પરબ્રહ્મોપનિષત્ · અધ્યાય 1

પરબ્રહ્મોપનિષત્
પરબ્રહ્મોપનિષદિ વેદ્યાખણ્ડસુખાકૃતિ ।
પરિવ્રાજકહૃદ્ગેયં પરિતસ્ત્રૈપદં ભજે ॥
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ॥ ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ॥
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાસસ્તનૂભિઃ ॥ વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ॥ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ॥
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ॥ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ ॥ અથ હૈનં મહાશાલઃ શૌનકોઽઙ્ગિરસં ભગવન્તં પિપ્પલાદં
વિધિવદુપસન્નઃ પપ્રચ્છ દિવ્યે બ્રહ્મપુરે કે સંપ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ । કથં
સૃજ્યન્તે । નિત્યાત્મન એષ મહિમા । વિભજ્ય એષ મહિમા વિભુઃ । ક એષઃ ।
તસ્મૈ સ હોવાચ । એતત્સત્યં યત્પ્રબ્રવીમિ બ્રહ્મવિદ્યાં વરિષ્ઠાં દેવેભ્યઃ
પ્રાણેભ્યઃ । પરબ્રહ્મપુરે વિરજં નિષ્કલં શુભમક્ષરં વિરજં વિભાતિ ।
સ નિયચ્છતિ મધુકરઃ શ્વેવ વિકર્મકઃ । અકર્મા સ્વામીવ સ્થિતઃ । કર્મતરઃ
કર્ષકવત્ફલમનુભવતિ । કર્મમર્મજ્ઞાતા કર્મ કરોતિ । કર્મમર્મ જ્ઞાત્વા
કર્મ કુર્યાત્ । કો જાલં વિક્ષિપેદેકો નૈનમપકર્ષત્યપકર્ષતિ । પ્રાણદેવા
શ્ચત્વારઃ । તાઃ સર્વા નાડ્યઃ સુષુપ્તશ્યેનાકાશવત્ । યથા શ્યેનઃ
ખમાશ્રિત્ય યાતિ સ્વમાલયં કુલાયમ્ । એવં સુષુપ્તં બ્રૂત । અયં ચ પરશ્ચ
સ સર્વત્ર હિરણ્મયે પરે કોશે । અમૃતા હ્યેષા નાડી ત્રયં સંચરતિ । તસ્ય
ત્રિપાદં બ્રહ્મ । એષાત્રેષ્ય તતોઽનુતિષ્ઠતિ । અન્યત્ર બ્રૂત । અયં ચ પરં ચ
સર્વત્ર હિરણ્મયે કોશે ।
યથૈષ દેવદત્તો યષ્ટ્યા ચ તાડ્યમાનો નૈવૈતિ ।
એવમિષ્ટાપૂર્તકર્મશુભાશુભૈર્ન લિપ્યતે । યથા
કુમારકો નિષ્કામ આનન્દમભિયાતિ । તથૈષ દેવઃ
સ્વપ્ન આનન્દમભિયાતિ વેદ એવ પરં જ્યોતિઃ । જ્યોતિષામા
જ્યોતિરાનન્દયત્યેવમેવ । તત્પરં યચ્ચિત્તં પરમાત્માન
માનન્દયતિ । શુભ્રવર્ણમાજાયતેશ્વરાત્ । ભૂયસ્તેનૈવ
માર્ગેણ સ્વપ્નસ્થાનં નિયચ્છતિ । જલૂકાભાવવદ્યથા
કામમાજાયતેશ્વરાત્ । તાવતાત્માનમાનન્દયતિ । પરસન્ધિ
યદપરસન્ધીતિ । તત્પરં નાપરં ત્યજતિ । તદૈવ કપાલષ્ટકં
સન્ધાય ય એષ સ્તન ઇવાવલમ્બતે સેન્દ્રયોનિઃ સ વેદયોનિરિતિ ।
અત્ર જાગ્રતિ । શુભાશુભાતિરિક્તઃ શુભાશુભૈરપિ કર્મભિર્ન લિપ્યતે ।
ય એષ દેવોઽન્યદેવાસ્ય સંપ્રસાદોઽન્તર્યામ્યસઙ્ગચિદ્રૂપઃ
પુરુષઃ । પ્રણવહંસઃ પરં બ્રહ્મ । ન પ્રાણહંસઃ । પ્રણવો
જીવઃ । આદ્યા દેવતા નિવેદયતિ । ય એવં વેદ । તત્કથં નિવેદયતે ।
જીવસ્ય બ્રહ્મત્વમાપાદયતિ । સત્ત્વમથાસ્ય પુરુષસ્યાન્તઃ
શિખોપવીતત્વં બ્રાહ્મણસ્ય । મુમુક્ષોરન્તઃ શિખોપવીતધારણમ્ ।
બહિર્લક્ષ્યમાણશિખાયજ્ઞોપવીતધારણં કર્મિણો ગૃહસ્થસ્ય ।
અન્તરુપવીતલક્ષણં તુ બહિસ્તન્તુવદવ્યક્તમન્તસ્તત્ત્વમેલનમ્ ।
ન સન્નાસન્ન સદસદ્ભિન્નાભિન્નં ન ચોભયમ્ । ન સભાગં
ન નિર્ભાગં ન ચાપ્યુભયરૂપકમ્ ॥
બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનં હેયં મિથ્યત્વકારણાદિતિ ।
પઞ્ચપાદ્બ્રહ્મણો ન કિંચન । ચતુષ્પાદન્તર્વર્તિનોઽન્ત
ર્જીવબ્રહ્મણશ્ચત્વારિ સ્થાનાનિ । નાભિહૃદયકણ્ઠમૂર્ધસુ
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિતુરીયાવસ્થાઃ । આહવનીયગાર્હપત્ય
દક્ષિણસભ્યાગ્નિષુ । જાગરિતે બ્રહ્મા સ્વપ્ને વિષ્ણુઃ
સુષુપ્તૌ રુદ્રસ્તુરીયમક્ષરં ચિન્મયમ્ । તસ્માચ્ચતુરવસ્થા ।
ચતુરઙ્ગુલવેષ્ટનમિવ ષણ્ણવતિતત્ત્વાનિ તન્તુવદ્વિભજ્ય તદા
હિતં ત્રિગુણીકૃત્ય દ્વાત્રિંશત્તત્ત્વનિષ્કર્ષમાપાદ્ય
જ્ઞાનપૂતં ત્રિગુણસ્વરૂપં ત્રિમૂર્તિત્વં પૃથગ્વિજ્ઞાય
નવબ્રહ્માખ્યનવગુણોપેતં જ્ઞાત્વા નવમાનમિતસ્ત્રિગુણીકૃત્ય
સૂર્યેન્દ્વગ્નિકલાસ્વરૂપત્વેનૈકીકૃત્યાદ્યન્તરેકત્વમપિ મધ્યે
ત્રિરાવૃત્ય બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરત્વમનુસંધાયાદ્યન્તમેકીકૃત્ય
ચિદ્ગ્રન્થાવદ્વૈતગ્રન્થિં કૃત્વા નાભ્યાદિબ્રહ્મબિલપ્રમાણં
પૃથક્ પૃથક્ સપ્તવિંશતિતત્ત્વસંબન્ધં ત્રિગુણોપેતં
ત્રિમૂર્તિલક્ષણલક્ષિતમપ્યેકત્વમાપાદ્ય વામાંસાદિદક્ષિણકણ્ઠ્યન્તં
વિભાવ્યાદ્યન્તગ્રહસંમેલનમેકં જ્ઞાત્વા મૂલમેકં સત્યં
મૃણ્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ ।
હંસેતિ વર્ણદ્વયેનાન્તઃ શિખોપવીતિત્વં નિશ્ચિત્ય બ્રાહ્મણત્વં બ્રહ્મધ્યાનાર્હત્વં
યતિત્વમલક્ષિતાન્તઃશિખોપવીતિત્વમેવં બહિર્લક્ષિતકર્મશિખા જ્ઞાનોપવીતં
ગૃહસ્થસ્યાભાસબ્રહ્મણત્વસ્ય કેશસમૂહશિખાપ્રત્યક્ષકાર્પાસતન્તુ
કૃતોપવીતત્વં ચતુર્ગુણીકૃત્ય ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાપાદનતન્તુકૃત્ત્વં
નવતત્ત્વમેકમેવ ॥ પરંબ્રહ્મ તત્પ્રતિસરયોગ્યત્વાદ્બહુમાર્ગપ્રવૃત્તિં
કલ્પયન્તિ । સર્વેષાં બ્રહ્માદીનાં દેવર્ષીણાં મનુષ્યાણાં મૂર્તિરેકા ।
બ્રહ્મૈકમેવ । બ્રાહ્મણત્વમેકમેવ । વર્ણાશ્રમાચારવિશેષાઃ પૃથક્પૃથક્
શિખાવર્ણાશ્રમિણામેકકૈવ । અપવર્ગસ્ય યતેઃ શિખાયજ્ઞોપવીતમૂલં
પ્રણવમેકમેવ વદન્તિ । હંસઃ શિખા । પ્રણવ ઉપવીતમ્ । નાદઃ સંધાનમ્ ।
એષ ધર્મો નેતરો ધર્મઃ । તત્કથમિતિ । પ્રણવહંસો નાદસ્ત્રિવૃત્સૂત્રં
સ્વહૃદિ ચૈતન્યે તિષ્ઠતિ ત્રિવિધં બ્રહ્મ । તદ્વિદ્ધિ પ્રાપઞ્ચિકશિખોપવીતં ત્યજેત્ ।
સશિખં વપનં કૃત્વા બહિઃસૂત્રં ત્યજેદ્બુધઃ ।
યદક્ષરં પરંબ્રહ્મ તત્સૂત્રમિતિ ધારયેત્

પુનર્જન્મનિવૃત્યર્થં મોક્ષસ્યાહર્નિશં સ્મરેત્ ।
સૂચનાત્સૂત્રમિત્યુક્તં સૂત્રં નામ પરં પદમ્

તત્સૂત્રં વિદિતં યેન સ મુમુક્ષુઃ સ ભિક્ષુકઃ ।
સ વેદવિત્સદાચારઃ સ વિપ્રઃ પઙ્ક્તિપાવનઃ

યેન સર્વમિદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ।
તત્સૂત્રં ધારયેદ્યોગી યોગવિદ્બ્રાહ્મણો યતિઃ

બહિઃસૂત્રં ત્યજેદ્વિપ્રો યોગવિજ્ઞાનતત્પરઃ ।
બ્રહ્મભાવમિદં સૂત્રં ધારયેદ્યઃ સ મુક્તિભાક્

નાશુચિત્વં ન ચોચ્છિષ્ટં તસ્ય સૂત્રસ્ય ધારણાત્ ।
સૂત્રમન્તર્ગતં યેષાં જ્ઞાનયજ્ઞોપવીતિનામ્

યે તુ સૂત્રવિદો લોકે તે ચ યજ્ઞોપવીતિનઃ ।
જ્ઞાનશિખિનો જ્ઞાનનિષ્ઠા જ્ઞાનયજ્ઞોપવીતિનઃ ।
જ્ઞાનમેવ પરં તેષાં પવિત્રં જ્ઞાનમીરિતમ્

અગ્નેરિવ શિખા નાન્યા યસ્ય જ્ઞાનમયી શિખા ।
સ શિખીત્યુચ્યતે વિદ્વાન્નેતરે કેશધારિણઃ

કર્મણ્યધિકૃતઃ યે તુ વૈદિકે લૌકિકેઽપિ વા ।
બ્રાહ્મણાભાસમાત્રેણ જીવન્તે કુક્ષિપૂરકાઃ ।
વ્રજન્તે નિરયં તે તુ પુનર્જન્મનિ જન્મનિ

વામાંસદક્ષકણ્ઠ્યન્તં બ્રહ્મસૂત્રં તુ સવ્યતઃ ।
અન્તર્બહિરિવાત્યર્થં તત્ત્વતન્તુસમન્વિતમ્

નાભ્યાદિબ્રહ્મરન્ધ્રાન્તપ્રમાણં ધારયેત્સુધીઃ ।
તેભિર્ધાર્યમિદં સૂત્રં ક્રિયાઙ્ગં તન્તુનિર્મિતમ્

શિખા જ્ઞાનમયી યસ્ય ઉપવીતં ચ તન્મયમ્ ।
બ્રાહ્મણ્યં સકલં તસ્ય નેતરેષાં તુ કિંચન

ઇદં યજ્ઞોપવીતં તુ પરમં યત્પરાયણમ્ ।
વિદ્વાન્યજ્ઞોપવીતી સંધારયેદ્યઃ સ મુક્તિભાક્

બહિરન્તશ્ચોપવીતી વિપ્રઃ સંન્યસ્તુમર્હતિ ।
એકયજ્ઞોપવીતી તુ નૈવ સંન્યસ્તુમર્હતિ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન મોક્ષાપેક્ષી ભવેદ્યતિઃ ।
બહિઃસૂત્રં પરિત્યજ્ય સ્વાન્તઃસૂત્રં તુ ધારયેત્

બહિઃપ્રપઞ્ચશિખોપવીતિત્વમનાદૃત્ય પ્રણવહંસશિખોપવીતિત્વમવલમ્બ્ય
મોક્ષસાધનં કુર્યાદિત્યાહ ભગવાઞ્છૌનક ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ॥ ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ॥
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાસસ્તનૂભિઃ ॥ વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ॥ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ॥
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ॥ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥ હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
ઇતિ પરબ્રહ્મોપનિષત્સમાપ્તા॥
અધિકાધ્યયનાય