Pañcaskandhaprakaraṇa · Chapter 1
ācārya vasubandhuviracitam Pañcaskandhaprakaraṇam
prathamādhikāraḥ - skandhoddeśanirdeśakaḥ
pañcaskandhāḥ
rūpaskandhaḥ vedanāskandhaḥ saṃjñāskandhaḥ saṃskāraskandhaḥ vijñānaskandhaśca
rūpasya dvau bhedau
rūpaṃ katamat / yat kiñcid rūpaṃ sarvaṃ taccatvāri mahābhūtāni catvāri ca mahābhūtānyupādāya
mahābhūtanāmāni
katamāni catvāri mahābhūtāni / pṛthivī dhātuḥ abdhātuḥ tejodhātuḥvāyudhātuśca
mahābhūtalakṣaṇāni
tatra pṛthivīdhātuḥ katamaḥ / kaṭhinatā
abdhātuḥ katamaḥ / niṣyandatā
tejodhātuḥ katamaḥ uṣṇatā
vāyudhātuḥ katamaḥ / paunaḥ punyakampanatā
upādāyarūpanāmāni
upādayarūpaṃ katamat / cakṣurindriyam, śrotrendriyam, ghraṇendriyam, jihvendriyam, kāyendriyam,rūpam, śabdaḥ, gandhaḥ, rasaḥ, spraṣṭavyaikadeśaḥ, abijñaptiśca
upādāyarūpalakṣaṇāni cakṣurindrayaṃ katamat / varṇabiṣayo rūpaprasādaḥ
śrotrendrayaṃ katamat / śabdaviṣayo rūpaprasādaḥ
ghrāṇendriyam katamat / gandhaviṣayo rūpaprasādaḥ
jihvendriyam katamat / rasaviṣayo rūpaprasādaḥ
kāyendriyam katamat / spraṣṭavyaviṣayo rūpaprasādaḥ
rūpaṃ katamat / cakṣurgocaraḥ / varṇaḥ saṃsthānam bijñaptiśca
śabdaḥ katamaḥ / śrotragocaraḥ / niṣpannḥ aniṣpannaḥ ubhayaḥ / upāttacatumarhābhutahetukaḥ anupāttacaturmahābhūtahetukaḥ ubhayacaturmahābhūtahetukaśca
gandhaḥ katamaḥ / ghrāṇagocaraḥ / surabhiḥ asurabhiḥ tadanyaśca
rasaḥ katamaḥjihvāgocaraḥ / madhuraḥ amalaḥ lavaṇaḥ kaṭuḥ tiktaḥ kaṣāyaśc
spraṣṭavyaḥ katamaḥ / kāyagocaraḥ / mahābhūtānyupādāya ślakṣṇatvam karkasatbam gurutvam laghutvam śītatvam jighatsā pipāsā ca
abijñaptirūpaṃ katamat / vijñaptisamādhisaṃbhūtaṃ rūpam anidarśanam apratigham
rūpaskandhaḥ soniddeśaḥ pariniṣṭhitaḥ / atha vedanā salakṣaṇaprabhedā vedanā katamā / trividho 'nubhavaḥ / sukhaḥ duḥkhaḥ aduḥkhāsukhaśca
sukho yasmin niruddhe saṃyogecchā jāyate
duḥkho yasminnutpanne viyogecchā jāyate
aduḥkhāsukho yasminnutpanne nobhayecchā jāyane
vedanaskandhaḥ sonideśanirdeśaḥ parinisṭhataḥ /
atha saṃjñā lakṣaṇa prabhedā saṃjñā katamā / viṣayanimittod grahaṇam
sā tridhā parittā mahadgatā apramāṇā ca
saṃjñā skandhaḥ soddeśanirdeśaḥ parinisṭhitaḥ /
saṃskārāṇāṃ dvaubhedau
saṃskārāḥ katame / vedanāsaṃjñābhyāmanye caitāḥ cittaviprayuktāśca
tatra caitadharmāḥ katame / ye dharmārścittena saṃprayuktāḥ
caitaparisaṃkhyānam
te katame / sparśaḥ manaskāraḥ vedanā saṃjñā cetanā chandaḥ adhimokṣaḥ smṛtiḥ samādhiḥ prajñā śraddhā hrīḥ apatrapā alobhaḥ kuśalamūlam adveṣaḥkuśalamūlam amohaḥkuśalamūlam vīryam praśrabdhiḥ apramādaḥ upekṣā avihiṃsā rāga pratighaḥ mānaḥ avidyā dṛṣṭiḥ vicikitsā krodha upanāhaḥ mrakṣaḥ pradāśaḥ īrṣyā mātsaryarm māyā śāṭhyam madaḥ ahiṃsā āhrikyam anapatrāpyam styānam, auddhatyam, āśraddhyam, kauśīddhyam pramādaḥ muṣitāsmṛti, bikṣepaḥ, aprasajanyam, kaukrityam, middham,vitarkaḥ, vicāraśca
eteśāṃ paśca sarvatragāḥ / pañcapratiniyataviṣayā / ekādaśakuśalāḥ / ṣaṭkleśāḥ / śiṣṭā upakleśāḥ / catvāro 'nyatrāpi bhavantītyaniyatāḥ
caittalakṣaṇāni
sparśaḥkatamaḥ / trikasaṃnipāte indriyavikāraparicchedaḥ
manaskāraḥ katamaḥ / cetasa ābhogaḥ
cetanā katamā / guṇadoṣānubhayeṣu cittābhisaṃskāro manaskarma
chandaḥ katamaḥ / abhiprete vastunyabhilāṣaḥ
adhimokṣaḥ katamaḥ / niścite vastuni tathaivāvadhāraṇam
smṛtiḥ katamā / saṃstute vastunyasaṃpramoṣaḥ
samādhiḥ katamaḥ / upaparīkṣye vastuni cittasyaikāgratā
prajñā katamā / tatraiva pravicayo yogāyogavihito 'nyathā ca
śraddā katamā / karmaphalāsatyaratneṣvabhisaṃpratyayaḥ / cetaso 'bhilāṣaḥ cetasaḥ prasādaḥ
hrīḥ / katamā ātmānaṃ dharmaṃ vādhipatiṃ kṛtvā svayamavayena lajjā
apatrapā katamā / lokamadhipatiṃ kṛtvā parato 'vadhena lajjā
alobhaḥ katamaḥ / lobha pratipakṣaḥ / cetaso dānakṣetrāparigrahaḥ
adveṣaḥ katamaḥ / dveṣapratipakṣaḥ / maitri
amohaḥ katamaḥ / mohapratipakṣaḥ / yathābhūtasaṃpratipattiḥ
vīryaṃ katamat kausīddyapratipakṣaḥ kuśale cetaso 'bhyutsāhaḥ
praśrabdhiḥ katamā / dauṣṭhulyapratipakṣaḥ kāyacittakarmaṇyatā
apramādaḥ katamaḥ / pramādapratipakṣaḥ / alobhādīn vīryāntān niśritya akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇam / tatpratipakṣāṇāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ bhāvanā
upekṣā katamā / alobhādīn vīryantān niśritya cittasamatā / cittapraśastā / cittānābhogatā / yayākliṣṭadharmānavakāśenākliṣṭeṣu sthitiḥ
avihiṃsā katamā / vihiṃsāpratipakṣaḥ karuṇā
/
rāgaḥ katamaḥ / upādānaskandheṣvabhyarthanā / adhyavasānam
pratighaḥ katamaḥ / satveṣvāghātacittatā
mānaḥ katamaḥ / mānaḥ saptavidhaḥ / atimānaḥ, mānātimānaḥ asmimānaḥ, abhimānaḥ, ūnamānaḥ,mithyāmānaśca
atimānaḥ katamaḥ / hīnāt śreyānahamasmi sadṛśena vā sadṛśo 'smīti cintayato yā cittasyonnatiḥ
mānātimānaḥ katamaḥ / śreyaso 'hameva śreyāniti cintayato yā cittasyonnatiḥ
asmimānaḥ katamaḥ / pañcasūpādānaskandheṣvātmānamātmīyaṃ vā paśyato yā cittasyonnati
abhimānaḥ katamaḥ / aprāpta uttare viśeṣādhigame prāpto mayeti cintayato yā cittasyonnatiḥ
ūnamānaḥ katamaḥ / bahṛvantaraviśiṣṭādalpāntarahino 'smīti cintayato yā cittasyonnatiḥ
mithyāmānaḥ katamaḥ / aguṇavato guṇavānahamasmīti cintayato yā cittasyonnatiḥ
aviddhyā katamā / karmaphalasatyaratnānāmajñānam / sā punaḥ sahajā parikalpitā ca
rāgacaritasya rāgapratighayoḥ rāgacaritasyāviddyāyāścetyakuśalānāṃ trīṇī mūlāni / lobho 'kuśalamūlaṃ ddheṣo 'kuśalamūlaṃ, moho 'kuśalamūlaṃ ca
dṛṣṭiḥ katamā pañcadṛṣṭyaḥ - satkāyadṛṣṭiḥ, antargrāhyadṛṣṭiḥ, mithyādṛṣṭiḥ, dṛṣṭiparāmarśaḥ, śīlavrataparāmarśaśca
satkāyadṛṣṭiḥ katamā / pañcopādāna - skandhānātmata ātmīyato vā paśyato yā kliṣṭā prajñā
antargrāhyadṛṣṭiḥ katamā / tānevādhipatiṃ kṛtvā śāśvatata ucchedato vā paśyato yā kliṣṭā prajñā
mithyādṛṣṭiḥ katamā / hetuṃ vā phalaṃ vā kriyāṃ vāpavadataḥ sadāvastu vināśayato yā kliṣṭā prajñā
dṛṣṭiparāmarśaḥ katamaḥ / tā eva tikhro dṛṣṭistadāśrayāṃśca skandhān śreṣṭhataḥ paramataśca paśyato yā kliṣṭā prajñā
śīlabrataparāmarśaḥ katamaḥ / śīlaṃ vrataṃ tadāśrayāṃśca skandhānaśuddhito muktito naiyāṇikataśca paśyato yā kliṣṭā prajñā
vicikitsā katamā / satyādiṣu yā dvikoṭikā matiḥ
eteṣāṃ kleśānāṃ paścimāstistro dṛṣṭayaḥ vīcikitsā ca parikalpitāḥ / śiṣṭāḥ sahajāḥ parikalpitāśca
krodhaḥ katamaḥ / vartaṃmānamapakāramāgamya yā cetasa āghātacetanā
upanāhaḥ katamaḥ / vairānubandha
mrakṣaḥ katamaḥ ātmano 'vaddhapracchādanā
pradāśaḥ katamaḥ caṇḍavacodāśitā
īrṣyā katamā parasaṃpattau cetaso vyāropa
mātsarya katamat / dānavirodhī cetasa āgrahaḥ
māyā katamā / paravaścanābhūtārthasadarśanatā
śāṭhyaṃ katamat / svadoṣapracchādanopāyasaṃgṛhitaṃ cetasaḥ kauṭilyam
madaḥ katamaḥ / svasaṃpattau raktasyoddharṣaḥ / cetasaḥ paryādānam
vihiṃsā katamā / satveṣu viheṭhanā
āhrīkyaṃ katamat / avadyena svayamalajjā
anapatrāp katamat / avadyena parato 'lajjā // 80
satyānaṃ katamat / cittākarmaṇyatā / staimityam
auddhatyaṃ katamat / cittasyāvyupasamaḥ
āśraddhyaṃ katamat / karmaphalasatyaratneṣvanabhisaṃpratyayaḥ / śraddhāvipakṣaścetaso 'prasādaḥ
kauśiddyaṃ katamatṃḥ kuśale cetaso 'nabhyutsāho vīryavipakṣa
pramādaḥ katamaḥ / yā lobhadveṣamohekauśīddyaiścitasyānārakṣā kuśalasyābhāvanā
muṣitāsmṛtiḥ katamā / kliṣṭāsmṛtiḥ / kuśalāpratipatiḥ
vikṣepaḥ katamaḥ / rāgadveṣamohāṃśikaḥ pañcakāmaguṇeṣu cittasya visāraḥ
aprasajanyaṃ katamat kleśasaṃprayuktā prajñā / tayā kāyavākcittacaryā asaṃviditeva pravartate
kaukṛtyaṃ katamat / cetaso vipratisāraḥ
middhaṃ katamat / asvataṃtravṛtticetaso 'bhisaṃkṣepaḥ
vitarkaḥ katamaḥ paryeṣako manojalpaḥ cetanāprajñāviśeṣaḥ yā cittasyaudārikatā
vicāraḥ katamaḥ / paryeṣako manojalpaḥ tathaiva yā cittasya sūkṣmatā
// ittaviprayuktaparisaṃkhyānam //
cittaviprayuttasaṃskārāḥ katame / ye rūpacitacaittadhikāre prajñaptāḥ, ta evānyatrāprajñaptāḥ
te katame / prāpti, asaṃjñisamāpattiḥ, nirodhasamāpattiḥ, āsaṃjñikam, jīvitendriyam, nikāyasabhāgatā, jāti, jarā, sthitiḥ, anityatā, nāmakāyaḥ, padakāyaḥ, vyañjanakāyaḥ, pṛthagjanatvamityevamādibhedasamādānāḥ
ittaviprayuktalakṣaṇāni // tatra prāptiḥ katamā / pratilambhaḥ samanvāgamaśca / bījam, vaśitā,abhimukhībhāvaśca yathāyogam
asaṃjñisamāpattiḥ katamṃ / śubhakṛtsnavītarāgasyoparyavītarāgasya niḥsaraṇasaṃjñāpūrvakeṇa manasikāreṇāvasthāvarāṇāṃ cittacaittadharmāṇāṃ yo nirodhaḥ
nirodhasamāpattiḥ katamā / ākiñcanyāyatanabītarāgasya bhavāgratāduccalitasya śāntavihāra - saṃjñāpūrvakeṇa manasikāreṇāsthāvarāṇāṃ cittacaittadharmāṇāṃ tadekatyānāṃ ca sthāvarāṇāṃ yo nirodhaḥ
āsaṃjñikaṃ katamat / asaṃjñisatvanikāyadeveṣupapannasyāsthāvarāṇāṃ cittacaittadharmāṇāṃ nirodhaḥ
jīvitendriyam katamat / nikāyasabhāgeṣu pūrvakarmānuviddhyeṣu yaḥ saṃskārāṇāṃ sthitikālaniyamaḥ
nikāyasabhāgaḥ katamaḥ / yā satvānāmātmabhāvasadṛśatā
jātiḥkatamā / nikāyasabhāge saṃskārāṇāmabhūtvā yo bhāṣaḥ
jarā katamā / tathā teṣāṃ prabandhānyathātvam
sthiti katamā / tathā teṣāṃ prabandhanvayaḥ
anityatā katamā / tathā teṣāṃ prabandhavināśaḥ
nāmakāyaḥ katamaḥ / dharmāṇāṃ svabhāvādhivacanam
pādakāyaḥ katamaḥ / dharmāṇāṃ viśeṣādhivacanam
vyañjanakāyaḥ katamaḥ / akṣarāṇi / tadubhayābhivyañjanatāmupādāya
vākyāni tāni / nāmapadāśreyeṇārthavacanatāmupādāya
akṣaraṃ punaḥ paryāyākṣaraṇatāmupādāya
pṛthagjanatvaṃ katamat / āryadharmāṇāmapratilambhaḥ
iti saṃskāraskandho nāma //
saṃskāraskandhaḥ soddyeśanirdeśaḥ pariniṣṭhitaḥ
// vijñānalakṣaṇam //
vijñānaṃ katamat / ālambanaṃbijñaptiḥ
cittamanasī vijñānaparyāyau sanirvacano taccitaṃ mano 'pi citrīkāratā manoniśrayatāṃ ca upādāya
// salakṣaṇacittanirdeśaḥ //
mūlacittamālayavijñānaṃ tadyathedaṃ sarvasaṃskārāṇāṃ saṃcitaṃ bījam
tatpunarālambanamapyuparichinnamekasantānavarti / yathā nirodhasamāpatyasaṃjñisamāpatyā - saṃjñikebhyovyutthitasyāsmād viṣayavijñaptikaṃ nāma pravṛtti vijñānaṃ jāyate / ālambanapratyayamapekṣya bhinnākāreṣu vṛttitāmucchiddya punarjātatāṃ saṃsāre pravṛttinivṛtitāṃ copādāya tadālambanaṃ nāma vijñānam
ālayavijñānaṃ hi sarvabījālayatāmātmabhāvālayahetutāmātmabhāve sthititāṃ copādāya
ādānavijñānamapi tat / ātmabhāvādānatāmupādāya
// salakṣaṇamanonirdeśaḥ //
mūlamana ālayavijñānamāśritya nityamātmamohātmadṛṣṭyātmamānātmasnehaiḥ saṃprayuktaṃ vijñānamekajātīyasantānavarti arhatvāryamārganirodhasamāpattikāle vyāvartate
vijñānaskandhaḥ soniddeśanirdeśaḥ pariniṣṭhitaḥ //
// skandhanirvacanam //
kimarthaḥ skandhaḥ rāśyarthaḥ / kālagotrākāragativiṣayabhinnānāṃ rūpādīnāmabhisaṃkṣepatāmupādāya
skandhoddyeśanirdeśakaḥ prathamādhikāraḥ pariniṣṭhitaḥ //
dvitīyādhikāraḥ
āyatanoddyeśanirdeśakaḥ
dvādaśāyatanāni / cakṣurāyatanam, rūpāyatanam, śrotrāyatanam, śabdāyatanam, ghrāṇāyatanam, gandhāyatanam, jihvāyatanam, rasāyatanam, kāyāyatanam, spraṣṭavyāyatanam, mana āyatanam,dharmāyatanaṃ ca
/ 'ayatanānāṃ salakṣaṇaprapañcaḥ //
cakṣurādīni rūpaśabdagandharasāyatanāni yathoktapūrvāṇi
spraṣṭavyāyatanaṃ catvāri mahābhūtāni uktaśca yaḥ spraṣṭabyaikadeśaḥ
mana āyatanaṃ yo vijñānaskandhaḥ
dharmāyatanaṃ vedanā, saṃjñā, saṃskārāḥ, avijñaptiḥ, asaṃskṛtāśca
/ 'saṃskṛtāḥ salakṣaṇaprabhedāḥ //
asaṃskṛtā katame / ākāśam, apratisaṃkhyānirodhaḥ, pratisaṃkhyānirodhaḥ tathatā ca
tatrākāśaṃ katamat / rūpāvakāśaḥ
apratisaṃkhyānirodhaḥ katamaḥ / yo nirodho na visaṃyogaḥ
sakleśāpratipakṣeṇa skandhānāmātyantiko nirodhaḥ
pratisaṃkhyānirodhaḥ katamaḥ / yo nirodho visaṃyogaḥ
sakleśapratipakṣeṇa skandhānāmātyantiko nirodhaḥ
tathatā katamā / yā dharmāṇāṃ dharmatā / dharmanairātmyam
/ 'ayatananirvacanam //
kimupādāyāyatanamiti / vijñānotpādadvāratāmupādāya
āyatanoddyeśanirdeśako dvitīyādhikāraḥ pariniṣṭhitaḥ /
tṛtīyādhikāraḥ
dhātūddeśanirdeśakaḥ
// dhātunāmāni //
aṣṭadaśa dhātavaḥ / cakṣurdhātuḥ, rūpadhātuḥ, cakṣurvijñānadhātu, śrotradhātuḥ, śabdadhātuḥ, śrotravijñānadhātuḥ, ghrāṇadhātuḥ, gandhadhātuḥ, ghrāṇavijñānadhātuḥ, jihvādhātuḥ, rasadhātuḥ, jihvāvijñānadhātuḥ, kāyadhātuḥ, spraṣṭavyadhātuḥ, kāyabijñānadhātuḥ, manodhātuḥ, dharmadhātuḥ, manovijñānadhātuśca
// dhātuprapaścaḥ //
cakṣurādayo dhātavo rūpādayo dhātavaśca yathāyatanāni
ṣaḍvijñānadhātavaścakṣurāddyāśrayā rūpādyālambanāvijñaptayaḥ
manodhātusteṣāmeva samanantaranirudhyaṃ ṣaḍvijñānadeśanāśrayatāmupādāya
// dhātuvyavasthanam //
ebamaṣṭādaśadhātuvyavasthānam / yo rūpaskandhastāni daśāyatanadhātavaḥ
dharmāyatanaṃ dharmadhātvekadeśaḥ
yo vijñānaskandhastanmana āyatanam, saptama manodhātavaśca
anye ye trayaḥ skandhā rūpadhātvekadeśaśca, te 'saṃskṛtai sahitā dharmāyatanaṃ dharmadhātuśca
// dhātunirvacanam //
kimupādāya dhātava iti / ākārakātmalakṣaṇadhāraṇatāmupādāya
// skandhāyatanadhātukrameṇa dharmadeśanāyāḥ prayojanam //
kimartha skandhādikrameṇa deśanā / trividhātmagrāhapratipakṣeṇāyaṃ kramaḥ
ātmagrāhastrividhaḥ ekātmagrāhaḥ, vedakātmagrāhaḥ, kārakātmagrāhaśca
// 'ṣṭādaśadhātuvikalpāḥ //
aṣṭādaśadhātuṣu kati rūpiṇaḥ / ye rūpaskandhasvabhāvāḥ
katyarūpiṇaḥ / śiṣṭāḥ
kati sanidarśanāḥ / rūpadhāturekaḥ sanidarśanaviṣayaḥ
katyanidarśanāḥ / śiṣṭāḥ
kati sapratidhāḥ / daśa rūpiṇaḥ / yatra yatpratidhātastatra tat sapratigham
katyapratighāḥ / śiṣṭāḥ
kati sāsravāḥ / pañcadaśa paścimānāṃ trayāṇāmekadeśaśca / te kleśotpādapratyakṣacaryāviṣayatāmupādāyaṃ
katyayanāstravāḥ / paścimānāṃ trayāṇāmekadeśaḥ
kati kāmapratisaṃyuktāḥ / sarva
kati rūpapratisaṃyuktāḥ / caturdaśa sthāpayitvā gandharasaghrāṇajihvāvijñānadhātūn
katyārūpyasaṃprayuktāḥ / paścimāśrayaḥ
katyapratisaṃyuktāḥ / trayāṇāmekadeśaḥ
kati skandhasaṃgrahītāḥ / asaṃskṛtān sthāpayitvā
katyupādānaskandhasaṃgṛhītāḥ ye sāsravāḥ
kati kuśalākuśalāvyākṛtāḥ / daśa trividhāḥ / sapta manodhātavaḥ, rūpaśabdadharmadhātavaśca / śiṣṭā avyākṛtāḥ
katyādhyātmikāḥ / dvādaśa / sthāpayitvā rūpaśabda gandharasaspraṣṭāvyadharmadhātūn
kati bāhyāḥ / ṣaṭ / ye sthāpitāḥ
kati sālambanāḥ / saptacittadhātavaḥ dharmadhātvekadeśo 'pi yaścaittaḥ
katyanālambanāḥ / śiṣṭā daśa dharmadhātvekadeśaśca
kati savitarkāḥ / manodhātuḥ manovijñānadhātuḥ dharmadhātvekadeśaśca
kati niṣpannāḥ / pañcādhyātmikāḥ / caturṇāmekadeśaḥ
katyaniṣpannāḥ śiṣṭā daśa, caturṇāmekadeśaśca
kati sabhāgāḥ / ādhyātmikāḥ pañca rūpiṇaḥ / svavijñānasahitaviṣayasadṛśatāmupādāya
kati tatsabhāgāḥ / ta eva svavijñānavirahitasvānvayasadṛśatāmupādāya
Original text: Pañcaskandhaprakaraṇa · Edition: Shantibhiksu Shastri: Pañcaskandhaprakaraṇam. In: Journal of Sampurnanda Sanskrit University, 1955. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0