાર્ણવો
યદીહેદ્યં દેવમર્ચામસ્તન્મનુમિતિ એતં જાનીયાદ્વા । ઈશ્વરસ્ય
પ્રથમિકવચનં સંબુધ્ય તં ચતુરક્ષરં નામોહેચ્છેયં
પૂર્વવત્તન્નવાર્ણવઃ સમ્પદ્યતે । એષ ચતુષ્પાદો
મન્ત્રશ્ચતુષ્પાદ્ધર્મસ્તસ્માદ્ય એનં વાચોચ્ચરતિ
પ્. ૭૧)
સ ચતુષ્પાદં ધર્મમેયાત્મનિ ધત્તે । યદધ્યયનં યજનં દાનં
દણ્ડશ્ચૈતે ચત્વારો ધર્મસ્ય પાદા યચ્ચત્વારિ વા એતસ્ય પદાનિ તચ્ચત્વાર એવ
વર્ગાઃ ચત્વારો વા એતે યોગાસ્તસ્માદ્ય એનં વાચોચ્ચરતિ સ ચતુરો વર્ગાન્
યોગાનેવૈવાત્મન્ધત્તે । એષ વૈ સર્વસમ્પાદકો મન્ત્રસ્તસ્માદેષ
ચતુષ્ફલોઽયં ચાણ્ડાલેષ્વપ્યુપદેશ્યશ્ચાણ્ડાલાચાપિ પરિગ્રાહ્યો નાસ્ય
મન્ત્રસ્ય દાનાદાનાભ્યાં ગુરુશિષ્યાવુભૌ સમ્પદ્યેતે
તસ્માન્મહાફલોઽયમબન્ધનો મન્ત્રઃ યદસ્ય ગ્રહણેચ્છા સાઽસ્ય દીક્ષા
યજ્જપો મૌનેન સા અહિંસા યસ્ય શિક્ષા શુચિના વાઽશુચિના યત્ર કુત્રચિત્તત્તપો
ભવતિ સ વૃતો જપ્ત્વૈનં ભવતિ । યજમાનો નાપિતં શિષ્યાન્મુણ્ડયૈનમિતિ ।
યદ્યસ્ય માર્દવેન લોમાનિ યુક્તાનિ સ્યુરસ્ય ચેદ્ભુયુગં પક્ષ્મરોમાણિ
શિખાં વર્જયન્સર્વગાત્રાણિ મુણ્ડયેલ્લોમાનિ પૂર્વં શ્મ્શ્રૂણિ
પશ્ચાત્કેશાન્નખાનિ તતો મુણ્ડ એવં યજમાનવત્ સ્નાનાદિ
સર્વદેવતાયાસ્તદિષ્ટાયા વિશેષાર્ચનમારભેત । યજમાનો
જિવાનર્થવત્પરિચરેદ્વસ્ત્રજલગન્ધપુષ્પમાલાભિર્યથાસમ્ભવં
માનસત્કારૈર્યથાયોગ્યં વિશેષતો બ્રાહ્મણાન્સુવાસિનીઃ કુમારિકાશ્ચ યામે
યામે વિશેષાર્ચનં કારયેત્ વા સાયં પ્રાતર્વા
પ્રાતર્મધ્યાહ્નસાયંનિશીથેષુ

વામી સર્વમુક્તવત્ત્રિભિર્મન્ત્રૈરર્ચયેદિત્યેવ વિશેષઃ

સર્વેઽધિકૃતા યતોઽતો દીક્ષિતા ભગવદુચ્છિષ્ટં વામિનઃ ક્રમેણ
વ્યુત્ક્રમેણ વા યથેચ્છં પિબન્તિ ભુઞ્જન્તિ વિહરન્તિ સ્ત્રીભિરન્યોન્યં ચ

વામાનાં ચ ગ્રહણમન્ત્રાઃ

ઇદં પવિત્રમમૃતં ગૃહ્ણામિ ભવભેષજમ્ ।
પશુપાશસમુચ્છેદં કારણં ભૈરવોદિતમિત્યાદ્યસ્ય

ઈશોચ્છિષ્ટામિમાં મુદ્રા હાર્દસન્તાપનાશિનીમ્ ।
ગૃહ્ણામિ હર્ષજનનીં ભોજ્યસમ્ભારસમ્ભૃતામિતિ દ્વિતીયસ્ય

ગૃહ્ણામિ પ્રમદાં દિવ્યાં પ્રમત્તાં યૌવનાન્વિતામ્ ।
સર્વદાનન્દહૃદયાં મત્સાધનવિધાયિનીમિતિ
કામપત્ન્યર્થપત્ન્યન્યતરામ્

ગૃહીત્વા માનસકૃત્પુસ્પાઞ્જલીન્પ્રક્ષિપન્તિ પ્રક્ષેપયન્તિ વા દેવતાપ્રતીકે

પ્રત્યર્ચનમાવાહનવિસર્જને સ્યાતાં । નેત્યેકે સત્રવત્

ઉત્સવાન્તે ઋત્વિજં દક્ષિણાભિસ્તોષયેત્

અથ બલિદાનવિધિં વક્ષ્યામઃ

દ્વિવિધં બલિદાનમ્

છેદનમુત્સર્ગઃ

છેદનં રાજ્ઞા સમર્થેન વા

શસ્ત્રેણ વઘ્યા ઘાતનીયાસ્ત્વપરાધિનઃ

પ્. ૭૨)
ત્રયો વા એતે લોકાસ્તેષુ તિસ્રો વા યોનયસ્તેષૂત્તરોત્તરો જ્યાયાન્તાસૂત્તરોત્તરા જ્યાયસી
તસ્માદેષ માનુષો વધ્યો દેવતાયિ અપકરોતિ । યો માનુષો યથા પશવ
અપકરોતીત્યેતે વધ્યાસ્તસ્માદ્બલૌ વધ્યાઃ

યસ્માદ્વા દણ્ડો ધર્મપાદસ્તસ્માદેતેન પ્રચરન્તિ બ્રહ્મવાદિનઃ સ્વર્ગસ્ય
લોકસ્ય જિત્યૈ

યે વા તપસૈવ નિગૃહ્ણનિત્ દણ્ડેન દણ્ડયન્તઃ પ્રાણિનસ્ત આનન્ત્યમશ્નુવન્તિ
તાપસા ઇત્યેકે

હિંસા દ્વિવિધા

ઉદ્યોગહિંસા પ્રાસઙ્ગિકી હિંસા ચ

પ્રાણિના વિયોગાય દેહેન કર્મ કુરુતે યત્સાદ્યા

તદિતરા દ્વિતીયા

યથા વા યદગ્નૌ પ્રક્ષિપતિ કાષ્ઠાદિકં તદન્તર્ગતા જીવા હિંસિતા ભવન્તિ ।
યદયં નેચ્છતિ પ્રાણૈર્વિયોક્તું તાં ન તત્પ્રાણૈર્વિયોક્તું તાન્કર્માચરતિ ।
કર્માચરન્નેવ તે પ્રાણૈર્વિયુક્તા ભવન્તિ । તસ્માદેષા પ્રાસઙ્ગિકી । તિષ્ઠતા
વ્રજતાસીનેન શયાનેન દ્વિતીયયા હિંસયા પાપં નાપ્નોતિ નાભ્યુદયં ચેતિ
પરાનન્દઃ

તદિતરાયા દેવતાયા બલિદાનાદન્યત્ર ચ હિંસન્પાપમાપ્નોતિ

બલિં પ્રયચ્છન્હિંસ્રાન્ શસ્ત્રેણ હિંસન્નાનન્ત્યમશ્નુત ઇતિ સુરાનન્દઃ

અથ બલિદાનવિધિં વક્ષ્યામઃ

સ્નાતોઽલઙ્કૃતો દેવતામભ્યર્ચ દેવતાપુરતઃ પુરુષમિતા ભૂમિમપહાય
યથોદ્દેશં વા તત્ર ગર્તં ખનિત્વા તૈજસં તદિતરં વા સ્તમ્ભં સ
યાવાન્ભૂમ્યૂર્ધ્વ સ્યાત્તાપન્તમેવ લોષ્ટૈઃ કાષ્ઠૈરશ્મભિઃ
પઙ્કિલાભિર્મૃદ્ભિશ્ચ તં સંપૂરયેદ્યથા સ સ્તમ્ભશ્ચાલિતો ન સ્યાદન્યત્ર
ઉત્ખનનાત્

શાણીયં રજ્જું દૃઢામાનીય તયા બલિંસ્તમ્ભં સંબધ્ય
ગન્ધાક્ષતપુષ્પૈશ્ચતુર્ષુ સ્થાનેષુ સ્તમ્ભમનેન હિંસ્રસ્ય
પશોર્દેવસાલોક્યાયૈ ગત્યૈ ત્વામલંકુર્વં અયમમૃતસ્ય મૃત્યોર્ભયં
પલાયતે ત્વમેનં સુસ્થિરં કૃધિ અમૃતેન યશસા દીપ્ત્યા
નિયોજયેયમવિહ્વલં કુર્વિતિ સ્તમ્ભમલઙ્કૃત્ય પ્રણયિતં સુકૃતસ્ય
પન્થાનમારોહયૈનમિતિ રજ્જું ગન્ધાક્ષતપુષ્પૈરલઙ્કૃત્ય તયા પુરુષં
કણ્ઠે બધ્વા પ્લાવિતં સર્વમુત્સૃજ્ય પશુહોમવદ્ધોમોઽત્ર વિશિષ્ટં
પ્રાણવિયોગાનન્તરં ઘાતહોમોઽત્ર કૃતાકૃતો હોમઃ સ રાજા પ્રાણૈર્દણ્ડ્યાન્
વિયોજયન્નમૃતમશ્નુતે દ્વિપાદાશ્ચ ચતુષ્પાદાશ્ચ પશવઃ પશું
પુરુષમર્ચનાવિશિષ્ટેન ગન્ધેન યદેનં લિપતિ શિરસિ ગ્રીવાયાં
ખડ્ગપ્રહારણીયે કણ્ઠકૂપે હૃદિ યાદ્ધોસ્તદેનં વહિસ્તઃ શુચિમેવ કુરુતે
પુરુષં નગ્નમાર્દ્રવાસસં શુષ્કવાસસં વા પ્રાણૈર્વિયોજયેત્ખડ્ગેન
યસ્માદયં યોનેર્નગઃ પતિતસ્તસ્માદેન નગ્નં છેદયેદિતિ સુરાનન્દો
યસ્માદયં રુધિરેણાદ્રોં નિર્ગચ્છતિ તસ્માદેનં ક્લિન્નં
છેદયેદિત્યુન્માદાનન્દઃ ।
પ્. ૭૩)
શુષ્કવાસા જ્ઞાનમૃચ્છતિ તસ્માદેન શુષ્કવાસસ છેદયેદિતિ
જ્ઞાનાનન્દોઽન્ય પશુર્નગ્નશ્છેદ્યો ન સ્ત્રીજાતીયો બલિચ્છેદ કુત્રચિત્તસ્યા
શાસ્ત્રિર્ન શારીરિકીતિ કેચિત્ । સ્ત્રીજાતીયો બલિચ્છેદોઽસ્ત્યેવેત્યમૃતાનન્દો ગર્ભિણ્યા
અપિ દુષ્ટાયા ગર્ભિણ્યાં વિશેષં વક્ષ્યામસ્તા છિત્ત્વા ઉદર પ્રાસ્ફોટ્ય
ખડ્ગેન સ્વધિતિના વા ગર્ભશ્તાન જ્ઞાત્વા ગર્ભ નિષ્કાસ્ય સ યદિ ગર્ભો જીવેત્ત
જીવયેદ્યદિ શિરો ગ્રીવયા યુક્ત સ્યાત્ત ગ્રીવાયા છિત્ત્વા સર્વં સમાન્ યદિ સ ન
તથા સ્યાચ્છરાવે ત નિધાય ગોમયેનોપલિપ્ય
ગન્ધાક્ષતપુષ્પૈર્વિકિરેદ્દૂર્વાભિશ્ચેષુમાત્રાપર દીર્ઘવિતસ્ત્યાયતમધિક વા
યાગીય કાષ્ઠ પાસુભિર્ભૂમ્યા પ્રપૂરયેદ્ગમયિતુ સ્વર્ગાય
લોકાયૈનમુદ્ગમયિતુ ખડ્ગધારા વાહયિતુ પૂરયામીતિ પૂરયેત્ સ્તમ્ભસ્ય
પશ્ચાતૂષ્ણી તમલઙ્કૃત્ય અન્યયા રજ્જ્વા ગ્રીવાતેન યજ્ઞકાષ્ઠેન સંબધ્ય
બન્ધયેદ્યથા સ ખડ્ગપહારોઽન્યત્ર મા ભૂયાદેવ બધ્વા તા
ગ્રીવામભિમૃશત્યધોલોકાન્નિર્વર્તયિતુ સ્વર્ગાય લોકાય ગમયિતુ
યામ્યાત્પાશાદ્વિમોચયિતુ કૃચ્છ્રાદુન્મોક્તુમભિમૃશામિ ધર્મિણેતિ
વરુણસ્ય પાશોઽસીતિ રજ્જુ ચાભિમૃશ્ય પ્રથમો બલિર્દ્વિતીય સ્તમ્ભસ્તૃતીયા
રજ્જુશ્ચતુર્થં યાગીયકાષ્ઠ પઞ્ચમી બન્ધનરજ્જુ ષષ્ઠ ખડ્ગ સપ્તમ
રક્તપાત્રમષ્ટમોઽગ્નિર્હ્રદો ભૂમિર્વા નવમોઽહ ઇતિ યદ્યન્યશ્છેદક
સ્યાન્નયમોઽયમિતિ બ્રાહ્મણક્ષત્રશૂદ્રાન્યતમ આપ્તો નાન્યશ્છેત્તા ભવતિ
દશમીય દેવતેતિ જપિત્વા ઉદઙ્મુખ પ્રાઙ્મુખ પ્રથમ ષષ્ઠેન સંયોજ્ય
પુષ્પ મૂર્ધ્નિ ન્યસ્ય ચિરેણ કાલેન યદ્ગન્તા યદપ્રાપ્યમયોગિભિ યદ્ગચ્છન્તિ
સુકૃતિનસ્તચ્છિન્નો ગચ્છ સત્વરમિતિ કરણાન્યદ્ભિ સંપ્રોક્ષ્યાગ્નેયો
ધર્મપાલશ્છેદયોગ્યશ્ચેસ એવાન્યથાન્યો લૌહ આનેયશ્છેદયોગ્ય

તિરશ્ચીનાભિ કનિષ્ઠિકાનામિકામાયમાતર્જનીભિર્ગણિતો દીર્ઘ શતાઙ્ગુલ
આયતો દશાઙ્ગુલૈરેવ ધર્મપાલલક્ષણલક્ષિત એષ કાલખડ્ગસંજ્ઞો
નાસ્માદધિક ઇષ્યતે

૧૪૦૦ ॥
તદર્ધાયતસ્તદ્વદ્દીર્ઘો દિક્ખડ્ગઃ

ત્રિંશદઙ્ગુલદીર્ઘ પઞ્ચવિંશત્યઙ્ગુલદીર્ઘશ્ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલદીર્ઘો
વા ત્ર્યઙ્ગુલાયતોઽયર્ધોઙ્ગુલમિતસ્તન્નિચૈર્વા આકાશખડ્ગોઽયં
ચન્દ્રહાસશ્ચ

દ્વન્દ્વત્વાવધિરિચ્છા યજમાનસ્ય કારોર્વા

ત્સરુત એકૈક દશકમઙ્ગુલીનાં લમ્બત્વે ન્યૂનમુદ્દિશ્ય વિજયોઽસિઃ
ખડ્ગસ્તીક્ષ્ણધરો દુરાસદઃ શ્રીગર્ભો વિશસનો ધર્મપાલ ઇત્યેતે
ક્રમશો વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ

મનોહરાયતો મનોહરદીર્ઘો મનોહરાકૃતિર્યયા સંજ્ઞયાભિયુક્તસ્તયા
સંજ્ઞયા વ્યાખ્યાતો ભવતીત્યેકે

અહ્નિ વા કાર્યં બલિદાન છિન્દિ છિન્દિ બલિં સ્વાહા સ્વર્ગાય લોકાયાસ્ય
પ્રાણાનુત્ક્રામયૈન દુઃખિત મા કૃઘીતિ ખડ્ગમગ્નૌ નિષ્ટપ્યૈવ
ત્રિરુત્તરિઅસ્ત્રિભિરન્તરિત રક્ષોઽન્તરિતા અરાતય
પ્. ૭૪)
તય ઇતિ નિષ્ટપ્તંરક્ષો નિષ્ટપ્તા અરાતય ઇતિ વાયવ્યેનાગ્નેયેન ચ તેજસા ત્વાં
સમનજ્મીતિ નિનીય તૈરષ્ટભિર્ધર્માન્તૈર્નામભિઃ ખડ્ગેઽષ્ટસુ સ્થાનેષુ
ગન્ધાક્ષતપુષ્પાણિ નિક્ષિપન્તિ ઉભયત ઇત્યેકે દ્વિદલો દ્વિધાધારશ્ચેચ્ચતુસ્ત
ઇત્યેકે ।
અસિર્વિશસનઃ ખડ્ગસ્તીક્ષ્ણધારો દુરાસદઃ ।
શ્રીગર્ભો વિજયશ્ચૈવ ધર્મપાલસ્તથૈવ ચેતિ ॥
એષો વૈ કાલસ્ય પ્રતીકં યત્ખડ્ગસ્તસ્માદેતસ્મિન્નર્ચિતેઽર્ચિતો ભવતિ ચિદ્ભિન્નો
જઢો જડભિન્નશ્ચૈતન્યં સર્વેષાં જડાનામધિષ્ઠાત્ર્યો દેવતા ભવન્તિ
દેવતા વૈ જીવાસ્તૈસ્તૈર્યોગૈસ્તત્તદધીશ્વરત્વં પ્રાપ્નુયન્તિ યથા વાઽપાં
વરુણઃ । તત્ખડ્ગં તત્સરૌ ધૃત્વા અસ્ય સ્વર્ગાય લોકાય છિનદ્મિ એનં
ગ્રીવાયામસ્ય દેહં પ્રાણૈર્વિયોજયામિ તીક્ષ્ણધારેણ હું ફટ્ સ્વાહેતિ
સકૃદ્વાતેન હસ્તાભ્યાં હસ્તેન વા ઘતકશ્છિત્ત્વા પાત્રે રુધિરમાનયેત્
મુણ્ડં ચ તસ્મિન્ રક્તચન્દનં કાશ્મીરં વોદકં કર્પૂરં દુગ્ધં દધિ
વા પુષ્પં ચ નિક્ષિપ્ય હસ્તાભ્યામાચ્છાદ્ય ઓં ઐં હ્રીં ક્લીં ચામુણ્ડાયૈ
વિચ્ચે ઇત્યભિમન્ત્ર્ય દેવતાગ્રે નિધાય કાલીગાયત્ર્યા તત્તદ્ગાયત્ર્યા વા
સંપૃશ્ય સંભુઙ્ક્ષ્વેતિ વા સમર્પયેત્સમર્પણં જલોત્સર્ગો દીપં મુણ્ડે
પ્રજ્વાલયેત્કર્પૂરં વા ચતુષ્પાદસ્ય લોમ્ના ધૂમપ્રિયા ભવન્તિ તસ્માત્તેભ્યો
ધૂમં નિર્ગમયેત્ પ્રગ્વાલ્યૈનં તસ્મિન્શાન્ત્યૈ જ્યોતિષિ આકાશાગ્નૌ રુધિરં
મુણ્ડં ચ વન્યભાગેભ્યો રુધિરમુણ્ડાદિદેવતોચ્છિષ્ટભાગેભ્યો ય
ઈશ્વરાર્થ દીક્ષિતા જીવાત્માનસ્તેભ્યો યદર્થ દીક્ષિતા ઈશ્વરાસ્તેભ્યઃ સ્વાહેતિ
હુત્વા રુધિરતિલકી સ્યાત્ યો વૈ એતત્ રુધિરતિલકી સ્યાત્સ દેવતામેવ વશીકુરુતે વા
સ્વેષ્ટં તસ્માત્તત્તિલકી સ્યાત્ તચ્છરીરં ગર્તે નિધાય પાંસુભિઃ
સંપૂર્યાજ્ઞાતામિવ ભૂમિં કુર્યાદ્યસ્તસ્યાં મનું જપતિ સ સિદ્ધમનુઃ
સમ્પદ્યતે યા તચ્છરીરં ગ્રામાદુત્તરતસ્ત્યજેદ્વા સાયં શ્મશાનભૈરવાય
સ્વાહેતિ એકામાજ્યાહુતિં હુત્યા એકશ્ચેદગ્નિઃ અગ્નિત્રયં ચેદેતામેવ ધિષ્વગ્નિષુ
હોમશેષં સમાપ્ય ચ કાષ્ઠૈઃ પુરુષકબન્ધં ચેત્પુરુષ્સચિતાં
પશોશ્ચેત્પશુચિતાં કૃત્વાઽગ્નિનાઽગ્નિભિર્વા દગ્ધ્વા તદ્ધૂમતો ધૂમેન
દેવતાદર્શનીયઃ સમ્પદ્યતે સડ્વૈ ધૂમેન સ્વર્ગં લોકમેતિ
દેદીપ્યમાનસ્યાભેરાઉષ્ણત્વં પ્રદેશે જપન્મનુઃ સિદ્ધઃ સમ્પદ્યતે
સોઽગ્નિર્પદોપશામ્યેત્તદ્વદગ્નિં પુનઃ પ્રણીય દહેદેવમાવૃતૌ
યાવત્તદ્ગમ્ય સ્યાત્તાવત્પૂજાવિરામો ન વિસર્જનં નિયમાશ્ચૈતે ભવન્તિ
યજમાનસ્ય સ્વલ્પાશનં સ્ત્રીસઙ્ગવર્જનં મૂત્રપુરીષોસર્ગયોઃ સ્નાનં
નિદ્રાયામાચમનં અશુચિરપર્શને સ્નાનં એતે નિયમાઃ સાત્રિકાયામપિ
ભવન્તિ યદ્યેતેન વિધિના પ્રોતં સત્રં સ્યાયસ્માદ્વા સત્રે યજમાનાઃ સર્વે
ઋષિજ ઇત્યસ્મિમાનાવશેષે ભસ્મનિ શીતલેઽસ્થીન્યાદાય પુનઃ શ્વેતાહગ્નિં
પ્રણીય તાન્યસ્મીનિ દુગ્ધેન * **?પટાભ્યાં દશા યા
સંપિષ્ટ્વા પિણ્ડં કૃત્વા મધુના *? ન્ય ગોધૂમપિષ્ટેન વા
માષપિણ્ડેન યા સંનિ *? પિણ્ડં વયેણાવેષ્ટ્ય તેનાગ્નિના દગ્ધ્વા
યદ્યસ્પીન્યપ્રશિષ્ટાનિ સ્યુઃ પુનરેવં ભસ્મનાપ્રાયશેષે શીતલે ભસ્મનિ
શ્મશાનકાનિકોપાસકો ભસ્મ સપટ્સુ સ્થાનેષુ ધારયેદ્વિજિગાં * *
? યે સ્યુસ્તેઽપિ ધારયેયુઃ સુમણ્ડલાં દેવતામભ્યર્ચ્ય વિસર્જયેદેષ
બલિદાનવિધિર્વા
પ્. ૭૫)
તચ્ચર્મણો યોગેન ભોગં કુર્વીતેત્યાકાશભૈરવો યથાકથઞ્ચિત્ખડ્ગેન
યદ્ધિંસ્રાન્હિનસ્તિ સ્વાપરાધકાન્વા તત્કાલિકેયો બલિઃ સમ્પદ્યત
ઇત્યુન્મત્તભૈરવો વા યથાકથંચિત્ખડ્ગેન દેવતાપુરતશ્છેદયેદ્બલિં એષ
બલિદાનવિધિઃ

અથ દેવતાપ્રતિષ્ઠાં વક્ષ્યામઃ

અશ્મભિઃ સુધયા ચ દેવતાલયં સમ્પાદ્ય દેવતાપ્રતીકં અશ્મમયં
તૈજસં વા બ્રાહ્મણેભ્યઃ સ્વસ્તિ વાચયિત્વા વાસ્તુદેવતાભ્યશ્ચ હુત્વા દાક્ષિણો
દુગ્ધેન પ્રતીકં યદવયવકરણે લૌહૈષ્ટઙ્કેશ્ચ શિલ્પિભિઃ કૃતા
તસ્માદેતસ્માન્ન્ર્હરામિ દોષં દુગ્ધેન શીતેનાપ્યાયયામિ શુચિં ચ તેજસા
સમઞ્જયામીતિ પ્રક્ષાલયેદ્દેવમાભરણાયુધવાહનશક્તિપ્રતીકાનિ
તસ્યાશ્ચૈતાનિ વામી ચેદાદ્યેન શોધિતેનાદ્યેન દુગ્ધોત્તરત
ઊહેદિત્યુન્મત્તભૈરવો દુગ્ધસ્થાન ઇત્યાકાશભૈરવઃ સ્થિતાન્યાસીનાનિ
વાહનાસીનાનિ વા પ્રતિષ્ઠાપયેત્પ્રતિષ્ઠિતાયાં દેવતાદક્ષિણતોઽવ્યવહિતં
વાહનં વા મુખ દેવતાયાઃ શક્તિર્દેવતાવામતો દક્ષમુખી તસ્યા વામતો
વાહનં દેવતાવાહનમુખમેવ ભવતિ સ્થિરા પ્રતિષ્ઠા યદિ કામયીન સ્થિરા
ચિરાય પ્રતિમાં પ્રતિષ્ઠાપયામિ ન્યસામીતિ વા સુધયા વાન્યેન પ્રકારેણ
ન્યસેદ્યથા ન ચલિતા સ્યાત્સાવયંયાનિ મનોહરાણિ તત્તદ્ધ્યાનલક્ષ્માણિ
સ્થિરપ્રતિષ્ઠાપ્યાનિ ભવન્તિ નો ઇતરાણિ પ્રતીકાનિ ભવન્તિ ચરપ્રતિષ્ઠાપ્યેવં
વિશેષસ્તુ ચરા ચિરાય પ્રતિષ્ઠાપયામિ ન્યસામીતિ વાસને ન્યસ્યૈષા ચરા ભવતિ
વિશેષાર્ચનેનાર્ચયિત્વાગ્નીનગ્નિં વા પ્રણીય હુત્વા પૃથ્વીભ્યઃ સ્વાહા અદ્ભ્ય
સ્વાહા તેજોભ્યઃ સ્વાહા વાયુભ્યઃ સ્વાહા દિગ્ભ્યઃ સ્વાહા કાલેભ્યઃ સ્વાહા
આકાશેભ્યઃ સ્વાહા સ્થિરાયૈ પ્રતિષ્ઠાયૈ સ્વાહેતિ સ્થિરાયાં ચરાયૈ પ્રતિષ્ઠાયે
સ્વાહેતિ ચરાયા યાવન્તિ પ્રતીકાનિ ભવન્તિ પૃથક્ પૃથક્ તાવન્તઃ
પ્રતિષ્ઠાહોમા ભવન્તિ હોમશેષં સમાપ્ય પારાનન્દોઽર્ચનાન્તે દેવતા
સમણ્ડલાં વિસર્જયેત્પ્રતીકાનિ દ્વિવિધાનિ ભવન્તિ પ્રતિષ્ઠયા
પ્રતિષ્ઠાપિતાનિ વિસર્જિતદેવતાકાન્યપિ પૂજ્યાનિ વન્દ્યાનિ સન્તિષ્ઠન્ત્યેષ તાનિ
કિમુતાવાહિતદેવતાકાનિ સમ્પૂજ્યાનિ વન્દ્યાનિ ભવન્તીતિ શાલિગ્રામશિલાદિષુ ન
પ્રતિષ્ઠા વ્યક્તાવયયા કૃતા ચેદ્યથાધ્યાનં શાલિગ્રામશિલા તસ્યાઃ
પ્રતિષ્ઠેત્યેકે પ્રતિષ્ઠાપિતધર્મા ભવન્તિ શાલિગ્રામશિલાદિષુ પાર્થિવ્યાદિષુ
કૃતાસુ પ્રતિમાસુ અપ્રતિષ્ઠાપિતાસુ આવાહિતા દેવતા ચેતાનિ વન્ધ્યાનિ પૂજ્યાનિ
સમ્પદ્યન્તે તાનિ વિસર્જિતદેવતાકાનિ અવન્દ્યાનિ અપૂજ્યાનિ સમ્પદ્યન્તે ન
પુનસ્તત્રાવાહનયોગ્યતેત્યેકે દેવતાગારસ્ય ત્રીણિ દ્વારાણિ ભવન્તિ
પુરસ્તાદ્દક્ષિણત ઉત્તરતસ્તેષામગ્રત સભાસ્ય*? નિ ભવન્તિ
સહસ્રહસ્તમિત સર્વતો દેવનાગારગર્ભો ભવતિ દ્વિગુણાનિ મસાસ્થડાનિ
ભવન્તિ તદર્ધસ્તદર્ધસ્તદર્ધતો યથાસંભવં યા તત્પરિત પરિઘ્યગારાણિ
સ્તમ્ભતોઽવચ્છિન્નાન્યેક ઇચ્છન્તિ । અથ કૃતાકૃતં દેવતાગારપરિતઃ પુનઃ
સામ્રકરવીરપ *?શોદુમ્બર * * *?
શગ્રટાધાપરાદિરાદ્યાન્વૃક્ષાન્મહતો રોપયેદ્યથાસંભવં
તડાગાન્વાપીકૂપાંશ્ચ માનયેત્ પ્રવૃદ્ધોદ્ધૃતનજજલાશયાન્દીના *
? પરમહંસરુગ્ગાનાં ચ યામાય યથાયોગ્યા * *?
રમ્યાઃ કારયેત્ રુગ્ણાનામર્પાય ઔષધાદિ
પ્. ૭૬)
વિતરેદ્યે તં તત્ર તથા પ્રકલ્પયન્તિ એવં તત્તદર્થિભ્યસ્તત્તદ્દાતૄન્
એતદ્રાક્ષાર્થં શોધનાર્થં સંમાર્જનાદિભિઃ શૂદ્રાંશ્ચ
પ્રકલ્પયેદન્નાચ્છાદનદાનાદ્યૈર્ભૃત્યાનેતસ્ય સર્વસ્ય પરિતો દેવતાગારસ્ય
સિદ્ધયે દૃઢકુડ્યવિશેષં પ્રકલ્પયન્તિ વાસ્તુશાસ્ત્રાદ્વિશેષોઽનુગન્તવ્યો
મનોહરત્વાદિર્ભૂમિપરીક્ષણાદિબલિદાનૈઃ પ્રચરન્તિ બ્રાહ્મણભોજનૈઃ
સહસ્રાનમહોમૈઃ સ્વાહાન્તૈર્નામભિર્મહદ્ભિરુત્સવૈ રુધિરાહોમૈરિતિ
કૃતાકૃતં નિઃશક્તિકાં નિર્વાહનાં પ્રતિમાં
પ્રતિષ્ઠાપયેદિત્યુન્મત્તભૈરવો નિરાયુધામિતિ જ્ઞાનાનન્દો બ્રાહ્મણ એવ
પ્રતિષ્ઠયા પ્રતિષ્ઠાપયેન્ન ક્ષત્રાદિરિત્યેકે એવં પ્રતિષ્ઠાપયતિ વા
યથાકથઞ્ચિત્સોઽશ્નુત આનન્ત્યં ઋતેઽવયવભ્રંશાદ્દેવતાપ્રતીકં ન
લૌકિકં સમ્પદ્યતે ઇત્યુન્માદાનન્દો લૌકિકે તસ્મિન્જાતે સતિ પુરુષદ્વયમિતાં
ખનિત્વા ભૂમિં તસ્યાં તં નિક્ષિપ્ય પાંસુભિઃ પૂરયિત્વા તાં ભૂમિં
પદ્યાયોગ્યાં પ્રકલ્પયન્તિ દેવતાગારે પુનઃ પ્રતિષ્ઠયા
પ્રતિષ્ઠાપયેદ્દ્વિતીયં પ્રતીકમાગારં ચ જીર્ણં નવમિવ પ્રકલ્પયન્તિ
વાસ્તુહોમેન ચ પ્રચરન્તિ

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે ઉત્તરાધ્યાયે પ્રથમાહ્નિકમ્ ॥
પ્. ૭૭)
પારાનન્દસૂત્રે દ્વિતીયાહ્નિકમ્ ।
અથ દેવતાપ્રસાદસિદ્ધયેઽનુષ્ઠાનક્રમં વક્ષ્યામઃ

સંવત્સરમયન ઋતુ માસ પક્ષ દિવા નક્ત વાનુતિષ્ઠેત્

બ્રાહ્મણે પુણ્યાહ વાચયિત્વા દીક્ષાધર્માનઙ્ગીકૃત્ય સ્નાનવર્જં
યથાપક્ષ એકદાર્ચનમિત્યનુષ્ઠાન દક્ષી મધ્યાહ્ને વામી નિશીથે વા
પ્રાતર્દક્ષી સાય વામી વોભયોરન્યતરમૌત્તરઃ

ય એન વિદધાતિ સંવત્સર સ દેવતા પશ્યતિ સ દેવતા પશ્યતિ તથા ભૂત્વા દક્ષી
મધ્યાહ્ને જુહુયાદાહુતીના સહસ્ર વા નામ્ના સહસ્રસ્યેકમેક શત નામ્ના
પૃથક્ પૃથક્ સ્વાહાન્તૈર્નામભિર્બ્રાહ્મણાન્દશ
મધુપર્કેણાર્હયિત્વકેનકેન હાવયેત્ । અવદાનધર્મ્ણાવદાય ચરુ બલીના
રુધિર વા આજ્યેનાનવદાનેન દુગ્ધેન દધ્ના વોક્તવદ્વિકલ્પ કાલસ્ય

ય એવ વિદધાત્યયન સ દેવતા પશ્યતિ સ દેવતા પશ્યતિ

તથા ભૂત્વોક્તયત્કાલે પારાનન્દૈશ્છેદ્યાન્બલીન્ છેદયેત્

ઋતુ ય એવ વિદધાતિ સ દેવતા પશ્યતિ સ દેવતા પશ્યતિ

વા વિદ્વાન્ સ્વગાત્રરુધિર દદ્યાત્ બ્રાહ્મણો ન દદ્યાદિત્યેકે બ્રાહ્મણોઽપિ
દદ્યાદિત્યુન્મત્તભૈરવઃ

બ્રાહ્મણ શિરસો હૃદયસ્ય વા ક્ષત્રિયો બાહ્વો કણ્ઠસ્ય વા વૈશ્ય
ઊર્વોરુદરસ્ય વા લલાટસ્ય શૂદ્રોઽસૃગ્ દદ્યાદ્બલિદાનવિધિના વા
માર્જયેત્સ્વગાત્રરુધિરેણ દેવતાપ્રતીક વા નૈવેદ્યનિવેદને રુધિર નિષ્કાસ્ય
દ્વિરાચામેત્ સ્વધિતિમથલમ્બ્ય દક્ષિણહસ્તેન સ્વધિતિરસિ દેવાના ત્રાતા અસિ
વનાના છેત્તા અસિ રુધિરપોઽસિ પ્રિયકૃદ્દેવાનાં ધર્મપોઽસિ યથા વા ઉચ્છિષ્ટ
વત્સસ્ય સ્તન્ય તસ્માદ્યત્પયસ્તદ્દેવતા ગૃહ્નન્તિ એષ ત્વદુચ્છિષ્ટ રુધિર
દેવતાસ્તસ્માત્સ્વધિતે મા મા હિસીરિતિ સ્વધિતિં ગૃહીત્વા વામેન પાણિના તૃણ
દૂર્વાં વા ગૃહીત્વા અમૃતમસિ સોમોઽસ્યાપ્યાયિતાસિ દેવાનામોષધે પ્રાયસ્વ
મામિતિ તૃણાન્તર્હિતા ત્વચ કૃત્વા હુંફડિતિ રુધિર નિષ્કાસ્ય પાત્રે
ઈપચ્ચૈતજ્જલેન સમિશ્ર્ય સાવિત્ર્યા ગાયત્ર્યાઽભ્યુક્ષ્યાભ્યુક્ષ્ય
તદ્વિનિયોજયેદિત્યેષ સ્વગાત્રાસૃગ્બલિવિધિઃ

વામી સ્ત્રિયમભિમૃશતિ સ્ત્રીરસિ દેવતાના પ્રેયસ્યસિ શ્રીરસિ યૂના અરણિરસિ
મનુષ્યાણામિતિ તાં દૃઢમાલિઙ્ગ્ય સચુમાય ચ મુખ સ્વીયમુત્થિતલિઙ્ગ
નવનીતેનાલિપ્ય ભગ નિર્મન્થેદ્ યદિ વા સા પૂર્વં સ્રવેત્ રજસા વા ઉદ્રિક્તા સ્યાત્
તદા તત્રૈવ સ્વીયમપિ વીનમુત્સારયેત્ । આચાન્ત શુચિર્ભગ
ગન્ધાક્ષતપુષ્પારભ્યર્ચ્ય તસ્માદ્દર્વ્યા પાત્રસ્થે ઘૃતે નિષ્કાસ્ય
તદ્ધૃતેનાપૂર્ય સ્થણ્ડિલે દેવતાપ્રતીકાગ્રતો રમિતિ વહ્નિ પ્રદીપ્ય બલિરસિ
દેવતાનામિતિ વહ્નો નિનયેત્

પ્. ૭૮)
દેવતા વિસર્જયિત્વા ચ વિરમેત્

દેવતા સમભ્યર્ચ્ય પુષ્પૈર્નામ્ના સહસ્રેણ શતેન દશભિર્વાર્ચયેત્

માસ ય એવ૦

યસ્યા યદ્ગન્ધ તદ્ગાયત્ર્યા તત્પ્રતીક તેન ગન્ધેન વિલિમ્પેત્ । શેષમુક્તવત્

પક્ષ ય એવ૦

પ્રાત સ્મરણ તસ્યા યસ્યા ઉપાસકા ભવન્તિ । શેષમુક્તવત્ । દિવા ય એવ૦

અઙ્કન કવચાવૃત્તિશ્ચાગમોક્તસંખ્યાયત્

નક્ત ય એવ૦

અનુષ્ઠાનોત્સર્ગસ્નાનમ્

અનુષ્ઠાના તે બ્રાહ્મણીભ્યો જીવપત્યાભ્યો જીવપ્રજાભ્ય બ્રાહ્મણેભ્યો
વિદ્વદ્ભ્યસ્તત્પતિભ્ય કુમારિકાભ્ય આદર્શવર્ષાકુમારિકાણા
કુમારિત્વમાપુમભિલાષાદ્વા ।
વસ્ત્રાલઙ્કારામ્બુઘટોપાનચ્છત્રાદર્શમૃદુશૈયયાગૃહારામવાપીકૂપત્
અડાગાન્નાનિ ચ પ્રયચ્છેત્

વામાનુષ્ઠાનાન્તે કાલિકેયસ્ય વેશ્યાભ્યશ્ચૈવમ્

યથાસંભવમુક્તેભ્યો યથાસંભવ દાનમ્

સૌરાન્તે બ્રહ્મચારિભ્ય । વૈષ્ણવાન્તે ગૃહસ્થેભ્ય । શૈવાન્તે ગૃહસ્થેભ્યો
વૈષ્ણવાન્તે વનસ્થેભ્યશ્ચેત્યેકે

ગાણપાન્તે ગૃહસ્થેભ્ય શૈવાન્તે સન્યાસિભ્ય ઇત્યેકે શાક્તાન્તે સ્નાતકેભ્ય
અકૃતવિવાહેભ્યોઽન્ન સ કારપૂર્વક દદ્યાદનુષ્ઠાનકૃન્નાદત્તાન્ન
સ્યાત્સર્વેષાં સ્નાતકોઽકૃતવિવાહો ભવતિ તસ્માત્સર્વાન્તે તેષા તેષામસંભવે
તસ્મૈ દદ્યાત્ । યદમુણ્ડિત મુણ્ડયતિ યદસંસ્કૃતશરીરાય સંસ્કારા
પ્રયચ્છતિ યદનાચ્છાદિતાય વાસ પ્રયચ્છતિ યત્સ્નાતાયાનુલેપન
યદનુપાનત્કાયોપાનહૌ પ્રયચ્છતિ યત્ક્ષુધિતાયાન્ન પિપાસતે પાનીય
પ્રયચ્છતિ તદાત્મનોઽનુષ્ઠાન પૂર્ણમેવ કુરુતે । યથા યથા વા યસ્ય યસ્ય
ક્લેશા સ્યુસ્તા તથા તથા ચ પરેષા છેદયેત્ । યત્પરેષા ક્લેશાઞ્છિનતિ તદય
છિન્નક્લેશ સ્વય સમ્પદ્યતે તસ્માત્તત્તદર્થિભ્યો યથાસંભવ
દદ્યાત્તત્તદ્બ્રહ્મચારિણે વસ્ત્રાન્નવસૂનિ
ગૃહસ્થાયાગારવસ્ત્રાભરણાન્નવસૂનિ નાગારવસૂનીતરસ્મૈ વસુ
બ્રહ્મચારિણ ઇત્યુક્તં તત્પ્રત્યુચ્યત ઇત્યેકે વનસ્થયોગ્યાનિ સ્વાદૂન્યારણ્યાનિ
ભક્ષ્યાણિ મૃદૂન્યારણ્યાના પશૂના ચર્માણિ । આરણ્યેભ્ય પશુભ્યો ભય
તા હત્વા સન્યાસિભ્યોઽન્નવસ્ત્રે એષોઽવભૃથઃ સર્વેષામ્

તથાભૂત્વોક્તવકાલે સ્નાન કુર્યાત્

સંવત્સર ય એવ વિદધાતિ સ દેવતાં પશ્યતિ સ દેવતા પશ્યતિ

સ્વગાત્રેષુ સ્વેષ્ટદેવતાચિહ્નાનિ ચિહ્નયતિ મૃત્તિક્યાયેન વા તથાભૂત્વોક્તવત્

અયન ય એવ વિદધાતિ૦

પ્. ૭૯)
તથાભૂત્વોક્તવત્ દિવ્યસહસ્રનામપાઠમ્

ઋતું ય એવં વિદધાતિ૦

જપં સંખ્યાકમનુવર્ણાના વા દેવતાવયઃસંવત્સરસંખ્યયા યથા વા
મૂર્તિઃ પ્રતિષ્ઠાપ્યા દેવતાવયઃસંવત્સરસંખ્યા તત્સંખ્યા વિતસ્તિભિર્ભવતિ
। દીર્ઘા વેષ્ટમાનેનૈવં જપો ભવતિ । ઇષ્ટસંખ્યાકો વા તદ્વય
સંવત્સરસંખ્યયા સહસ્રાણિ સ્વવયસંવત્સરસંખ્યાલક્ષાન્ જપ જપતિ ।
એતસ્યાન્તે અભિષેકો માર્જનં ગન્ધાનુલેપઃ પુષ્પાણિ હોમો
બ્રાહ્મણભોજનં તર્પણમિત્યેતાનિ સપ્તાઙ્ગાનિ ભવન્તિ તાન્યેતસ્ય
પુરકાણિ ભવન્તિ । તદ્ગાયત્ર્યા સર્વાણિ નિવર્તયેદિત્યેકે

સપ્તસ્વઙ્ગેષુ ઈષદીષદંશં સ્વયં નિર્વર્તયેદ્બ્રાહ્મણૈઃ શિષ્ટમ્

જપ્તેન મન્ત્રેણ સર્વાણિ યદીચ્છતિ તદા સર્વાણિ સ્વયમેવ ઇર્વર્તયેત્

સ્વયમશક્તો ગાયત્ર્યસંભવે તસ્યા દેવતાયા મૂલમન્ત્રેણ સર્વાણિ નિર્વર્તયેત્

જપદશાશેનાભિષેકસ્તદ્દશાંશેન માર્જન તદ્દશાંશેન ગન્ધાનુલેપન
તદ્દશાંશેન પુષ્પાણિ તદ્દશાંશેન હોમસ્તદ્દશાંશેન બ્રાહ્મણભોજન
તદ્દશાંશેન તર્પણમ્

વા સર્વાણિ જપદશાંશેન ભવન્તિ

અભિષિઞ્ચામીતિ મન્ત્રમુક્ત્વાદ્ભિરભિષેચનં પ્રતીકે

મન્ત્રમુક્ત્વા માર્જયામીતિ માર્જન પ્રતીકે કુશૈર્દૂર્વાભિર્વા

દર્વ્યાઙ્ગુલ્યા ગન્ધં મન્ત્રમુક્ત્વા ગન્ધેનાનુલિમ્પામીતિ લેપયેત્પ્રતીકે

મન્ત્રમુક્ત્વાપુષ્પેણાર્હયામીતિ પુષ્પાર્પણં પ્રતીકે

મન્ત્રમુક્ત્વા સ્વાહેતિ જુહુયાત્

બ્રાહ્મણેષૂપવિષ્ટેષુ તેષામગ્રતઃ પાત્રેષુ સુસંસ્કૃતેષુ અન્નેષુ
બ્રાહ્મણદક્ષિણહસ્તતલે મન્ત્રમુક્ત્વા વષડિત્યવદાનધર્મેણ સ્રુચા હુત્વા
વામહસ્તતલે સ્રુવેણ જલ તૂષ્ણી હુત્વા તે ચ બ્રાહ્મણાઃ સ્વીયે સ્વીયે કમણ્ડલૌ
પ્રક્ષિપન્તિ જલં જલપૂર્ણે એવમન્નં પાત્રે મુક્તવસુ તેષુ તાન્
ગન્ધપુષ્પસ્રગ્વસ્ત્રૈરર્ચયેત્

દુગ્ધેન રીર્થોદકેન વા તર્પયન્તિ દેવેન તીર્થેન જલં મન્ત્રમુક્ત્વા તર્પયામિતી
પ્રપાવયન્તિ

સર્વાભિઃ સંખ્યાભિઃ સંખ્યાતાનાં જપાનાં શતેન સર્વાણ્યઙ્ગાનિ
નિર્વર્તયેત્સહસ્રેણેત્યેકે

દશાંશત્વં ભવેત્તાવદ્યાવન્નૈકત્વમેતિ ચ ।
એકત્વે સમનુપ્રાપ્તે તદાઽવર્તનમિથ્યત ઇત્યેકે

હોમતર્પણમાર્જનબ્રાહ્મણભોજનમિતિ ચતુરઙ્ગમિતિ દિગ્ભૈરવઃ

હોમાદિ ત્ર્યઙ્ગમિતિ કાલભૈરવઃ

પ્. ૮૦)
માર્જનતર્પણાભ્યાં દ્વ્યઙ્ગમિત્યાકાશભૈરવઃ

પ્રાણાયામાન્ દશ વા તત્તદ્વયઃસંવત્સરસંખ્યાકાન્કુર્યાત્

સંવત્સરં ય એવં વિદધતિ સ દેવતાં પશ્યતિ સ દેવતા પશ્યતિ

ધ્યાનં કુર્યાત્

અયનં ય એવં વિદધાતિ સ દે૦

યથાગમં દાનાનિ દદ્યાદ્બ્રાહ્મણેભ્યઃ

ઋતું ય એવં વિદધાતિ૦

અથ કાલિકાયાશ્ચ બ્રૂમો વામતઃ

કાલ્પૈ સિન્દુરં રક્તચન્દનાન્યતરં ભાલે દત્ત્વા સ્ત્રિયમાનીય તયા મૈથુનં
સમ્પાદ્યોચ્ચલિતશુક્રો લિઙ્ગં ભગાન્નિષ્કાશ્ય પાત્રે સજલે શુક્રમુત્તાર્ય
તત્સુગન્ધિપુષ્પૈઃ પ્રકીર્ય યત્રપિષ્ટેન જપયા રક્તચન્દનેન ચ આમિશ્ર્ય
પાણિનાચ્છાદ્ય યત્ત્વં તદહં યદહં તત્ત્વમિતિ
સ્વયંભૂપુષ્પતર્પિતામીશ્વરાત્માનં પરમાત્મભક્તા જીવાત્મોપાસ્યા
સ્મશાનવાસિનીં તર્પયામીતિ જલે સ્થણ્ડિલે વા કુશાનાસ્તીર્ય નિનયેત્

ય એવં વિદધાતિ૦

કૃતાન્યનુષ્ઠાનાનિ ન વ્યર્થાયન્તે દેવતાપ્રસાદસાધકાનિ ભવન્તિ વા
સ્વર્ગદાનિ

મુક્તકેશો દિગમ્બરો રણે બાણમૃત
ચક્રગદાખડ્ગશૂલપરશુપાશાઙ્કુશાન્યતમમૃતં
છિન્નશિરસનચ્છિન્નશિરસં વા રણે યુદ્ધેન મૃતં વા સુરૂપં યુવાનં
રણસંવૃત્તાત્પઞ્ચદિનમભિવ્યાપ્ય સ્થિતં શવમપર્યુષિતં
ભવતીત્યેકે । યાવત્સ્રવતિ રુધિરં તાવત્તદપર્યુષિતમિત્યન્યે ।
પ્રત્યક્શિરસં પ્રાક્શિરસ દક્ષિણપાદમુદક્પાદં બોર્ધ્વમુખં પાણિના
પ્રેતં સંસ્પૃશ્યાભિમન્ત્રયતે । પ્રેતોઽસિ પ્રકર્ષેણેતોઽસ્માલ્લોકાદ્ગમય વિદ્યયા
બલેનૌજસા પરાક્રમેણ શ્રિયા સત્યેનેતિ । તમધિરુહ્ય પ્રજપન્મનુ વા
પઠન્સ્તોત્રં વા રણમૃતે ચતુષ્પાદે ઉદઙ્મુખેઽપ્યેવં । ચિતાજ્વાલાસમીપે વા
પ્રાગસ્થિસંચયનાત્પ્રશાન્તવહ્નિકે વા ઉચ્છિન્નમનુષ્મસ્થિતિકં યદાલ્પં
તચ્છૂન્યાલયમિત્યુચ્યતે । તસ્મિન્વા વ્યાઘ્રાદિભયસંકુલે વા શૃણ્વાનો વા
શિવારાવાન્ ય એવં વા વિદધાતિ સ કાલીપુત્ર ઇતિ રયાતિં ગચ્છતિ ।
વિદ્યાવાન્વૃહસ્પતિરિવ ઘની ઘનાદિપ ઇવ વલી વાયુરિવ દુર્જયો મૃત્યુરિવ
સમ્પદ્યતે । પેયં ભક્ષ્યં તદુચ્છિષ્ટમિતિ યો ભુઙ્ક્તે સ મહેશ ઇવ યોગીન્દ્ર
સર્વસિદ્ધીશઃ સમ્પદ્યતે

યઃ સ્તોત્રૈઃ સ્તૌતિ સ ઘોરાણ્યેનાસિ તરતિ

તરુણીમર્થપત્નીં કામપત્ની વા ધર્મપત્નીં વેતિ કશ્ચિદાનીય રજસ્વલાં
યસ્મિન્યાઽહનિ સ્રુતં ભવતિ રજસ્તત્પ્રથમોઽહઃ ઉદયં ઉદયાત્મવિતુસ્તાવદેવ
રજસ્વલા સ્યાત્ સ પ્રથમાહોર્ચાન્તે પાત્રે જલદૂર્વાગન્ધપુષ્પાક્ષતૈઃ સમિશ્ર્ય
સાવિત્ર્યા ગાયત્ર્યા ચાભિમન્ત્ર્ય તદુદ્ધૃતેન તાં પ્રોક્ષયતિ । યથા ત્વં
ભગોઽસિ ભ્રાજમાનોઽસિ રજસા એવં માં વિદ્યયા વજ્રસન્ત?હનેન બલેન
પ્. ૮૧)
પરાક્રમેણ ભ્રાજમાનં કૃઘ્યમૃતેન સંપ્રોક્ષ્ય સૌવર્ણેન દામ્ના
સૌવર્ણ્યા ચાર્ધચન્દ્રિકયા ગલે કરયોર્વલયાભ્યાં કર્ણયોઃ કુણ્ડલાભ્યાં
ગન્ધેન યથોદ્દેશં પુષ્પૈઃ પુષ્પમાલયા ચાલંકૃત્યોત્તમાસ્તરણે
પર્યઙ્કે તામૂર્ધ્વમુખીં નગ્નાં પ્રાક્શિરસ્કાં શાયયિત્વા દક્ષે હસ્તે
દક્ષં પાદં વામે હસ્તે વામં પાદં તસ્યા દત્ત્વા પુષ્પસુગન્ધતૈલેન
ભગમાલિપ્ય પુષ્પૈરવકીર્ય એવં તસ્યા ભગં પશ્યન્નુત્તિષ્ઠન્પ્રાઙ્મુખો
નગ્નો બદ્ધશિખઃ કૃત્તકેશશ્મશ્રુલોમનખો વિનાભ્રૂયુગલોમભ્યો
નેત્રપક્ષ્મલોમભ્યશ્ચ તદ્રુધિરતિલકિતો રક્તચન્દનતિલકિતો વા સ્રગનુલેપનો
દશવારં કાલીગાયત્રીમન્ત્રં વા તસ્યાઃ શતવારં સહસ્રવારમેકવારં વા
યથા કામયેત્તત્તયા જપેદ્યદ્યુત્થિતવીર્યઃ સ્યાપાપ્રાન્તરે(?) સજલે
વીર્યં ગૃહીત્વાઽનુત્થિતે લિઙ્ગે તત્સજલં વીર્યં સ્થણ્ડિલ આર્દ્રે તસ્યા ભગે વા
રતિઃ કામશ્ચ તૃપ્યત્વિતિ નિનયેદ્વસ્ત્રાદ્યૈસ્તાં તોષયેદ્ય એવં વિદધાતિ સ
સૌન્દર્યવાન્મદન ઇવ ભવતિ અપુનરાવૃત્તિં ચ સમ્પદ્યતે

તરુણીં રૂપસમ્પન્નામાનીય તાં સ્નાપયિત્વા વસ્ત્રાદ્યૈઃ સમ્પૂજ્ય સાવિત્ર્યા
પ્રોક્ષ્ય ભગોઽસીતિ તાં સ્પૃષ્ટ્વા સપવિત્રાભ્યાં કરાભ્યાં ભગમાલભ્ય
અષ્ટોત્તરશતનામમૂલમન્ત્રાન્ જપ્ત્વા મૈથુનં કુર્યાદેષ સર્વવિદ્યેશ્વરઃ
સમ્પદ્યતે

અષ્ટાભિર્યોષાભિર્દિગમ્બરો મુક્તશિખી મુણ્ડિતમુણ્ડનીયઃ
શ્મશ્રુકક્ષલોમનખાનિ વા મુણ્ડિતાનિ કૃત્વાગારં પ્રવિશ્ય
સુગન્ધપ્રચુરં યથર્તુસુખદં પ્રવિશ્ય પૂર્વાદિદિક્ષુ તાઃ
સ્થાપયેત્સંસ્થાપ્યોત્તરત એકાં દક્ષિણતશ્ચિકામેયં દશ સ્થાપયેદિત્યેકે ।
અપરાજિતાયાં દિશિ વિપ્રમોંશ્રાવકં ત્વાં વૃણ ઇતિ દક્ષહસ્તેન
સંસ્પૃશેત્સ વદેદ્વૃતોઽસ્મીતિ । તં મધુપર્કેણાર્હયિત્વા તાશ્ચ
વસ્ત્રભોજનપેયૈર્વેશ્યાભિઃ સ સ્વેન તાન્ ભગલિઙ્ગસંયોગેન હાસોપહાસેન
શક્ત્યભાવે તતસ્તન્મણ્ડલં પ્રવિશ્યાસીન ઉદઙ્મુખો ગાયત્રીં દશવારં
જપ્ત્વા કાલિકેયા જપ્ત્વા તં વદેદેનાં ગાયત્રીં ત્રિરુપાંશુ ત્રિરુચ્ચૈઃ શ્રાવયેતિ
। શ્રાવયિષ્યામીતિ પ્રતિવદેદ્યથાપ્રૈષં કુર્યાત્તસ્મૈ સૌવર્ણી દક્ષિણા
કુણ્ડલેઽઙ્ગુલીયકં માલા વા એવં કૃત્ખેચરઃ સમ્પદ્યતે

યદિ યોષિદસંસર્ગઃ સ્યાચ્ચેદ્રેતઃ સમુત્તાર્ય યેન કેનાપ્યુપાયેનોત્તરણકાલે
કાલીબીજં જપેત્ શ્રાવકઃ સ્મશાનકાલિક ઇતિ શ્રાવયેદેયં જપ્ત્વા સત્કવિઃ
સમ્પદ્યતે તચ્છ્રુકમુત્તારિતસ્થણ્ડિલે આર્દ્રે નિનયેદુત્તરતસ્તસ્મૈ તામરમન્નં
ચ દક્ષિણા જલં ચ વસ્ત્રયુગં યા ઉપાનદ્યુગં વા છત્રં વા

નગ્નાયા ઉપરિ યોપાયાસ્તરુણ્યાઃ સીરતેન વિધિના રમયન્મહાકાલીતિ ત્રિર્જપ્ત્વા
ત્રિઃ શ્રાવકાચ્છ્રુત્વા ખેચરોઽમિતબલદાર્ઢ્યપરાક્રમઃ સમ્પદ્યતે

પાપમુત્તર્તુકામો યથાજયઞ્ચિત્સમ્પાદિતે સુરતે ત્રિર્ગાયત્રીં જપેદ્વા
શ્રાવકાદ્ભગવતિ શિવે ઇતિ ત્રિઃ શૃણુપાદ્યઃ સ સર્વપાપવિમુક્તઃ સમ્પદ્યતે

મધુપાત્રેષુ દુગ્ધેન સિતયા ચોપપન્નં ભક્તં ચતુષ્પથં ગતશ્ચતુષ્પથે
કાન્યૈ બલિનિર્મહરામીતિ
પ્. ૮૨)
હરામીતિ રક્તચન્દનેન લાક્ષારસેનોક્ષિત દત્ત્વા તત્પશ્ચાદુપવિશ્યાષ્ટોત્તરશત
જપ્ત્વા અદર્શન ખેચરોઽમિતગતિ સમ્પદ્યતે

જપાન્તે પૂજાન્તે વા ચમસાત્ પૂરયતિ । પ્રથમ ત્વા ચમસ દેવતાતર્પણાય જુષ્ટ
લાક્ષારસમાક્ષિકાભ્યા સપૂરયામીતિ તાભ્યા સપૂર્યોત્તરતો નિદધાતિ । એવ દ્વિતીય
તૃતીય ચતુર્થ પઞ્ચમ ષષ્ઠ લાક્ષારસમદ્યાભ્યા લાક્ષારસદુગ્ધાભ્યા
લાક્ષારસેન સુરયા દુઘેન ઊહ્યોદ્દિશ્ય પૂરયેત્ ષટ્ પાત્રાણિ । તરુણીમરોગા
વેશ્યામાનીય અનુલેપનોમર્દનાભ્યા સંસ્કૃત્ય
સ્નાપયિત્વાઽચ્છાદ્યાઽલઙ્કૃત્ય હાસ્યવિનોદાભ્યાં કામ રતિં ચાવાહયેદ્રત્યૈ
રતિમાવાહય ઇતિ તસ્યા મૂર્ધ્નિ રક્તપુષ્પ ન્યસેત્કામાય કામમાવાહય ઇતિ ।
સ્વમૂર્ધ્નિ તદેવ ન્યસ્ય પાણિના નગ્નાયા ભગ પરામૃશતિ । ભગસ્ય
ભગમસીત્યેવ વા લિઙ્ગસ્ય લિઙ્ગમસીતિ દૃઢમુત્થિત લિઙ્ગ
ભગસ્યાશ્રયાવસ્થ ઇતિ કુચૌ પરામૃશ્ય ભગમાલભ્ય શોણિતશુક્રાભ્યા
શુક્રાય યોનિક્ષાલનતોપાય ચ ત્વા જુષ્ટ નિર્મધ્નામીતિ ભગે લિઙ્ગ નિવેશ્ય
સુરતોસવ સમ્પાદયેદ્યદિ વાય શીઘ્ર દ્રવેત્કા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ નિષ્કાસયન્
લિઙ્ગ રતે શોણિતમસીતિ લાક્ષારસમભિમન્ત્ર્ય ભગે પ્રત્યસ્યેદુત્તારિકાયા
નલિકાયા તર્જન્યા લિઙ્ગોપરિ અઙ્ગુષ્ઠેનેવ ધૃત્વા ભગાત્તદમૃત ગૃહીત્વા
સજલે પાત્રે તેન ચતુર્થ પૂરયેદુત્તારિકાસ્તેન સજલેન શુક્રેણ પઞ્ચમ
ભગક્ષાલનતોયેન ષષ્ઠ પૂરયતિ । પરામભક્તા કાલીં તર્પયામીતિ પ્રથમ
નિનયેત્ । સ્થણ્ડિલે આસ્તીર્ણે કુશેષુ પ્રાગગ્રેષુ ઉદગગ્રેષુ વા ઈશ્વરામાન્ કાલાં
તર્પયામીતિ દ્વિતીય જીવામભજનાયાં કાલાં તર્પયામીતિ તૃતીય
ભગલિઙ્ગામૃતપ્રીતા કાલાં તર્પયામીતિ ચતુર્થ શુક્રોત્સવા કાલાં
તર્પયામીતિ પઞ્ચમ ભગલિઙ્ગક્ષાલનતોયતૃપ્તા કાલાં તર્પયામીતિ ષષ્ઠ
નિઃશેષાન્ સર્વાન્ સાવશેષાન્ તત્પિપીપુર્જીવન્મુક્તો યદિ ક્રમશો ગૃહ્ણાતિ સત્યેન
ત્વા તેજસાઽમૃતાયાઽમૃત સગૃહ્ણામીતિ પ્રાશ્નીયાત્સ્વપ્ને તુ દર્શને તસ્યા
અર્ધસિદ્ધિરુદાહૃતા । તસ્માદર્ધસિદ્ધસ્તાન્ પિપીપેદિત્યેકે ।
ચતુર્વિંશત્યહર્દ્દીક્ષિત ઇત્યેકે । યદિ સમસ્ય દીક્ષયેયુર્યોઽર્ચયેયુરીપદીષત્સર્વે
ષડેવ ચમસા ભવતિ માતેવ કાલિકા તસ્ય હિતકારિણી સમ્પદ્યતે

યથાકથંચિત્સુરત સમ્પાદ્ય તદાસક્ત કાલીં ધ્યાયતિ મનુમસરય
જપન્મુક્તકેશો નગ્ન સોઽચિરાદ્યોગીશ્વર સમ્પદ્યતે

શ્મશાન ગત્વા બ્રહ્મક્ષત્રવૈશ્યશૂદ્રા યતમે શવે જાજ્વલ્યમાને
તદસંભવે તત્ર કાલીં મિષ્ટ્વા બલિં છિત્ત્વા શિષ્ટમસૃક્ શ્મશાનસ્થેભ્યો
ભગવન્મહારુદ્રપૂર્વકેભ્યો ભૂતપ્રેતપિશાચેભ્યો દદામીતિ દિશિ નિનયેત્ । યદિ
મનુષ્યશ્છિન્ન સ્યાચ્ચેદુત્તરસ્યા તદયો ભૂચરશ્છિન્ન સ્યાચ્ચેદ્દક્ષિણસ્યા
તદસૃક્ નારચરો વા એવ પશ્ચિમસ્યા ખેચરો વા એવ પૂર્વસ્યાં એવ
તસ્મિન્જાજ્વલ્યમાને બલૌ તરુણીમારોગ્યશાલિનામાનીય રતિં કામ ચાહૂય
ભગમંથન કૃત્વોત્તારિકાયા લિઙ્ગ ધૃવોત્તરતો ઘૃતમિશ્રે દધનિ ગલિત
વીર્યમસીતિ તસ્મિન્વીર્યં નિક્ષિપ્યાદિત્ય દૃષ્ટ્વોર્ધ્વ તા વસ્ત્રાન્નધનૈ
સતોષયેત્કાલાં પ્રપદ્યે ખડ્ગવરૌ પ્રપદ્યે મુણ્ડાભયૌ પ્રપદ્યે
મુણ્ડમાલાકુણ્ડલમણ્ડલાનિ
પ્. ૮૩)
પ્રપદ્યે કુરુકુલ્લા પ્રપદ્યે કુરુકુલ્લાસિંહં પ્રપદ્યે કાલિકેયાન્પ્રપદ્યે
જીવાત્માનુગ્રહામીશ્વરાત્માન પરાત્માનુરક્તા પ્રપદ્યે વર્ધન શ્મશાનસ્થ
પ્રપદ્યે ત્રિશૂલ ચ પ્રપદ્યે કપાલ ચ પ્રપદ્યે પાર્વતીં ચ પ્રપદ્યે વૃષભ
પ્રપદ્યે પાર્વતીવૃષભ પ્રપદ્યે ભૂતપ્રેતપિશાચાશ્ચ પ્રપદ્યે ઇતિ
વાચયેત્તતસ્તા વિસર્જયેદેતેનૈવ યોષામસંસ્કૃતા શોધયતિ તસ્માદેષ
યોપાશોધનમન્ત્ર । સ્વયં ચૈનં જપેદ્ભક્તોઽર્કપુષ્પસહસ્ર વામતો
નિદધ્યાદ્દક્ષિણતો વા અગ્નો નગ્નોઽલઙ્કૃતો મુક્તકેશસ્તામુદ્દિશ્ય તેન દધ્ના
સમિશ્ર્યાગ્નૌ જુહોમીત્યેતેન સા પ્રીણાત્વિત્યુદ્દેશસ્તસ્માત્પ્રતિપુષ્પ
મન્ત્રમુચ્ચાર્ય તસ્મિન્નગ્નૌ નિક્ષિપેત્સ સ્વૈરચર સમ્પદ્યતે

ગૃહે પતિતાનુત્સાર્યાન્કેશશ્મશ્રુલોમનખાન્યતમ ચ વસ્ત્રસમાર્જન્યા
ગૃહીત્વા વા કુશસમાર્જન્યા વા કાશસમાર્જન્યા પાણિનાચ્છાદ્યાપો
યોપાશોધન માયાબીજ ચ જપ્ત્વા તાભિરદ્ભિરભ્યુક્ષણ તસ્યા
ઇત્યેતદ્યોપાશોધનં સર્વત્ર । તયા સઙ્ગમ્ય ચમસે સજલે શુક્રૌત્તાર્ય સરજો
નીરજ ઇત્યેકે । સમાર્જની ચ તત્ર નિધાય ચિતાગ્નૌ મધ્યાહ્ને સકૃત્ કાલીબીજ
સમુચ્ચાર્ય । કાલિકાયૈ સર્વાદ્યાયૈ સર્વાદૃષ્ટશૂન્યાયૈ સ્વાહેતિ ચમસેન
હુત્વા સર્વાચાર્ય સમ્પદ્યતે

વેશ્યામૂર્ધ્વમુખીમુક્તવચ્છયયિત્વા તયા સહ સગમ્ય રેતસ્તત્રૈવ નિપાત્ય
ભગે તત પતિતરેતા ઉત્થાયાચાન્ત સ્વરેતસા ચિત ભગમાસીન પશ્યન્ પશ્યન્
સહસ્ર મનુ જપતીહ સોઽદીનોઽન્તે કાલીધામગામી સમ્પદ્યતે

યથાકથચિદ્યત્રકુત્રચિન્નક્ત સુરતાનાદનિરત સુરતાનન્દેષુ ભક્તેષુ આહ્લાદો
યસ્યાસ્તા કાલાં ધ્યાયતિ ય સ શિવ સમ્પદ્યતે

યે દુષ્ટાન્પુરુષાન્બધ્યાન્ કાલ્યગ્રે નિઘ્નતિ તે પ્રતિક્ષણમભિલષિતસંપન્ના
સંપદ્યન્તે

વશી હવિષ્યાન્નષોડશગ્રાસભુક્ લક્ષજાપી કાલીચરણપરાયણ એવ દિવા નક્ત
યથેચ્છ ભુક્ત્વા શત જપ્ત્વા ય સુરત સમ્પાદયતિ સોઽચિન્ત્યૈશ્વર્ય સમ્પદ્યતે

યો નિશીથે સહસ્ર જપતિ સ યુવતિશતવૃત સમ્પદ્યતે

એતેનેશ્વરાણામનુષ્ઠાનાનિ વ્યાખ્યાતાનિ વામાનિ

તાનિ કાલિકેયાન્યેવેત્યેકે

પાનવર્જં તાનિ દક્ષિણાનિ તસ્યા ઇત્યેકે

દેવતાપ્રસાદકારણ કિમ્

તદુદ્યોગ

કાલ ઇત્યેકે

પ્રદેશ ઇત્યપરે

તીર્થમિત્યન્યે

કેઽપ્યધ્વરમ્

પ્. ૮૪)
અર્ચનં કેચિત્

સ્વાધ્યાયં કેચિત્

દેવતાયાઃ સ્વતન્ત્રત્વાદ્યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યઃ સર્વે વેદા
યત્પદમાનન્તીતિ શબ્દાચ્ચ તદિચ્છયેત્યેકે

યથા વા એષ જીવઃ સ્વતન્ત્રઃ પાપદં પુણ્યદં વા કર્માન્યદ્વા સ્વત એવ
વૃણુતે યસ્માદેષઃ સ્વતન્ત્રઃ યથા જીવાત્માનં ઈશ્વરઃ

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે ઉત્તરાધ્યાયે દ્વિતીયમાહ્નિકમ્ ॥
પ્. ૮૫)
પારાનન્દસૂત્રે તૃતીયમાહ્નિકમ્ ।
દેવતાપ્રસાદલક્ષણાનિ વક્ષ્યામઃ

યથા વૈ બહવો જીવા એવમીશ્વરા બહવો ગણનીયા જીવાઃ ષડીશ્વરા જીવો
યદ્દિક્ષિતો ભવતિ તદેકમેવેશ્વરં સ્વીયત્વેન વૃણુતે તદ્દર્શનાય ચ સંયતો
ભવત્યેવં ભાનામયયા દીક્ષયેશ્વરો દીક્ષિતો ભવતીશ્વરો યદ્દિક્ષિતો ભવતિ
તજ્જીવં સ્વાર્થં દીક્ષિતમનુષ્ઠિતાનુષ્ઠાનં ચ સ્વીયત્વેન વૃણુતે તસ્મિન્
પ્રસાદં ચ નિદધાતિ જીવો યદીક્ષિતો ભવતિ યદનુષ્ઠાનમનુતિષ્ઠતિ ચ
તત્સર્વં વિજાન્નાતીશ્વર ઈશ્વરસ્ય સર્વજ્ઞત્વાન્નાયમેવમેષ જીવઃ
સ્વાર્થમીશ્વરં દીક્ષિતમપિ વિજાનાતિ યથા વાયં દીક્ષિતો ભવત્યેવં સ દીક્ષિતો
ભક્ત્યા યં ન જાનાતિ સ એનં વિજાનાતીતિ

તસ્મિન્નીશ્વરે દીક્ષિતે સત્યેતસ્મૈ એતસ્મિઞ્જીવે લક્ષણાન્યુદ્ભવન્તિ
તૈરુદ્ભૂતૈરનેન વેદિતવ્યં સ મદર્થં દીક્ષિતોઽભવદિતિ યાન્યુદ્ભવન્તિ
તાન્યુદાહરિષ્યામઃ

૧૫૦૦ ॥
યાં દેવતામુપાસ્તે તસ્યા દેવતાયા
વયઃસંવત્સરસંખ્યાસંખ્યાતપયોરૂપવત્વમિત્યેકે
દ્વાદશાબ્દિકવચયોરૂપવત્ત્વં સર્વેષામિતિ કાલભૈરવઃ
ષોડશાબ્દિકમિતિ આકાશભૈરવઃ કોટિકન્દર્પસૌન્દર્યોપમેયસુરૂપાયં
અદ્ભુતસુગન્ધવત્ત્વં અનુદ્ભૃતલોમશ્મશુવત્ત્વં
અપ્રવૃદ્ધકેશનખવત્ત્વં અપ્રવૃદ્ધભ્રૂયુગપક્ષ્મયુગલોમવત્ત્વં
અકાર્યવ્યઙ્ગવત્ત્વં કોટિવાયૂષમેયવલવત્ત્વં નિરામયત્વં
સ્વેદમલોજ્ઝિતત્વં અચિન્ત્યકર્તૃત્વ મનુષ્યગન્ધર્વૈઃ સેવ્યત્વં દેવૈર્વેત્યેકે ।
વર્ણશ્ચ શ્વેતમિશ્રઃ કૃષ્ણો વૈષ્ણવાનાં શ્વેત શૈવાનાં
શ્વેતમિશ્રરક્તઃ શાક્તસૌર્યગાણપાનાં
ગોક્ષીરધારાધવલામિષાસૃગ્વત્વમિત્યેકે નૈક ઇચ્છન્તિ । પરિતો ગવ્યૂતિભાવે
તસ્ય સર્વપ્રાણિનાં સર્વભાષાવિજ્ઞાનં તેષાં શબ્દો મન્દગમીરઃ
સુખશ્રાવ્યોઽકઠોરઃ સન્નિહિતાસન્નિહિતાનિસન્નિહિતસમશ્રાવ્યો ભવતિ ।
નેચ્છન્ત્યેતદેકે । ભક્તપરિતઃ ક્રોશાનાં શતમુત્સૃષ્ટવૈરાઃ પ્રાણિનઃ
પરસ્પરં ભવન્તીત્યેકે બ્રહ્મવાદિન આમનન્તિ । પરિતઃ ક્રોશમાત્રમેકે ।
વ્યાઘ્રાદયોઽશ્વાદયઃ શૂરાશ્ચ
સ્વસ્વેષ્ટેશ્વરાયુધમેકમર્માષ્ટમેતસ્યૈતદ્દક્ષિણાં સોર્ધ્વત આકાશે
પ્રતિભાસયન્ દિશઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ હેતોર્ગૃહીતમેવ ભવત્યેતેનોત્સૃષ્ટં
પુનસ્તદ્વત્સ્વેગામિત્વં । દ્વો મનુષ્યગન્ધર્વી પરિચારકાવેકશ્છત્રધારી
મૃગેન્દ્રાસનધારી તથાન્યઃ । સર્વત્રગમનં અપિ કીટતિર્યશ્ચામપ્રવેશ્યે ।
પરિતઃ પૃથ્વી સમા નિષ્કણ્ટકા નિર્મલા નિર્મલજલં તદ્વધ સૈકતી
ભૂમિરુત્તરતોઽનુકૂલો યાતો મન્દઃ સુગન્ધઃ સુશીતલ ઉત્તરતો
જલાયતનમુદ્વાહુપુરુષનિતમુદ્વાહુપુરુષદ્વયમિતં દીર્ઘં તજ્જલં પવિત્રં
ગમ્ભીર તસ્મિન્પ્રવાહવત્પશ્ચાદુદ્ભૂતં પુરસ્તાચ્છાન્તં
ભવન્યવ્યાહતેચ્છો ભવતિ શ્રુતિતયસ્મૃતીશ્ચ સર્વા વેત્તિ સર્વં
પદાર્થમાત્રં સોપક્રમં સપરાક્રમં સલયં વેત્તિ તસ્માત્સર્વજ્ઞો ભવતિ ।
સકૃચ્છકૃતાં મુત્રસ્ય ચ પ્રવૃત્તિર્ભવતિ નૈનં ક્ષુધા બાધતે ન
તૃષા નિદ્રાઽજ્ઞાન્યોશ્ચાન્ત્યતો લયઃ સમ્પદ્યતે । અસ્ય રેતઃ પ્રજામનુપાદયતિ
તસ્માન્મોપવીર્યં ભવતીત્યેકે । વાદિનાં શિષ્યતાપ્રાપ્તિઃ શત્રૂણાં દાસતા
તથા સ્યાદાશ્યાનાં મત્તાનાં
પ્. ૮૬)
નમ્રતા ભવતિ । અમિતબલોઽયમિતિ નારાયણઃ । અસ્ય દેહોઽચ્છેદ્યોંઽભેદ્યઃ
શસ્ત્રૈરસ્ત્રૈઃ । દોષમાત્રરાહિત્યં પુણ્યપાપાસ્પૃષ્ટત્વં
જાગ્રદેકાવસ્થત્વમીશૈકાધીનત્વં ચ । યદહઃ પ્રાતર્વ્યુષ્ટાયામુદ્ભવન્તિ
રાત્રૌ તાનિ તિષ્ઠન્ત્યાસઙ્ગવતઃ શારીરકાણિ ચ સર્વદા । એતદ્દ્વયમન્ત્યં
વિહાય સર્વાણિ તદિચ્છયા દેશકાલાવિશેષેણ લક્ષ્માણ્યનુવર્તન્તે તતોઽનેન
વેદિતવ્યં મયિ સ ઈશઃ દીક્ષિતોઽભવદિતિ

ઇતિ જ્ઞાત્વૈવાગ્નિમુપસમાધાય સ્વેષ્ઠાયૈ દેવતાયૈ ઈશ્વરાત્મને
અમુકાખ્યાયૈ સ્વાહેતિ મધ્યે અમુકાદિભ્યો વા અમુકસ્યામુકાયુધાય સ્વાહેતિ
પરિત અમુકસ્યામુકેભ્યોઽમુકાદિભ્યો વા ભૂષણેભ્ય સ્વાહેતિ પરિત
અમુકસ્યામુકાયૈ શક્ત્ય સ્વાહેતિ પરિત અમુકસ્યામુકાય વાહનાય સ્વાહેતિ
પરિતોઽમુકસ્યામુકાયા શક્તેરલંકારાયુધવાહનેભ્યઃ સ્વાહેતિ
દક્ષિણતોઽમુકસ્યાઽમુકસ્ય વાહનસ્યાલકારેભ્ય સ્વાહેતિ તદ્વામતઃ
અમુકસ્યાઽમુકેભ્યોઽમુકાદિભ્યો વા પ્રાપ્તદિવ્યસાદ્યનન્તદેહેભ્યો ભક્તેભ્યઃ
સ્વાહેતિ તત્પરિતઃ પુનર્નેત્યેવમેકે । પયસા જુહુયાદ્ધૃતેન દઘ્ના વા
તિલેસ્તૈલેન વા સમિદ્ભિઃ પર્ણૈઃ પુષ્પૈ ફલેર્વોદિત આદિત્યે સ્નાતોઽસ્નાતો વા રાત્રિં
પટધા વિભજ્ય પઞ્ચધા વા । બ્રહ્મશક્તિવિષ્ણુશિવસૂર્યદન્તિન એતેષા
ક્રમેણ પ્રદોસ્ઽ આપ્રાતર્જ્ઞેયા સાક્ષાત્કારકાલા અનુવત્સરો બ્રહ્મણો
વિદ્યાશક્તેઃ પરિવત્સર શિવસ્ય સંવત્સરો વિષ્ણોઃ ઇદવત્સર સૂર્યસ્ય ઇલાવત્સરો
દન્તિનઃ । સર્વે વા સર્વેષા ભવન્તિ સધ્યાયનમપસવ્યાયનમિત્યેકે । વસન્ત
શક્તેર્ગ્રીષ્મ સૂર્યસ્ય વર્ષા બ્રહ્મણઃ શરદ્વિષ્ણોર્હેમન્તો દન્તિનઃ શિશિર
શિવસ્ય વસન્ત સર્વેષામિત્યેકે । સર્વે વા સર્વેષાં । સપ્તમી બ્રહ્મણો નવમી
શક્તેર્દશમી વિષ્ણોરેકાદશી શિવસ્ય દ્વાદશી સૂર્યસ્ય ષષ્ઠી ચતુર્થી વા
ગણેશસ્ય યાનિ લક્ષણાન્યાવિર્ભવન્તિ તૈરેવાયમણુર્મહાન્ભવતિ ગુણતો
યથા વૈત ઈશા પરાત્માનો મધ્યમપરિમાણા મહાંશ્ચ આકાશાદિભ્યો
મહાન્ભવત્યજડત્વાદેતેષા । એતે આકાશાદયો જડા મહત્પરિમાણા
અપ્યજડાન્નીચા ભવન્તિ તસ્માદેષોઽનુરપિ જીવ ઈશો દ્રષ્ટા યસ્માદ્ભવતિ । આ##-
ઈશસાક્ષાત્કારાત્ પ્રાગપિ કિં તત ઇતિ । અત્ર બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । જીવા સ્વતન્ત્રા
કર્મકરણે કર્મજન્યાદૃષ્ટફલભોગ ઈશ્વરાધીનાસ્તત સાક્ષાત્કારતઃ
દુઃખમીશાજ્ઞપ્તા ભોક્તુ પ્રવર્તન્તે અદુ ખિતાસ્તત્કૃપયા । ઇદમત્ર
સમાધાનમામનન્તિ બ્રહ્મવાદિનઃ

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે દ્વિતીયાધ્યાયે તૃતીયમાહ્નિકમ્ ।
પ્. ૮૭)
પારાનન્દસૂત્રે ચતુર્થમાહ્નિકમ્ ।
અથેશ્વરસાક્ષાત્કારક્રમં વક્ષ્યામઃ

ઉદ્ભૂતલક્ષણો ભક્ત ઉપતિષ્ઠત્યુદઙ્મુખ

તત ઉક્તકાલે ઉત્તરસ્યામસ્ય પુરસ્તાદત્યન્ત તમોમણ્ડલમુદેત્યાક્રોશતસ્તત એષ
જપેત્તસ્યા દેવતાયાઃ કવચ તત પ્રાદુર્ભવત્યાદિત્યવર્ણં મામમણ્ડલ તત
એષ જપેત્સહસ્રનામસ્તોત્ર મન્ત્ર વિચિન્તયન્ત ભક્તમીઽસ્વરાકારો વ્યક્ત પ્રતિભાતિ ।
તતો ભક્તો જપેન્નવાર્ણં મનુ વાહન સવાહનાશક્તિર્વામતો
યથાસ્થલમાયુધાનિ ભૂષણાનિ ચ પ્રતિભાન્તિ તથા વ્યક્ત સર્વં । તતો વ્યક્તે
સત્યય પ્રણમેત્પ્રણતે સા દેવતા પ્રવદતિ કિં તે કુશલમિતિ । તતો ય વદેદોમત
પર કુશલ સર્વં યત શાસ્ત્રોક્ત તે સાધર્મ્યં પ્રાપ્તોઽહમિતિ । તત સા દેવતા
પ્રવદતિ સત્ય સત્ય યથા ત્વમાત્થેતિ તથાપિ કિંચિદ્વર પ્રયચ્છામિતિ પ્રયચ્છતિ
સાયુધાકૃતિં શસ્ત્ર પ્રયચ્છત્યસ્મે એષ પ્રણમ્ય તદઞ્જલિના ગૃહ્ણીયાત્ ।
ઋતાવૃતૌ પક્ષે પક્ષે વા પ્રત્યક્ષ ભવતુ ભવતો મુહૂર્તં મુહૂર્તદ્વય વા
યદેચ્છામસ્તદા તદેતિ વા વર વૃણ ઇતિ વૃણીયાત્ । સા ચ પ્રયચ્છતિ
યથેચ્છભેવમેવમુક્તવદેવાન્તર્ધાનક્રમઃ

યથેચ્છ વિહરેત્તતો વાસૂન્વિસૃજ્ય સ્વેષ્ટલોકમધિગચ્છતિ
પરાપ્યેવમાવિર્ભવતીત્યુન્મત્તભૈરવઃ । પૂર્વં તસ્ય પ્રચ્છાદક ઈશ્વર
આવિર્ભવતિ પશ્ચાદન્યૈરીશ્વરૈ સાક પરાત્મા સોઽનુદ્ભૂતચિહ્નોઽપીશ્વર
પરાત્માન ચ પશ્યતીત્યેકે

ઇતિ શ્રીપારાનન્દસૂત્રે ઉત્તરાધ્યાયે ચતુર્થમાહ્નિકમ્ ॥
પ્. ૮૮)
પારાનન્દસૂત્રે પઞ્ચમમાહ્નિકમ્ ।
અથ પ્રાયશ્ચિત્તક્રમં વક્ષ્યામો નિષિદ્વાચરણે પ્રાયશ્ચિત્ત યેનાદૃષ્ટેન
સમ્પાદિતેન નષ્ટદુઃખ સમ્પદ્યતે તત્પ્રાયશ્ચિત્તમિત્યુચ્યતે ।
પ્રાયશ્ચિત્તાન્યુપવાસ-પ્રાણાયામ-સ્વાધ્યાય-સ્નાન##-
અદણ્ઠ્યાન્દણ્ડયેત્કા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ ત્ર્યહમુપપસેદેષા
પ્રાયશ્ચિત્તિર્નિષિદ્ધાચરણે પ્રાયશ્ચિત્તિર્ન વિહિતાઽનિષિદ્ધાચરણે
પ્રાયશ્ચિત્તિરનિષિદ્ધાચરણે તુ ન પાપ
વિહિતાચરણેઽભ્યુદયસ્તસ્માત્પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય વિહિતત્વાત્તતોઽપ્યભ્યુદય
ઇત્યુન્મત્તભૈરવઃ । તસ્માત્પ્રાયશ્ચિત્તક્રમં વક્ષ્યામ

જ્ઞાત્વાઽજ્ઞાત્વા વિવશોઽવિવશ આવૃત્યાઽનાવૃત્યા
રસપૂર્વકમરસપૂર્વકમિતિ તત્ર જ્ઞાત્વા વિવશ આવૃત્યા રસપૂર્વક
પાપમાચરેત્તત્ર ચતુર્ગુણ પ્રાયશ્ચિત્ત તત્ર ક્રમશઃ ક્રમશો ન્યૂને ન્યૂનમ્

પારાનન્દો રાજા યદ્યન્યધર્માન્મતાન્યુચ્છેદયેદ્યદ્યસમ્રાટ્ સ્યાત્તર્હિ
મતાનિ તદ્ધર્માંશ્ચ સંસ્થાપયેત્સ્વમતેઽધિક તતો ન્યૂનમાસ્તિકમતે તતોઽપિ
ન્યૂન નાસ્તિકમતે ઇતિ સમ્પાદયેત્તૈવ યદિ કુર્યાત્કા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ
એકાહમુપવસેત્કાયિક વાચિક માનસિકમિતિ ત્રિધા પાપ । તત્ર નામ્યધ કૃત
કાયિક પદ્ભ્યા ગોબ્રાહ્મણાદિવન્દ્યપ્રહરણ યદિ કુર્યાત્વા તત્ર
પ્રાયશ્ચિત્તિર્વ્યુષ્ટાયા વસન્તે શરદ્યનભ્રે આકાશે વા
પઞ્ચક્રોશેભ્યોઽધિકપ્રદેશે યત્પ્રવહજ્જલં તીર્થં સ્યાત્તત્પદ્ભ્યામેવ ગત્વા
તસ્મિન્નાપ્લુત્ય શુચિર્ભવતિ । એષ પાપી ત્રિભિ શુધ્યતિ રાજ્ઞો દણ્ડેન પરત્ર
સાદિસાન્તદુઃખભોગેન પ્રાયશ્ચિત્તેનેતિ । યદિ મતવિરુદ્ધમાચરેત્ કા તત્ર
પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ પુનર્દીક્ષાં સમાચરેત્ યદિ મતવિરુદ્ધ
ભાવયેદ્ભૂતશુદ્ધ્યાદિક વા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ પુનર્ભાવનામયીં દીક્ષા
કુર્યાત્પુનર્દીક્ષાયાં ગુરોર્ન કિંચિદન્ય સર્વં સમાનમ્ । દીક્ષાનિયમેષુ
યેષામસંભવસ્તદકરણાન્ન દીક્ષાન્યૌન્ય યોઽધિક્યા દીક્ષયા દીક્ષિત શ્રેષ્ઠો
ભવતિ તસ્માત્તમભિવાદયેત્તમભિવાદ્યાઽગ્રહ સ્યાચ્ચેત્કા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ
સ્નાત્વા પ્રાણાયામશત કુર્યાત્તત સર્પિરશ્નાતિ યસ્નાતિ તદધ ધૂવતિ
યત્પ્રાણાનાયમતિ તદપ્રહૃત્વજાડ્યમેવ ધૂન્વતિ યત્સર્પિરશ્નાતિ તદાત્માન
તેજસ્વિનમેવ કુરુતે યદ્વા તમેવ પ્રહ્વો દણ્ડવત્પ્રણિપતેત્પ્રણિપત્ય ત
બ્રૂયાદ્યદહ પ્રમત્તોઽનભિવાદય તદેનશ્છિન્ધિ પ્રસન્ન પુષ્ટિં પ્રસન્નતા
મયિ ધેહીતિ । સભવત્યઙ્ગે યદઙ્ગન્યૌન્ય
તદઙ્ગમાત્રાવૃત્તિરાનિત્યનિવર્તનપ્રારમ્ભાત્પ્રારમ્ભે ન્યૌન્ય પૂર્ણં
સમ્પદ્યતે । દીક્ષિતઃ સન્નદીક્ષિતાય શિષ્યાય મન્ત્રમુપદિશેચ્ચેત્પુનર્દીક્ષા
। દીક્ષિતે આશ્રમાન્તરં પ્રવિશ્ય પુનર્દીક્ષા । ગુર્વન્તરં ગત્વા
પુનર્દીક્ષા

પ્રાયશ્ચિત્તમેવ ભવતિ યદેનસ ફલદ્વયમપ્યુચ્છિનત્તિ તત્તતોઽમોઘ
સમ્પદ્યતે યથા પ્રાયશ્ચિત્તેનૈનો મોઘ સમ્પદ્યતે તથા કેનચિદઘેન
પુણ્યમપિ મોઘ ભવતિ નત્વૈશ્વરધર્મજ
પ્. ૮૯)
કેનચિન્નિવાર્યં અદૃષ્ટં એતદ્દ્વયોર્નિવર્તકં
સકૃત્કૃતાજ્જાતમનન્તફલદં તસ્માદ્વિદ્વાંસ્તત્સંચિનુયાત્

અથ નિત્યાર્ચનસ્યાનુકલ્પો રાજ્ઞો દણ્ડ્યદણ્ડનં યદ્દણ્ડ્યાન્દણ્ડયતે
રાજા તન્નિત્યાર્ચનમેવ વિદધાતિ તસ્માદ્યથા નિત્યાર્ચનં પ્રલોપ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિં
વિદધાતિ તસ્માદ્દણ્ડ્યાનદણ્ડયિત્વાઽદણ્ડ્યાન્ દણ્ડયિત્વા રાજૈકાહં
દ્વ્યહં ત્ર્યહં વોપવસેત્

અથ નિત્યાર્ચનસ્યાનુકલ્પો ભૂરિત્યાવાહ્ય પ્રતીકે અમુકાયૈ ઈશ્વરાત્મને
સાયુધાયૈ સાભરણાયૈ સવાહનાયૈ સવાહનાલઙ્કારાયૈ
સસ્વવાહનસ્થાસનાયે સશક્તિકાયૈ સશક્તિકાયુધાયૈ સશક્તિકાલઙ્કારાયૈ
સશક્તિકાવાહનાયૈ સશક્તિકાવાહનાલઙ્કારાયૈ
સશક્તિકાવાહનંસ્થાસનાયૈ અમુકાયૈ દેવતાયૈ સસ્વભક્તાયૈ નમો ભુવરિતિ
પુષ્પાઞ્જલિં નિક્ષિપત્યપિ વાઽમુકાયૈ નમ ઇતિ સ્વરિતિ સ્તુત્વા મહારિતિ
વિસર્જયેદનેન મન્ત્રેણ ય એવં કુરુતે સોઽર્ચનત્રયસ્ય ફલમાપ્નોતિ
તસ્માદર્ચનત્રયસ્યાપ્યનુકલ્પો યોઽનેન મન્ત્રેણ કુસુમાઞ્જલિના દેવતાં યજતે ।
અપ્યેકસ્ય પુષ્પસ્ય વા પુષ્પૈકદેશસ્ય વા સ દેવતાયા વિશેષાર્ચનેનાર્ચકઃ
સમ્પદ્યતે ઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તમ

યઃ કામયેત દેવતાપ્રસાદેનર્દ્રુયામિતિ સ
સ્વેષ્ટદેવતાવયઃસંવત્સરસંખ્યાતેભ્યઃ
સુરૂપેભ્યોઽષ્ટવર્ષાધિકેભ્યોઽનુલ્લઙ્ઘિતતદ્વયઃસંવત્સરેભ્યો
બ્રાહ્મણેભ્યઃ શિખાં ભ્રૂયુગપક્ષ્મરોમાણિ વર્જયિત્વા સર્વેષાં તેષાં
ગાત્રાણાં નાપિતેન ક્ષુરેણ મુણ્ડનં કારયેદપિ વા યાવન્મન્યેયુર્યદેષ
મુણ્ડયતિ તદાત્માનં પાપેભ્ય એવોદ્ધરતિ । અભ્યઙ્ગમુન્મર્દનં કારયિત્વા
કોણ્ણેનોષ્ણેન સ્નાપયિત્વાદ્યં કૌપીનં વસ્ત્રં દ્વિતીયં કટિસ્થં તૃતીયં
નાભિસમદેશસ્થં મહચ્ચતુર્થમન્યત્

એવં વસ્ત્રચતુષ્ટયાનાં દશકં વા તૃતીયચતુર્થયોરાઞ્જનમશ્મજં
કૃષ્ણં વ્યાખ્યાતાન્યામરણાનિ છત્રમુપાનહૌ કમણ્ડલૂન્ પુષ્પમાલાં
કાશ્મીરં રક્તચન્દનં શુદ્ધાં મૃત્યાં વા તામ્રમસ્માદિ બહુરોગઘ્નં
મહૌષધં પયો દધિ ઘૃતં સંસ્કૃતમન્નં વા પાનીયં સુખશયયાં
અસકૃદ્ભોગ્યામપિ સુરૂપાં તરુણીં સકૃદ્ભોગાર્થં વેશ્યાં ચ
પ્રયચ્છતિ તદાત્માનં દેવતાપ્રસાદેનર્દ્ધયતિ । તેભ્યઃ પ્રણામં
શ્રદ્ધયા શ્રદ્દધાનેભ્યો ગૃહસ્થેભ્યઃ સમર્થઃ પ્રયચ્છન્
તદન્યતમં વાપ્યથવા એદર્થી સ્યાત્તસ્મૈ તમર્થં ઇત્યુક્તસ્યાનુકલ્પઃ ।
નૈતસ્મિન્પાત્રાપાત્રવિચારઃ । અધ્યાપનસ્ય દ્વિજઃ પાત્રં
દક્ષિણાદાનયોર્બ્રાહ્મણો વિદ્વાનેન પાત્રં વિદ્યાનયોભ્યા યુક્ત સ એવ
યજમાનઃ શ્રદ્ધયા

સામર્થ્યં ચ સત્ત્વવતો નિતરાં ત્યાગેચ્છા યસ્મિન્નુપસ્થિતે ઉપકારિણિ ઇતિ પૂર્વં
દૃષ્ટે સંભવતિ તત્પાત્રનિત્યેકે

યથા યથા વાગપરાધઃ સ્યાઽયાયાન્ લઘુર્વા તથા તથા બ્રહ્મપદાઃ
પ્રાયશ્ચિત્તં કાપાપરાધેષુ સર્વેષુ યજ્ઞાઃ પ્રાયશ્ચિત્તીયાઃ પ્રાયશ્ચિત્તં
મનોપરાધેષુ સર્વેષુ તથા તથા પ્રાણાયામાઃ
પ્. ૯૦)
પ્રાયશ્ચિત્તં ઘનાદ્યપરાધેષુ તથા તથા પાત્રેષુ દાનં વા તથા તથા
રાજદણ્ડસ્ય સ્વીકારઃ પ્રાયશ્ચિત્તમ્

તીર્થાભિગમનં વા એકવિંશતિરુપવાસાનામાચરણં સર્વપ્રાયશ્ચિત્તં
ઉપવાસશ્ચાનશનં જલમાવાશનં વા એતસ્ય કૃતસ્ય એતેન કૃતેન ફલ
નોદ્ભવિષ્યતિ ઇતિ જ્ઞાનં મુણ્ડનં પ્રતિ વૃદ્ધાના લોમ્ના
ભ્રૂયુગપક્ષ્મરોમાણિ વિના શિખાવર્જં કેશાના શ્મશ્રૂણા ચ મુણ્ડનં
વૃદ્ધાના સ્નાનાચમનાઙ્કનાનિ પ્રાયશ્ચિત્તમાત્રસ્ય
પુરસ્તાત્પશ્ચાચ્ચૈતાન્યન્વિતાનિ ભવન્તિ

યસ્મિન્નહનિ પ્રાયશ્ચિત્તાચરણં તસ્માત્ષષ્ઠેઽહનિ
મુણ્ડનાદ્યાચરણમિતિ પશ્ચાદ્ભવતિ

ઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તક્રમો વ્યાખ્યાતઃ

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે ઉત્તરાધ્યાયે પઞ્ચમમાહ્નિકમ્ ॥
પ્. ૯૧)
પારાનન્દસૂત્રે ષષ્ઠમાહ્નિકમ્ ।
અથ વ્યાખ્યાનક્રમં વક્ષ્યામઃ

સૃષ્ટૌ કૃતયુગે નાનામતાનિ નાનાસંસ્કારાશ્ચ ઋષિભિર્વ્યાખ્યાતાનિ
વ્યાખ્યાતાશ્ચ સ્વેભ્યઃ સ્વેભ્યઃ શિષ્યેભ્યઃ પ્રાયચ્છન્ તે
શિષ્યાસ્તદનુચક્રુર્ભાવનામાચારાંશ્ચ તત્રાહં
ભગવાન્પરાનન્દસ્તત્તદ્ભાવનાભિર્ભાવિતાભિરાચારૈરાચરિતૈસ્તુષ્ટસ્તેભ્યો
યથાર્થં મતમુપદિદિક્ષુરવતરન્નવતીર્ણોઽભુવમિતિ ગઙ્ગાયાસ્તીરેઽનુકૂલે
પદ્માસનસ્થસ્તં મામભ્યધાવન્ ઋષયો વસિષ્ઠાદ્યાસ્તે
પ્રણિપત્યાવ્રુવન્નસ્માનુપદિશાચક્ષ્વેતિ સોઽહમબ્રુવમદીક્ષિતા અનુપદેશ્યા
ભવન્તીતિ મન્મતે ન ન્યાસો ન હિંસેત્યાદિ તેઽબ્રુવન્યજ્ઞે હિંસા શ્રૂયતે સા
કિં ભવન્મતદીક્ષિતૈર્નાનુષ્ઠીયતે તે કિં ન પ્રત્યવાયમયન્તીતિ સોઽહમવ્રુવં
યુક્તં યદુક્તં ન તત્ર તર્કો ન યુક્તિસ્તત્સત્યમિત્યેવાવધાર્યં યોજ્યં
ધ્વન્યર્થકં યોજિતં પરસ્પરમજિજ્ઞાસોર્ભાષણમેઅં ત્રિધા ભાષણં
ભવતિ તત્રાદ્યમેવાહં વચ્મિ તસ્માદ્ભવતાં શ્રદ્ધયા શુશ્રૂષા
મત્તશ્ચેચ્છૃણુષ્વ નો ચેદ્ગચ્છધ્વં યથેચ્છમિત્યુક્તાસ્તેઽવ્રુવન્ન
સંદેહોઽસ્માકં ત્વદ્વાક્યે શ્રુતિં મીમાંસયિષ્યામ ઇતિ
પૃષ્ઠસ્તદહમવોચં ન યાવત્પારાનન્દ્યા દીક્ષયા યુજ્યતે
તાવત્પ્રાણિહિંસનં યજ્ઞે ન્યાસશ્ચેશ્વરાણાં પ્રાણિષુ પારાનન્દ્યા
દીક્ષાયાઃ પ્રાગિતિ યજ્ઞે હિંસાનુષ્ઠેયેતિ જ્ઞાનાનન્દસ્તતઃ પરમનાગસામ્

તેઽપૃચ્છન્ દીક્ષ સા કથં યયા દીક્ષયા દીક્ષિતાઃ સન્તો વયં
શ્રવણાધિકારિણઃ સમ્પન્ના ભવિષ્યામ ઇતિ પૂર્વં દીક્ષા વ્યાખ્યાતા સા
તેભ્યો વ્યાખ્યાતા યથાકથંચિત્તેષુ નિયમેષ્વેકં નિયમમાસ્થાય દીક્ષા
સમ્પદ્યતે

ઉપદીક્ષોત્તરદીક્ષયોરપ્યેવમ્

એવં નિત્યનિર્વર્તનનિયમેષુ

મુખ્યં તુ યથોક્તમ્

ઇતિ તેભ્યો વ્યાખ્યાતં તેઽવ્રુવન્ મુખ્યમેવ કરિષ્યામ ઇતિ
તેભ્યશ્ચતુર્વિંશત્યહર્દીક્ષિતેભ્યો યથા યથા યન્મન્ત્રેચ્છા
તેભ્યસ્તેભ્યસ્તાન્મન્ત્રાન્દત્વા મતં મતધર્માશ્ચોસ્ત્વા નિત્યનિર્વર્તનં ચ તે
કૃતાર્થમાત્માનં મન્યમાના માં પ્રણમ્ય યથેચ્છમગમન્ તે સ્વાન્
સ્વાન્ ગૃહાન્ ગત્વૈતદેવ યથાધિકારં પ્રચારયામાસુઃ

અગસ્ત્યાદ્યા નારદાદ્યા વામાચારિણો ભવિષ્યામ ઇત્યવ્રુવંસ્તેભ્યોઽહમગ્રુવં
વિપ્રકારં મદ્યમુદ્રામૈથુનાત્મકં દ્વિપ્રકારં
મુદ્રામૈથુનામકમિત્યેકે સમામનન્તિ

તેઽપિ પૂર્વવત્

દેવાખ્યો દેવદેવાખ્ય ઇતિ દ્વાવૃષી મામાગત્યોત્તરાચારિણૌ ભવિષ્યામ ઇતિ
તાભ્યામુત્તરાચારમહમપિ પ્રાયચ્છં તાપાપન્નોત્તરાચારૌ
વ્રજતુર્યથેચ્છં તેઽપિ પૂર્વવત્

પ્. ૯૨)
સમર્થો વિદ્વાનર્થીતિ ત્રયો વૈ ઋષયઃ સમાજગ્મુસ્તે પૂર્વં દક્ષદીક્ષિતા
અભવંસ્તતો વામિનસ્તત ઔત્તરાસ્તેઽપિ પૂર્વવત્

અયોધ્યાયા યઃ સુદર્શનોઽભૂદ્ભૂમિપાલસ્તં શાક્તમકરોત્પારાનન્દં
દીક્ષીતં વસિષ્ઠસ્તસ્માત્તમહિંસકં રાજાનં જ્ઞાત્વા પરિતઃ સર્વે રાજાનઃ
સન્નદ્ધા યુદ્ધાયાહ્વયન્ત સ રાજા વસિષ્ઠં પ્રણિપત્યોવાચ મયા
યુદ્ધમહિંસકેન કાર્યં વા ન કાર્યમિતિ વસિષ્ઠસ્તં ગૃહીત્વા
મામભ્યધાવત્પ્રણિપત્ય પ્રશ્નં મામવદદયં મે
શિષ્યોઽભવદયોધ્યાધીશો રાજા સુદર્શનઃ શાક્તો મચ્છિષ્યઃ પારાનન્દો જાત
ઇત્યુપલભ્યાઽન્યેઽરયસ્તદીયા અયમહિંસકોઽતઃ પરમિતિ ન યોત્સ્યતીતિ
યુદ્ધસન્નદ્ધા એવં નિરોધયન્ત એતજ્જનપદપરિતઃ સ્થિતા વભૂવુરિતિ
વિજ્ઞાયૈષ મામપૃચ્છત્સ ભવન્નિકટમાનીત ઇત્યેનં શાધીતિ

અહમવ્રુવં તમાનયેતિ સ પ્રણિપત્યોપસ્થિતસ્તમુપદિશં
યુદ્ધાદ્ધર્મ્યમન્યન્ન પારાનન્દાનારાજ્ઞા તસ્માત્ત્વં યુધ્યસ્વ ચ્છિન્ધિ
મુણ્ડાનિ જયમાપ્નુહીત્યુપદિષ્ટઃ સ વસિષ્ઠશ્ચ તાવુભૌ ચ તૌ નિર્ગતૌ
બભૂવતુઃ

જયં ચાઽપ સઃ

કેચિત્પારાનન્દા અગ્નિહોત્રિણઃ સમારમન્તે પ્રાણિન આનીય હન્તુમનુસંધાય
યુપેષુ યાવદ્વધ્યન્તે તાવન્નારદ પર્યટન્ તત્રાભ્યગચ્છત્તાનુવાચ
કિમેતત્કુર્વતે ભવન્તસ્તે હ પ્રોચુઃ સત્રં સોઽવ્રવીન્નૈતત્સત્રમેષોઽપયજ્ઞો
યત્પારાનન્દા હન્તું પ્રાણિન ઉદ્યુક્તાસ્તેઽવ્રુવન્ સત્યં સત્યં તસ્માદેવ દેવતા
ન પશ્યામસ્તદ્વ્રવીતુ ભવાન્યદેતેનેશ્વરીકૃતેન સત્રેણ દ્રક્ષ્યામ ઇતિ તૈઃ
પૃષ્ઠો નારદો હોવાચ પારાનન્દં યજ્ઞવિધિમવધારયન્ત્વિતિ

હોમાદિષૂત્તરક્રત્વન્તેષુ વધાર્થં યજ્ઞેષુ યાવન્તઃ પશવસ્તાઃ પ્રતિકૃતીઃ

યે હોંસામાશ્રિત્ય ઐશ્વરાન્ધર્માન્ વયં કુર્મ ઇતિ ધ્યાયન્તઃ કુર્ચન્તિ ન તે
તાનાપ્નુવન્તિ નૈશ્વરાન્લોકાન્સમભિપદ્યન્તે પતનધર્માણ

હિંસાયુષો નાશકરી હિંસા પુણ્યૌધનાશિની ॥
હિંસામાશ્રિત્ય ય કુર્યાત્સુકૃતૌધાન્સહસ્રશઃ ॥
સુખમસ્મૈ પ્રદાતુ તે ન સમર્થા કથંચન ॥
રોગાનાશ્રિત્ય યક્ષ્માદીન્ય ઇચ્છેત્સુખસાધકાન્ ॥
ઉપચારાન્યથા મન્દો ન તે સ્યુઃ સુખદાયિન ઇતિ

વિષયુક્તં યથા તોયં ન તૃષ્ણા વારયેત્ક્વચિત્ ॥
હિંસાયુક્તં તથા પુણ્યં ન સુખં દાતુમર્હતિ

વિહિતાઽવિહિતા વાપિ હિંસા યાઽનપરાધિનામ્ ॥
સર્વથા દુઃખદા પશ્ચાત્તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્

પ્. ૯૩)
એકામહિંસામાશ્રિત્ય યઃ કુર્યાદઘપર્વતાન્ ॥
સોઽઘાચલાન્શુચીન્સર્વાન્ કુરુતેઽહિંસયા નરઃ ॥
*?વત્કુરુતે સર્વાન્યથાગ્નિર્દારુપર્વતાન્

નરાન્યહિસિતસ્યૈવમ્ * * * * * * * * ।
અવધ્યસ્યાપ્યદણ્ડ્યસ્ય યે દેહસ્ય નરાઃ ક્વચિત્ ।
છેદનં વા વિશસનં ક્રયં વા વિક્રયં તથા ॥
ઉપકારં ચ સંસ્કારં ભોગં છેદાનુસંમતિમ્ ॥
કુર્યુસ્ત્વવયવાનાં વૈ તેઽપિ હિંસાવિશારદાઃ

મનુષ્યહિંસિતાનાં પ્રાણિનામનાગસામત્યક્તાર્દ્રત્વપૂર્વાણામવયવાનાં
યચ્છેદનં વિશસનં ક્રયો વિક્રયઃ સંસ્કારો ભોગ એતેષાં
કર્મણામન્યતમસ્ય કર્મણ ઉપકારોઽનુમનનં વા એતેષ્વન્યતમં વા
કુર્યાત્સોઽપિ હિંસાદ્યદુઃખભાગિતિ

સંસ્કારો વા વિશસનં ક્રયો વા વિક્રયસ્તથા ।
ઉપકારશ્ચ ભોગશ્ચ તથૈવ છેદસંમતિઃ ॥
હિંસા સપ્તવિધા ગૌણ્યઃ સમાસ્ત્વેતા વિહિંસયા ॥
તસ્માદષ્ટવિધાં હિંસાં વર્જયેદીશતોપકૃત્

શાસ્ત્રેષુ પ્રાણિનાં હિંસા યત્રોક્તા સ્યાદનાગસામ્ ।
યઃ પ્રાણી યત્ર સૂક્તઃ સ્યાત્પૈષ્ટિં કૃત્વા તદાકૃતિમ્ ॥
તતસ્તુ પ્રાણિનં પૈષ્ટં સ્પર્શયેદ્બુદ્ધિમાન્શુચિઃ ॥
પૈષ્ટાદુત્તર ઉત્સૃજ્ય પ્રાણિનં પૈષ્ટકાત્તતઃ ।
યત્કાર્યં યત્સુધીઃ કુર્યાત્તત્રૈવં કલ્પયેદ્વિધિમ્

વા પૈષ્ટે ચતુષ્કોણે રાશૌ વંશશાખાલેખિન્યા યજમાનો
હોતાઽધ્વર્યુરુદ્ગાતા બ્રહ્મા વાન્યો યમુપાકુર્યાત્તદાકારં પ્રલિખ્ય બ્રાહ્મણે
યજમાને પાલાશ્યા ક્ષત્ર ઔદુમ્બર્યા વૈશ્યે વૈલ્વ્યા સર્વેષાં વંશશાખા
ભવતિ તસ્માદ્વંશશાખયા સર્વૈર્લિખિતેન પ્રાણી તમાલભ્ય પ્રાણિનં
શામિત્રાગારાદુત્તરત ઉત્સૃજ્ય લિખિતં શામિત્રે નીત્વા પ્રાક્શિરસં
પ્રત્યક્શિરસં વોદક્પાદં સંસ્થાપ્ય યદ્યદઙ્ગરેખાતો
યદ્યદઙ્ગમુદ્ધરતિ તત્તદ્ધૃતેન દુગ્ધેન સંમિશ્ર્ય જલેનાલોડ્ય
સંશ્રપયેત્તૈર્યજેત્

ધેનુઘૃતેન ધેનુદુગ્ધેન ધેનુદધ્ના સર્વેષા પશૂનામિતિ દિગ્ભૈરવઃ

માહિષેણ સર્વેષાં પશૂનામિતિ કાલભૈરવઃ

યદાકારો લિખિતઃ સ્યાત્કૃતઃ સ્યાદ્વા તજ્જાતીયાયા ઇત્યાકાશભૈરવઃ

સર્વેષાં પશૂનાં ગોધૂમપિષ્ટમ્

રક્તચન્દનોદકં લાક્ષારસોદકં ચ સર્વેષાં રુધિરાણામ્

પ્. ૯૪)
આમ્લદ્રવ્યયુક્તં રક્તચન્દનોદકં રુધિરમિતિ દિગ્ભૈરવઃ

લાક્ષારસોદકં જમ્બીરનીરમિશ્રં રુધિરમિતિ કાલભૈરવઃ

રક્તચન્દનૌદકં લાક્ષારસોદકં દધિમિશ્રં
રુધિરમિત્યાકાશભૈરવઃ

કેવલં જલં રુધિરમિતિ વસિષ્ઠઃ

યતો વા એતદિચ્છેત્તતઃ કિંચિત્તસ્મિન્નિક્ષિપેત્ તેન તં યજેત્

હિંસાં પરિહરન્વિદ્વાન્ યથોચિતં વિભાવ્ય કુત્રચિત્પ્રાણોદ્ગમનભાવનં
કુત્રચિત્પૈષ્ટકાનુષ્ઠાનં પ્રતીયન્સર્વાણિ કર્માણિ કુર્વીત

અહિંસકૈઃ પારાનન્દેરુત્સાર્યાઃ સર્વા હિંસા ઋતે
અપરિહાર્યહિંસાદણ્ડ્યહિંસાદુષ્ટાગસ્કારિહિંસાભ્યો યતો
દણ્ડ્યહિંસાભ્યુદયદા અન્યેઽપિ તથૈકે ત્રિભિન્નદે ઇત્યેકે ઇતિ પારાનન્દેભ્યો
વસિષ્ઠઃ

તયા પ્રાણિરશનયૈનમાલભેત વા એતેન તં વા તત્સ્પૃષ્ટેન
વર્હિષૈનમાલભેત્

અથો સ્વલ્વાહુરેકે બ્રહ્મવાદિનો નાનેયાઃ પારાનન્દૈઃ પ્રાણિન
ઋતેઽશ્વપુરુષવલીવદોંષ્ટ્રહસ્તિપ્રડીનપક્ષ્યારણ્યેભ્યઃ તત્ર પૈષ્ટૈરેવ
પ્રચરન્તિ પ્રાણ્યેકધર્માત્તુ લુપ્યન્તે યાનપાનસંજ્ઞપનાદ્યા ॥
વપોદ્ધરણાદિ સમાનમ્

અથ કેચિદાહુસ્તત્ત્વદર્શિનઃ પારાનન્દાઃ સર્વત્ર પ્રાણિધર્માન્પ્રલોપયન્તઃ
પ્રાણિન ઉજ્જિવયન્તઃ પૈષ્ટૈરેવ પ્રચરન્તિ તત્રોપાકરણાદ્યઙ્ગયાગાન્તં
સમાનં પાનગમનસંજ્ઞપનવર્જમ્

મુદ્ગપિષ્ટં તૃણાદાનાં પ્રાણિનામ્

ગુધૂમપિષ્ટં ફલાદાનામ્

માષપિષ્ટં માંસાદાનામ્

તિલપિષ્ટં જલચરાણામ્

ઓદનો ભૂચરાણામ્

ચણકપિષ્ટં ખેચરાણામ્

એતદન્યતમં વા સર્વેષામ્

ગોધૂમપિષ્ટં સર્વેષામ્

તે સાત્રિણઃ પ્રાણિનઃ પશૂન્ વા પૈષ્ટકપ્રાણ્યાકૃતીનાલભ્ય પ્રાણિન
ઉત્સૃજ્યોત્તરતઃ શામિત્રે પૈષ્ટકાન્પ્રાણ્યાકૃતીનાનીય તાન્સંસ્થાપ્ય તેષા
વપા ઉત્ખિદ્યાઽવદાપાઙ્ગાનિ જુહુયુસ્તે બ્રહ્મવાદિનો
બ્રહ્મવર્ચસ્વિત્વમાપુરેતાભિર્યો યજતે સોઽશ્નુત આનન્ત્યમ્

ઇત્યુપદિષ્ટાસ્તે તથૈવાકુર્વંશ્ચાપશ્યંશ્ચ સ્વેષ્ટા દેવતામ્

સ તૈઃ પૂજિતો નારદો દિવમાચક્રામ

પ્. ૯૫)
એકો હ વૈ રાજા ખડ્ગપ્રસિદ્ધાખ્ય પારાનન્દ આસીત્સ ઐશ્વરોઽયં ધર્મ
ઇત્યનુચિન્તયન્ દણ્ડ્યાન્દણ્ડયન્નેવાપુનર્ભવં
જગામાકુર્વન્નેવાન્યાન્ધર્માન્દીક્ષિતઃ શાક્તઃ

ઋષ્યાયણસ્ય બ્રહ્મર્ષે પુત્ર ઋષભાખ્ય આસીત્સ ઉપનીતઃ
ષોડશવર્ષાનન્તરમધીતવેદસ્ત્યક્તબ્રહ્મચર્યઃ પારાનન્દો ભવન્ ન
ચકારાધ્યાપનં યાજનં પ્રતિગ્રહં પિત્રાનિરસ્તો ગૃહાદહન્
પારાનન્દવ્રુવઃ પારાનન્દં ધર્મં ચકાર કિંચિત્પૃષ્ટઃ કેનચિત્તદા
શાક્તઃ પારાનન્દોઽહમિત્યુવાચ માત્રં સોઽચિરાદેવ શ્રદ્ધાપૂતો
જીવન્મુક્તોઽભવચ્ચચાર દેવતાપાર્શ્વતઃ સ શાક્તઃ કાલિકેયઃ

કશ્ચિદ્દીર્ઘતમા ઇત્યાખ્યો બ્રાહ્મણ આસીત્તસ્ય ત્રયઃ પુત્રા ગૌતમઃ
પ્રગૌતમોઽવગૌતમ ઇતિ તેષાં પિતાન્ધો માતા સુરૂપા સા
વ્યભિચારિણ્યભવન્નવં નવં પુરુષં વિચિન્વાના આનીય નિત્યશો નવં નવં
રમતિ તસ્ય પુંસઃ પદોઽનુઘાતેન સોઽન્ધોઽસ્યા ભર્તાઽધ્યગચ્છત્સ ક્રોધેન
મહતાવિષ્ટઃ શશાપ તાં સાઽહ ક્રુદ્ધા સુરતવિઘાતાદ્ગૌતમાય પ્રાહૈનં
ઘાતય મત્સુરતવિઘાતિનમિતિ સોઽબ્રવીન્મા માહિસીરિતિ સોઽસ્ય મીમાસામકરોદેષો
મે પિતૈષા મે માતા કમહમવકુર્યામિતિ સોઽધ્યગચ્છદનુપનીતસ્ય મે
માતાધિકા ભવતીતિ સોઽઘાતયત્પિતરં નાપ્યેનસા લિપ્તોઽભવત્તતઃ સ ઉપનીતો
મુન્યન્નેનર્પિણા

એતદ્દૃષ્ટ્વા પ્રબર્હિરપ્યેતદકરોદુપનીતઃ સ પાપેનાયુજ્યત તત્ર સ તતઃ
પારાનન્દ્યા દીક્ષયા શૈબ્યા વિધૂતપાપ્માઽભવત્

ભાર્ગવઃ પરશુરામાખ્યો જમદગ્નેઃ પુત્રોઽભૂત્તસ્ય માતા
કંચિદ્ધનાઢ્યં દૃષ્ટ્વાઽનુરક્તાઽભવદિતિ તજ્જ્ઞાત્વા જમદગ્નિઃ પ્રાહ
પરશુરામાયૈનાં સ્વમાતરં મજ્જાયાં ઘાતયેતિ સાઽબ્રવીન્મા માહિંસીરિતિ
સોઽસ્ય મીમાસામકરોદેષો મે પિતૈષા મે માતા કમહમવકુર્યામિતિ
સોઽધ્યગચ્છદુપનીતસ્ય મે તતોઽધિકો ભવતીતિ સોઽઘાતયત્તીક્ષ્ણધારેણ
માતરમિતિ નૈનસા લિપ્તોઽભવત્તં શિવઃ પારાનન્દં કાલિકેયમકરોત્

એતદ્દૃષ્ટ્વા પ્રેઘ્મોઽનુપનીતોઽઘાતયત્પિત્રાજ્ઞયા માતરં સ એનસા
લિપ્તોઽમવત્તતઃ સ પારાનન્દ્યા દીક્ષયા કાલિકેયયા વિધૂતપાપ્માઽભવત્

નાચિકેતો બ્રહ્મર્ષ્યાયણસ્ય પુત્રઃ સ્વોપાસ્યમન્ત્રદીક્ષિતો ય ઉપનયતિ સ
આચાર્યો યોઽધ્યાપયતિ સ ઉપાધ્યાયો યઃ શિષ્યોપાસ્યદેવતામન્ત્રાર્થં દીક્ષતે
તં તત ઉપદિશતિ તન્મન્ત્રં ચ સ ગુરુસ્તથા ગાથામુદાહરન્તિ ॥
તાતાદાચાર્યકઃ શ્રેષ્ઠ ઉપાધ્યાયસ્તતઃ પરઃ ।
ઉપાધ્યાયાદ્ગુરુઃ શ્રેષ્ઠો ન જીવેષુ પરં ગુરોરિતિ ॥
સ સર્વં દાતું ગુરવે ગૃહસ્થં હિરણ્યમુદ્યુક્તોઽભવત્તન્માતાપિતરૌ
પ્રતિકૂલૌ વભૂવતુસ્તજ્જ્ઞાત્વા સ નાચિકેતઃ ખડ્ગેનોચ્ચકર્તઃ તયો શિરસી
તદેતજ્જ્ઞાત્વા ગુરુઃ પ્રસન્નોઽજીવયત્તાવિતિ
પ્. ૯૬)
દૃષ્ટ્વા પ્રસ્તરો યો દીક્ષિત સ એવ ચકારેનસા લિપ્તોઽભવત્તત સ પારાનન્દ્યા
વૈષ્ણવ્યા દીક્ષયા વિધૂતપાપ્માઽભવત્

વલિર્વૈરોચનિર્વૈષ્ણવો વિષ્ણવે દાતુ
સર્વમુદ્યુક્તોઽભવત્તસ્યાન્તરાયાયાભવત્તસ્ય ગુરુસ્ત
ગુરુમદ.ડયત્સ્વદેવતાર્થં જીવમુક્તો ન સ એનસામ્યભવદિતિ દૃષ્ટ્વા
પ્રયૂષઃ સ્વગુરુમજીવન્મુક્ત એવમકરોત્સ એતસા લિપ્તોઽભવત્સ પારાનન્દ્યા
દીક્ષયા સોર્યા પુનર્વિધૂતપાપ્માઽભવત્

સ્વરાધ્યેશ્વરોચ્છિષ્ટેનાન્યાપરા મના ઋત આત્મન યજેદૃત
ઈશ્વરાત્મનશ્ચેત્યેકે નાવિજ્ઞાતતદ્ભક્તિમાત્માનમુદ્દિશ્ય
યજેદિત્યાહુર્બ્રહ્મવાદિનો બ્રહ્મર્ષયઃ પારાનન્દાઃ

યમપરાક્રમાખ્યો રાજાઽભવત્કાલિકેય પારાનન્દ
કાલિકેયાન્ધર્માન્પ્રાપર્તયતસ્તસ્ય જીવન્મુક્તસ્ય યસ્ય સભાસ્થા નગરસ્થા
પ્રાયશ કાલિકેયા રક્તચન્દનલિપ્તાઙ્ગા વિલસદ્ધિરણ્યમાલા
રક્તપુષ્પમાલાસ્તીક્ષ્ણધરધરા શાન્તા પારાનન્દા સ રાજા વરુણમાહ્વયત્ ।
આહુત સ વરુણ આજગામ તસ્મૈ પ્રાહાઽનય વારુણીં સુરાં કાલિકાર્ચનાયેતિ ।
આનીતાં તેનેતિ દૃષ્ટ્વા તસ્મૈ પ્રાહોતમાં કિંચિન્મે દેહીતિ તસ્મૈ વરુણ પ્રાહ
સુરાં પરીક્ષયેતિ । સાભ્યપતદ્ધસ્તાત્પાત્ર પાત્રાસુરા તસ્યા
પ્રાદુરભૂવન્નિક્ષવો વરુણસ્તેભ્યો રસ ગૃહીત્વા રાજ્ઞે
પ્રાયચ્છત્સોઽભ્યુવાચોત્તમેતિ તસ્માદૈક્ષવં સુરાસ્થાને સુરાભાવે દીયતે
દેવતાયૈ સોઽર્ચન પ્રાવર્તયત તસ્ય સભારા સુચન્દનોક્ષિતા રક્તપુષ્પાર્ચિતા સર્વે
રક્તચન્દનેનેપત્સ્પૃષ્ટ કુશ સ વાયુનેરિત પસ્પર્શ કુચિત્પુરુષ સ ત
પ્રક્ષિપત્સોઽભ્યપતદલત્કુષ્ઠે સ ગલત્કુષ્ઠી દિવ્યવપુસ્તદૈવ દિવમાજગામ
વિજ્ઞાયતે એતદ્બિભ્રતો રક્તચન્દનાનુલેપમાહાત્મ્ય વિજ્ઞાય તસ્ય પુંસ કોનુ
વર્ણયેન્માહાત્મ્ય તસ્માદેતલ્લેપ ધારયેચ્છાક્તો વિદ્વાન્દેવતાગારે
રાજ્ઞોત્સૃષ્ટે યથોક્તે વિશેષાર્ચનાયાહૂત ચાતુર્વર્ણ્યં
વેશ્યામદ્યભક્ષ્યાકુલ ચક્ર સમાપ્ય શાન્તિં પ્રપઠેત્ યેઽસ્ય વિઘ્ના યેઽસ્ય
દુષ્ટા યેઽસ્ય દુરિષ્ટયસ્તે ભૈરવભ્રશિતા વિલુઠન્તુ ભૂમ્યા યેઽસ્ય વા
શ્રદ્દધાના પ્રભવસ્તે ભવન્ત્વનાર્તા સન્તો ભૈરવપ્રસાદાદ્વિહરન્તુ
મનુષ્યલોકે અથો દેવલોકે પ્રસન્નાસ્ત્રિશ્ચતુર્વા યથાસંખ્ય વા પ્રજપન્તિ
શાન્તિમેના શાન્તા સન્તસ્તે વિહરન્તિ ધીરા । અમૃતત્વ યોગિભિર્ગમ્યતે યત્ લભ્યતે
તૈર્ભક્તિપરૈ સદ્ભિ શાન્તિં પ્રપઠદ્ભિરિતિ પુરસ્તાચ્છાન્તિમર્ચનસ્ય
પશ્ચાચ્ચેત્યપિ વા યત્કિંચિદર્ચને ન્યૂનમેતયા પૂરયતિ અન્યૈ
પારાનન્દાવિરુદ્ધૈ પ્રયોગૈરર્ચન પ્રયુઞ્જીતાપિ વા વૈતત્સૂત્રોક્તમાચરેદપિ
વાહ્નિકોક્તમેવાચરેદપિ વા પ્રકરણોક્તમેવાચરેદપિ ચૈકસૂત્રોક્તમાચરેદપિ વા
પારાનન્દ પારાનન્દાવિરુદ્ધ પારાનન્દાવિરુદ્ધેન વર્ત્મના યત્કિંચિદ્ભક્ત્યા
પ્રયુજ્યતે તેનાય સિદ્ધિમધિગચ્છતિ વામતો નિવેદનં દેવતાયા ઇત્યેવાધિક
દક્ષિણાદ્વામે દક્ષિણતો નિવેદનં દેવતાયા ઇત્યેવાધિકં
વામાદ્દક્ષિણેઽન્યત્સર્વં સમાનમિત્યેકે મણ્ડલાર્ચનં
લઘ્વેતદ્યદ્દેવતાવાહનં દેવતાશક્તિં દેવતાશક્તિવાહનં તદ્યથા
લક્ષ્મીગરુડો વિષ્ણુગરુડો લક્ષ્મીશ્ચેતિ વિષ્ણોર્મણ્ડલં
પ્. ૯૭)
કુરુકુલ્લાસિંહઃ કાલિકાસિંહઃ કુરુકુલ્લેતિ કાલિકાયાઃ પાર્વતીવૃષભઃ
શિવવૃષભઃ પાર્વતીતિ શિવસ્ય સંજ્ઞાશ્ચ સૂર્યાશ્વઃ સંજ્ઞેતિ સૂર્યસ્ય
ભૈરવીશ્વા ભૈરવશ્વા ભૈરવીતિ ભૈરવસ્ય પુષ્ટિમૂષકો દન્તિમૂષકઃ
પુષ્ટીતિ દન્તિનઃ બ્રાહ્મીહંસો બ્રહ્મહંસો બ્રાહ્મીતિ બ્રહણઃ સમર્ચયતિ
તત્તદીયસ્તત્તદેવાસ્ય તત્સમ્પદ્યતે

યો વા પારાનન્દસ્તારતમ્યેન કુર્વન્સ્પૃશન્પશ્યન્સર્વદા વિહરતિ સ સર્વત્ર
પ્રભવતિ । તદકૃત્સ્નશ ઉદાહરિષ્યામસ્તિર્યગ્ભ્યો માનુષા ઉત્તમાસ્તેષુ
બ્રાહ્મણાસ્તેષુ વિદ્વાંસસ્તેષુ તપસ્વિનસ્તેષુ સિદ્ધાસ્તેભ્યો દેવતાસ્તેભ્યો મુક્તા
ઇતિ માતુઃ પિતા પિતુર્ગુરુર્ગુરોર્મન્ત્રો મન્ત્રાદ્દેવતેતિ જડાચ્ચિત ઐશં જડં
શાલિગ્રામાદિ તત ઈશાસ્તતઃ પારાત્મં જડં તદેવ તતઃ પરાત્મેતિ જીવેભ્ય
ઈશ્વરા ઈશ્વરેભ્યઃ પરાત્મેતિ ન તત્પરમુત્કૃષ્ટં કિંચિદ્યદોંકારવાચ્યં
મુખ્યં યથા વા ઈશ્વરાદ્વિદ્વાંસઃ સર્વતઃ સ્વતન્ત્રત્વેન ન સુન્વન્તિ તથા
સુન્વન્તિ પરાત્માનમેવ ભૂયો વોદાહરિષ્યામો યથા કૃત્સ્નશો યથા વૈ
વિદ્વાન્વિદ્વાંસમવિદ્વાંસં ચ ક્ષુધિતં ચાગતં ચાતિથિત્વેન પરિચરતિ
ઉભયોઃ સમો ભવતિ ક્ષુધોહરણે તારતમ્યમેવોભયન્નાન્નં ચરતિ ।
સ્વાદ્વન્નમસ્મૈ સમર્પયતિ ક્ષુદપહત્યૈ તસ્મૈ તતો નિકૃષ્ટમન્નમવિદુષે
તસ્યૈ એવં ભાષણનિન્દાસ્તુતિવન્દનનત્યાસનદાનાદિષુ સર્વત્ર
વ્યાખ્યાતં તારતમ્યં ભાવેષુ વા યથા મનસા દુઃખિતે કરુણા સુખિતે
મૈત્રી શુભાદૃષ્ટજન્યકારિણિ મુદિતા અશુભાદૃષ્ટજન્યકારિણ્યુપેક્ષા વૈક
અન્ત્યે નિગ્રહઃ સમર્થસ્તારતમ્યં કર્તુમશક્ત ઉપેક્ષાં ભાવયતીતિ યો વા
એવં વિદ્વાંસ્તારતમ્યેન ભાવયતિ વદતિ સમાચરતિ નિગૃહ્ણાત્યનુગૃહ્ણાતિ
દદાતિ યજત ઉપેક્ષતે સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે સિદ્ધામીષ્ટઃ સ સંતિષ્ઠતે

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે ઉત્તરાધ્યાયે ષષ્ઠમાહ્નિકમ્ ।
પ્. ૯૮)
પારાનન્દસૂત્રે સપ્તમમાહ્નિકમ્ ।
અથ રાજધર્મક્રમં વક્ષ્યામઃ ક્ષત્રો
દેવતાપ્રસાદાપ્તામિતબલપરાક્રમારોગ્યસૌન્દર્યબુદ્ધિધનાદિર્વૈભવો યથા
યસ્ય શરીરે સર્વેષા સર્વાણ્યાયુધાનિ મોઘાનિ ભવન્ત્યજસ્ત્રાણિ ચ યસ્ય
શસ્ત્રમસ્ત્ર વા સર્વત્રામોઘ ભવતિ યસ્ય સર્વે સેનાપુરુષા
યુદ્ધવિજયોપયોગિનો વિજયાનન્તરં રક્ષોપયોગિન શોભોપયોગિનો વા જીવન્મુક્તો
વા સ રાજોત્તમો માયતો માનુષકાર્યાકાર્યં । તત્કુલોદ્ભૂતોઽધમ સ
માનુષકાર્યકારી યુક્તિપ્રયુક્તિબલધનદુર્ગાદિસમુદાયબલસ્તેન
હીનોઽધમાધમસ્તસ્ય વા એતસ્ય રાજ્ઞશ્ચત્વારો ધર્મા દણ્ડો દાનં દમો
દયેતિ તત્ર દણ્ડો વિશિષ્યતે વેદ્યૈરવદ્યમહૌષધપ્રયોગેણ પ્રજાસંસ્થાન્
રોગાન્ હરેત્ અધ્યાપકપ્રાચુર્યાદવિદ્વત્તા પ્રવાસ દાનેન દારિદ્ર્ય પ્રજાયા
પ્રજાસસ્થ સાધુહૃદ્દુઃખ દુષ્ટાના દણ્ડનેન અપિ ભ્રાતા સુતોઽર્ઘ્યો માતા
પિતા ઉપાધ્યાય આચાર્યો ગુરુ પરમગુરુર્દેવયોનિનો ગન્ધર્વાદિ શ્વશુરો માતુલ
પિતૃવ્યો વાન્ય કશ્ચિદ્ય પ્રેમાસ્પદો યદિ યથાર્થં દણ્ડ્ય સ્યાત્સ દણ્ડ્ય એવ
રાજ્ઞો નાદડ્યો નામ રાજ્ઞઃ કશ્ચિદસ્તિ યો ધર્માદ્વિચલિતઃ સ્વકાદિતિ
શિરશ્છેદ સવસ્વહરણ કશાભિઘાત આમૂર્ચ્છાયા ઉપવાસો જલાદૃતે
ષોડશ નિગડવન્ધોઽમાન્યતા યથોક્ત પ્રાયશ્ચિત્તકારણ એતે દણ્ડા
પારાનન્દશાસનસમતા ઇતિ નાઙ્ગેન્દ્રિયધ્વસ ન યાવજ્જીવન્નિગડબન્ધ
પારાનન્દસંમત । શિરશ્છેદવિધિં વક્ષ્યે આનીય સ્નાત વધ્ય પુરુષ
પ્રાણહરણાદ્યાગ સન્નદ્ધાદિક કાલિકાગ્રે શુચૌ સમે દેશે સ્તમ્ભે ગ્રીવા
નિધાય રજ્જ્વાદિના સવધ્ય રક્તચન્દનપુષ્પાભ્યા દેવતાં સિંહ કુરુકુલ્લાં
કુરુકુલ્લાસિંહ ખડ્ગ બલિં ચ સંપૂજ્ય સ્તમ્બ સરજ્જુ ભૂમિં ચ તદવશિષ્ટેન
ઘાતક પૂજયેત્સ્વય ચેદ્ઘાતક સ્વમાત્માનમાદાવિત્યેકે । તત ઉપતિષ્ઠતે ઓં
કાલિકે ત્વદગ્રે છેદનાત્સ્વર્ગં લોક ત્વેષ ગચ્છતુ વિરજા વિપાષ્મા ભૂત્વા
યથાય તથા ગચ્છેયમહ વિરજા ત્રિપાષ્મા રુધિરેણાસ્ય સિંહૌ તૃપ્તિમેત
યેઽન્યેઽસૃગા સ્વાસ્ત્વચાસ્ય ઋષય પિતર શાન્ત્યા ઉપાયાન્તુ મોદન્તુ ક્રવ્યેણાસ્ય
ક્રવ્યાદા પિતરો યે ચ દેવાસ્ત્વદુચ્છિષ્ટેન મોદ પ્રયાન્તુ નીત્યા નયેન વિનયેન
ઘર્માદ્દણ્ડ્યસ્ય દણ્ડસ્ય તુષ્ટા સતી દેહિ યજમાનાય કામાનિત્યુપસ્થાય
હુફડિત્યુચ્ચરંશ્છિત્વા શિર સરુધિર પાત્રે ગૃહીત્વા દેવતાગ્રે સંસ્થાપ્ય
પાત્રાન્તરે જલે ચ તે સ્વ સ્રુચ તદ્રુધિરેણ પૂર્ણા નિનયતિ કાલિકાયા
અસૃક્પાનરતાયૈ સ્વાહેતિ પ્રથમા સ્રુચ નિનયતિ
સિંહાયાસૃક્પાનરતાયૈતદ્રુધિર હરામિ તેનાય તુષ્ટ પ્રદદાતુ યજમાનાય
કામાન્સ્વાહેતિ દ્વિતીયા કુરુકુલ્લાયૈ રુધિરમેતદાહરામિ તુષ્ટા તેન પ્રયચ્છતુ
યજમાનાય કામાન્સ્વાહેતિ તૃતીયા કુરુકુલ્લાસિંહોઽરીન્ યો નાશયતિ
પ્રયુક્તસ્તસ્મૈ રુધિરમેતદાહરામિ તુષ્ટસ્તેન પ્રદદાતુ યજમાનાય
કામાન્સ્વાહેતિ ચતુર્થી અય પઞ્ચમીં સ્રુચ રુધિરેણ પૂર્ણા નિનયતિ યે વા
રુધિરસ્ય પિપાસવો દેવા ઋષય પિતરો મનુષ્યા જ્ઞાતા અજ્ઞાતા પશવ પિશાચા
પ્. ૯૯)
પ્રાણિનો યે ધર્મપરાસ્તેભ્ય ઇદમાહરામિ ત આહરન્તુ યજમાનાય
કામાન્સ્વાહેતિ પઞ્ચમીં મુણ્ડે દીપં પ્રજ્વાલ્ય ખડ્ગમુપતિષ્ઠતે અસિરસિ
ધર્મપાલસ્તીક્ષ્ણધારો દુરાસદઃ શ્રીગર્ભઃ ખડ્ગઃ વિજયો
વિશસનસ્ત્વમેવાસિ જગતો હિતઃ । અવધ્યાનાપયસ્યેહિકં વધ્યાનામુષ્મિકં
સુખમ્ । અવધ્યેષુ શાન્તઃ શાન્તધારોઽસિ વધ્યેષુ તીક્ષ્ણસ્તીક્ષ્ણધારોઽસિ
વધ્યાસૃગ્ભિસ્તુષ્ટિમેહિ તસ્મે તે નમો મા માહિંસીરવધ્યાશ્ચાસૃક્તુષ્ટો
જયં સુખમારોગ્યં અભયં દેહિ યજમાનાય શશ્વદિત્યુપસ્થાય
પુષ્પાઞ્જલિત્રયોણોક્તમભ્યર્ચ્યાર્ચનં સમાપયન્ત્યેષ એવ વધ્યમાત્રસ્ય
વધવિધિઃ ।
ત્ર્યંબકં યજામહે સુગન્ધિં પુષ્ટિવર્ધનમ્ ।
ઉર્વારુકમિવ બન્ધનાન્મૃત્યોર્મુક્ષીય મામૃતાદિતિ ॥
તદ્રુધિરતિલકમાદાવેવ ભાલકણ્ઠકૂપશિરોબાહુમૂલહૃદયેષુ
સમામનન્તિ એવં તિલકી નાઽપમૃત્યુના યુજ્યતે યુદ્ધાદિમૃત્યુના દિવ્યેન
યુજ્યતે તસ્માદયં મન્ત્રઃ સર્વતિલકેષુ । કે તે સર્વે તિલકાઃ હારિદ્રા ભાસ્મા
રાક્તચન્દના માર્તિકા વા વૈષ્ણવાઃ શૈવાઃ સૌરાઃ શાક્તાઃ બ્રાહ્મા
ગાણપા ઇત્યેતે સર્વે બલેઃ પ્રતિપત્તિરશનમિત્યેકે તત્કારિભ્ય આહરણમેકે
અરણ્યે નિક્ષેપમેકે વહ્નૌ નિક્ષેપમેકે અપ્સુ નિક્ષેપમેકે ભૂમિગર્તે
નિક્ષેપમેકે । અય યદિ રાજા બહુન્બલીન્વધ્યાન્લભેત પુરુસ્.આનપુરુષાન્
સ્ત્રીણામપિ વધ્યાનાં કાલિકાગ્રે શિરશ્છેદયેદિત્યેકે નિગડ્યન્ધ ઇત્યપરે
સર્વેષ્વીશ્વરેષ્વેષૈવ કાલિકા બલિહારિણીતિ વિજ્ઞાયતે । અસ્યૈ યતઃ સર્વે શાક્તાઃ
સૌરાઃ શૈવા ગાણપા બ્રાહ્મા વૈષ્ણવાઃ કાપાલિકા વા રાજાનો
વધ્યાનુપલભ્ય તચ્છિરો રુધિરબલિમાહરેયુરિત્યાહરન્તિ સ્ત્રિયોઽપિ વધ્યાસ્તથૈવ
ગાથામુદાહરન્તિ ।
રામચન્દ્રોઽવધીત્પૂર્વં તાટિકાં જનદુઃખદામ્ ।
તસ્માદ્દુષ્ટાઃ સ્ત્રિયઃ પ્રોક્તા દણ્ડ્યા બધ્યા મનીષિમિરિતિ ।
કાલિકાભક્તેભ્યો બલિદાનોત્સુકેભ્યો દદ્યાત્તે ચ તાન્ઘાતયેયુર્બલિવિધાનેન યો વૈ
રાજા વધ્યાન્ યદ્ઘાતયતિ તદાત્માનમુચ્ચૈઃ કુરુતે ઉચ્ચૈર્વૈ સ્વર્ગો લોકો
યદ્વધ્યાન્ન હિનસ્તિ તદાત્માનં નીચૈઃ કુરુતે નીચૈર્વૈ નરકો યત્સાધૂન્
સંમાનયતિ ધનેન વિનયેન તદિષ્ટેન તદાત્માનમત્યન્તમુચ્ચૈઃ કુરુતે
અત્યન્તૌચ્ચૈર્વૈ ઈશ્વરલોકઃ પરસ્તથા ગાથામુદાહરન્તિ ।
યો દણ્ડ્યાન્દણ્ડયેદ્રાજા સમ્યગ્વધ્યાશ્ચ ઘાતયેત્ ।
ઇષ્ટં સ્યાત્ક્રતુભિસ્તેન સમાપ્તવરદક્ષિણૈરિતિ ।
ગ્રીવાન્તં રુધિરં ભૂમૌ પાતયેદ્યસ્ય સુપુષ્કલમ્ ।
વધ્યસ્ય શાસ્ત્રતઃ સમ્યક્ ખડ્ગેનર્પ્યુક્તવર્ત્મના ।
સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ।
તેનાઘીતાઃ સર્વવેદાઃ સર્વં તુ સુકૃતં કૃતમ્ ।
દત્તાનિ સર્વદાનાનિ યેન વધ્યવધઃ કૃતઃ ।
પ્. ૧૦૦)
એવં પ્રયચ્છન્વધ્યાનાં બલિં સ્વર્ગં જયત્યસૌ ।
વધ્યેષુ નિર્દયો યસ્તુ સદાન્યેષુ દયાપ્લુતઃ ।
સ એવ સર્વદેવાનાં દયાપાત્રમુદાહૃતમ્ ।
વધ્યેષુ સદયો યસ્તુ સ્વાત્મન્યેવ સ નિર્દયઃ ।
યતઃ સ્વં નિરયસ્થાનં નયત્યથ વિમૂર્ચ્છિતમ્ ।
ન યઃ કુર્યાદ્વધ્યવધં સ્વાત્મહા બ્રહ્મહા હિ સઃ ।
ઉપસ્થિતેષુ વધ્યેષુ તદ્વધં યો ન કાઙ્ક્ષતિ ।
બ્રહ્મહત્યાદિપાપાના સ રાજાઽયતનં વિદુઃ ।
ત્યક્ત્વા વધ્યવધં ધર્મ્યં ધર્માઃ સર્વે કૃતા યદિ ।
વૃથાભૂતાંસ્તુ તાન્વિદ્યાન્ન તથા વધ્યઘાતનમ્ ।
અયં નૈમિત્તિકો ધર્મસ્તસ્માદ્ રાજ્ઞાં પ્રકીર્તિતઃ ।
સપ્તાઙ્ગં રાજ્યમાપ્યાત્ર ન કુર્યાદ્વધ્યઘાતનમ્ ।
સ પશ્ચાન્નિરયસ્થાનં સ્વાત્માનમનુશોચતિ ।
યથા પુમાન્ધનં પ્રાપ્ય કામ્નીર્નાનુગચ્છતિ ।
પશ્ચાત્સ નિર્ધનો ભૂત્વા યથાત્માનં હિ શોચતિ ॥
તસ્માદ્ધન્યાદ્વધ્યાન્વિદ્વાન્ન ભૂમિચરાશ્ચાશ્વાદીન્ સમૃદ્ધેભ્યો
બ્રાહ્મણેભ્યો દદ્યાદ્દદ્યાત્તન્નિષ્ક્રયમિત્યેકે ભૂમીર્ન
દદ્યાદ્ભૂમિપતિસ્તસ્માદૃતે તડાગારામાપરિચ્છિન્નાભ્યઃ
કદાચિત્ક્વચિત્કસ્મૈચિદ્દાતૃપ્રતિગ્રહીતૃવંશ્યાસ્તામ્રપટે
ભૂમિચ્છેદોપવર્ણનં ચ પ્રલિખ્ય પ્રતિગ્રહીત્રે દદ્યાન્નાદદ્યાત્સ્વદત્તાઃ
પરદત્તા વા અન્યાયતો ધિગ્દણ્ડ ઉપવાસદણ્દો નિગડદણ્ડો વધદણ્ડઃ
પ્રાયશ્ચિત્તદણ્ડશ્ચ યથાન્યાયં યોજ્યાઃ । પુરુષઘ્ના રાજાજ્ઞોલ્લઙ્ઘકા
જ્ઞાનપૂર્વં વધદણ્ડદણ્ડ્યાશ્ચૌરાશ્ચેત્યેકે કેચિન્નિગડદણ્ડત એવં
યથાન્યાયમ્ દણ્ડા દણ્ડ્યેષુ યોજ્યા વ્યસ્તાઃ સમસ્તા વા સ્વપ્રભુત્વં
દિગ્દેશં વાયું કાલમવકાશમપરાધં બલં વયો વિત્તં
વૃત્તિમરુગ્ણત્વં જ્ઞાનં ચ દણ્ડ્યાના જ્ઞાત્વા યથાન્યાયં તેષુ દણ્ડં
પાતયેત્ । રોગિણોઽશક્તાદ્યાસ્ત્વદણ્ડ્યાઃ સર્વેઽપિ સંખ્યયા મૃત્યા
રાજ્ઞાન્સંસ્થાપ્યા વિજાનતા તત્રાદ્યયાદ્યયા સંખ્યયા મુક્તસ્તતઃ પરયા

પરયા યુક્તમાજ્ઞાપયિતુમર્હતિ દશાનાં નાયકસ્ત્વેકઃ સ તાનાજ્ઞાપયતિ
તદાજ્ઞયા વિના ન ત આજીવકાલે વ્યવહરન્તિ ઋતે તત્પ્રભૂણાં ઘાતાત્સર્વા
આજ્ઞાસ્તસ્ય માન્યા અનુષ્ઠેયા અવિચારત એતેષાં દશાનામધીશઃ
શતાધીશઃ । સર્વે તસ્ય તથા તથાધિગન્તવ્યમ્ । અનેન સહસ્રાધિશા
વ્યાખ્યાતા ન લક્ષાધીશા માનુષાઃ સ્યુર્-ઋતે અમાનુષકાર્યકારિભ્ય ઇતિ ।
સ તેભ્યો દ્વિગુણા જીવાસ્તેભ્યસ્તે ત્રિગુણા જીવાસ્તેભ્યસ્તે ચતુર્ગુણા જીવા
એવમપરાધેષુ દણ્ડશ્ચ વ્યાખ્યાતઃ ત્રયો દણ્ડાસ્તેષાં કશાભિઘાતઃ
પ્. ૧૦૧)
પોષણપરિત્યાગો વધશ્ચોત્સર્ગાદાનપાચનેરીષત્કાલમતિક્રમ્ય ય આજ્ઞાં
વિદધાતિ સ ઇત્યેવમાદિઃ કશાભિઘાતદણ્ડ્ય ઉત્સર્ગો મલમૂત્રયોરુત્સર્ગ
આદાનમન્નજલયોરાદાનમૈથુનનિદ્રેપાચનમુત્કોચજીવિનઃ સ્વામિનિયુક્તે
સ્વાજ્ઞાપનં ઋતે સ્વામ્યાજ્ઞાયાઃ । સ્વામિનિયુક્તાજ્ઞોલ્લઙ્ઘનં ઋતે
સ્વામિવધાત્તદુલ્લઙ્ઘિનોઽસકૃદાજ્ઞોલ્લઙ્ઘ્નો
જ્ઞાનપૂર્વકમાજ્ઞોલ્લઙ્ઘિન એવમાદયો દ્વિતીયેન દણ્ડ્યાઃ । પુરુષઘ્નશ્ચ
મહદાજ્ઞાપનોલ્લઙ્ઘી સ્વામિનિયુક્તસ્થ સ્વામિનો વા એવમાદિસ્તૃતીયેન । રાજા
ચ ન વૃથાજ્ઞઃ સ્યાદન્યેષાં સ્વાવિરોધિ ધર્મવિદ્યાધનારોગ્યપ્રાણાનાં
નાશં પરસ્યોદ્દિશ્ય યાઽજ્ઞા સૈવમાદ્યા
વૃથાજ્ઞાસ્તાશ્ચાધીશાન્પર્યાયેણ દેશતઃ કાલત આજ્ઞાપ્ય ગણતશ્ચ
પર્યાચાલયેદ્યથા સંવત્સરમયનં
વાઽમુકદેશેઽમુકગણાધ્યક્ષસ્તિષ્ઠત્વયમિતિ સર્વાનેવં
પર્યાચાલયેદનુભૂતપૂર્વપદમુત્તરપદેન નયેન્નાનુભૂતપૂર્વપદં
નાપ્યધસ્તત્રાપિ કુશલં પઞ્ચભિર્વર્ષૈર્દશભિર્વાપ્તસર્વોત્કૃષ્ટપદં
પદાત્તસ્માત્પ્રચ્યાવયેદપ્રાપ્ત્વા કિંચિત્પદં યાવજ્જીવં પ્રચ્યુતં
પોષયેત્તદર્ધેન યાવજ્જીવપર્યાપ્તં સમસ્યૈવ વા ધનં
દદ્યાત્તત્કાલીનપોષ્યપર્યાપ્તં ન્યાયતઃ સર્વપદેષુ સમર્થં ક્રમશો
નયેદુત્કોચજીવિના દ્રવ્યાહરણં સર્વાણિ પદાનિ દ્વ્યધિષ્ઠિતાનિ ભવન્તિ
કાલવિભાગતઃ પરિમિતાનિ કામિન્યન્નપાનયાનવસનાનિ પરિમિતાનિ ભોગ્યાનિ
રાજ્ઞા ચ યુદ્ધમગ્નાનાં યદા લાભસ્તદા તેષાં હનનમ્

યો વા ઇમા દ્વ્યધ્યાયાં વિદ્યામધિગચ્છતિ ચતુર્દશવિદ્યાકલ્પાહ્નિકાં
પારાનન્દી સોઽમૃતત્વં ગચ્છતિ

સૂત્રમેકં સૂત્રાર્ધં વા યો વાચા વ્યાકુરુતે ।
તસ્ય બ્રહ્મયજ્ઞ સન્તિષ્ઠતે તસ્ય બ્રહ્મયજ્ઞઃ સન્તિષ્ઠતે

ઇતિ પારાનન્દસૂત્રે ઉત્તરાધ્યાયે સપ્તમમાહ્નિકમ્ ॥
સમાપ્તં ચેદં પારાનન્દસૂત્રમ્ ।
સમાપ્તા ચેયં પારાનન્દમીમાંસા ॥
॥ ઇત્યોં ॥
સ્રોતઃ