parabrahmopaniṣat · Chapter 1
parabrahmopaniṣat
parabrahmopaniṣadi vedyākhaṇḍasukhākṛti /
parivrājakahṛdgeyaṃ paritastraipadaṃ bhaje //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ // atha hainaṃ mahāśālaḥ śaunako'ṅgirasaṃ bhagavantaṃ pippalādaṃ
vidhivadupasannaḥ papraccha divye brahmapure ke saṃpratiṣṭhitā bhavanti / kathaṃ
sṛjyante / nityātmana eṣa mahimā / vibhajya eṣa mahimā vibhuḥ / ka eṣaḥ /
tasmai sa hovāca / etatsatyaṃ yatprabravīmi brahmavidyāṃ variṣṭhāṃ devebhyaḥ
prāṇebhyaḥ / parabrahmapure virajaṃ niṣkalaṃ śubhamakṣaraṃ virajaṃ vibhāti /
sa niyacchati madhukaraḥ śveva vikarmakaḥ / akarmā svāmīva sthitaḥ / karmataraḥ
karṣakavatphalamanubhavati / karmamarmajñātā karma karoti / karmamarma jñātvā
karma kuryāt / ko jālaṃ vikṣipedeko nainamapakarṣatyapakarṣati / prāṇadevā
ścatvāraḥ / tāḥ sarvā nāḍyaḥ suṣuptaśyenākāśavat / yathā śyenaḥ
khamāśritya yāti svamālayaṃ kulāyam / evaṃ suṣuptaṃ brūta / ayaṃ ca paraśca
sa sarvatra hiraṇmaye pare kośe / amṛtā hyeṣā nāḍī trayaṃ saṃcarati / tasya
tripādaṃ brahma / eṣātreṣya tato'nutiṣṭhati / anyatra brūta / ayaṃ ca paraṃ ca
sarvatra hiraṇmaye kośe /
yathaiṣa devadatto yaṣṭyā ca tāḍyamāno naivaiti /
evamiṣṭāpūrtakarmaśubhāśubhairna lipyate / yathā
kumārako niṣkāma ānandamabhiyāti / tathaiṣa devaḥ
svapna ānandamabhiyāti veda eva paraṃ jyotiḥ / jyotiṣāmā
jyotirānandayatyevameva / tatparaṃ yaccittaṃ paramātmāna
mānandayati / śubhravarṇamājāyateśvarāt / bhūyastenaiva
mārgeṇa svapnasthānaṃ niyacchati / jalūkābhāvavadyathā
kāmamājāyateśvarāt / tāvatātmānamānandayati / parasandhi
yadaparasandhīti / tatparaṃ nāparaṃ tyajati / tadaiva kapālaṣṭakaṃ
sandhāya ya eṣa stana ivāvalambate sendrayoniḥ sa vedayoniriti /
atra jāgrati / śubhāśubhātiriktaḥ śubhāśubhairapi karmabhirna lipyate /
ya eṣa devo'nyadevāsya saṃprasādo'ntaryāmyasaṅgacidrūpaḥ
puruṣaḥ / praṇavahaṃsaḥ paraṃ brahma / na prāṇahaṃsaḥ / praṇavo
jīvaḥ / ādyā devatā nivedayati / ya evaṃ veda / tatkathaṃ nivedayate /
jīvasya brahmatvamāpādayati / sattvamathāsya puruṣasyāntaḥ
śikhopavītatvaṃ brāhmaṇasya / mumukṣorantaḥ śikhopavītadhāraṇam /
bahirlakṣyamāṇaśikhāyajñopavītadhāraṇaṃ karmiṇo gṛhasthasya /
antarupavītalakṣaṇaṃ tu bahistantuvadavyaktamantastattvamelanam /
na sannāsanna sadasadbhinnābhinnaṃ na cobhayam / na sabhāgaṃ
na nirbhāgaṃ na cāpyubhayarūpakam //
brahmātmaikatvavijñānaṃ heyaṃ mithyatvakāraṇāditi /
pañcapādbrahmaṇo na kiṃcana / catuṣpādantarvartino'nta
rjīvabrahmaṇaścatvāri sthānāni / nābhihṛdayakaṇṭhamūrdhasu
jāgratsvapnasuṣuptiturīyāvasthāḥ / āhavanīyagārhapatya
dakṣiṇasabhyāgniṣu / jāgarite brahmā svapne viṣṇuḥ
suṣuptau rudrasturīyamakṣaraṃ cinmayam / tasmāccaturavasthā /
caturaṅgulaveṣṭanamiva ṣaṇṇavatitattvāni tantuvadvibhajya tadā
hitaṃ triguṇīkṛtya dvātriṃśattattvaniṣkarṣamāpādya
jñānapūtaṃ triguṇasvarūpaṃ trimūrtitvaṃ pṛthagvijñāya
navabrahmākhyanavaguṇopetaṃ jñātvā navamānamitastriguṇīkṛtya
sūryendvagnikalāsvarūpatvenaikīkṛtyādyantarekatvamapi madhye
trirāvṛtya brahmaviṣṇumaheśvaratvamanusaṃdhāyādyantamekīkṛtya
cidgranthāvadvaitagranthiṃ kṛtvā nābhyādibrahmabilapramāṇaṃ
pṛthak pṛthak saptaviṃśatitattvasaṃbandhaṃ triguṇopetaṃ
trimūrtilakṣaṇalakṣitamapyekatvamāpādya vāmāṃsādidakṣiṇakaṇṭhyantaṃ
vibhāvyādyantagrahasaṃmelanamekaṃ jñātvā mūlamekaṃ satyaṃ
mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam /
haṃseti varṇadvayenāntaḥ śikhopavītitvaṃ niścitya brāhmaṇatvaṃ brahmadhyānārhatvaṃ
yatitvamalakṣitāntaḥśikhopavītitvamevaṃ bahirlakṣitakarmaśikhā jñānopavītaṃ
gṛhasthasyābhāsabrahmaṇatvasya keśasamūhaśikhāpratyakṣakārpāsatantu
kṛtopavītatvaṃ caturguṇīkṛtya caturviṃśatitattvāpādanatantukṛttvaṃ
navatattvamekameva // paraṃbrahma tatpratisarayogyatvādbahumārgapravṛttiṃ
kalpayanti / sarveṣāṃ brahmādīnāṃ devarṣīṇāṃ manuṣyāṇāṃ mūrtirekā /
brahmaikameva / brāhmaṇatvamekameva / varṇāśramācāraviśeṣāḥ pṛthakpṛthak
śikhāvarṇāśramiṇāmekakaiva / apavargasya yateḥ śikhāyajñopavītamūlaṃ
praṇavamekameva vadanti / haṃsaḥ śikhā / praṇava upavītam / nādaḥ saṃdhānam /
eṣa dharmo netaro dharmaḥ / tatkathamiti / praṇavahaṃso nādastrivṛtsūtraṃ
svahṛdi caitanye tiṣṭhati trividhaṃ brahma / tadviddhi prāpañcikaśikhopavītaṃ tyajet /
saśikhaṃ vapanaṃ kṛtvā bahiḥsūtraṃ tyajedbudhaḥ /
yadakṣaraṃ paraṃbrahma tatsūtramiti dhārayet
punarjanmanivṛtyarthaṃ mokṣasyāharniśaṃ smaret /
sūcanātsūtramityuktaṃ sūtraṃ nāma paraṃ padam
tatsūtraṃ viditaṃ yena sa mumukṣuḥ sa bhikṣukaḥ /
sa vedavitsadācāraḥ sa vipraḥ paṅktipāvanaḥ
yena sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva /
tatsūtraṃ dhārayedyogī yogavidbrāhmaṇo yatiḥ
bahiḥsūtraṃ tyajedvipro yogavijñānatatparaḥ /
brahmabhāvamidaṃ sūtraṃ dhārayedyaḥ sa muktibhāk
nāśucitvaṃ na cocchiṣṭaṃ tasya sūtrasya dhāraṇāt /
sūtramantargataṃ yeṣāṃ jñānayajñopavītinām
ye tu sūtravido loke te ca yajñopavītinaḥ /
jñānaśikhino jñānaniṣṭhā jñānayajñopavītinaḥ /
jñānameva paraṃ teṣāṃ pavitraṃ jñānamīritam
agneriva śikhā nānyā yasya jñānamayī śikhā /
sa śikhītyucyate vidvānnetare keśadhāriṇaḥ
karmaṇyadhikṛtaḥ ye tu vaidike laukike'pi vā /
brāhmaṇābhāsamātreṇa jīvante kukṣipūrakāḥ /
vrajante nirayaṃ te tu punarjanmani janmani
vāmāṃsadakṣakaṇṭhyantaṃ brahmasūtraṃ tu savyataḥ /
antarbahirivātyarthaṃ tattvatantusamanvitam
nābhyādibrahmarandhrāntapramāṇaṃ dhārayetsudhīḥ /
tebhirdhāryamidaṃ sūtraṃ kriyāṅgaṃ tantunirmitam
śikhā jñānamayī yasya upavītaṃ ca tanmayam /
brāhmaṇyaṃ sakalaṃ tasya netareṣāṃ tu kiṃcana
idaṃ yajñopavītaṃ tu paramaṃ yatparāyaṇam /
vidvānyajñopavītī saṃdhārayedyaḥ sa muktibhāk
bahirantaścopavītī vipraḥ saṃnyastumarhati /
ekayajñopavītī tu naiva saṃnyastumarhati
tasmātsarvaprayatnena mokṣāpekṣī bhavedyatiḥ /
bahiḥsūtraṃ parityajya svāntaḥsūtraṃ tu dhārayet
bahiḥprapañcaśikhopavītitvamanādṛtya praṇavahaṃsaśikhopavītitvamavalambya
mokṣasādhanaṃ kuryādityāha bhagavāñchaunaka ityupaniṣat //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
iti parabrahmopaniṣatsamāptā//
adhikādhyayanāya
Original text: parabrahmopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0