પઞ્ચસ્કન્ધપ્રકરણ · અધ્યાય 1

આચાર્ય વસુબન્ધુવિરચિતમ્ પઞ્ચસ્કન્ધપ્રકરણમ્
પ્રથમાધિકારઃ - સ્કન્ધોદ્દેશનિર્દેશકઃ
પઞ્ચસ્કન્ધાઃ
રૂપસ્કન્ધઃ વેદનાસ્કન્ધઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ વિજ્ઞાનસ્કન્ધશ્ચ

રૂપસ્ય દ્વૌ ભેદૌ
રૂપં કતમત્ । યત્ કિઞ્ચિદ્ રૂપં સર્વં તચ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચત્વારિ ચ મહાભૂતાન્યુપાદાય

મહાભૂતનામાનિ
કતમાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । પૃથિવી ધાતુઃ અબ્ધાતુઃ તેજોધાતુઃવાયુધાતુશ્ચ

મહાભૂતલક્ષણાનિ
તત્ર પૃથિવીધાતુઃ કતમઃ । કઠિનતા

અબ્ધાતુઃ કતમઃ । નિષ્યન્દતા

તેજોધાતુઃ કતમઃ ઉષ્ણતા

વાયુધાતુઃ કતમઃ । પૌનઃ પુન્યકમ્પનતા

ઉપાદાયરૂપનામાનિ
ઉપાદયરૂપં કતમત્ । ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્, શ્રોત્રેન્દ્રિયમ્, ઘ્રણેન્દ્રિયમ્, જિહ્વેન્દ્રિયમ્, કાયેન્દ્રિયમ્,રૂપમ્, શબ્દઃ, ગન્ધઃ, રસઃ, સ્પ્રષ્ટવ્યૈકદેશઃ, અબિજ્ઞપ્તિશ્ચ

ઉપાદાયરૂપલક્ષણાનિ ચક્ષુરિન્દ્રયં કતમત્ । વર્ણબિષયો રૂપપ્રસાદઃ

શ્રોત્રેન્દ્રયં કતમત્ । શબ્દવિષયો રૂપપ્રસાદઃ

ઘ્રાણેન્દ્રિયમ્ કતમત્ । ગન્ધવિષયો રૂપપ્રસાદઃ

જિહ્વેન્દ્રિયમ્ કતમત્ । રસવિષયો રૂપપ્રસાદઃ

કાયેન્દ્રિયમ્ કતમત્ । સ્પ્રષ્ટવ્યવિષયો રૂપપ્રસાદઃ

રૂપં કતમત્ । ચક્ષુર્ગોચરઃ । વર્ણઃ સંસ્થાનમ્ બિજ્ઞપ્તિશ્ચ

શબ્દઃ કતમઃ । શ્રોત્રગોચરઃ । નિષ્પન્ન્ઃ અનિષ્પન્નઃ ઉભયઃ । ઉપાત્તચતુમર્હાભુતહેતુકઃ અનુપાત્તચતુર્મહાભૂતહેતુકઃ ઉભયચતુર્મહાભૂતહેતુકશ્ચ

ગન્ધઃ કતમઃ । ઘ્રાણગોચરઃ । સુરભિઃ અસુરભિઃ તદન્યશ્ચ

રસઃ કતમઃજિહ્વાગોચરઃ । મધુરઃ અમલઃ લવણઃ કટુઃ તિક્તઃ કષાયશ્ચ્

સ્પ્રષ્ટવ્યઃ કતમઃ । કાયગોચરઃ । મહાભૂતાન્યુપાદાય શ્લક્ષ્ણત્વમ્ કર્કસત્બમ્ ગુરુત્વમ્ લઘુત્વમ્ શીતત્વમ્ જિઘત્સા પિપાસા ચ

અબિજ્ઞપ્તિરૂપં કતમત્ । વિજ્ઞપ્તિસમાધિસંભૂતં રૂપમ્ અનિદર્શનમ્ અપ્રતિઘમ્

રૂપસ્કન્ધઃ સોનિદ્દેશઃ પરિનિષ્ઠિતઃ । અથ વેદના સલક્ષણપ્રભેદા વેદના કતમા । ત્રિવિધો ઽનુભવઃ । સુખઃ દુઃખઃ અદુઃખાસુખશ્ચ

સુખો યસ્મિન્ નિરુદ્ધે સંયોગેચ્છા જાયતે

દુઃખો યસ્મિન્નુત્પન્ને વિયોગેચ્છા જાયતે

અદુઃખાસુખો યસ્મિન્નુત્પન્ને નોભયેચ્છા જાયને

વેદનસ્કન્ધઃ સોનિદેશનિર્દેશઃ પરિનિસ્ઠતઃ ।
અથ સંજ્ઞા લક્ષણ પ્રભેદા સંજ્ઞા કતમા । વિષયનિમિત્તોદ્ ગ્રહણમ્

સા ત્રિધા પરિત્તા મહદ્ગતા અપ્રમાણા ચ

સંજ્ઞા સ્કન્ધઃ સોદ્દેશનિર્દેશઃ પરિનિસ્ઠિતઃ ।
સંસ્કારાણાં દ્વૌભેદૌ
સંસ્કારાઃ કતમે । વેદનાસંજ્ઞાભ્યામન્યે ચૈતાઃ ચિત્તવિપ્રયુક્તાશ્ચ

તત્ર ચૈતધર્માઃ કતમે । યે ધર્માર્શ્ચિત્તેન સંપ્રયુક્તાઃ

ચૈતપરિસંખ્યાનમ્
તે કતમે । સ્પર્શઃ મનસ્કારઃ વેદના સંજ્ઞા ચેતના છન્દઃ અધિમોક્ષઃ સ્મૃતિઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શ્રદ્ધા હ્રીઃ અપત્રપા અલોભઃ કુશલમૂલમ્ અદ્વેષઃકુશલમૂલમ્ અમોહઃકુશલમૂલમ્ વીર્યમ્ પ્રશ્રબ્ધિઃ અપ્રમાદઃ ઉપેક્ષા અવિહિંસા રાગ પ્રતિઘઃ માનઃ અવિદ્યા દૃષ્ટિઃ વિચિકિત્સા ક્રોધ ઉપનાહઃ મ્રક્ષઃ પ્રદાશઃ ઈર્ષ્યા માત્સર્યર્મ્ માયા શાઠ્યમ્ મદઃ અહિંસા આહ્રિક્યમ્ અનપત્રાપ્યમ્ સ્ત્યાનમ્, ઔદ્ધત્યમ્, આશ્રદ્ધ્યમ્, કૌશીદ્ધ્યમ્ પ્રમાદઃ મુષિતાસ્મૃતિ, બિક્ષેપઃ, અપ્રસજન્યમ્, કૌક્રિત્યમ્, મિદ્ધમ્,વિતર્કઃ, વિચારશ્ચ

એતેશાં પશ્ચ સર્વત્રગાઃ । પઞ્ચપ્રતિનિયતવિષયા । એકાદશકુશલાઃ । ષટ્ક્લેશાઃ । શિષ્ટા ઉપક્લેશાઃ । ચત્વારો ઽન્યત્રાપિ ભવન્તીત્યનિયતાઃ

ચૈત્તલક્ષણાનિ
સ્પર્શઃકતમઃ । ત્રિકસંનિપાતે ઇન્દ્રિયવિકારપરિચ્છેદઃ

મનસ્કારઃ કતમઃ । ચેતસ આભોગઃ

ચેતના કતમા । ગુણદોષાનુભયેષુ ચિત્તાભિસંસ્કારો મનસ્કર્મ

છન્દઃ કતમઃ । અભિપ્રેતે વસ્તુન્યભિલાષઃ

અધિમોક્ષઃ કતમઃ । નિશ્ચિતે વસ્તુનિ તથૈવાવધારણમ્

સ્મૃતિઃ કતમા । સંસ્તુતે વસ્તુન્યસંપ્રમોષઃ

સમાધિઃ કતમઃ । ઉપપરીક્ષ્યે વસ્તુનિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા

પ્રજ્ઞા કતમા । તત્રૈવ પ્રવિચયો યોગાયોગવિહિતો ઽન્યથા ચ

શ્રદ્દા કતમા । કર્મફલાસત્યરત્નેષ્વભિસંપ્રત્યયઃ । ચેતસો ઽભિલાષઃ ચેતસઃ પ્રસાદઃ

હ્રીઃ । કતમા આત્માનં ધર્મં વાધિપતિં કૃત્વા સ્વયમવયેન લજ્જા

અપત્રપા કતમા । લોકમધિપતિં કૃત્વા પરતો ઽવધેન લજ્જા

અલોભઃ કતમઃ । લોભ પ્રતિપક્ષઃ । ચેતસો દાનક્ષેત્રાપરિગ્રહઃ

અદ્વેષઃ કતમઃ । દ્વેષપ્રતિપક્ષઃ । મૈત્રિ

અમોહઃ કતમઃ । મોહપ્રતિપક્ષઃ । યથાભૂતસંપ્રતિપત્તિઃ

વીર્યં કતમત્ કૌસીદ્દ્યપ્રતિપક્ષઃ કુશલે ચેતસો ઽભ્યુત્સાહઃ

પ્રશ્રબ્ધિઃ કતમા । દૌષ્ઠુલ્યપ્રતિપક્ષઃ કાયચિત્તકર્મણ્યતા

અપ્રમાદઃ કતમઃ । પ્રમાદપ્રતિપક્ષઃ । અલોભાદીન્ વીર્યાન્તાન્ નિશ્રિત્ય અકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણમ્ । તત્પ્રતિપક્ષાણાં કુશલાનાં ધર્માણાં ભાવના

ઉપેક્ષા કતમા । અલોભાદીન્ વીર્યન્તાન્ નિશ્રિત્ય ચિત્તસમતા । ચિત્તપ્રશસ્તા । ચિત્તાનાભોગતા । યયાક્લિષ્ટધર્માનવકાશેનાક્લિષ્ટેષુ સ્થિતિઃ

અવિહિંસા કતમા । વિહિંસાપ્રતિપક્ષઃ કરુણા

।
રાગઃ કતમઃ । ઉપાદાનસ્કન્ધેષ્વભ્યર્થના । અધ્યવસાનમ્

પ્રતિઘઃ કતમઃ । સત્વેષ્વાઘાતચિત્તતા

માનઃ કતમઃ । માનઃ સપ્તવિધઃ । અતિમાનઃ, માનાતિમાનઃ અસ્મિમાનઃ, અભિમાનઃ, ઊનમાનઃ,મિથ્યામાનશ્ચ

અતિમાનઃ કતમઃ । હીનાત્ શ્રેયાનહમસ્મિ સદૃશેન વા સદૃશો ઽસ્મીતિ ચિન્તયતો યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ

માનાતિમાનઃ કતમઃ । શ્રેયસો ઽહમેવ શ્રેયાનિતિ ચિન્તયતો યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ

અસ્મિમાનઃ કતમઃ । પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષ્વાત્માનમાત્મીયં વા પશ્યતો યા ચિત્તસ્યોન્નતિ

અભિમાનઃ કતમઃ । અપ્રાપ્ત ઉત્તરે વિશેષાધિગમે પ્રાપ્તો મયેતિ ચિન્તયતો યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ

ઊનમાનઃ કતમઃ । બહૃવન્તરવિશિષ્ટાદલ્પાન્તરહિનો ઽસ્મીતિ ચિન્તયતો યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ

મિથ્યામાનઃ કતમઃ । અગુણવતો ગુણવાનહમસ્મીતિ ચિન્તયતો યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ

અવિદ્ધ્યા કતમા । કર્મફલસત્યરત્નાનામજ્ઞાનમ્ । સા પુનઃ સહજા પરિકલ્પિતા ચ

રાગચરિતસ્ય રાગપ્રતિઘયોઃ રાગચરિતસ્યાવિદ્દ્યાયાશ્ચેત્યકુશલાનાં ત્રીણી મૂલાનિ । લોભો ઽકુશલમૂલં દ્ધેષો ઽકુશલમૂલં, મોહો ઽકુશલમૂલં ચ

દૃષ્ટિઃ કતમા પઞ્ચદૃષ્ટ્યઃ - સત્કાયદૃષ્ટિઃ, અન્તર્ગ્રાહ્યદૃષ્ટિઃ, મિથ્યાદૃષ્ટિઃ, દૃષ્ટિપરામર્શઃ, શીલવ્રતપરામર્શશ્ચ

સત્કાયદૃષ્ટિઃ કતમા । પઞ્ચોપાદાન - સ્કન્ધાનાત્મત આત્મીયતો વા પશ્યતો યા ક્લિષ્ટા પ્રજ્ઞા

અન્તર્ગ્રાહ્યદૃષ્ટિઃ કતમા । તાનેવાધિપતિં કૃત્વા શાશ્વતત ઉચ્છેદતો વા પશ્યતો યા ક્લિષ્ટા પ્રજ્ઞા

મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કતમા । હેતું વા ફલં વા ક્રિયાં વાપવદતઃ સદાવસ્તુ વિનાશયતો યા ક્લિષ્ટા પ્રજ્ઞા

દૃષ્ટિપરામર્શઃ કતમઃ । તા એવ તિખ્રો દૃષ્ટિસ્તદાશ્રયાંશ્ચ સ્કન્ધાન્ શ્રેષ્ઠતઃ પરમતશ્ચ પશ્યતો યા ક્લિષ્ટા પ્રજ્ઞા

શીલબ્રતપરામર્શઃ કતમઃ । શીલં વ્રતં તદાશ્રયાંશ્ચ સ્કન્ધાનશુદ્ધિતો મુક્તિતો નૈયાણિકતશ્ચ પશ્યતો યા ક્લિષ્ટા પ્રજ્ઞા

વિચિકિત્સા કતમા । સત્યાદિષુ યા દ્વિકોટિકા મતિઃ

એતેષાં ક્લેશાનાં પશ્ચિમાસ્તિસ્ત્રો દૃષ્ટયઃ વીચિકિત્સા ચ પરિકલ્પિતાઃ । શિષ્ટાઃ સહજાઃ પરિકલ્પિતાશ્ચ

ક્રોધઃ કતમઃ । વર્તંમાનમપકારમાગમ્ય યા ચેતસ આઘાતચેતના

ઉપનાહઃ કતમઃ । વૈરાનુબન્ધ

મ્રક્ષઃ કતમઃ આત્મનો ઽવદ્ધપ્રચ્છાદના

પ્રદાશઃ કતમઃ ચણ્ડવચોદાશિતા

ઈર્ષ્યા કતમા પરસંપત્તૌ ચેતસો વ્યારોપ

માત્સર્ય કતમત્ । દાનવિરોધી ચેતસ આગ્રહઃ

માયા કતમા । પરવશ્ચનાભૂતાર્થસદર્શનતા

શાઠ્યં કતમત્ । સ્વદોષપ્રચ્છાદનોપાયસંગૃહિતં ચેતસઃ કૌટિલ્યમ્

મદઃ કતમઃ । સ્વસંપત્તૌ રક્તસ્યોદ્ધર્ષઃ । ચેતસઃ પર્યાદાનમ્

વિહિંસા કતમા । સત્વેષુ વિહેઠના

આહ્રીક્યં કતમત્ । અવદ્યેન સ્વયમલજ્જા

અનપત્રાપ્ કતમત્ । અવદ્યેન પરતો ઽલજ્જા ॥ 80
સત્યાનં કતમત્ । ચિત્તાકર્મણ્યતા । સ્તૈમિત્યમ્

ઔદ્ધત્યં કતમત્ । ચિત્તસ્યાવ્યુપસમઃ

આશ્રદ્ધ્યં કતમત્ । કર્મફલસત્યરત્નેષ્વનભિસંપ્રત્યયઃ । શ્રદ્ધાવિપક્ષશ્ચેતસો ઽપ્રસાદઃ

કૌશિદ્દ્યં કતમત્ંઃ કુશલે ચેતસો ઽનભ્યુત્સાહો વીર્યવિપક્ષ

પ્રમાદઃ કતમઃ । યા લોભદ્વેષમોહેકૌશીદ્દ્યૈશ્ચિતસ્યાનારક્ષા કુશલસ્યાભાવના

મુષિતાસ્મૃતિઃ કતમા । ક્લિષ્ટાસ્મૃતિઃ । કુશલાપ્રતિપતિઃ

વિક્ષેપઃ કતમઃ । રાગદ્વેષમોહાંશિકઃ પઞ્ચકામગુણેષુ ચિત્તસ્ય વિસારઃ

અપ્રસજન્યં કતમત્ ક્લેશસંપ્રયુક્તા પ્રજ્ઞા । તયા કાયવાક્ચિત્તચર્યા અસંવિદિતેવ પ્રવર્તતે

કૌકૃત્યં કતમત્ । ચેતસો વિપ્રતિસારઃ

મિદ્ધં કતમત્ । અસ્વતંત્રવૃત્તિચેતસો ઽભિસંક્ષેપઃ

વિતર્કઃ કતમઃ પર્યેષકો મનોજલ્પઃ ચેતનાપ્રજ્ઞાવિશેષઃ યા ચિત્તસ્યૌદારિકતા

વિચારઃ કતમઃ । પર્યેષકો મનોજલ્પઃ તથૈવ યા ચિત્તસ્ય સૂક્ષ્મતા

॥ ઇત્તવિપ્રયુક્તપરિસંખ્યાનમ્ ॥
ચિત્તવિપ્રયુત્તસંસ્કારાઃ કતમે । યે રૂપચિતચૈત્તધિકારે પ્રજ્ઞપ્તાઃ, ત એવાન્યત્રાપ્રજ્ઞપ્તાઃ

તે કતમે । પ્રાપ્તિ, અસંજ્ઞિસમાપત્તિઃ, નિરોધસમાપત્તિઃ, આસંજ્ઞિકમ્, જીવિતેન્દ્રિયમ્, નિકાયસભાગતા, જાતિ, જરા, સ્થિતિઃ, અનિત્યતા, નામકાયઃ, પદકાયઃ, વ્યઞ્જનકાયઃ, પૃથગ્જનત્વમિત્યેવમાદિભેદસમાદાનાઃ

ઇત્તવિપ્રયુક્તલક્ષણાનિ ॥ તત્ર પ્રાપ્તિઃ કતમા । પ્રતિલમ્ભઃ સમન્વાગમશ્ચ । બીજમ્, વશિતા,અભિમુખીભાવશ્ચ યથાયોગમ્

અસંજ્ઞિસમાપત્તિઃ કતમ્ં । શુભકૃત્સ્નવીતરાગસ્યોપર્યવીતરાગસ્ય નિઃસરણસંજ્ઞાપૂર્વકેણ મનસિકારેણાવસ્થાવરાણાં ચિત્તચૈત્તધર્માણાં યો નિરોધઃ

નિરોધસમાપત્તિઃ કતમા । આકિઞ્ચન્યાયતનબીતરાગસ્ય ભવાગ્રતાદુચ્ચલિતસ્ય શાન્તવિહાર - સંજ્ઞાપૂર્વકેણ મનસિકારેણાસ્થાવરાણાં ચિત્તચૈત્તધર્માણાં તદેકત્યાનાં ચ સ્થાવરાણાં યો નિરોધઃ

આસંજ્ઞિકં કતમત્ । અસંજ્ઞિસત્વનિકાયદેવેષુપપન્નસ્યાસ્થાવરાણાં ચિત્તચૈત્તધર્માણાં નિરોધઃ

જીવિતેન્દ્રિયમ્ કતમત્ । નિકાયસભાગેષુ પૂર્વકર્માનુવિદ્ધ્યેષુ યઃ સંસ્કારાણાં સ્થિતિકાલનિયમઃ

નિકાયસભાગઃ કતમઃ । યા સત્વાનામાત્મભાવસદૃશતા

જાતિઃકતમા । નિકાયસભાગે સંસ્કારાણામભૂત્વા યો ભાષઃ

જરા કતમા । તથા તેષાં પ્રબન્ધાન્યથાત્વમ્

સ્થિતિ કતમા । તથા તેષાં પ્રબન્ધન્વયઃ

અનિત્યતા કતમા । તથા તેષાં પ્રબન્ધવિનાશઃ

નામકાયઃ કતમઃ । ધર્માણાં સ્વભાવાધિવચનમ્

પાદકાયઃ કતમઃ । ધર્માણાં વિશેષાધિવચનમ્

વ્યઞ્જનકાયઃ કતમઃ । અક્ષરાણિ । તદુભયાભિવ્યઞ્જનતામુપાદાય

વાક્યાનિ તાનિ । નામપદાશ્રેયેણાર્થવચનતામુપાદાય

અક્ષરં પુનઃ પર્યાયાક્ષરણતામુપાદાય

પૃથગ્જનત્વં કતમત્ । આર્યધર્માણામપ્રતિલમ્ભઃ

ઇતિ સંસ્કારસ્કન્ધો નામ ॥
સંસ્કારસ્કન્ધઃ સોદ્દ્યેશનિર્દેશઃ પરિનિષ્ઠિતઃ

॥ વિજ્ઞાનલક્ષણમ્ ॥
વિજ્ઞાનં કતમત્ । આલમ્બનંબિજ્ઞપ્તિઃ

ચિત્તમનસી વિજ્ઞાનપર્યાયૌ સનિર્વચનો તચ્ચિતં મનો ઽપિ ચિત્રીકારતા મનોનિશ્રયતાં ચ ઉપાદાય

॥ સલક્ષણચિત્તનિર્દેશઃ ॥
મૂલચિત્તમાલયવિજ્ઞાનં તદ્યથેદં સર્વસંસ્કારાણાં સંચિતં બીજમ્

તત્પુનરાલમ્બનમપ્યુપરિછિન્નમેકસન્તાનવર્તિ । યથા નિરોધસમાપત્યસંજ્ઞિસમાપત્યા - સંજ્ઞિકેભ્યોવ્યુત્થિતસ્યાસ્માદ્ વિષયવિજ્ઞપ્તિકં નામ પ્રવૃત્તિ વિજ્ઞાનં જાયતે । આલમ્બનપ્રત્યયમપેક્ષ્ય ભિન્નાકારેષુ વૃત્તિતામુચ્છિદ્દ્ય પુનર્જાતતાં સંસારે પ્રવૃત્તિનિવૃતિતાં ચોપાદાય તદાલમ્બનં નામ વિજ્ઞાનમ્

આલયવિજ્ઞાનં હિ સર્વબીજાલયતામાત્મભાવાલયહેતુતામાત્મભાવે સ્થિતિતાં ચોપાદાય

આદાનવિજ્ઞાનમપિ તત્ । આત્મભાવાદાનતામુપાદાય

॥ સલક્ષણમનોનિર્દેશઃ ॥
મૂલમન આલયવિજ્ઞાનમાશ્રિત્ય નિત્યમાત્મમોહાત્મદૃષ્ટ્યાત્મમાનાત્મસ્નેહૈઃ સંપ્રયુક્તં વિજ્ઞાનમેકજાતીયસન્તાનવર્તિ અર્હત્વાર્યમાર્ગનિરોધસમાપત્તિકાલે વ્યાવર્તતે

વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ સોનિદ્દેશનિર્દેશઃ પરિનિષ્ઠિતઃ ॥
॥ સ્કન્ધનિર્વચનમ્ ॥
કિમર્થઃ સ્કન્ધઃ રાશ્યર્થઃ । કાલગોત્રાકારગતિવિષયભિન્નાનાં રૂપાદીનામભિસંક્ષેપતામુપાદાય

સ્કન્ધોદ્દ્યેશનિર્દેશકઃ પ્રથમાધિકારઃ પરિનિષ્ઠિતઃ ॥
દ્વિતીયાધિકારઃ
આયતનોદ્દ્યેશનિર્દેશકઃ
દ્વાદશાયતનાનિ । ચક્ષુરાયતનમ્, રૂપાયતનમ્, શ્રોત્રાયતનમ્, શબ્દાયતનમ્, ઘ્રાણાયતનમ્, ગન્ધાયતનમ્, જિહ્વાયતનમ્, રસાયતનમ્, કાયાયતનમ્, સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનમ્, મન આયતનમ્,ધર્માયતનં ચ

। ઽઅયતનાનાં સલક્ષણપ્રપઞ્ચઃ ॥
ચક્ષુરાદીનિ રૂપશબ્દગન્ધરસાયતનાનિ યથોક્તપૂર્વાણિ

સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનં ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ઉક્તશ્ચ યઃ સ્પ્રષ્ટબ્યૈકદેશઃ

મન આયતનં યો વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ

ધર્માયતનં વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કારાઃ, અવિજ્ઞપ્તિઃ, અસંસ્કૃતાશ્ચ

। ઽસંસ્કૃતાઃ સલક્ષણપ્રભેદાઃ ॥
અસંસ્કૃતા કતમે । આકાશમ્, અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ, પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ તથતા ચ

તત્રાકાશં કતમત્ । રૂપાવકાશઃ

અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ કતમઃ । યો નિરોધો ન વિસંયોગઃ

સક્લેશાપ્રતિપક્ષેણ સ્કન્ધાનામાત્યન્તિકો નિરોધઃ

પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ કતમઃ । યો નિરોધો વિસંયોગઃ

સક્લેશપ્રતિપક્ષેણ સ્કન્ધાનામાત્યન્તિકો નિરોધઃ

તથતા કતમા । યા ધર્માણાં ધર્મતા । ધર્મનૈરાત્મ્યમ્

। ઽઅયતનનિર્વચનમ્ ॥
કિમુપાદાયાયતનમિતિ । વિજ્ઞાનોત્પાદદ્વારતામુપાદાય

આયતનોદ્દ્યેશનિર્દેશકો દ્વિતીયાધિકારઃ પરિનિષ્ઠિતઃ ।
તૃતીયાધિકારઃ
ધાતૂદ્દેશનિર્દેશકઃ
॥ ધાતુનામાનિ ॥
અષ્ટદશ ધાતવઃ । ચક્ષુર્ધાતુઃ, રૂપધાતુઃ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુ, શ્રોત્રધાતુઃ, શબ્દધાતુઃ, શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાતુઃ, ઘ્રાણધાતુઃ, ગન્ધધાતુઃ, ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતુઃ, જિહ્વાધાતુઃ, રસધાતુઃ, જિહ્વાવિજ્ઞાનધાતુઃ, કાયધાતુઃ, સ્પ્રષ્ટવ્યધાતુઃ, કાયબિજ્ઞાનધાતુઃ, મનોધાતુઃ, ધર્મધાતુઃ, મનોવિજ્ઞાનધાતુશ્ચ

॥ ધાતુપ્રપશ્ચઃ ॥
ચક્ષુરાદયો ધાતવો રૂપાદયો ધાતવશ્ચ યથાયતનાનિ

ષડ્વિજ્ઞાનધાતવશ્ચક્ષુરાદ્દ્યાશ્રયા રૂપાદ્યાલમ્બનાવિજ્ઞપ્તયઃ

મનોધાતુસ્તેષામેવ સમનન્તરનિરુધ્યં ષડ્વિજ્ઞાનદેશનાશ્રયતામુપાદાય

॥ ધાતુવ્યવસ્થનમ્ ॥
એબમષ્ટાદશધાતુવ્યવસ્થાનમ્ । યો રૂપસ્કન્ધસ્તાનિ દશાયતનધાતવઃ

ધર્માયતનં ધર્મધાત્વેકદેશઃ

યો વિજ્ઞાનસ્કન્ધસ્તન્મન આયતનમ્, સપ્તમ મનોધાતવશ્ચ

અન્યે યે ત્રયઃ સ્કન્ધા રૂપધાત્વેકદેશશ્ચ, તે ઽસંસ્કૃતૈ સહિતા ધર્માયતનં ધર્મધાતુશ્ચ

॥ ધાતુનિર્વચનમ્ ॥
કિમુપાદાય ધાતવ ઇતિ । આકારકાત્મલક્ષણધારણતામુપાદાય

॥ સ્કન્ધાયતનધાતુક્રમેણ ધર્મદેશનાયાઃ પ્રયોજનમ્ ॥
કિમર્થ સ્કન્ધાદિક્રમેણ દેશના । ત્રિવિધાત્મગ્રાહપ્રતિપક્ષેણાયં ક્રમઃ

આત્મગ્રાહસ્ત્રિવિધઃ એકાત્મગ્રાહઃ, વેદકાત્મગ્રાહઃ, કારકાત્મગ્રાહશ્ચ

॥ ઽષ્ટાદશધાતુવિકલ્પાઃ ॥
અષ્ટાદશધાતુષુ કતિ રૂપિણઃ । યે રૂપસ્કન્ધસ્વભાવાઃ

કત્યરૂપિણઃ । શિષ્ટાઃ

કતિ સનિદર્શનાઃ । રૂપધાતુરેકઃ સનિદર્શનવિષયઃ

કત્યનિદર્શનાઃ । શિષ્ટાઃ

કતિ સપ્રતિધાઃ । દશ રૂપિણઃ । યત્ર યત્પ્રતિધાતસ્તત્ર તત્ સપ્રતિઘમ્

કત્યપ્રતિઘાઃ । શિષ્ટાઃ

કતિ સાસ્રવાઃ । પઞ્ચદશ પશ્ચિમાનાં ત્રયાણામેકદેશશ્ચ । તે ક્લેશોત્પાદપ્રત્યક્ષચર્યાવિષયતામુપાદાયં

કત્યયનાસ્ત્રવાઃ । પશ્ચિમાનાં ત્રયાણામેકદેશઃ

કતિ કામપ્રતિસંયુક્તાઃ । સર્વ

કતિ રૂપપ્રતિસંયુક્તાઃ । ચતુર્દશ સ્થાપયિત્વા ગન્ધરસઘ્રાણજિહ્વાવિજ્ઞાનધાતૂન્

કત્યારૂપ્યસંપ્રયુક્તાઃ । પશ્ચિમાશ્રયઃ

કત્યપ્રતિસંયુક્તાઃ । ત્રયાણામેકદેશઃ

કતિ સ્કન્ધસંગ્રહીતાઃ । અસંસ્કૃતાન્ સ્થાપયિત્વા

કત્યુપાદાનસ્કન્ધસંગૃહીતાઃ યે સાસ્રવાઃ

કતિ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતાઃ । દશ ત્રિવિધાઃ । સપ્ત મનોધાતવઃ, રૂપશબ્દધર્મધાતવશ્ચ । શિષ્ટા અવ્યાકૃતાઃ

કત્યાધ્યાત્મિકાઃ । દ્વાદશ । સ્થાપયિત્વા રૂપશબ્દ ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટાવ્યધર્મધાતૂન્

કતિ બાહ્યાઃ । ષટ્ । યે સ્થાપિતાઃ

કતિ સાલમ્બનાઃ । સપ્તચિત્તધાતવઃ ધર્મધાત્વેકદેશો ઽપિ યશ્ચૈત્તઃ

કત્યનાલમ્બનાઃ । શિષ્ટા દશ ધર્મધાત્વેકદેશશ્ચ

કતિ સવિતર્કાઃ । મનોધાતુઃ મનોવિજ્ઞાનધાતુઃ ધર્મધાત્વેકદેશશ્ચ

કતિ નિષ્પન્નાઃ । પઞ્ચાધ્યાત્મિકાઃ । ચતુર્ણામેકદેશઃ

કત્યનિષ્પન્નાઃ શિષ્ટા દશ, ચતુર્ણામેકદેશશ્ચ

કતિ સભાગાઃ । આધ્યાત્મિકાઃ પઞ્ચ રૂપિણઃ । સ્વવિજ્ઞાનસહિતવિષયસદૃશતામુપાદાય

કતિ તત્સભાગાઃ । ત એવ સ્વવિજ્ઞાનવિરહિતસ્વાન્વયસદૃશતામુપાદાય