Language

ENहिગુ
Scripture Library

nṛsiṃhapūrvatāpanīyopaniṣadbhāṣyam · Chapter 1

1

āpo vā idamāsansalilameva sa prajāpatirekaḥ puṣkaraparṇe samabhavattasyāntarmanasi kāmaḥ samavartatedaṃ sṛjeyamiti tasmādyatpuruṣo manasābhigacchati tadvācā vadati tatkarmaṇā karoti tadeṣābhyuktākāmastadagre samavartatādhi manaso retaḥ prathamaṃ yadāsīt / sato bandhumasati niravindanhmadi pratīṣya kavayo manīṣetyupainaṃ tadupanamati yatkāmo bhavati sa tapo'tapyata sa tapastaptvā sa etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhamapaśyattena vai sarvamidamasṛjata yadidaṃ kiṃca tasmātsarvamidamānuṣṭubhamityācakṣate yadidaṃ kiṃcānuṣṭubho vā imāni bhūtāni jāyante'nuṣṭubhā jātāni jīvantyanuṣṭubhaṃ prayantyabhisaṃviśanti tasyaiṣā bhavatyanuṣṭupprathamā bhavatyanuṣṭubuttamā bhavati vāgvā anuṣṭubvācaiva prayanti vācaivodyanti paramā vā eṣā chandasāṃ yadanuṣṭubiti

2

sasāgarāṃ saparvatāṃ saptadvīpāṃ vasuṃdharāṃ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyādyakṣagandharvāpyasarogaṇasevitamantarikṣaṃ tatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyādvasurudrādityaiḥ sarvairdevaiḥ sevitaṃ divaṃ tatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyādbrāhṛsvarūpaṃ nirañjanaṃ paramavyomnikaṃ tatsāmnaścaturthaṃ pādaṃ jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchatyṛgyajuḥsāmātharvāṇaścatvāro vedāḥ sāṅgāḥ saśākhāścatvāraḥ pādā bhavanti kiṃ dhyānaṃ kiṃ daivataṃ kānyaṅgāni kāni daivatāni kiṃ chandaḥ ka ṛṣiriti

3

( 1) --- āpaḥ āsan iti saṃbandhaḥ / vai prasiddham / idaṃ pratyakṣādidṛṣṭaṃ salilam ambveva sa prajāpatiḥ/ sa iti pūrvaparāmarśinā tacchabdena puṃliṅgena prakṛtaṃ parāmṛśati ṭha yo brāhṛāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃ ca prahiṇoti tasmai ' iti śruteḥ / brāhṛā prajāpatiḥ ekaḥ san puṣkaraparṇe samabhavat āsīt / tasya prajāpateḥ manasi antaḥkaraṇe antarvartī kāmaḥ icchā samavartata, idaṃ sṛjeyamiti sṛṣṭiviṣaya ityarthaḥ / tasmāt yatpuruṣo manasābhigacchati antaḥkaraṇenecchati tadvācā vadati / vāgvadanapūrvakaṃ karmakaraṇaṃ lokaprasiddhaṃ darśayati --- tatkarmaṇā karotīti / uktamevārthaṃ draḍhayitum ṛcaṃ sākṣitvenodbhāvayati --- tadeṣābhyukteti / arthadāḍharye ṛk nirṇītaiva; sāmayajuṣorarthaśaithilyamapi saṃbhāvyate --- ṭha yadvai yajñasya sāmnā yajuṣā kriyate śithilaṃ tadyadṛcā taddaḍham ' iti śruteḥ / tasminnevārthe eṣā ṛk vakṣyamāṇā abhyuktā / manasaḥ kāmaḥ tadagre samavartata retaḥ udakaṃ prathamam ādau sṛṣṭayavasare yadāsīt yasmātkāraṇādāsīt / athavā kālanirdeśaḥ yadā iti, yasminkāle prathamam udakamāsīt, tadaiva manasaḥ kāmaḥ adhītyupari viṣaye sṛṣṭiviṣaye samavartata ityarthaḥ / sataḥ brāhṛṇo bandhuṃ bandhanaṃ vivartaṃ kavayaḥ vipa icato hmadi niravindan, asati brāhṛṇi, asacchabdasya nāmarūpāvyākṛtatvena brāhṛṇi prayuktatvāt ṭha asadvā idamagra āsīt ' ityādau / hmadi antaḥkaraṇe pratīṣya pratyagātmānamavekṣya manīṣā manīṣayā vipa icadbuddhayā / brāhṛṇo bandhuṃ bandhumiva bandhuṃ paraṃ brāhṛ vyākartāraṃ kṣīrodārṇādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ bhāvisṛṣṭeḥ ruāṣṭāraṃ mūlamantrasāmādyupāsyaṃ hmadi niravindan ityuttarārdhasya gūḍho'bhiprāyaḥ / iti-śabdaḥ ṛksamāÏpta dyotayati / upainaṃ kāminaṃ tatkāmyam upanamati yasmin kāmo bhavati / saḥ prajāpatiḥ, tapaḥ ṭha manasa cendriyāṇāṃ caikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ ' iti smaraṇāt atapyata manasa cendriyāṇāṃ ca aikāgryamakarot / saḥ prajāpatiḥ, tapastaptvā pūrvaṃ vyākhyātam, sa prajāpatiḥ etaṃ prakṛtaṃ sarvanāmnopāttaṃ sato bandhumityanena gūḍhābhiprāyeṇa sūcitam, ṭha jyoti caraṇābhidhānāt ' iti nyāyena, mantrarājaṃ prākaraṇikamantrāṇāṃ rājānaṃ pradhānabhūtaṃ sāmarājaṃ vā / mantraśabdasya ṭha ahebudhniya mantraṃ me gopāya / yamṛṣayastrayividā viduḥ / ṛcaḥ sāmāni yajūm̐#ṣi ' ityādau sāmnyapi prayuktatvāt / nārasiṃha nṛsiṃhasaṃbandhi sāmādi taddhitāt; nṛsiṃhagāyatryādiprāptau tavdyāvṛttyartham ānuṣṭubhamiti anuṣṭupchandaupādhikam ṛgviśeṣamāha, ṭha gāyatrametadaharbhavati ' iti nyāyāt / apaśyat dṛṣṭavānityabhiprāyaḥ / etaduktaṃ bhavati --- dvitīyatṛtīyacaturthapañcamopaniṣatsu mantrarājāditrayaḥ śabdāḥ prayuktāḥ tatpuruṣabahuvrīhitaddhitasāmathryāt pūrvapūrvopaniṣadarthamācakṣāṇāḥ santa eva ādau prayuktāḥ kṛtsnāmeva brāhṛvidyāṃ saṃgṛhītavantaḥ; ata ca vakṣyamāṇāṃ kṛtsnāmeva brāhṛvidyāmapaśyadityarthaḥ / tena vai prāguktena, vai prasiddham, sarvamidamasṛjata pratyakṣādisiddhamasṛjata / yadidaṃ kiṃca spaṣṭam / tasmātsarvamidamānuṣṭubhamityācakṣate yadidaṃ kiṃca mantrarājanārasiṃhaśabdau / iha ānuṣṭubhamiti taddhitaprayogāt dvātiṃraśadakṣarāṇāmeva tatsāmna ca sāmathryaṃ darśayatyeva / atrāpyupākhyāyikāyāṃ kila prajāpatiḥ tapasā lokatrayasṛṣṭa¬rthameva kāraṇajijñāsuḥ
atyantaśuddhāntaḥkaraṇatvāt śaktitrayuktāṃ brāhṛsvarūpiṇīṃ bhūtasṛṣṭipuraḥsarasarvasṛṣṭikāraṇikāmanuṣṭubṛcam apaśyadityāha / anuṣṭubho vā imāni bhūtāni jāyante anuṣṭhubhā jātāni jīvanti anuṣṭubhaṃ prayantyabhisaṃviśanti iti ṭha janmādyasya yataḥ ' ityasyā brāhṛlakṣaṇalakṣitatvaṃ darśayati / uktamevārthaṃ draḍhayitum ṛcaṃ sākṣitvenodbhāvayati --- tasya brāhṛsvarūpasya sākṣiṇī eṣā vakṣyamāṇā ṛk bhavati / anuṣṭup prathamā bhavati sarvasṛṣṭeḥ prathamā ādyā bhavati / anuṣṭup uttamā śreṣṭhā bhavati / vāgvā anuṣṭup sarvo vākprapañcaḥ anuṣṭubhi līna iti darśayati / nāmasṛṣṭipūrvakatvādrūpasṛṣṭeḥ vāgrūpatvādanuṣṭubhaḥ anuṣṭubeva mūlakāraṇam / vācaiva prayanti anuṣṭumaiva pralayaṃ gacchanti bhūtāni / vācaiva anuṣṭubhaiva udyanti utpatiṃta gacchanti / paramā vā eṣā chandasāṃ gāyatryādīnām, chandasāṃ vedānāṃ vā, paramā utkṛṣṭā / paramatvaṃ ca sāmādhāratvādanuṣṭubhaḥ / sāmna ca paramatvam ṭha devā vai narci na yajuṣyaśrayanta te sāmanyevāśrayanta ' iti śruteḥ, ṭha vedānāṃ sāmavedo'smi ' iti smṛte ca / yadanuṣṭubiti iti-śabdaḥ ṛksamāÏpta dyotayati //
evaṃ tāvadākhyāyikāyāmante sakalanṛsiṃhopāsanasaṃgrāhakān mantrarājanārasiṃhānuṣṭubhaśabdān vijñāya taireva śabdaiḥ sakalopāsanāṃ sṛṣṭa¬rthaṃ prajāpatyanuṣṭhitāṃ saṃgṛhra idānīmaviśeṣeṇānuṣṭhāne prāpte, tatra tāvatsāmnaḥ ṛgakṣarābhivyañjakatvāt abhivyañjakābhivyaṅgayorabhivyañjakapūrvakatvāt sāmna ca sarvavedaśreṣṭhatvāt --- ṭha devā vai narci na yajuṣyaśrayanta te sāmanyevāśrayanta ' iti śruteḥ ṭha vedānāṃ sāmavedo'smi ' iti smṛte ca, asya ca sāmarājatvāt tadupāsanāyāṃ prāptāyāṃ kramasūcanapūrvikāmāha ---
sa hovāca prajāpatiḥ sa yo ha vai tatsāvitrasyāṣṭākṣaraṃ padaṃ śriyābhiṣiktaṃ tatsāmno'ṅgaṃ veda śriyā haivābhiṣicyate sarve vedāḥ praṇavādikāstaṃ praṇavaṃ tatsāmno'ṅgaṃ veda sa trīṃllokāñjayati caturviṃśatyakṣarā mahālakṣmīryajustatsāmno'ṅgaṃ veda sa āyuryaśaḥkīrtijñānaiśvaryavānbhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati sāvitrīṃ praṇavaṃ yajurlakṣmīṃ strīśūdrāya necchanti dvātiṃraśadakṣaraṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati sāvitrīṃ lakṣmīṃ yajuḥ praṇavaṃ yadi jānīyātstrīśūdraḥ sa mṛto'dho gacchati tasmātsarvadā nācaṣṭe yadyācaṣṭe sa ācāryastenaiva mṛto'dho gacchati

4

( 2) ---
yathākaṃthacidupāsanārūpe prāpte sasāgarāmiti prathamata eva sāgarasaṃkīrtanena sāgarapūrvikāmupāsanāṃ dyotayati / ata eva na pṛthvīviśeṣaṇaṃ sāgara iti kecivdyācakṣate; tata ca prathamataḥ sāgaraṃ kṣīrodārṇavaṃ dhyātvā tacchāyinyupaviṣṭe vā tasminpañcāṅganyāsam ṛksāmayoḥ kṛtvā tasminneva saparvatāmityādyupāsanāṃ saha sāgareṇa vartanaṃ yasyā upāsanāyāḥ tāṃ sasāgarāṃ jānīyādityanuṣaṅgaḥ--- yathā ṭha brāhṛ pucchaṃ pratiṣṭhā ' ityāderānandamayādvicchedamiveti, tadayuktam / na tāvadviśiṣṭāmupāsanāṃ sasāgaraśabdastāvadāha, kiṃtu baddhakramake padārthajāte tadādinyāyena sūcayati / tadanyaviśeṣaṇatvenaikavākyatve'pi samānam / tasmādbaddhakramakamupāsanaṃ prathamata eva sāgaraśabdopādānātkṣīrodārṇavapūrvakaṃ vijñeyam / tata cāyamarthaḥ / tatsāmnaḥ tasyā nyastāyā anuṣṭubho nyastasya ca sāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ kṣīrodārṇavaśāyinaḥ upaviṣṭasya vā nṛkesariṇaḥ uktaviśeṣaṇaviśiṣṭāṃ vasuṃdharāṃ hmadayamaṅgaṃ hmadayāntarvartitvena jānīyādityarthaḥ / evamuttareṣvapi triṣu pādeṣu yakṣagandharvavasurudrabrāhṛsvarūpaṃ lokasāhacaryādbrāhṛlokaṃ tatsāmnaḥ tasyā nyastāyā anuṣṭabho nyastasya ca sāmno dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ pādaṃ tasya nṛkesariṇaḥ śiraḥśikhākavacāntarvartitvena jānīyāditi yojyam / evaṃ nṛkesariṇaṃ yo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchatīti gamanopādānātkāryamamṛtatvam, na kaivalyam, ṭha kāryaṃ bādarirasya gatyupapatteḥ ' iti nyāyāt / athavā dehānte devaḥ paraṃ brāhṛ nirguṇaṃ brāhṛ tārakaṃ tārakamātrābhiḥ pratyagbrāhṛṇorekatvaṃ vyācaṣṭe ityante śravaṇāt amṛtatvaṃ kaivalyam / evamupariṣṭāt ubhayathā asya amṛtatvaṃ śrūyamāṇaṃ vyākhyeyam / ṛgyajuḥsāmātharvāṇa catvāro vedāḥ sāṅgāḥ saśākhā catvāraḥ pādā bhavantīti mahācakraṃ vyākhyātam / tasya nābhyāṃ kṣīrodārṇavaśāyinaḥ upaviṣṭasya vā nṛkesariṇaḥ kramaprāptaṃ pañcamamaṅgam astrākhyaṃ vakṣyāmaḥ / nanvevaṃ sāṅgopāsanāmaparisamāpya ko'yaṃ madhye dhyeyapra nopakramaḥ piśācajalpitamiva --- kiṃ dhyānaṃ kiṃ daivataṃ kānyaṅgāni āni daivatāni kiṃ chandaḥ ka ṛṣiriti dhyānadevatāṅgāṅgadevatāchandarṣīṇāṃ pra naḥ ? atrocyate --- atra kila ākhyāyikāyāṃ prajāpatiḥ viratebhyo devebhyaḥ sāmadvārikāmekāmupāsanāṃ parisamāpya tūṣṇīṃ babhūva śrotṝṇāṃ bodhaṃ parīkṣitum --- kiṃ prāguktaṃ evārthe avāntaraviśeṣaṃ pṛcchanti anyadapyarthajātaṃ tadupayogi, na veti / anenābhiprāyeṇa madhya eva pra nopakramaḥ / tatra ṣaṭpra nāḥ / prathamapra ne jānīyāditi prāguktavidhau upariṣṭāccopaniṣatsvā samāptejrñānamātraṃ dhyānaṃ veti pra naḥ / jānīyāditi vidhāvabhyāsasya dhyānasyāśravaṇāttatrottarāpradānāt ṭha apratiṣiddhamanumataṃ bhavati ' iti nyāyājjānīyādityatra dhyāyedityarthaḥ / dhyāyatiḥ jñānābhyāse vartate / kiṃ daivataṃ kiṃ chanda ka ṛṣiriti
pra natraye nārasiṃhānuṣṭubhataddhitaśravaṇātsvasya ca brāhṛṇaḥ prajāpateḥ kathakatvena daivatachandarṣitvenottaram, ṭha yasya vākyaṃ sa ṛṣiryā tenocyate sā devatā ' ityā valāyanasmaraṇāt / iti-śabdaḥ pra nasamāÏpta dyotayati //
( 2) ---
yathākaṃthacidupāsanārūpe prāpte sasāgarāmiti prathamata eva sāgarasaṃkīrtanena sāgarapūrvikāmupāsanāṃ dyotayati / ata eva na pṛthvīviśeṣaṇaṃ sāgara iti kecivdyācakṣate; tata ca prathamataḥ sāgaraṃ kṣīrodārṇavaṃ dhyātvā tacchāyinyupaviṣṭe vā tasminpañcāṅganyāsam ṛksāmayoḥ kṛtvā tasminneva saparvatāmityādyupāsanāṃ saha sāgareṇa vartanaṃ yasyā upāsanāyāḥ tāṃ sasāgarāṃ jānīyādityanuṣaṅgaḥ--- yathā ṭha brāhṛ pucchaṃ pratiṣṭhā ' ityāderānandamayādvicchedamiveti, tadayuktam / na tāvadviśiṣṭāmupāsanāṃ sasāgaraśabdastāvadāha, kiṃtu baddhakramake padārthajāte tadādinyāyena sūcayati / tadanyaviśeṣaṇatvenaikavākyatve'pi samānam / tasmādbaddhakramakamupāsanaṃ prathamata eva sāgaraśabdopādānātkṣīrodārṇavapūrvakaṃ vijñeyam / tata cāyamarthaḥ / tatsāmnaḥ tasyā nyastāyā anuṣṭubho nyastasya ca sāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ kṣīrodārṇavaśāyinaḥ upaviṣṭasya vā nṛkesariṇaḥ uktaviśeṣaṇaviśiṣṭāṃ vasuṃdharāṃ hmadayamaṅgaṃ hmadayāntarvartitvena jānīyādityarthaḥ / evamuttareṣvapi triṣu pādeṣu yakṣagandharvavasurudrabrāhṛsvarūpaṃ lokasāhacaryādbrāhṛlokaṃ tatsāmnaḥ tasyā nyastāyā anuṣṭabho nyastasya ca sāmno dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ pādaṃ tasya nṛkesariṇaḥ śiraḥśikhākavacāntarvartitvena jānīyāditi yojyam / evaṃ nṛkesariṇaṃ yo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchatīti gamanopādānātkāryamamṛtatvam, na kaivalyam, ṭha kāryaṃ bādarirasya gatyupapatteḥ ' iti nyāyāt / athavā dehānte devaḥ paraṃ brāhṛ nirguṇaṃ brāhṛ tārakaṃ tārakamātrābhiḥ pratyagbrāhṛṇorekatvaṃ vyācaṣṭe ityante śravaṇāt amṛtatvaṃ kaivalyam / evamupariṣṭāt ubhayathā asya amṛtatvaṃ śrūyamāṇaṃ vyākhyeyam / ṛgyajuḥsāmātharvāṇa catvāro vedāḥ sāṅgāḥ saśākhā catvāraḥ pādā bhavantīti mahācakraṃ vyākhyātam / tasya nābhyāṃ kṣīrodārṇavaśāyinaḥ upaviṣṭasya vā nṛkesariṇaḥ kramaprāptaṃ pañcamamaṅgam astrākhyaṃ vakṣyāmaḥ / nanvevaṃ sāṅgopāsanāmaparisamāpya ko'yaṃ madhye dhyeyapra nopakramaḥ piśācajalpitamiva --- kiṃ dhyānaṃ kiṃ daivataṃ kānyaṅgāni āni daivatāni kiṃ chandaḥ ka ṛṣiriti dhyānadevatāṅgāṅgadevatāchandarṣīṇāṃ pra naḥ ? atrocyate --- atra kila ākhyāyikāyāṃ prajāpatiḥ viratebhyo devebhyaḥ sāmadvārikāmekāmupāsanāṃ parisamāpya tūṣṇīṃ babhūva śrotṝṇāṃ bodhaṃ parīkṣitum --- kiṃ prāguktaṃ evārthe avāntaraviśeṣaṃ pṛcchanti anyadapyarthajātaṃ tadupayogi, na veti / anenābhiprāyeṇa madhya eva pra nopakramaḥ / tatra ṣaṭpra nāḥ / prathamapra ne jānīyāditi prāguktavidhau upariṣṭāccopaniṣatsvā samāptejrñānamātraṃ dhyānaṃ veti pra naḥ / jānīyāditi vidhāvabhyāsasya dhyānasyāśravaṇāttatrottarāpradānāt ṭha apratiṣiddhamanumataṃ bhavati ' iti nyāyājjānīyādityatra dhyāyedityarthaḥ / dhyāyatiḥ jñānābhyāse vartate / kiṃ daivataṃ kiṃ chanda ka ṛṣiriti
pra natraye nārasiṃhānuṣṭubhataddhitaśravaṇātsvasya ca brāhṛṇaḥ prajāpateḥ kathakatvena daivatachandarṣitvenottaram, ṭha yasya vākyaṃ sa ṛṣiryā tenocyate sā devatā ' ityā valāyanasmaraṇāt / iti-śabdaḥ pra nasamāÏpta dyotayati //
sa hovāca prajāpatiragnirvai vedā idaṃ sarvaṃ viśvāni bhūtāni prāṇā vā indriyāṇi paśavo'nnamamṛtaṃ samrāṭsvarāḍvirāṭtatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyādṛgyajuḥsāmātharvarūpaḥ sūryo'ntarādityo hiraṇmayaḥ puruṣastatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyādya oṣadhīnāṃ prabhavati tārāpatiḥ somastatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyātsa brāhṛā sa śivaḥ sa hariḥ sa indraḥ so'gniḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭtatsāmnaścaturthaṃ pādaṃ jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati/ ॐ ugraṃ prathamasyādyaṃ jvalaṃ dvitīyasyādyaṃ nṛsiṃ tṛtīyasyādyaṃ mṛtyuṃ caturthasyādyaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati tasmādidaṃ sāma yatra kutracinnācaṣṭe yadi dātumapekṣate putrāya śuśrūṣave dāsyatyanyasmai śiṣyāya ceti

3

sa hovāca prajāpatiḥ sa yo ha vai tatsāvitrasyāṣṭākṣaraṃ padaṃ śriyābhiṣiktaṃ tatsāmno'ṅgaṃ veda śriyā haivābhiṣicyate sarve vedāḥ praṇavādikāstaṃ praṇavaṃ tatsāmno'ṅgaṃ veda sa trīṃllokāñjayati caturviṃśatyakṣarā mahālakṣmīryajustatsāmno'ṅgaṃ veda sa āyuryaśaḥkīrtijñānai varyavānbhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati sāvitrīṃ praṇavaṃ yajurlakṣmīṃ strīśūdrāya necchanti dvātiṃraśadakṣaraṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati sāvitrīṃ lakṣmīṃ yajuḥ praṇavaṃ yadi jānīyātstrīśūdraḥ sa mṛto'dho gacchati tasmātsarvadā nācaṣṭe yadyācaṣṭe sa ācāryastenaiva mṛto'dho gacchati

5

( 3) ---
atra kila ṣaṭpra nāḥ pra nacatuṣṭayaṃ nairapekṣyeṇa aṅgapūrvatvādaṅgijñānasya pāriśeṣyācca sāmnoṅgaṃ taddaivataṃ pra nadvayena, sa prajāpatiḥ śrotṝṇāṃ bodhamarthitāṃ ca avekṣya harṣitaḥ, nipātānāmanekārthatvāt, uttaramuvāca --- sa yo ha vā iti / vīpsayā harṣanirbharatāṃ darśayati / sāvitrasya aṣṭākṣaraṃ padaṃ śriyā abhiṣiktaṃ śrībījenābhiṣiktamupariṣṭācchrībījamityarthaḥ / tatsāmnoṅgaṃ veda ityabhiṣiktamiti vadan śiraḥpūrvakatvādabhiṣekasya tasminnabhiṣikte śiro'ṅgasthāne sāmno'ṅgaṃ veda ityaṅgatāṃ vidhatte / śriyā haiva abhiṣicyata ityaṅgeṣu sarvatra phalaśravaṇam ṭha dravyasaṃskārakarmasu parārthatvātphalaśrutirarthavādaḥ syāt ' ityarthavādaḥ; ṭha anatidṛ cam̐ stṛṇāti prajayaivainaṃ paśubhiranatidṛ naṃ karoti ' iti nyāyena guṇaphalādhikāro vā / sarve vedāḥ praṇavādikāḥ taṃ praṇavamiti sarve vedā upavedā ca aṣṭau ityaṣṭasaṃkhyānantaraṃ tatsthāne hmadayāṅgasthāne praṇavaṃ vidadhat sarvavedādibhūtātpraṇavāt sāmākṣarāṇyadhikatarāṇaṇīti darśayati / tatsāmno'ṅgaṃ veda sa trīṃllokāñjayatītyuktārtham / caturviṃśatyakṣarā mahālakṣmīryajuḥ taÏsma caturviṃśatyakṣarasthāne sāmatṛtīyapādādupariṣṭāt sāmno'ṅga veda śikhāṅgasthāna ityarthaḥ / sa āyuḥ yaśaḥ jñānapraśaṃsā kīrtiḥ janapraśaṃsā jñānai varyavānbhavatītyuktārtham / yasmādevaṃ sāmāṅgaphalam, tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyāt, yo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchatītyuktārtham / sāvitrādimantrāṇāṃ hmadayādyaṅgasthāne prāptānām atra ādāveva aṅgatvavidhānārthamapakarṣastu upakramopasaṃhārābhyāṃ vidyaikye tātparyaṃ darśayati / sāvitrīṃ praṇavaṃ yajurlakṣmīṃ strīśūdrāya strī ca śūdra ca strīśūdram tasmai strīśūdrāya necchantīti niṣedhaṃ kurvan pradhānopāsanāyāṃ strīśūdrasyāpyadhikāraṃ darśayati / dvātiṃraśadakṣaraṃ sāma jānīyāditi dvātiṃraśadakṣarāṇāṃ sāmasaṃbandhaṃ vidhatte / yo jānīte ityādyuktārtham / sāvitrīṃ lakṣmīṃ yajuḥ praṇavaṃ yadi jānīyāt strīśūdraḥ, sa mṛtaḥ adhaḥ narakaṃ gacchatīti pratyavāyadarśanena niṣedhameva draḍhayati / tasmātsarvadā na ācaṣṭe iti kadācidapi na ācaṣṭe ityācāryasya niṣedhaṃ darśayati / yadyācaṣṭe ca ācāryaḥ, tenaiva kathanena mṛtaḥ adhaḥ gacchatīti pratyavāyadarśanena niṣedhameva draḍhayatīti //
( 3) ---
atra kila ṣaṭpra nāḥ pra nacatuṣṭayaṃ nairapekṣyeṇa aṅgapūrvatvādaṅgijñānasya pāriśeṣyācca sāmnoṅgaṃ taddaivataṃ pra nadvayena, sa prajāpatiḥ śrotṝṇāṃ bodhamarthitāṃ ca avekṣya harṣitaḥ, nipātānāmanekārthatvāt, uttaramuvāca --- sa yo ha vā iti / vīpsayā harṣanirbharatāṃ darśayati / sāvitrasya aṣṭākṣaraṃ padaṃ śriyā abhiṣiktaṃ śrībījenābhiṣiktamupariṣṭācchrībījamityarthaḥ / tatsāmnoṅgaṃ veda ityabhiṣiktamiti vadan śiraḥpūrvakatvādabhiṣekasya tasminnabhiṣikte śiro'ṅgasthāne sāmno'ṅgaṃ veda ityaṅgatāṃ vidhatte / śriyā haiva abhiṣicyata ityaṅgeṣu sarvatra phalaśravaṇam ṭha dravyasaṃskārakarmasu parārthatvātphalaśrutirarthavādaḥ syāt ' ityarthavādaḥ; ṭha anatidṛ cam̐ stṛṇāti prajayaivainaṃ paśubhiranatidṛ naṃ karoti ' iti nyāyena guṇaphalādhikāro vā / sarve vedāḥ praṇavādikāḥ taṃ praṇavamiti sarve vedā upavedā ca aṣṭau ityaṣṭasaṃkhyānantaraṃ tatsthāne hmadayāṅgasthāne praṇavaṃ vidadhat sarvavedādibhūtātpraṇavāt sāmākṣarāṇyadhikatarāṇaṇīti darśayati / tatsāmno'ṅgaṃ veda sa trīṃllokāñjayatītyuktārtham / caturviṃśatyakṣarā mahālakṣmīryajuḥ taÏsma caturviṃśatyakṣarasthāne sāmatṛtīyapādādupariṣṭāt sāmno'ṅga veda śikhāṅgasthāna ityarthaḥ / sa āyuḥ yaśaḥ jñānapraśaṃsā kīrtiḥ janapraśaṃsā jñānai varyavānbhavatītyuktārtham / yasmādevaṃ sāmāṅgaphalam, tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyāt, yo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchatītyuktārtham / sāvitrādimantrāṇāṃ hmadayādyaṅgasthāne prāptānām atra ādāveva aṅgatvavidhānārthamapakarṣastu upakramopasaṃhārābhyāṃ vidyaikye tātparyaṃ darśayati / sāvitrīṃ praṇavaṃ yajurlakṣmīṃ strīśūdrāya strī ca śūdra ca strīśūdram tasmai strīśūdrāya necchantīti niṣedhaṃ kurvan pradhānopāsanāyāṃ strīśūdrasyāpyadhikāraṃ darśayati / dvātiṃraśadakṣaraṃ sāma jānīyāditi dvātiṃraśadakṣarāṇāṃ sāmasaṃbandhaṃ vidhatte / yo jānīte ityādyuktārtham / sāvitrīṃ lakṣmīṃ yajuḥ praṇavaṃ yadi jānīyāt strīśūdraḥ, sa mṛtaḥ adhaḥ narakaṃ gacchatīti pratyavāyadarśanena niṣedhameva draḍhayati / tasmātsarvadā na ācaṣṭe iti kadācidapi na ācaṣṭe ityācāryasya niṣedhaṃ darśayati / yadyācaṣṭe ca ācāryaḥ, tenaiva kathanena mṛtaḥ adhaḥ gacchatīti pratyavāyadarśanena niṣedhameva draḍhayatīti //
kṣīrodārṇavaśāyinaṃ nṛkesariṃ yogidhyeyaṃ paramaṃ padaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati vīraṃ prathamasyārdhāntyaṃ taṃsaṃ dvitīyasyārdhāntyaṃ haṃbhī tṛtīyasyārdhāntyaṃ mṛtyuṃ caturthasyārdhāntyaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati tasmādidaṃ sāma yena kenacidācāryamukhena yo jānīte sa tenaiva śarīreṇa saṃsārānmucyate mocayati mumukṣurbhavati japāttenaiva śarīreṇa devatādarśanaṃ karoti tasmādidameva mukhyaṃ dvāraṃ kalau nānyeṣāṃ bhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte sa mumukṣurbhavati

4

sa hovāca prajāpatiragnirvai vedā idaṃ sarvaṃ vi vāni bhūtāni prāṇā vā indriyāṇi paśavo'nnamamṛtaṃ samrāṭsvarāḍvirāṭtatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyādṛgyajuḥsāmātharvarūpaḥ sūryo'ntarādityo hiraṇmayaḥ puruṣastatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyādya oṣadhīnāṃ prabhavati tārāpatiḥ somastatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyātsa brāhṛā sa śivaḥ sa hariḥ sa indraḥ so'gniḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭtatsāmna caturthaṃ pādaṃ jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati / ॐ ugraṃ prathamasyādyaṃ jvalaṃ dvitīyasyādyaṃ nṛsiṃ tṛtīyasyādyaṃ mṛtyuṃ caturthasyādyaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati tasmādidaṃ sāma yatra kutracinnācaṣṭe yadi dātumapekṣate putrāya śuśrūṣave dāsyatyanyasmai śiṣyāya ceti

6

( 4) ---
evaṃ sāmāṅgānyuktvā tadupāsanāyāṃ ca strīśūdravyatiriktamamadhikāriṇamuktvā antyapra nāṅgadaivatāni vaktuṃ sāmadevataiva tattatsthāne nipatitasyāṅgasya saiva devateti sa prajāpatirha harṣitaḥ antyapra na uttaramuvāca -- agnirvai vedā idaṃ sarvam ityādi yo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati ityantaṃ ca sasāgarām ityādinā yojanīyam / etaduktaṃ bhavati / kṣīrodārṇavaśāyini upaviṣṭe vā nyastasya sāṅgasya sāmnaḥ pādaśaḥ uktaguṇāṃ pṛthvīṃ hmadayāntarvartitvena agnirvai vedā idaṃ sarvaṃ vi vāni bhūtāni prāṇā indriyāṇi paśavo'nnamamṛtaṃ samrāṭsvarāḍvirāṭtatsāmnaḥ prathamapādasya tadaṅgasya praṇavasya hmadayagamantrasya ca daivataṃ jānīyāt iti pārame varaṃ hmadayaṃ vyākhyātam / tathā yakṣagandharvādiguṇaviśiṣṭamantarikṣaṃ śiro'ntarvartitvena sarvavedamayaḥ sūryo hiraṇmayaḥ puruṣastatsāmno dvitīyapādasya śiromantrasya ca tadaṅgasya sāvitramantrasya ca daivatamiti pārame varaṃ śiro vyākhyātam / tathā ca vasurudrādityaiḥ sevitaṃ dyulokaṃ śikhāntarvartitvena ya oṣadhīnāṃ prabhavati tārāpati candramāḥ tatsāmanstṛtīyapādasya śikhāmantrasya ca lakṣmīyajuṣa ca daivatam iti pārame varaṃ śikhāṅgaṃ vyākhyātam / tathā ca brāhṛlokakavacāntarvartitvena sa brāhṛetyādimantravarṇāt tatsāmna caturthapādasya ca tadaṅgabhūtāyā nṛsiṃhagāyatryā ca kavacamantrasya ca daivatam iti pārame varaṃ kavacaṃ vyākhyātam / tathā, omiti praṇavabahulena sāmadvārakeṇa mahācakreṇa pārame varamastraṃ vyākhyātam / lokānāmaṅgeṣvantarbhāvāt sāmāṅgadevatāsāhacaryāt ṭha vyatiṣaktā vā ime lokāḥ tasmāvdyatiṣaktānyaṅgāni bhavanta ' iti vidhāyakavacanācca ityeṣa upāsanākramaḥ / evaṃ tāvannyastasāmadvārikāṃ pārame varīmupāsanāṃ parisamāpya athedānīṃ nyastaṃ sāma uddharati --- ugramiti / nanu nāyaṃ sāmoddhāraḥ, kiṃtu mantroddhāra eva; sāmaśabdastu yaugikavṛttyā tena sāmathryena
saha vartata iti sāma mūlamantraḥ / tanna, ṭha gītiṣu sāmākhyā ' iti gītyāṃ sāmaśabdasya rūḍhatvāt, ṭha rūḍhiryogamapaharati ' iti nyāyāt sāmoddhāra eva / nanu vedena sāmaśabdo yaugikaḥ kṛtaḥ ṭha saiva nāma tvamāsīramo nāmāhaṃ soma ' ityupakramya ṭha sā cāma cābhavatāṃ tatsāmābhavattatsāmnaḥ sāmatvam ' iti śruteḥ / satyaṃ bhavatu yaugikaḥ, tathāpyubhayoddhāre sāmoddhārastu siddha eva / evaṃ rūḍhervaidikaprayogācca sāmoddhāre sthite dvātiṃraśadakṣaraṃ sāma jānīyāditi sāmānyākāreṇa sāmasaṃbandhe siddhe viśeṣākāreṇa mūlamantrākṣarāṇāṃ sāmasaṃbandhaṃ vidhātumāha --- ugraṃ prathamasyādyamityādinā / atra hi sāmagānāṃ haste mukhasvaranirṇayo draṣṭavyaḥ / saptadhā hi svaraḥ ṣaḍjādibhedena / tatra hastagatasvarānusāreṇa mukhena gītyuccāraṇam; tatra hastāṅguṣṭhottamaparvaṇaḥ krauṣṭakasaṃjñaṃ uccairbhāve kṛte sarvodāttāṃ trimātraṃ caturmātrāṃ pañcamātrāṃ vā kṛtvā vihitākṣareṣu gītiṃ gāyet; tāmādyaṃ nirapekṣaṃ svaramityācakṣate; tato'ṅguṣṭhottamaparvaṇaḥ vakrībhāve kṛte pūrvodāttāpekṣayā anudāttām uttarāpekṣayā udāttām evamevāṅguṣṭhena tarjanīmadhyamaparvasparśe kṛte tatsaṃnihitāṅgulisparśa upakaniṣṭhikāsparśe kaniṣṭhakāmadhyamaparvasparśe kṛte pūrvapūrvāpekṣayā uttarottarāpekṣayā udāttānudāttātmikāṃ vihitākṣareṣu gītimuccārya aṅguṣṭhena kaniṣṭhikāmūlaparvasparśe kṛte sarvānudāttāṃ gītimuccārayet; taṃ tvantyaṃ svaramityācakṣate / evaṃ mukhahastābhyāṃ ṣaḍjādayo yathākramaṃ sapta svarā niṣpādyante / sa eṣa sāmagānāṃ sarvasāmasādhāraṇaḥ svaranirṇayaḥ / tata ca, ugraṃ prathamasya ādyaṃ sarvodāttaṃ sāmapadānuṣaṅgāt ukte akṣaradvaye ādyam ādyasvarātmakaṃ sāma jānīyāditi vidhīyate, anyathā prathamapādasya ādyam akṣaradvayaṃ jānīyāt ityetasya dvitīyopaniṣaduktapadoddhārādeva jñātatvāt ṭha aprāpte śāstramarthavat ' iti nyāyo bādhitaḥ syāt, sāmapadasya vyarthatā syāt, ubhayavidhāne ca vākyabhedaḥ syāt / veditavyasāmasaṃbandhasvaraviśeṣe vihite anirdhāritasvaraviśeṣakaṃ sāma kathaṃ vidhātuṃ śakyeta ? tasmāt mūlamantroktaprathamapādākṣaradvayasya ādyaśabdoktasvaraviśeṣātmakasāmasaṃbandha eva vidhīyate / evamuttareṣvapi triṣu vākyeṣu yojanīyam / jvalaṃ dvitīyasya pādasya ādyaṃ sāma gītiṃ jānīyāt / nṛsiṃ tṛtīyasya ādyamityuktārtham / mṛtyuṃ caturthasya ādyamityādi gacchatītyantam uktārtham / yasmādidaṃ sāma paramarahasyataram, tasmādidaṃ sāma yatra kutracitpuṃsi na ācaṣṭe iti kathayiturniṣedhaḥ / yadi dātumapekṣate putrāya śuśrūṣave śuśrūṣāratāya ācāryopasarpaṇena śraṇecchāvate dāsyati dadyādityarthaḥ / anyasmai śiṣyāya prāguktalakṣaṇāya ca iti / iti-śabdaḥ sāmadātṛpratigrahītroḥ adhikārasamāÏpta dyotayati //
evaṃ tāvatsāmnā saha dātṛpratigrahītroḥ saṃbandhaṃ vidhāya śrīkṣīrodārṇavaśāyino nṛkesariṇo yogivadāsīnasya śayānasya vā dhyeyasya āśrayāśrayilakṣaṇasaṃbandhaviśeṣopāsanāṃ kṛtsnaphalavatīṃ vidhātumāha ---
( 4) ---
evaṃ sāmāṅgānyuktvā tadupāsanāyāṃ ca strīśūdravyatiriktamamadhikāriṇamuktvā antyapra nāṅgadaivatāni vaktuṃ sāmadevataiva tattatsthāne nipatitasyāṅgasya saiva devateti sa prajāpatirha harṣitaḥ antyapra na uttaramuvāca -- agnirvai vedā idaṃ sarvam ityādi yo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati ityantaṃ ca sasāgarām ityādinā yojanīyam / etaduktaṃ bhavati / kṣīrodārṇavaśāyini upaviṣṭe vā nyastasya sāṅgasya sāmnaḥ pādaśaḥ uktaguṇāṃ pṛthvīṃ hmadayāntarvartitvena agnirvai vedā idaṃ sarvaṃ vi vāni bhūtāni prāṇā indriyāṇi paśavo'nnamamṛtaṃ samrāṭsvarāḍvirāṭtatsāmnaḥ prathamapādasya tadaṅgasya praṇavasya hmadayagamantrasya ca daivataṃ jānīyāt iti pārame varaṃ hmadayaṃ vyākhyātam / tathā yakṣagandharvādiguṇaviśiṣṭamantarikṣaṃ śiro'ntarvartitvena sarvavedamayaḥ sūryo hiraṇmayaḥ puruṣastatsāmno dvitīyapādasya śiromantrasya ca tadaṅgasya sāvitramantrasya ca daivatamiti pārame varaṃ śiro vyākhyātam / tathā ca vasurudrādityaiḥ sevitaṃ dyulokaṃ śikhāntarvartitvena ya oṣadhīnāṃ prabhavati tārāpati candramāḥ tatsāmanstṛtīyapādasya śikhāmantrasya ca lakṣmīyajuṣa ca daivatam iti pārame varaṃ śikhāṅgaṃ vyākhyātam / tathā ca brāhṛlokakavacāntarvartitvena sa brāhṛetyādimantravarṇāt tatsāmna caturthapādasya ca tadaṅgabhūtāyā nṛsiṃhagāyatryā ca kavacamantrasya ca daivatam iti pārame varaṃ kavacaṃ vyākhyātam / tathā, omiti praṇavabahulena sāmadvārakeṇa mahācakreṇa pārame varamastraṃ vyākhyātam / lokānāmaṅgeṣvantarbhāvāt sāmāṅgadevatāsāhacaryāt ṭha vyatiṣaktā vā ime lokāḥ tasmāvdyatiṣaktānyaṅgāni bhavanta ' iti vidhāyakavacanācca ityeṣa upāsanākramaḥ / evaṃ tāvannyastasāmadvārikāṃ pārame varīmupāsanāṃ parisamāpya athedānīṃ nyastaṃ sāma uddharati --- ugramiti / nanu nāyaṃ sāmoddhāraḥ, kiṃtu mantroddhāra eva; sāmaśabdastu yaugikavṛttyā tena sāmathryena

saha vartata iti sāma mūlamantraḥ / tanna, ṭha gītiṣu sāmākhyā ' iti gītyāṃ sāmaśabdasya rūḍhatvāt, ṭha rūḍhiryogamapaharati ' iti nyāyāt sāmoddhāra eva / nanu vedena sāmaśabdo yaugikaḥ kṛtaḥ ṭha saiva nāma tvamāsīramo nāmāhaṃ soma ' ityupakramya ṭha sā cāma cābhavatāṃ tatsāmābhavattatsāmnaḥ sāmatvam ' iti śruteḥ / satyaṃ bhavatu yaugikaḥ, tathāpyubhayoddhāre sāmoddhārastu siddha eva / evaṃ rūḍhervaidikaprayogācca sāmoddhāre sthite dvātiṃraśadakṣaraṃ sāma jānīyāditi sāmānyākāreṇa sāmasaṃbandhe siddhe viśeṣākāreṇa mūlamantrākṣarāṇāṃ sāmasaṃbandhaṃ vidhātumāha --- ugraṃ prathamasyādyamityādinā / atra hi sāmagānāṃ haste mukhasvaranirṇayo draṣṭavyaḥ / saptadhā hi svaraḥ ṣaḍjādibhedena / tatra hastagatasvarānusāreṇa mukhena gītyuccāraṇam; tatra hastāṅguṣṭhottamaparvaṇaḥ krauṣṭakasaṃjñaṃ uccairbhāve kṛte sarvodāttāṃ trimātraṃ caturmātrāṃ pañcamātrāṃ vā kṛtvā vihitākṣareṣu gītiṃ gāyet; tāmādyaṃ nirapekṣaṃ svaramityācakṣate; tato'ṅguṣṭhottamaparvaṇaḥ vakrībhāve kṛte pūrvodāttāpekṣayā anudāttām uttarāpekṣayā udāttām evamevāṅguṣṭhena tarjanīmadhyamaparvasparśe kṛte tatsaṃnihitāṅgulisparśa upakaniṣṭhikāsparśe kaniṣṭhakāmadhyamaparvasparśe kṛte pūrvapūrvāpekṣayā uttarottarāpekṣayā udāttānudāttātmikāṃ vihitākṣareṣu gītimuccārya aṅguṣṭhena kaniṣṭhikāmūlaparvasparśe kṛte sarvānudāttāṃ gītimuccārayet; taṃ tvantyaṃ svaramityācakṣate / evaṃ mukhahastābhyāṃ ṣaḍjādayo yathākramaṃ sapta svarā niṣpādyante / sa eṣa sāmagānāṃ sarvasāmasādhāraṇaḥ svaranirṇayaḥ / tata ca, ugraṃ prathamasya ādyaṃ sarvodāttaṃ sāmapadānuṣaṅgāt ukte akṣaradvaye ādyam ādyasvarātmakaṃ sāma jānīyāditi vidhīyate, anyathā prathamapādasya ādyam akṣaradvayaṃ jānīyāt ityetasya dvitīyopaniṣaduktapadoddhārādeva jñātatvāt ṭha aprāpte śāstramarthavat ' iti nyāyo bādhitaḥ syāt, sāmapadasya vyarthatā syāt, ubhayavidhāne ca vākyabhedaḥ syāt / veditavyasāmasaṃbandhasvaraviśeṣe vihite anirdhāritasvaraviśeṣakaṃ sāma kathaṃ vidhātuṃ śakyeta ? tasmāt mūlamantroktaprathamapādākṣaradvayasya ādyaśabdoktasvaraviśeṣātmakasāmasaṃbandha eva vidhīyate / evamuttareṣvapi triṣu vākyeṣu yojanīyam / jvalaṃ dvitīyasya pādasya ādyaṃ sāma gītiṃ jānīyāt / nṛsiṃ tṛtīyasya ādyamityuktārtham / mṛtyuṃ caturthasya ādyamityādi gacchatītyantam uktārtham / yasmādidaṃ sāma paramarahasyataram, tasmādidaṃ sāma yatra kutracitpuṃsi na ācaṣṭe iti kathayiturniṣedhaḥ / yadi dātumapekṣate putrāya śuśrūṣave śuśrūṣāratāya ācāryopasarpaṇena śraṇecchāvate dāsyati dadyādityarthaḥ / anyasmai śiṣyāya prāguktalakṣaṇāya ca iti / iti-śabdaḥ sāmadātṛpratigrahītroḥ adhikārasamāÏpta dyotayati //
evaṃ tāvatsāmnā saha dātṛpratigrahītroḥ saṃbandhaṃ vidhāya śrīkṣīrodārṇavaśāyino nṛkesariṇo yogivadāsīnasya śayānasya vā dhyeyasya āśrayāśrayilakṣaṇasaṃbandhaviśeṣopāsanāṃ kṛtsnaphalavatīṃ vidhātumāha ---
ॐ ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brāhṛ puruṣaṃ nṛkesarivigraham/ kṛṣṇapiṅgalamūdhrvaretaṃ virūpākṣaṃ śaṃkaraṃ nīlalohitamumāpatiṃ paśupatiṃ pinākinaṃ hramitadyutimīśānaḥ sarvavidyānāmīśvaraḥ sarvabhūtānāṃ brāhṛādhipatibrrāhṛṇo'dhipatiryo yajurvedavācyastaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati/ mahā prathamāntārdhasyādyaṃrvato dvitīyāntārdhasyādyaṃ ṣaṇaṃ tṛtīyāntārdhasyādyaṃ namā caturthāntārdhasyādyaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati/ tasmādidaṃ saccidānandamayaṃ paraṃ brāhṛ tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati/ tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati

5

kṣīrodārṇavaśāyinaṃ nṛkesariṃ yogidhyeyaṃ paramaṃ padaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati vīraṃ prathamasyārdhāntyaṃ taṃsaṃ dvitīyasyārdhāntyaṃ haṃbhī tṛtīyasyārdhāntyaṃ mṛtyuṃ caturthasyārdhāntyaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati tasmādidaṃ sāma yena kenacidācāryamukhena yo jānīte sa tenaiva śarīreṇa saṃsārānmucyate mocayati mumukṣurbhavati japāttenaiva śarīreṇa devatādarśanaṃ karoti tasmādidameva mukhyaṃ dvāraṃ kalau nānyeṣāṃ bhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte sa mumukṣurbhavati

7

( 5) ---
kṣīrodārṇavaśāyinaṃ nā cāsau kesarī ca nṛkesarī taṃ nṛkesariṇam / nṛkesarimiti chāndasam / yogivadāsīnaṃ śeṣabhogamastakaparivṛtaṃ rahasyakalpāntaraparyālocanayā asminneva sthāne śākhāntaraśrutyantaraparyālocanayā āsīnaṃ śeṣabhogamūrdhāvṛtam / dviśākhagāminī iyamupaniṣat bhṛguśākhāyām āṅgirasaśākhāyāṃ ca / paramaṃ padaṃ paramāśrayabhūtam / jānīyāditi sarvatrānuṣajyate / sāmetyādi gacchatītyantam uktārthaṃ bhavati / yatsāma jānīyāt taduktaguṇaviśiṣṭe nṛkesariṇi sāṅgaṃ nyastaṃ jānīyādityarthaḥ / idānīṃ sāmno dvitīyoddhāramakṣarāṇāṃ svaraviśeṣasaṃbandhārthamāha --- vīraṃ prathamasyārdhāntyaṃ prathamapadoktākṣaradvaya ādyārdhe ṭha prathamātikrame kāraṇābhāvāt ' iti nyāyena antyam antyasvarātmakaṃ sāma jānīyāt ityanuṣajyate / ata eva asminneva sthāne śākhāntare pāṭhāntare vīraṃ prathamādyārdhasya antyamiti / atrāpi vidhānaviṣaye prāgukte codyasamādhāne / tato vīro anudāttātmikā gītiḥ; raṃ madhyavartisvarātmakā gītiḥ; evamuttareṣvapi taduddhāvākyeṣu yojanīyam / taṃsaṃ dvitīyasyārdhāntyam ityuktārtham / tam anudāttātmikā gītiḥ; haṃsabhī tṛtīyasyārdhāntyam / tṛtīyādyārdhasya antyamiti pāṭhāntaram / ham anudāttātmikā gītiḥ; bhī madhyavartisvarātmikā gītiḥ; mṛ anudāttātmikā gītiḥ; tyuṃ pāriśeṣyānmadhyavartisvarātmikā gītiḥ; caturthasyārdhāntyam ityuktārtham / mṛtyuṃ caturthādyārdhasya antyamiti pāṭhāntaram / sāmetyādi gacchatītyantam uktārtham / yasmātsāmaikadeśaparijñānāt
kṛtsnaphalāvāptiḥ tatra kṛtsnasāmaparijñāne kimutetyāha --- tasmādidaṃ vihitākṣareṣūddhṛtaṃ kṛtsnaṃ sāma yena kenacit yena kenāpi sāmoddhāravākyakadambakenāpi yo jānīte ityanuṣaṅgaḥ / ācāryamukhena yo jānīte ityācāryamukhopāyāntarayorvikalpaḥ / yadvā ācāryaśabdo vedamabhidhatte, ṭha tasmādācāryavacaḥ pramāṇam ' ityādau prayogāt; ācāryamukhena vedamukhena sāmoddhāravākyakadambakenetyarthaḥ / sa tenaiva svayameva sāmaparijñānena saṃsārānmucyate, mocayati anyaṃ vā sāma jñāpayan / sāmaparijñānāt sarāgo'pi mumukṣurbhavati japāt, saṃkhyānupādānāt sakṛdeva sāmajapāt / yatsāṅgena sāmnā pārame varaṃ śarīraṃ kṣīrodārṇavaśāyītyādipadakadambakavyākṛtam, tenaiva śarīreṇa devatādarśanaṃ karoti devatā pratyakṣā bhavati / tasmādidameva sāṅgaṃ sāmaiva mukhyaṃ dvāraṃ devatādarśane tavdyākṛtau ca; kalau pāpabahulyena anyeṣāṃ sāmarahitānāṃ kevalamūlamantra parijñātṝṇāṃ devatādarśanaṃ jhaṭiti na bhavatītyarthaḥ / yasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma devatādarśane devatākāravyākṛtau ca mukhyameva dvāram, tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyāt; mumukṣurbhavati mānuṣānandārūḍho'pi etatparijñānāt mānuṣānandaṃ vihāya mokṣepsurbhavati / yadvā mumukṣuḥ etajjānīyāt ityanvayaḥ / tasya bhavatīti phalanirdeśaḥ / bhū sattāyāmiti dhātoḥ rūpam / sākārabrāhṛopāsanādvāraṃ sanmātratāṃ prāpnotītyarthaḥ //
( 5) ---
kṣīrodārṇavaśāyinaṃ nā cāsau kesarī ca nṛkesarī taṃ nṛkesariṇam / nṛkesarimiti chāndasam / yogivadāsīnaṃ śeṣabhogamastakaparivṛtaṃ rahasyakalpāntaraparyālocanayā asminneva sthāne śākhāntaraśrutyantaraparyālocanayā āsīnaṃ śeṣabhogamūrdhāvṛtam / dviśākhagāminī iyamupaniṣat bhṛguśākhāyām āṅgirasaśākhāyāṃ ca / paramaṃ padaṃ paramāśrayabhūtam / jānīyāditi sarvatrānuṣajyate / sāmetyādi gacchatītyantam uktārthaṃ bhavati / yatsāma jānīyāt taduktaguṇaviśiṣṭe nṛkesariṇi sāṅgaṃ nyastaṃ jānīyādityarthaḥ / idānīṃ sāmno dvitīyoddhāramakṣarāṇāṃ svaraviśeṣasaṃbandhārthamāha --- vīraṃ prathamasyārdhāntyaṃ prathamapadoktākṣaradvaya ādyārdhe ṭha prathamātikrame kāraṇābhāvāt ' iti nyāyena antyam antyasvarātmakaṃ sāma jānīyāt ityanuṣajyate / ata eva asminneva sthāne śākhāntare pāṭhāntare vīraṃ prathamādyārdhasya antyamiti / atrāpi vidhānaviṣaye prāgukte codyasamādhāne / tato vīro anudāttātmikā gītiḥ; raṃ madhyavartisvarātmakā gītiḥ; evamuttareṣvapi taduddhāvākyeṣu yojanīyam / taṃsaṃ dvitīyasyārdhāntyam ityuktārtham / tam anudāttātmikā gītiḥ; haṃsabhī tṛtīyasyārdhāntyam / tṛtīyādyārdhasya antyamiti pāṭhāntaram / ham anudāttātmikā gītiḥ; bhī madhyavartisvarātmikā gītiḥ; mṛ anudāttātmikā gītiḥ; tyuṃ pāriśeṣyānmadhyavartisvarātmikā gītiḥ; caturthasyārdhāntyam ityuktārtham / mṛtyuṃ caturthādyārdhasya antyamiti pāṭhāntaram / sāmetyādi gacchatītyantam uktārtham / yasmātsāmaikadeśaparijñānāt
kṛtsnaphalāvāptiḥ tatra kṛtsnasāmaparijñāne kimutetyāha --- tasmādidaṃ vihitākṣareṣūddhṛtaṃ kṛtsnaṃ sāma yena kenacit yena kenāpi sāmoddhāravākyakadambakenāpi yo jānīte ityanuṣaṅgaḥ / ācāryamukhena yo jānīte ityācāryamukhopāyāntarayorvikalpaḥ / yadvā ācāryaśabdo vedamabhidhatte, ṭha tasmādācāryavacaḥ pramāṇam ' ityādau prayogāt; ācāryamukhena vedamukhena sāmoddhāravākyakadambakenetyarthaḥ / sa tenaiva svayameva sāmaparijñānena saṃsārānmucyate, mocayati anyaṃ vā sāma jñāpayan / sāmaparijñānāt sarāgo'pi mumukṣurbhavati japāt, saṃkhyānupādānāt sakṛdeva sāmajapāt / yatsāṅgena sāmnā pārame varaṃ śarīraṃ kṣīrodārṇavaśāyītyādipadakadambakavyākṛtam, tenaiva śarīreṇa devatādarśanaṃ karoti devatā pratyakṣā bhavati / tasmādidameva sāṅgaṃ sāmaiva mukhyaṃ dvāraṃ devatādarśane tavdyākṛtau ca; kalau pāpabahulyena anyeṣāṃ sāmarahitānāṃ kevalamūlamantra parijñātṝṇāṃ devatādarśanaṃ jhaṭiti na bhavatītyarthaḥ / yasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma devatādarśane devatākāravyākṛtau ca mukhyameva dvāram, tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyāt; mumukṣurbhavati mānuṣānandārūḍho'pi etatparijñānāt mānuṣānandaṃ vihāya mokṣepsurbhavati / yadvā mumukṣuḥ etajjānīyāt ityanvayaḥ / tasya bhavatīti phalanirdeśaḥ / bhū sattāyāmiti dhātoḥ rūpam / sākārabrāhṛopāsanādvāraṃ sanmātratāṃ prāpnotītyarthaḥ //
viśvasṛja etena vai viśvamidamasṛjanta yadviśvamasṛjanta tasmādviśvasṛjo viśvamenānanu prajāyate brāhṛṇaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ yanti tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati/ viṣṇuṃ prathamasyāntyaṃ mukhaṃ dvitīyaspāntyaṃ bhadraṃ tṛtīyasyāntyaṃ myahaṃ caturthasyāntyaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati yo'sau so'vedayadidaṃ kiṃ cātmani brāhṛṇyānuṣṭubhaṃ jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati/ strīpuṃsorvā ya ihaiva sthātumapekṣate sa sarvaiśvaryaṃ dadāti yatra kutrāpi mriyate dehānte devaḥ paraṃ brāhṛ tārakaṃ vyācaṣṭe yenāsāvamṛtī bhūtvā so'mṛtatvaṃ ca gacchati/ tasmādidaṃ sāmamadhyagaṃ japati tasmādidaṃ sāmāṅgaṃ prajāpatistasmādidaṃ sāmāṅgaṃ prajāpatirya evaṃ vedeti mahopaniṣadya etāṃ mahopaniṣadaṃ veda sa kṛtapuraścaraṇo'pi mahāviṣṇurbhavati mahāviṣṇurbhavatīti

6

iti prathamopaniṣat//
ॐ ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brāhṛ puruṣaṃ nṛkesarivigraham / kṛṣṇapiṅgalamūdhrvaretaṃ virūpākṣaṃ śaṃkaraṃ nīlalohitamumāpatiṃ paśupatiṃ pinākinaṃ hramitadyutimīśānaḥ sarvavidyānāmī varaḥ sarvabhūtānāṃ brāhṛādhipatibrrāhṛṇo'dhipatiryo yajurvedavācyastaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati / mahā prathamāntārdhasyādyaṃrvato dvitīyāntārdhasyādyaṃ ṣaṇaṃ tṛtīyāntārdhasyādyaṃ namā caturthāntārdhasyādyaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati / tasmādidaṃ saccidānandamayaṃ paraṃ brāhṛ tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati / tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati

7

( 6) ---
evaṃ tāvat yadaṅgam upāsyadevatākāravyākṛtau kṣamam, tadevāṅgaṃ nirdiśan āha --- omiti / etaccaturthopaniṣadi spaṣṭīkariṣyati --- omityetadakṣaram ityādinā / nṛkesarivigraho vyākhyātaḥ; sa na svamāyayā līlāvigrahaḥ, kiṃ tu karmavipākajanmānubhavarūpāṇāṃ kevalatiryagrūpāṇāṃ matsyakūrmādīnāṃ kevalātiryagrūpāṇāṃ vāmanādīnāṃ līlārūpatvenaiva dṛṣṭatvāt asya ca tadvilakṣaṇatvāt na svamāyālīlāvigrahatā syāditi imāmāśaṅkā mantravarṇādapanetuṃ mantramāha --- ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brāhṛ puruṣaṃ nṛkesarivigraham / nā ca puruṣa ca kesarī ca siṃha ca nṛkesarī / tatra puruṣamityanūdya satyaṃ paraṃ brāhṛ jānīyāditi vidhīyate / etaduktaṃ bhavati --- satyasya parabrāhṛṇaḥ svamāyayā līlāvigrahaṃ puruṣākāram ṛtamiti paramārthaṃ jānīyāditi yāvat / yadvā, ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brāhṛ brāhṛātmakaṃ puruṣākāram omityoṃkāreṇa vyākhyātam, ṛtamiti dhananāma ṛtamayaṃ hiraṇyamayaṃ hiraṇyamayaṃ jānīyādityarthaḥ / ata eva sato bandhumiti bandhuriti dhananāma brāhṛṇo vivartaṃ hiraṇmayam asati brāhṛṇi hmadi niravindanniti kai icavdyākhyātam / kṛṣṇapiṅgalaṃ kṛṣṇapiṅgale akṣiṇī yasya taṃ tathoktam / ūdhrvaretamiti cchāndasam / ūdhrvaretaskaṃ yogārūḍhamāsīnaṃ virūpākṣaṃ lalāṭanetram, lalāṭanetreṇa raudratā prāpnoti tavdyāvṛttyarthaṃ śaṃkaraṃ sukhakaraṃ varadābhayahastaṃ śaṃkarasāhacaryānnīlalohitamiti nīlakaṇṭham urvaritapradeśe lohitam / nīlalohitau varṇau lalāṭanetrayorthathāyogyatayāsya dhṛtau tathoktam / kalpāntare tu vetavarṇam; evaṃ suvarṇalohitaśuklākārāṇāṃ vikalpaḥ kāmanāvaśāvdyavasthitaḥ / umāpatiṃ umā gaurī tasyāḥ patiḥ tam / ṭha śriyaṃ lakṣmīm ' iti sapta śaktayo vakṣyante / paśupatiḥ paśūnāṃ prāṇināṃ patiḥ, yadvā paśūnāṃ vedānāṃ gāyatryādīnām, ṭha paśavo vai chandāṃsi ' iti śruteḥ / pinākinaṃ pinākadhanurhastam / hīti ni icatārthaḥ / amitadyutim amitaprakāśam / īśānaḥ sarvavidyānāṃ prabhuḥ / ī varaḥ sarvabhūtānāṃ prabhuḥ / brāhṛādhipatiḥ, brāhṛ tapaḥ manaso viṣayebhyo vivatrya darśanaṃ pūrvoktopāsanaṃ tasya adhipatiḥ adhiṣṭhāya pālayitā / brāhṛṇo'dhipatiḥ brāhṛṇo'dhiṣṭhātā / brāhṛetyannanāma annaṃ kṣīraṃ tata ca kṣīrasya adhiṣṭhātā / yadvā brāhṛṇaḥ atharvavedasya adhiṣṭhātā / evaṃ yo yajurvedavācyaḥ prāguktena yajuṣā vedena vācyaḥ yajurvedavācyaḥ / prāguktānāṃ guṇānāṃ prathamānirdiṣṭānāṃ jānīyādityanenānvayaṃ kartuṃ viśiṣṭatayā ekatvābhiprāyeṇa dvitīyāntatayā nirdiśati ---tamiti / sāmetyādi gacchatītyantam uktārtham / evaṃ prāguktamākāraṃ nṛkesariṇyeva jānīyāt / atra kecitprāguktamākāraṃ mantravarṇātpṛthaktvena upāsyamācakṣate; tadayuktam, evaṃ tarhi upakramopasaṃhārābhyāṃ nṛsiṃhabrāhṛvidyaikyamavagataṃ bādhyeta / nṛsiṃhapadavyākhyānāvasare nṛsiṃha eva āsītparame vara iti nṛsiṃhe varayoḥ sāmānādhikaraṇyamavagataṃ bādhyeta / tasmāt trinetrādyākāraviśiṣṭaḥ asyāṃ vidyāyāṃ nṛsiṃha evopāsya iti siddham / athedānīṃ tṛtīyaṃ sāmoddhāramāha --- ma pāriśeṣyānmadhyasvaravartigītiḥ; hā sarvodāttātmikā gītiḥ; prathamāntārdhasya ādyamiti / prathamapādoktākṣaradvaye antyārdhasya ādyasvaram ādyasvarayuktaṃ sāma jānīyāt ityanuṣajyate / rva pāriśeṣyānmadhyasvaravartigītiḥ; to sarvodāttātmikā gītiḥ; dvitīyāntārdhasya ādyamityuktārtham / ṣa
pāriśeṣyānmadhyasvaravartigītiḥ; ṇam, sarvodāttātmikā gītiḥ; tṛtīyāntārdhasya ādyamityuktārtham / na pāriśeṣyānmadhyasvaravartigītiḥ; mā sarvodāttātmikā gītiḥ; caturthāntārdhasya ādyamityuktārtham / sāmetyādi gacchatītyantam uktārtham / nanu atra akṣaradvayamadhye antārdhasyetyantasya akṣarasyārdhaṃ dīrghādimātrā tasyā ādyasvarasaṃbandhaḥ kasmānna vidhīyate ? tanna, ṣaṣṭhītatpuruṣātkarmadhārayasya balīyastvāt / antaṃ ca tadardhaṃ ca antārdhaṃ prathamāpekṣayā dvitīyamakṣaram antaṃ ca tadardhaṃ ceti; anyathā antasyākṣarasya mātrādi ardhamiti ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ, ṭha etayā nipādasthapatiṃ yājayet ' iti nyāyāt / nanu atitucchametat, mātrāyāmapyādhārāpekṣayā karmadhārayasaṃbhavāt / satyam / ṭha dvātiṃraśadakṣaraṃ sāma ' ityatra dvātiṃraśadakṣarāṇāmeva svarātmakasāmasaṃbandhaḥ śrūyate, na mātrāṇām; tasmādantārdhaśabdena dvitīyākṣarasyaiva ādyasvarasaṃbandho vidhīyata iti siddham / yasmātsāmaikadeśo'pi kṛtsnaphalāvāptau kṣamaḥ, kimuta kṛtsnasāmajñānam / tasmādidaṃ saccidānandamayaṃ paraṃ brāhṛ, tādṛśanṛsiṃhapratipādakamūlamantrābhivyañjakatvāt paraṃ brāhṛ jānīyādityanuṣajyate / sāmābhivyaktamūlamantrapratipādyo'yaṃ nṛsiṃhākārasaccidānandaṃ paraṃ brāhṛetyekaḥ saṃbandhaḥ / yadvā saccidānandamayaṃ brāhṛetyekaḥ / prāṅmantravarṇāt brāhṛākāratā pratipāditāpi adṛḍhā syāditi śaṅkā, tavdyāvṛttyarthamidamucyate --- saccidānandamayaṃ brāhṛ jānīyāditi / taṃ nṛsiṃhakāramamum evamuktaprakāreṇa vidvān jānan amṛte kṣīre ṭha pañcāmṛtānyānaya ' ityādāvamṛtaśabdasya kṣīre dṛṣṭatvāt, ihaiva loke utkṛṣṭo bhavatītyarthaḥ / yadvā evaṃ pañcāṅganyāse kṛte ihaiva jīvanmukto bhavati ānando bhavatītyarthaḥ / yasmātsāṅgaṃ sāma kṛtsnanṛsiṃhabrāhṛvidyāpratipādakamūlamantrābhivyañjakam, tasmādidamityādi gacchatītyantam uktārtham //
asya sāmnaḥ uktaprakāreṇa vi varuāṣṭṛtvaṃ darśayitumāha ---
( 6) ---

evaṃ tāvat yadaṅgam upāsyadevatākāravyākṛtau kṣamam, tadevāṅgaṃ nirdiśan āha --- omiti / etaccaturthopaniṣadi spaṣṭīkariṣyati --- omityetadakṣaram ityādinā / nṛkesarivigraho vyākhyātaḥ; sa na svamāyayā līlāvigrahaḥ, kiṃ tu karmavipākajanmānubhavarūpāṇāṃ kevalatiryagrūpāṇāṃ matsyakūrmādīnāṃ kevalātiryagrūpāṇāṃ vāmanādīnāṃ līlārūpatvenaiva dṛṣṭatvāt asya ca tadvilakṣaṇatvāt na svamāyālīlāvigrahatā syāditi imāmāśaṅkā mantravarṇādapanetuṃ mantramāha --- ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brāhṛ puruṣaṃ nṛkesarivigraham / nā ca puruṣa ca kesarī ca siṃha ca nṛkesarī / tatra puruṣamityanūdya satyaṃ paraṃ brāhṛ jānīyāditi vidhīyate / etaduktaṃ bhavati --- satyasya parabrāhṛṇaḥ svamāyayā līlāvigrahaṃ puruṣākāram ṛtamiti paramārthaṃ jānīyāditi yāvat / yadvā, ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brāhṛ brāhṛātmakaṃ puruṣākāram omityoṃkāreṇa vyākhyātam, ṛtamiti dhananāma ṛtamayaṃ hiraṇyamayaṃ hiraṇyamayaṃ jānīyādityarthaḥ / ata eva sato bandhumiti bandhuriti dhananāma brāhṛṇo vivartaṃ hiraṇmayam asati brāhṛṇi hmadi niravindanniti kai icavdyākhyātam / kṛṣṇapiṅgalaṃ kṛṣṇapiṅgale akṣiṇī yasya taṃ tathoktam / ūdhrvaretamiti cchāndasam / ūdhrvaretaskaṃ yogārūḍhamāsīnaṃ virūpākṣaṃ lalāṭanetram, lalāṭanetreṇa raudratā prāpnoti tavdyāvṛttyarthaṃ śaṃkaraṃ sukhakaraṃ varadābhayahastaṃ śaṃkarasāhacaryānnīlalohitamiti nīlakaṇṭham urvaritapradeśe lohitam / nīlalohitau varṇau lalāṭanetrayorthathāyogyatayāsya dhṛtau tathoktam / kalpāntare tu vetavarṇam; evaṃ suvarṇalohitaśuklākārāṇāṃ vikalpaḥ kāmanāvaśāvdyavasthitaḥ / umāpatiṃ umā gaurī tasyāḥ patiḥ tam / ṭha śriyaṃ lakṣmīm ' iti sapta śaktayo vakṣyante / paśupatiḥ paśūnāṃ prāṇināṃ patiḥ, yadvā paśūnāṃ vedānāṃ gāyatryādīnām, ṭha paśavo vai chandāṃsi ' iti śruteḥ / pinākinaṃ pinākadhanurhastam / hīti ni icatārthaḥ / amitadyutim amitaprakāśam / īśānaḥ sarvavidyānāṃ prabhuḥ / ī varaḥ sarvabhūtānāṃ prabhuḥ / brāhṛādhipatiḥ, brāhṛ tapaḥ manaso viṣayebhyo vivatrya darśanaṃ pūrvoktopāsanaṃ tasya adhipatiḥ adhiṣṭhāya pālayitā / brāhṛṇo'dhipatiḥ brāhṛṇo'dhiṣṭhātā / brāhṛetyannanāma annaṃ kṣīraṃ tata ca kṣīrasya adhiṣṭhātā / yadvā brāhṛṇaḥ atharvavedasya adhiṣṭhātā / evaṃ yo yajurvedavācyaḥ prāguktena yajuṣā vedena vācyaḥ yajurvedavācyaḥ / prāguktānāṃ guṇānāṃ prathamānirdiṣṭānāṃ jānīyādityanenānvayaṃ kartuṃ viśiṣṭatayā ekatvābhiprāyeṇa dvitīyāntatayā nirdiśati ---tamiti / sāmetyādi gacchatītyantam uktārtham / evaṃ prāguktamākāraṃ nṛkesariṇyeva jānīyāt / atra kecitprāguktamākāraṃ mantravarṇātpṛthaktvena upāsyamācakṣate; tadayuktam, evaṃ tarhi upakramopasaṃhārābhyāṃ nṛsiṃhabrāhṛvidyaikyamavagataṃ bādhyeta / nṛsiṃhapadavyākhyānāvasare nṛsiṃha eva āsītparame vara iti nṛsiṃhe varayoḥ sāmānādhikaraṇyamavagataṃ bādhyeta / tasmāt trinetrādyākāraviśiṣṭaḥ asyāṃ vidyāyāṃ nṛsiṃha evopāsya iti siddham / athedānīṃ tṛtīyaṃ sāmoddhāramāha --- ma pāriśeṣyānmadhyasvaravartigītiḥ; hā sarvodāttātmikā gītiḥ; prathamāntārdhasya ādyamiti / prathamapādoktākṣaradvaye antyārdhasya ādyasvaram ādyasvarayuktaṃ sāma jānīyāt ityanuṣajyate / rva pāriśeṣyānmadhyasvaravartigītiḥ; to sarvodāttātmikā gītiḥ; dvitīyāntārdhasya ādyamityuktārtham / ṣa
pāriśeṣyānmadhyasvaravartigītiḥ; ṇam, sarvodāttātmikā gītiḥ; tṛtīyāntārdhasya ādyamityuktārtham / na pāriśeṣyānmadhyasvaravartigītiḥ; mā sarvodāttātmikā gītiḥ; caturthāntārdhasya ādyamityuktārtham / sāmetyādi gacchatītyantam uktārtham / nanu atra akṣaradvayamadhye antārdhasyetyantasya akṣarasyārdhaṃ dīrghādimātrā tasyā ādyasvarasaṃbandhaḥ kasmānna vidhīyate ? tanna, ṣaṣṭhītatpuruṣātkarmadhārayasya balīyastvāt / antaṃ ca tadardhaṃ ca antārdhaṃ prathamāpekṣayā dvitīyamakṣaram antaṃ ca tadardhaṃ ceti; anyathā antasyākṣarasya mātrādi ardhamiti ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ, ṭha etayā nipādasthapatiṃ yājayet ' iti nyāyāt / nanu atitucchametat, mātrāyāmapyādhārāpekṣayā karmadhārayasaṃbhavāt / satyam / ṭha dvātiṃraśadakṣaraṃ sāma ' ityatra dvātiṃraśadakṣarāṇāmeva svarātmakasāmasaṃbandhaḥ śrūyate, na mātrāṇām; tasmādantārdhaśabdena dvitīyākṣarasyaiva ādyasvarasaṃbandho vidhīyata iti siddham / yasmātsāmaikadeśo'pi kṛtsnaphalāvāptau kṣamaḥ, kimuta kṛtsnasāmajñānam / tasmādidaṃ saccidānandamayaṃ paraṃ brāhṛ, tādṛśanṛsiṃhapratipādakamūlamantrābhivyañjakatvāt paraṃ brāhṛ jānīyādityanuṣajyate / sāmābhivyaktamūlamantrapratipādyo'yaṃ nṛsiṃhākārasaccidānandaṃ paraṃ brāhṛetyekaḥ saṃbandhaḥ / yadvā saccidānandamayaṃ brāhṛetyekaḥ / prāṅmantravarṇāt brāhṛākāratā pratipāditāpi adṛḍhā syāditi śaṅkā, tavdyāvṛttyarthamidamucyate --- saccidānandamayaṃ brāhṛ jānīyāditi / taṃ nṛsiṃhakāramamum evamuktaprakāreṇa vidvān jānan amṛte kṣīre ṭha pañcāmṛtānyānaya ' ityādāvamṛtaśabdasya kṣīre dṛṣṭatvāt, ihaiva loke utkṛṣṭo bhavatītyarthaḥ / yadvā evaṃ pañcāṅganyāse kṛte ihaiva jīvanmukto bhavati ānando bhavatītyarthaḥ / yasmātsāṅgaṃ sāma kṛtsnanṛsiṃhabrāhṛvidyāpratipādakamūlamantrābhivyañjakam, tasmādidamityādi gacchatītyantam uktārtham //
asya sāmnaḥ uktaprakāreṇa vi varuāṣṭṛtvaṃ darśayitumāha ---
vi vasṛja etena vai vi vamidamasṛjanta yadvi vamasṛjanta tasmādvi vasṛjo vi vamenānanu prajāyate brāhṛṇaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ yanti tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati / viṣṇuṃ prathamasyāntyaṃ mukhaṃ dvitīyaspāntyaṃ bhadraṃ tṛtīyasyāntyaṃ myahaṃ caturthasyāntyaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati yo'sau so'vedayadidaṃ kiṃ cātmani brāhṛṇyānuṣṭubhaṃ jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati / strīpuṃsorvā ya ihaiva sthātumapekṣate sa sarvai varyaṃ dadāti yatra kutrāpi mriyate dehānte devaḥ paraṃ brāhṛ tārakaṃ vyācaṣṭe yenāsāvamṛtī bhūtvā so'mṛtatvaṃ ca gacchati / tasmādidaṃ sāmamadhyagaṃ japati tasmādidaṃ sāmāṅgaṃ prajāpatistasmādidaṃ sāmāṅgaṃ prajāpatirya evaṃ vedeti mahopaniṣadya etāṃ mahopaniṣadaṃ veda sa kṛtapura caraṇo'pi mahāviṣṇurbhavati mahāviṣṇurbhavatīti

1

iti prathamopaniṣat //
( 7) ---
vi vasṛjaḥ etena sāmnā nṛsiṃhabrāhṛvidyāpratipādakamūlamantrābhivyañjakena, vai prasiddham; sarvamidamasṛjanta / yat yasmātsarvamasṛjanta, tasmāt vi vasṛjaḥ--- iti vi vasṛkśabdaṃ nirvakti / vi vamenānanu prajāyate / brāhṛṇaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ yantīti upāsakānāṃ tādātmyabhedopāsanayāḥ bhedena phalanirdeśaḥ / brāhṛṇaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ yantīti yasmātsāṅgātsāmnaḥ īdṛśamupāsakānāṃ phalam, tasmādidamityādi gacchatītyantam uktārtham / tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāmetyasakṛdabhyāsasya ayamabhiprāyaḥ--- sāṅgasāmnaiva kṛtsnabrāhṛvidyāpratipādakamantrābhivyaktyā yā brāhṛvidyā utpannā saiva phalavatī nānyeti / ata evoktam ṭha tasmādidameva mukhyaṃ dvāraṃ kalau ' iti pāpabhūyiṣṭhe'tra kāle asyaiva mukhyatā anyeṣāṃ tu gauṇateti / kālāntare tu asyā anyasya vaikalpikī mukhyateti sarvamanavadyam / athedānīṃ caturthaṃ sāmoddhāramāhaviṣṇuṃ sarvānudāttātmikā gītiḥ / prathamasya antayamiti, prathamapādoktākṣaradvaye'pi antyam antyasvarayuktaṃ jānīyāditi prāktanamanuṣajyate / mukhaṃ sarvānudāttātmikā rgītiḥ dvitīyasya antyamiti, dvitīyapādoktākṣaradvaye'pi antyasvarayuktaṃ sāmeti saṃbandhaḥ / nanu sarvoddhāreṣu prathamadvitīyaśabdau kasmātpādābhiprāyeṇa vyākhyāyete, na uktākṣarasaṃkhyāpekṣayā ? tathā hi, prathamāntyamiti uktākṣaradvayamadhye prathamasyākṣarasya antyaṃ svaraṃ jānīyāditi / tathā dvitīyāntyamiti uktākṣaradvayamadhye dvitīyasyākṣarasya antyaṃ svaraṃ jānīyāt / evaṃ prathamoddhāre'pi prathamasyākṣarasya dvitīyasyākṣarasya ādyasvaraṃ jānīyāditi kasmānna vyākhyāyate ? ucyate / sarvatra hi akṣaradvayamuktyaiva prathamadvitīyatṛtīyacaturthaśabdāḥ śrūyante / na hi akṣaradvayoktau tṛtīyacaturthaśabdāvupapannau, tṛtīyacaturthayorakṣarayorabhāvāt, iti pādābhiprāyeṇa vyākhyeyāviti ni icati, tatsāhacaryātprathamadvitīyaśabdāvakṣaradvayoktāvupapannāviti na akṣarāmiprāyeṇa vyākhyeyau; kiṃ tu pādābhiprāyeṇaiveti sthitam / bhadram, sarvānudāttātmikā gītiḥ tṛtīyasya antyamityuktārtham / myaham, sarvānudāttātmikā gītiḥ caturthasya antyamityuktārtham / nanu kasmānnairantaryeṇa sāmoddhārābhāvaḥ, nairantaryeṇa hi uddhṛte sāmni saukaryaṃ syāt --- dvitīyopaniṣaduktapadoddhāravat / ucyate --- satyaṃ saukaryaṃ syāt, kiṃ tu sāmadraṣṭā prajāpatiḥ sarvāndevāndraṣṭuṃ śakto'pi mūlamantravat nedaṃ sāma apaśyat, kiṃ tu taddarśanāya asyāmupāsanāyām upāsanaikadeśānuṣṭhānāt īṣacchuddhāntaḥkaraṇaḥ san prathamoddhāramapaśyat, puna ca kṣīrodārṇavādyupāsyamupāsya
dvitīyamuddhāramapaśyat, evamabhyadhikopāsanānuṣṭhānādabhyadhikaśuddhāntaḥkaraṇaḥ tṛtīyaṃ caturthamapaśyaditi prajāpaterapi taddarśane mahānāyāsaḥ; kimutānyeṣām --- iti nairantaryeṇa sāmoddhārābhāvaḥ sāmno durlabhatāṃ durdarśanatāṃ ca darśayati / yaḥ prajāpatirasau sa prajāpatiravedayat niveditavān upadiṣṭavānidaṃ kiṃca yadidaṃ prāguktamupāsanam ātmani brāhṛṇīti brāhṛṇyātmanīti brāhṛātmakatāṃ svasmin parijñāya ānuṣṭubham anuṣṭupsaṃbandhi sāmadvārakamupāsanaṃ jānīte yo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchatītyuktārtham / strīpuṃsorvā striyāṃ vā puṃsi vā prāguktamupāsanaṃ prajāpatirupadiṣṭavānityarthaḥ / athavā brāhṛṇi hiraṇyagarbhe etadupāsanaṃ strīpuṃsorvā / yadvā ātmanī brāhṛṇīti brāhṛṇī parame vare ānuṣṭubhaṃ sāma nyastaṃ jānīte / asminpakṣe prāgukto yacchabdaḥ upāsyaparaḥ; na prajāpatiparaḥ / strīpuṃsorvā strīpuṃso ca vā-śabdaḥ samuccayārthaḥ, ṭha vāyurvā tvā manurvā tvā ' ityādau dṛṣṭatvāt / etaduktaṃ bhavati --- upāsye vare sāmanyāsaṃ kṛtvā upāsakena ātmanyapi sāmanyāsaḥ kāryaḥ / ya upāsakaḥ iha loke utkarṣeṇa sthātumapekṣate, tasmai sarvai varyaṃ dadāti / dehānte tu devaḥ paraṃ brāhṛ tārakaṃ vyācaṣṭe, kāminaṃ prakṛtya dehānte iti viśeṣaṇopādānāt kāmitvena prāgadhikārācca / niṣkāmasyārvāgapi devaḥ paraṃ brāhṛ tārakaṃ praṇavasthaṃ sāmāṅgaṃ praṇavena vyākhyātam, yena praṇavena vyākhyātena amṛtī bhūtvā sa śrotā amṛtatvaṃ ca kaivalyaṃ prāpnoti / yasmāt tārakasthaṃ parabrāhṛ vyākhyeyam, tasmādidaṃ tārakaṃ sāmamadhyagaṃ sāmamadhyavarti japati, sāmopāsanāṅgapraṇavajapo yathāśaktīti darśayati / etadeva āha --- tasmādidaṃ tārakaṃ sāmno'ṅgaṃ prajāpatiḥ ṛṣitvena / yadvā idaṃ tārakaṃ parame varasvarūpākhyānena, sāma ca parame varaviṣayavidyāpratipādakamūlamantrābhivyañjakatvena, prajāpatirubhayakathanena --- ityetantritayamavaśyamupāsanāyāmaṅgam / etadeva tritayamasyāmupāsanāyāmāvaśyakamiti darśayituṃ dvirabhyāsaḥ--- tasmādidaṃ sāmāṅgaṃ prajāpatiḥ tasmādidaṃ sāmāṅgaṃ prajāpatiḥ iti / yasmādevaṃ sāma, tasmādasya nairantaryeṇoddhāraḥ spaṣṭīkriyate / tatra mūlamantraprathamapādākṣareṣvaṣṭasu mukhahastābhyāṃ hastāṅguṣṭhottamaparvocchrayeṇa ādyamakṣaradvayaṃ mukhena prāgāya tṛtīyamakṣaraṃ kaniṣṭhikāmūlaparvasparśena tathaiva mukhena prāgāya caturthaṃ pañcamaṃ caikaikaṃ pṛthakpṛthagaṅguṣṭhottamaparvatarjanīsparśatatsaṃnihitāṅgulyupakaniṣṭhikākaniṣṭhikāmadhyamadhyaparvasparśena tathaiva mukhena prāgāyet / ṣaṣṭhamaṅguṣṭhottamaparvocchrayeṇa tathaiva mukhena prāgāyet / saptamāṣṭamākṣare kaniṣṭhikāmūlaparvasparśena yathāvihitasvaraiḥ ādyākṣaradvayādyatṛtīyākṣarāntyacaturthapañcamākṣaramadhyaṣaṣṭhākṣarādyasaptamāṣṭamākṣarāntayaiḥ apramattaḥ tathaiva mukhena gāyet / tathaiva tṛtīyaṣaṣṭhayoraṅgulībhyāṃ dīrghaṃ gṛhṇīyāt / evaṃ dvitīyatṛtīyacaturthapādākṣareṣvaṣṭasu sāma geyam / dvitīyapāde ṣaṣṭhaṃ dīrghaṃ tṛtīye caturthamakṣaraṃ dīrghaṃ caturthe ṣaṣṭhe dīrghamiti śuddhaṃ sāma; sāṅgaṃ cet prathamapādānte praṇavaṃ nikṣipya dvitīyapādānte sāvitrīṃ tṛtīyapādānte yajurlakṣmīṃ caturthapādānte nṛsiṃhagāyatrīṃ gāyet / strī cet śūdra cet etantritayaṃ vihāya śuddhaṃ sāma gāyet / eṣa nairantaryeṇa sāmoddhāraḥ; uccārasyātidurlabhatvādatirahasyatvācca likhito'pi na likhitvā pradaśryate, vācaiva spaṣṭīkriyata iti / ya evam uktaprakāreṇa veda upāste / iti-śabdaḥ asyā upāsanāyā nāmakaraṇaṃ karoti / upaniṣatsu eṣa samayaḥ praṇavagarbhitapraṇavabahulopāsanānāṃ mahopaniṣaditi nāma tatra tatra / mahopaniṣat upanipūrvasya sadeḥ kvibantasya gatyavasādanaviśaraṇārthatvāt mahadbrāhṛ gamayati jñāpayatīti mahopaniṣat, mahāntaṃ saṃsāramavasādayati kleśayati nāśayatīti vā mahopaniṣaditi / ṭha omityātmānaṃ yuñjītaitadvai mahopaniṣadam ' iti śruteḥ / ya etām uktaprakāreṇa pratipāditāṃ mahopaniṣadaṃ veda upāste, sa upāsakaḥ kṛtapura caraṇaḥ kṛtaṃ prāguktopāsanaṃ yena sa tathoktaḥ mahāviṣṇurbhavati / viṣlṛ vyāptau / dvirabhyāsaḥ prathamopaniṣatsamāÏpta dyotayati //
( 7) ---

vi vasṛjaḥ etena sāmnā nṛsiṃhabrāhṛvidyāpratipādakamūlamantrābhivyañjakena, vai prasiddham; sarvamidamasṛjanta / yat yasmātsarvamasṛjanta, tasmāt vi vasṛjaḥ--- iti vi vasṛkśabdaṃ nirvakti / vi vamenānanu prajāyate / brāhṛṇaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ yantīti upāsakānāṃ tādātmyabhedopāsanayāḥ bhedena phalanirdeśaḥ / brāhṛṇaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ yantīti yasmātsāṅgātsāmnaḥ īdṛśamupāsakānāṃ phalam, tasmādidamityādi gacchatītyantam uktārtham / tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāmetyasakṛdabhyāsasya ayamabhiprāyaḥ--- sāṅgasāmnaiva kṛtsnabrāhṛvidyāpratipādakamantrābhivyaktyā yā brāhṛvidyā utpannā saiva phalavatī nānyeti / ata evoktam ṭha tasmādidameva mukhyaṃ dvāraṃ kalau ' iti pāpabhūyiṣṭhe'tra kāle asyaiva mukhyatā anyeṣāṃ tu gauṇateti / kālāntare tu asyā anyasya vaikalpikī mukhyateti sarvamanavadyam / athedānīṃ caturthaṃ sāmoddhāramāhaviṣṇuṃ sarvānudāttātmikā gītiḥ / prathamasya antayamiti, prathamapādoktākṣaradvaye'pi antyam antyasvarayuktaṃ jānīyāditi prāktanamanuṣajyate / mukhaṃ sarvānudāttātmikā rgītiḥ dvitīyasya antyamiti, dvitīyapādoktākṣaradvaye'pi antyasvarayuktaṃ sāmeti saṃbandhaḥ / nanu sarvoddhāreṣu prathamadvitīyaśabdau kasmātpādābhiprāyeṇa vyākhyāyete, na uktākṣarasaṃkhyāpekṣayā ? tathā hi, prathamāntyamiti uktākṣaradvayamadhye prathamasyākṣarasya antyaṃ svaraṃ jānīyāditi / tathā dvitīyāntyamiti uktākṣaradvayamadhye dvitīyasyākṣarasya antyaṃ svaraṃ jānīyāt / evaṃ prathamoddhāre'pi prathamasyākṣarasya dvitīyasyākṣarasya ādyasvaraṃ jānīyāditi kasmānna vyākhyāyate ? ucyate / sarvatra hi akṣaradvayamuktyaiva prathamadvitīyatṛtīyacaturthaśabdāḥ śrūyante / na hi akṣaradvayoktau tṛtīyacaturthaśabdāvupapannau, tṛtīyacaturthayorakṣarayorabhāvāt, iti pādābhiprāyeṇa vyākhyeyāviti ni icati, tatsāhacaryātprathamadvitīyaśabdāvakṣaradvayoktāvupapannāviti na akṣarāmiprāyeṇa vyākhyeyau; kiṃ tu pādābhiprāyeṇaiveti sthitam / bhadram, sarvānudāttātmikā gītiḥ tṛtīyasya antyamityuktārtham / myaham, sarvānudāttātmikā gītiḥ caturthasya antyamityuktārtham / nanu kasmānnairantaryeṇa sāmoddhārābhāvaḥ, nairantaryeṇa hi uddhṛte sāmni saukaryaṃ syāt --- dvitīyopaniṣaduktapadoddhāravat / ucyate --- satyaṃ saukaryaṃ syāt, kiṃ tu sāmadraṣṭā prajāpatiḥ sarvāndevāndraṣṭuṃ śakto'pi mūlamantravat nedaṃ sāma apaśyat, kiṃ tu taddarśanāya asyāmupāsanāyām upāsanaikadeśānuṣṭhānāt īṣacchuddhāntaḥkaraṇaḥ san prathamoddhāramapaśyat, puna ca kṣīrodārṇavādyupāsyamupāsya
dvitīyamuddhāramapaśyat, evamabhyadhikopāsanānuṣṭhānādabhyadhikaśuddhāntaḥkaraṇaḥ tṛtīyaṃ caturthamapaśyaditi prajāpaterapi taddarśane mahānāyāsaḥ; kimutānyeṣām --- iti nairantaryeṇa sāmoddhārābhāvaḥ sāmno durlabhatāṃ durdarśanatāṃ ca darśayati / yaḥ prajāpatirasau sa prajāpatiravedayat niveditavān upadiṣṭavānidaṃ kiṃca yadidaṃ prāguktamupāsanam ātmani brāhṛṇīti brāhṛṇyātmanīti brāhṛātmakatāṃ svasmin parijñāya ānuṣṭubham anuṣṭupsaṃbandhi sāmadvārakamupāsanaṃ jānīte yo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchatītyuktārtham / strīpuṃsorvā striyāṃ vā puṃsi vā prāguktamupāsanaṃ prajāpatirupadiṣṭavānityarthaḥ / athavā brāhṛṇi hiraṇyagarbhe etadupāsanaṃ strīpuṃsorvā / yadvā ātmanī brāhṛṇīti brāhṛṇī parame vare ānuṣṭubhaṃ sāma nyastaṃ jānīte / asminpakṣe prāgukto yacchabdaḥ upāsyaparaḥ; na prajāpatiparaḥ / strīpuṃsorvā strīpuṃso ca vā-śabdaḥ samuccayārthaḥ, ṭha vāyurvā tvā manurvā tvā ' ityādau dṛṣṭatvāt / etaduktaṃ bhavati --- upāsye vare sāmanyāsaṃ kṛtvā upāsakena ātmanyapi sāmanyāsaḥ kāryaḥ / ya upāsakaḥ iha loke utkarṣeṇa sthātumapekṣate, tasmai sarvai varyaṃ dadāti / dehānte tu devaḥ paraṃ brāhṛ tārakaṃ vyācaṣṭe, kāminaṃ prakṛtya dehānte iti viśeṣaṇopādānāt kāmitvena prāgadhikārācca / niṣkāmasyārvāgapi devaḥ paraṃ brāhṛ tārakaṃ praṇavasthaṃ sāmāṅgaṃ praṇavena vyākhyātam, yena praṇavena vyākhyātena amṛtī bhūtvā sa śrotā amṛtatvaṃ ca kaivalyaṃ prāpnoti / yasmāt tārakasthaṃ parabrāhṛ vyākhyeyam, tasmādidaṃ tārakaṃ sāmamadhyagaṃ sāmamadhyavarti japati, sāmopāsanāṅgapraṇavajapo yathāśaktīti darśayati / etadeva āha --- tasmādidaṃ tārakaṃ sāmno'ṅgaṃ prajāpatiḥ ṛṣitvena / yadvā idaṃ tārakaṃ parame varasvarūpākhyānena, sāma ca parame varaviṣayavidyāpratipādakamūlamantrābhivyañjakatvena, prajāpatirubhayakathanena --- ityetantritayamavaśyamupāsanāyāmaṅgam / etadeva tritayamasyāmupāsanāyāmāvaśyakamiti darśayituṃ dvirabhyāsaḥ--- tasmādidaṃ sāmāṅgaṃ prajāpatiḥ tasmādidaṃ sāmāṅgaṃ prajāpatiḥ iti / yasmādevaṃ sāma, tasmādasya nairantaryeṇoddhāraḥ spaṣṭīkriyate / tatra mūlamantraprathamapādākṣareṣvaṣṭasu mukhahastābhyāṃ hastāṅguṣṭhottamaparvocchrayeṇa ādyamakṣaradvayaṃ mukhena prāgāya tṛtīyamakṣaraṃ kaniṣṭhikāmūlaparvasparśena tathaiva mukhena prāgāya caturthaṃ pañcamaṃ caikaikaṃ pṛthakpṛthagaṅguṣṭhottamaparvatarjanīsparśatatsaṃnihitāṅgulyupakaniṣṭhikākaniṣṭhikāmadhyamadhyaparvasparśena tathaiva mukhena prāgāyet / ṣaṣṭhamaṅguṣṭhottamaparvocchrayeṇa tathaiva mukhena prāgāyet / saptamāṣṭamākṣare kaniṣṭhikāmūlaparvasparśena yathāvihitasvaraiḥ ādyākṣaradvayādyatṛtīyākṣarāntyacaturthapañcamākṣaramadhyaṣaṣṭhākṣarādyasaptamāṣṭamākṣarāntayaiḥ apramattaḥ tathaiva mukhena gāyet / tathaiva tṛtīyaṣaṣṭhayoraṅgulībhyāṃ dīrghaṃ gṛhṇīyāt / evaṃ dvitīyatṛtīyacaturthapādākṣareṣvaṣṭasu sāma geyam / dvitīyapāde ṣaṣṭhaṃ dīrghaṃ tṛtīye caturthamakṣaraṃ dīrghaṃ caturthe ṣaṣṭhe dīrghamiti śuddhaṃ sāma; sāṅgaṃ cet prathamapādānte praṇavaṃ nikṣipya dvitīyapādānte sāvitrīṃ tṛtīyapādānte yajurlakṣmīṃ caturthapādānte nṛsiṃhagāyatrīṃ gāyet / strī cet śūdra cet etantritayaṃ vihāya śuddhaṃ sāma gāyet / eṣa nairantaryeṇa sāmoddhāraḥ; uccārasyātidurlabhatvādatirahasyatvācca likhito'pi na likhitvā pradaśryate, vācaiva spaṣṭīkriyata iti / ya evam uktaprakāreṇa veda upāste / iti-śabdaḥ asyā upāsanāyā nāmakaraṇaṃ karoti / upaniṣatsu eṣa samayaḥ praṇavagarbhitapraṇavabahulopāsanānāṃ mahopaniṣaditi nāma tatra tatra / mahopaniṣat upanipūrvasya sadeḥ kvibantasya gatyavasādanaviśaraṇārthatvāt mahadbrāhṛ gamayati jñāpayatīti mahopaniṣat, mahāntaṃ saṃsāramavasādayati kleśayati nāśayatīti vā mahopaniṣaditi / ṭha omityātmānaṃ yuñjītaitadvai mahopaniṣadam ' iti śruteḥ / ya etām uktaprakāreṇa pratipāditāṃ mahopaniṣadaṃ veda upāste, sa upāsakaḥ kṛtapura caraṇaḥ kṛtaṃ prāguktopāsanaṃ yena sa tathoktaḥ mahāviṣṇurbhavati / viṣlṛ vyāptau / dvirabhyāsaḥ prathamopaniṣatsamāÏpta dyotayati //
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya
śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau
nṛsiṃhapūrvatāpanīyopaniṣadbhāṣye
prathamopaniṣadbhāṣyaṃ saṃpūrṇam //

devā ha vai mṛtyoḥ pāpmabhyaḥ saṃsārāccābibhayuste prajāpatimupādhāvaṃstebhya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ prāyacchattena vai sa mṛtyumajayansa pāpmānamataransa saṃsāraṃ cātaraṃstasmādyo mṛtyoḥ pāpmabhyaḥ saṃsārācca bibhīyātsa etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ pratigṛhṇīyātsa mṛtyuṃ jayati sa pāpmānaṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati tasya ha vai praṇavasya yā pūrvā mātrā pṛthivyakāraḥ sa ṛgbhiḥ ṛgvedoḥ brāhṛā vasavo gāyatrī gārhapatyaḥ sā sāmnaḥ prathamaḥ pādo bhavati dvitīyāntarikṣaṃ sa ukāraḥ sa yajurbhiryajurvedo viṣṇū rudrāstriṣṭubdakṣiṇāgniḥ sā sāmno dvitīyaḥ pādo bhavati tṛtīyā dyauḥ sa makāraḥ sa sāmabhiḥ sāmavedo rudrā ādityā jagatyāhavanīyaḥ sā sāmnastṛtīyaḥ pādo bhavati yāvasāne'sya catuthryardhamātrā sā somaloka oṃkāraḥ so'tharvaṇairmantrairatharvavedaḥ saṃvartako'gnirmaruto virāḍeka ṛṣirbhāsvatī sā sāmna caturthaḥ pādo bhavati

2

( 1) ---
devā akṛtapuraścaraṇā vai mṛtyorabibhayuḥ / te upāsakā devāḥ mṛtyoḥ maraṇahetorvaivasvatāt, sa ca mṛtyuḥ pāpmapūrvaka iti pāpmabhyaḥ, tacca pāpaṃ saṃsārapūrvakamiti saṃsārācca ajñānabhayāt samastādvyavdyastāddvitayāt abibhayuḥ bhayamāgacchan --- iti pratyekaṃ saṃbadhyate / dvividhā hi upāsakāḥ devāḥ mumukṣavaḥ amumukṣavaśceti; tatra mumukṣūṇāṃ tritayaṃ samuccitaṃ viśeṣaṇam / amumukṣūṇāṃ hrakṛtapuraścaraṇānāṃ vyastaṃ dvitayaṃ viśeṣaṇam, kecana kevalaṃ mṛtyorjayameva kāmayante, kecana pāpmana eva jayam, anye tu tritayajayam / te dvividhā devāḥ prajāpatimupādhāvan, upapūrvako dhāvatiḥ pūjāmāha, upa samīpametya prajāpatimapūjayan stutiśuśrūṣādakṣiṇābhiśca / tebhyo devebhyaḥ prītaḥ prajāpatiḥ etaṃ mantrarājamityādyānuṣṭubhamityantaṃ sarvamuktārthaṃ prāyacchat prādāt / tena pradānena vai sa prajāpatiḥ mṛtyumajayat / devā api mṛtyumajayan / ajayanniti bahuvacanāt sa ityekavacanāt ubhayatrāpi prakṛtyarthasaṃbandhe prāpte, yathāyogyatayā vacanaṃ yojyam / tathā tenetyarthaprāptaṃ svīkaraṇaṃ parāmṛśyate / etaduktaṃ bhavati --- tena pradānena prajāpatiḥ mṛtyumajayat, tena svīkāreṇa devā mṛtyumajayanniti / kaiścidevaṃ vyākhyātam --- samṛtyumiti samastaṃ kṛtvā saha mṛtyunā vartate yadajñānaṃ tattathoktam, tanna, pūrvaṃ tasyāprakṛtatvāt / athārthaprāptaṃ prakṛtamiti cet, bhavatu na kaścidvirodhaḥ; kiṃ tu dātuḥ phalaṃ na saṃkīrtiṃtaṃ syāditi dātā kathaṃ pravarteta ? dakṣiṇādibhiriti cet, na / virakte tu kā vārtā / tasmādubhayatrāpi phalavatyupāsaneyamiti vyākhyā jyāyasī / evamuttaratrāpi vyākhyeyam -- pāpmānaṃ sa saṃsāram atarat ataranniti ca / yasmādidamubhayatra phalavat, tasmādyaḥ prāguktaḥ upāsakaḥ mṛtyoḥ pāpmabhyaḥ saṃsārācca bibhīyāt samastādvyastāddvitayādbhayaṃ gacchet, sa prāgukta upāsako gurūpasarpaṇena etaṃ mantrarājamityādi sa saṃsāraṃ taratītyantaṃ spaṣṭārtham / pratigṛhṇīyāt svīkuryādityarthaḥ / anenaitaddarśayati --- mūlamantramātragrahaṇe gurūpasarpaṇamāvaśyakam / sāmaprabhṛtyupāsanāṃśe gurūpasarpaṇācchaØtitaḥ tadvyākhyānādveti vikalpaḥ, ṭha tasmādidaṃ sāma yena kenacidācāryamukhena ' iti śruteḥ / ata eva etadviṣayarahasyakalpagranthān asamarthaścet gurumukhācchṛṇuyāt samarthaścetsvayamevāvekṣeta, mūlamantraṃ sabījaṃ saśaktikaṃ sāṅgaṃ sanyāsaṃ gurumukhātsvīkṛtya / evaṃ prāguktasyopāsakasya mumukṣoḥ prāguktaṃ tritayaṃ viśeṣaṇam itarasya dvitayaṃ viśeṣaṇam ubhayatrāpi stutyupaniṣatpratipāditaṃ stavanaṃ teṣāṃ vyūhānāmupāsanaṃ sāmnā mūlamantrābhivyaktiśceti tritayamapyetat puraścaraṇarūpatvātsādhāraṇam / evaṃ viśiṣṭamadhikāriṇamabhidhāya tadupāsanāprārambhasya praṇavopāsanāpūrvakatvāt, praṇavamātrānṛsiṃhavyūhe --- ṭha ॐ saṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyāścataruāo'rdhamātrāstasmai vai namo namaḥ ' iti mantravarṇāt puraścaraṇopāsanāntargatatvena sthite'pi, atrāpi mātrāśabdādardhaśabdāccatuḥśabdācca tanmātrāvyūhapratyabhijñānāt tasminneva vyūhe caturmātrāsaṃbandhitvena upāsanāviśeṣamāha --- tasya prāguktasya mantrarājasya sāmābhivyaktākṣarasya saṃpuṭitatvena sthitasya ha niścitaṃ sāmābhivyaktamūlamantrākṣarasaṃpuṭīkaraṇena sthitatvāt sāmnā saṃbandhaḥ, ṭha tasmātpratyakṣaramubhayata oṃkāro bhavati ' iti śruteḥ / praṇavasya yā pūrvā mātretyādi sā sāmnaścaturthaḥ pādo bhavatītyantaṃ spaṣṭārtham / akārokāramakārārdhamātrātmako yathāsaṃkhyaṃ
pṛthivyantarikṣadyusomalokaṛgyajuḥsāmātharvaṇabrāhṛviṣṇumaheśvaroṃkāravasurudrādityamarudgāyatrītriṣṭubjagatīvirāṅgārhapatyadakṣiṇāgnyāhavanīyasaṃvartakātmakaḥ praṇavaḥ tasminnṛsiṃhavyūhe viśvarūpanyāyenāvasthitaḥ upāsyaḥ / nanvaneka eva līlāvigrahāḥ kathaṃ na bhavanti / neti brāūmaḥ ṭha yaḥ ' ṭha tasmai ' ityekavacanāt eka evāyaṃ līlāvigraha ityavagamyate //
evaṃ tāvatpuraścaraṇāntargatapraṇavamātrāvyūhopāsanamabhidhāya idānīṃ sāmābhivyaktamūlamantreṇa brāhṛopāsanāmabhidhātuṃ mūlamantrasya praṇavasaṃpuṭīkaraṇādakṣarasaṃkhyāvivṛddheḥ kathaṃ dvātiṃraśadakṣaraṃ sāmetyāśaṅkya pādaśaḥ pañcāṅganyāsaṃ ca abhidhātuṃ pādākṣarasaṃkhyāpūrvikāṃ kṛtsnamūlamantrākṣarasaṃkhyāmāha ---
aṣṭākṣaraḥ prathamaḥ pādo bhavatyaṣṭākṣarāstrayaḥ pādā bhavantyevaṃ dvātiṃraśadakṣarāṇi saṃpadyante dvātiṃraśadakṣarā vā anuṣṭubbhavatyanuṣṭubhā sarvamidaṃ sṛṣṭamanuṣṭabhā sarvamupasaṃhmataṃ tasya hi pañcāṅgāni bhavanti catvāraḥ pādā catvāryaṅgāni bhavanti saptaṇavaṃ sarvaṃ pañcamaṃ bhavati / ॐ hmadayāya namaḥ / ॐ śirase svāhā / ॐ śikhāyai vaṣaṭ / ॐ kavacāya hum / ॐ astrāya phaḍiti prathamaṃ prathamena yujyate dvitīyaṃ dvitīyena tṛtīyaṃ tṛtīyena caturthaṃ caturthena pañcamaṃ pañcamena vyatiṣaktā vā ime lokāstasmāvdyatiṣaktānyaṅgāni bhavantyomityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasmātpratyakṣaramubhayata oṃkāro bhavatītyakṣarāṇāṃ nyāsamupadiśanti brāhṛvādinaḥ

3

( 2) ---
aṣṭākṣaraḥ prathamaḥ pādo bhavatītyādi sapraṇavaṃ sarvaṃ pañcamaṃ bhavatītyantaṃ spaṣṭārtham / ॐ hmadayetyādyaṅgamantrāṇāṃ pañcānāṃ sāmāṅgamantraireva vyākhyātatvāt na pṛthagvyākhyānāpekṣeti, hmadayetyādi pañcamenetyantaṃ spaṣṭārtham / vyatiṣaktā vā ime lokāstasmādvyatiṣaktānyaṅgāni bhavantīti lokabuddhyopāsyānāṃ hmadayādyaṅgānāṃ sāmābhivyaktamūlamantrapratipādye nṛsiṃhabrāhṛvyūhe kṣīrodārṇavaśāyini upaviṣṭe vā lokavyatiṣaṅgahetukāṅgavyatiṣakttatā vidhīyate / tasmādvyatiṣaktānyaṅgāni bhavantītyatra vyatiṣaktāni yathāyogyatayā anyonyaṃ miśritānyupāsyānītyarthaḥ / tata ca ayamarthaḥ saṃpadyate --- pārameśvaraṃ hmadayākhyamaṅgaṃ pārameśvaraśiro'ṅgādadhaḥpradeśāntaḥsthitaṃ hmadayapradeśādārabhya upāsyam / ata eva sāmāṅgapraṇavavyākhyānena mūlamantrahmadayāṅgavyākhyānāvasare pārameśvaraṃ hmadayaṃ vyākhyātam; itarathā tadvyākhyānaprastutaṃ syāt; tasmādaṅgavyatiṣaktatāvidhānādeva tadvyākhyānaṃ prastutamiti siddham / yata evaṃ hmadayāṅgopāsanaiva tadantargatatvāt netratrayopāsanā, ata eva netratrayāṅgopāsanā na pṛthagabhihitā / evamuttaratrāpi śikhākhyamaṅgaṃ pārameśvaraṃ śiro'ṅge mūÐdhna ca vyatiṣaktaṃ sāmāṅgalakṣmīyajurmantreṇa vyākhyātamupāsyam / śiraśca dvitīyamaṅgaṃ yathoktahmadaye vyatiṣaktaṃ sāmāṅgasāvitrīmantreṇa vyākhyātam / pārameśvaraṃ kavacam yathoktahmadayaikadeśe nābherūdhrvaṃ grīvāto'dhaḥ pṛṣṭhapradeśavyāpi sāmāṅganṛsiṃhagāyatryā vyākhyātamupāsyam / evaṃ pañcamamaṅgam astrākhyam uttarādharabhāvena tannābhimadhyavarti kṣīrodārṇavaśāyipārameśvaravyūhacatuṣṭayāṅgavyāpitayā vyavasthitaṃ vyatiṣaktamupāsyamiti yathāyogyatayā vyatiṣaktaśabdasyāṅgeṣu sthitiḥ / pañcāṅganyāsopanyāsaḥ na ṣaṣṭhamaṅgamiti tasya hmadayāntargatatvāt iti prāgabhihitam / pañcame'ṅge sapraṇavatāṃ vidhātumāha --- yasmādomityetadakṣaramidaṃ sarvamiti, yadidamarthajātamabhidhānābhidheyabhūtaṃ tasyābhidhānāvyatirekādabhidhānabhedasya ca oṃkārāvyatirekāt oṃkāra evedaṃ sarvam / tasmātpratyakṣaramubhayata oṃkāro bhavati pratyakṣaramekaikaṃ mūlamantrākṣaraṃ praṇavena saṃpuṭitaṃ kuryāt --- ityakṣarāṇāṃ mūlamantrākṣarāṇāṃ nyāsam astrākhye'ṅge upadiśanti kathayanti brāhṛvādinaḥ brāhṛaivopāsyamiti ye vadanti te brāhṛvādinaḥ / atra ca upadiśantīti viśeṣaṇopādānāt mūlamantrāṅgajātamupadeśagamyamiti darśayati / tamimaṃ pañcāṅganyāsaṃ yathoktaviśeṣaṇe parameśvare yathoktaviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ vidhāya svātmanyapi vidadhyāt, asminhi prakaraṇe tasyārthajātasya prāyaśaḥ parameśvarasaṃbandhitayā śrutatvāditi //
evaṃ tāvat, ṭha tasmātpratyakṣaramubhayata oṃkāro bhavati ' iti vidhānātsāmābhivyaktamūlamantrākṣaravyavadhānena arthāpratipādane aupādhikena padājñānena prāpte, tadavyavadhānenārthapratipādanopādhinā gūḍhena padaparimāṇaṃ jñāpayituṃ padoddhāramāha ---
tasya ha vā ugraṃ prathamaṃ sthānaṃ jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati vīraṃ dvitīyaṃ sthānaṃ mahāviṣṇuṃ tṛtīyaṃ jvalantaṃ caturthaṃ sarvatomukhaṃ pañcamaṃ nṛsiṃhaṃ ṣaṣṭhaṃ bhīṣaṇaṃ saptamaṃ bhadramaṣṭamaṃ mṛtyumṛtyuṃ navamaṃ namāmi
daśamamahamityekādaśaṃ sthānaṃ jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati / ekādaśapadā vā anuṣṭubbhavatyanuṣṭubhā sarvamidaṃ sṛṣṭamanuṣṭubhā sarvamupasaṃhmataṃ tasmātsarvamidamānuṣṭubhaṃ jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati

4

( 3) ---
tasya ha vā ityādi sarvamupasaṃhmatamityantaṃ spaṣṭārtham / sthānaṃ jānīyāt padaṃ jānīyāt / ekādaśapadā vā anuṣṭubbhavatītyupasaṃhārāt prāktanaḥ sarvo'pi sthānaśabdaḥ pade vartate / yasmādabhidhānābhidheyaprapañcasyābhidhānāvyatirekāt ṭha vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam ' iti śruteḥ nāmaprapañcasya sāmānyaviśeṣātmakasyānuṣṭubnāmāvyatirekāt anuṣṭubhaśca ādyabrāhṛvivartātmakatvāt sākārabrāhṛpratipādakatvena
brāhṛtve siddhe brāhṛṇaśca sṛṣṭa¬upasaṃhārakāraṇatvenopādānatvādityanuṣṭubevopādānam, tasmātsarvamānuṣṭubhamityādi gacchatītyantaṃ spaṣṭārthaṃ vyākhyeyamuktārtham //
devā ha vai prajāpatimabrāuvannatha kasmāducyata ugramiti sa hovāca prajāpatiryasmātsvamahimnā
sarvālm̐lokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtānyudgṛhṇātyajaruāṃ sṛjati visṛjati vāsayatyudbrāāhrata udgṛhrate / stuhi śrutaṃ gartasadaṃ yuvānaṃ mṛgaṃ nabhīmamupahatnumugram / mṛḍā jaritre siṃha stavāno anyaṃ te asmannivapantu senāḥ / tasmāducyata ugramiti / atha kasmāducyate vīramiti yasmātsvamahimnā sarvālm̐lokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni viramati virāmayatyajaruāṃ sṛjati visṛjati vāsayati / yato vīraḥ karmaṇyaḥ sudakṣo yuktagrāvā jāyate devakāmaḥ / tasmāducyate vīramiti / atha kasmāducyate mahāviṣṇumiti / yaḥ sarvālm̐lokānvyāpnoti vyāpayati sneho yathā palalapiṇḍamotaprotamanuprāptaṃ vyatiṣakto vyāpyate vyāpayate / yasmānna jātaḥ paro'nyo'sti ya āviveśa bhuvanāni vi vā / prajāpatiḥ prajayā saṃvidānastrīṇi jyotīṃṣi sacate sa ṣoḍaśīti / tasmāducyate mahāviṣṇumiti / atha kasmāducyate jvalantamiti / yaḥ svamahimnā sarvālm̐lokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni svatejasā jvalati jvālayati jvālyate jvālayate / savitā prasavitā dīpto dīpayandīpyamānaḥ / jvalañjvalitā tapanvitapansaṃtapanrocano rocamānaḥ śobhanaḥ śobhamānaḥ kalyāṇaḥ / tasmāducyate jvalantamiti / atha kasmāducyate sarvatomukhamiti / yasmādanindriyo'pi sarvataḥ paśyati sarvataḥ śrṛṇoti sarvato gacchati sarvata ādatte sarvagaḥ sarvatastiṣṭhati / ekaḥ purastādya idaṃ babhūva yato vabhūva bhuvanasya gopāḥ / yamapyeti bhuvanaṃ sāṃparāye namāmi tamahaṃ sarvatomukham / tasmāducyate sarvatomukhamiti / atha kasmāducyate nṛsiṃhamiti / yasmātsarveṣāṃ bhūtānāṃ nā vīryatamaḥ śreṣṭhatama ca siṃho vīryatamaḥ śreṣṭhatama ca tasmānnṛsiṃha āsītparame varo jagaddhitaṃ vā etadrūpaṃ yadakṣaraṃ bhavati / pra tadviṣṇuḥ stavate vīryāya mṛgo nabhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ / yasyoruṣu triṣu vikramaṇeṣvadhi kṣiyanti bhuvanāni vi vā / tasmāducyate nṛsiṃhamiti / atha kasmāducyate bhīṣaṇamiti yasmātsvamahimnā yasya rūpaṃ dṛṣṭvā sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni bhītyā palāyante svayaṃ yataḥ kuta icanna bibheti / bhīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ / bhīṣāsmādagni cendra ca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ / tasmāducyate bhīṣaṇamiti / atha kasmāducyate bhadramiti / yasmātsvayaṃ bhadro bhūtvā sarvadā bhadraṃ dadāti rocano rocamānaḥ śobhanaḥ śobhamānaḥ kalyāṇaḥ / bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ / sthirairaṅgaistuṣṭuvāsaṃstanūbhivryaśema devahitaṃ yadāyuḥ / tasmāducyate bhadramiti / atha kasmāducyate mṛtyumṛtyumiti / yasmātsvabhaktānāṃ smṛta eva mṛtyumapamṛtyuṃ ca mārayati / ya ātmadā baladā yasya vi va upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ / yasya cchāyāmṛtaṃ yo mṛtyumṛtyuḥ kasmai devāya haviṣā vidhema / tasmāducyate mṛtyumṛtyumiti / atha kasmāducyate namāmīti yasmādyaṃ sarve devā namanti mumukṣavo brāhṛvādina ca / pra nūnaṃ brāhṛṇaspatirmantraṃ vadatyukthyam / yasminnindro varuṇo mitro aryamā devā okāṃsi cakrire / tasmāducyate namāmīti / atha kasmāducyate'hamiti / ahamasmi prathamajā ṛtā 3sya pūrvaṃ devebhyo amṛtasya nā 3bhāyi / yo mā dadāti sa ideva mā 3vāḥ / ahamannamannamadantamā 3dmi / ahaṃ vi vaṃ bhuvanamabhyabhavā 3m / suvarna jyotīḥ / ya evaṃ vedetyupaniṣat

1

iti dvitīyopaniṣat //
( 4) ---
yadarthapratipādakagūḍhopādhinā padajñānamabhūt tameva gūḍhopādhiṃ vivṛṇoti praśnottarābhyām / sa ca atra bahutaro vyākhyeyaḥ sāṅgasāmābhivyaktasāṅgamūlamantraṃ pratipādya / sa ca mūlamantraḥ padatrayātmakaḥ prathamaḥ pādaḥ padadvayātmako dvitīyaḥ patatrayātmakastṛtīyaḥ tatsaṃkhyākapada eva caturtha ityekādaśapadātmakaḥ / evamekādaśapadātmake mantre pañcāṅganyāsānantaramukte mantre dvitīyānteṣu navasu padeṣu mantrāntyaṃ padadvayaṃ tṛtīyapādādyaṃ ca padamapi tritayamapi adhastaneṣūparitaneṣu ca tṛtīyapādādyapadādanyatrānuṣajyate, tṛtīyapādādyapade dvitayamanuṣajyate, evaṃ kriyākārakādyanvayasaṃbandhaśuddhiḥ / tatra pañcāṅganyāsānantaraṃ paṭhitatvātpadoddhāratadarthakathanasya sarveṣveva pādeṣu sāṅgeṣvarthaḥ kathanīya ityādye pāde padatrayātmake sāṅge lokādyagnyādinā sāmopaniṣadyupāsye sāmāṅgapraṇavena ca mūlamantrahmadayāṅgavyākhyāne prāpte tatraikaikaṃ padaṃ bahutareṣvartheṣu vyākhyeyam / tathoparitanaṛcaḥ ekādaśapadasaṃbandhinyaḥ praśnottarāntarālavartibrāāhṛṇavartinyaḥ
ṭhatadeṣābhyuktā ' ityevaṃ brāāhṛṇoktārthe sākṣitvenodbhāvitā mahācakre nyaste dvātiṃraśadvyūhanṛsiṃhātmake brāhṛṇi ekaikamūlamantrapadavyākhyānaparatvena varṇanīyāḥ / tathā brāāhṛṇamekaikamūlamantrapadavyākhyānaparatvena mahācakranābhivartikṣīrodārṇavasaṃbandhimūlanṛsiṃhavyūhe brāhṛṇi prāguktaguṇaviśiṣṭe vyākhyeyam / ata eva tatra sākṣitvenodbhāvanam ṛgbrāāhṛṇayoḥ tattatpadavyākhyānāvasare vibhāgakramaṃ ca spaṣṭaṃ pradarśayiṣyāmaḥ / tatra tāvadekaikaṃ padaṃ dhātūpasargādiyogena bahutaramarthajātaṃ kathaṃ vadiṣyati prajāpatiḥ, kathaṃ ca vyākhyāsyatyasmānvyutpannānprati -- ityevaṃ devāḥ vismayena ha harṣitāḥ vai prajāpatimabrāuvanniti sarvapadasādhāraṇaṃ vyākhyānaṃ pṛṣṭvā atha anantaraṃ kasmātprakṛtipratyayavibhāgāt anākhyātātmakaṃ prathamapadamucyate vyākhyāyate ubhayatrāpi mūlanṛsiṃhavyūhe dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhe ca ugramiti / iti-śabdaḥ praśnasamāÏpta dyotayati / sa prajāpatiḥ tāndevānparameśvaropāsanāniṣṭhān vivakṣitārthapraṣṭṝn dṛṣṭvā harṣitaḥ uttaramuvāca / evamuttareṣvapi praśnottareṣu yojyam / yasmātsvamahimnā svatantraśaktyā māyayā tasyā ātmatantratvādeva svātantryam / svamahimneti ca vacanaṃ sarvaśaktimattṛtīyapādādyapadānuṣaṅgaṃ darśayati / evaṃ tattatpadavyākhyānāvasare / sarvālm̐lākān pṛthivyādīnpārthivatvāvāntarajātibhedabhinnān sarvāndevān agnyādīn sapraṇavavyākhyānapakṣe ṛgbrāhṛādigārhapatyāntān praṇavaprathamamātrāpratipāditān sarvānātmanaḥ viśvādīn sāmāṅgapraṇavavyākhyāne vakṣyamāṇān sarvāṇi bhūtāni udgṛhṇāti, udityavyayam u ityetasya nipātasya sthāne, varṇasāmyāt anvityupasargasyārthe, graha ityayaṃ gṛhṇātīti bhāvavyutpattyā, anugṛhṇātītyarthaḥ / ajaruām anavarataṃ tathā ca utpūrvako gṛhṇāti-śabdaḥ sṛṣṭivimocanavasatiṣu vartate / udgrāhrate udgṛhrate ityātmanepadāt prayojakakartṛtvaṃ sākṣātkartṛtvaṃ ca ityuktamevārthaṃ draḍhayati / tataścāyamarthaḥ--- pūrvoktārthānugrāhaka ruāṣṭṛtvaṃ ca vipūrvakasya sṛjaterupasaṃhārārthatvena tadarthatvaṃ vimocanārthatvaṃ vā avasthitikārayitṛtvamanugrahe prayojakatvamiti mūlanṛsiṃhavyūhahmadayāntarvartitvena
upāsyam / evaṃ mūlanṛsiṃhagūḍhahmadayopāsāparatvena ugrapadaṃ vyākhyāya athedānīṃ tadeva padaṃ dvātiṃraśadvyūhopāsanāparatvena vyākhyātum ṛcamāha / stuhīti stotāraṃ pratyakṣīkṛtyāha parokṣīkṛtya stutyam / śrutam ṭha yau vai nṛsiṃhaḥ ' ityādimantravarṇaireva śrutaṃ dvātiṃraśannṛsiṃhavyūham / gartasadaṃ garte mahācakre, gṛṇāteḥ stutikarmaṇo gīyate stūyate iti vyutpattyārgatam, sīdatīti gartasadam / yuvānaṃ prasiddham / mṛgaṃ siṃharūpam / nabhīmam abhayaṃkaram / upahatnum anugrahārthaṃ sarvatropagamaśīlam / ugraṃ dvātiṃraśannṛsiṃhavyūharūpam / atrāpi saśaktikanṛsiṃhapadasyānuṣaṅgaḥ / stuhītyevaṃ saṃbandhaḥ / evaṃ parokṣataḥ stute dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhe tatsāmathryādakṣaraśravaṇayuktatvācca tacchaØtvā pratyakṣo hi abhūt sa vyūhaḥ upāsakāyeti pratyakṣīkṛtvā āha uttarārdhena --- he siṃha dvātiṃraśadvyūha stavānaḥ stūyamānaḥ tvaṃ mṛḍa sukhaya jaritre stotrakatrre / yadvā caturthī dvitīyārthe / te tava senāḥ asmat asmattaḥ anyaṃ nivapantu vināśayantu / yadvā svānugrahaṃ labdhvā parānugrahaṃ prārthayate --- te tava senāḥ tadvyūharūpāḥ asmadanyaṃ nipūrvako vapatiranugrahārthe vartate anugṛhṇantvityarthaḥ / yasmādeva prāguktena prakāreṇobhayopāsye ugrapadaṃ kṣamam, tasmāducyate ugramiti / iti-śabdaḥ uttarasamāÏpta dyotayati / evaṃ prathamapadamubhayopāsane kṣamamiti vijñāya athedānīṃ dvitīyaṃ padamubhayopāsye vyākhyātuṃ dvitīyo devapraśnaḥ; sa ca
prathamadevapraśnena vyākhyātaḥ; atha kasmāducyate vīramiti / sa hovāca prajāpatiriti prāguktamanuṣajya uttaram / yasmātsvamahimnetyādi sarvāṇi bhūtānītyantamuktārtham / viramati virāmayati vividhaprakāreṇa prāguktānprati ramati / ram krīḍāyām / tathaiva tānākrīḍayati / kathaṃ krīḍayatītyapekṣite āha --- ajaruāmityādi vāsayatītyantamuktārtham / etaduktaṃ bhavati --- sṛṣṭisthitilayavimocanakartṛtvarūpāḥ brāhṛādikriyāḥ krīḍāḥ prāguktārthāḥ / ataḥ mūlanṛsiṃhavyūhahmadayaṃ krīḍāyuktamupāsyam / evaṃ mūlanṛsiṃhopāsanāparatvena dvitīyaṃ padaṃ vyākhyāya dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhopāsanāyāṃ tadeva padaṃ vyākhyātumardharcamāha --- yato vīra iti / devakāmaḥ tāṃstān brāhṛādidevān svena rūpeṇāvatārayituṃ kāmayate iti devakāmaḥ / yadvā nṛsiṃhavyūhameva dhṛtvā brāhṛādirūpaṃ prakaṭayati kvacidāyudhaiḥ kvacidviścarūpopapattinyāyena ṭha yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyaśca brāhṛā ' ityādiṣu ṭha yo vai nṛsiṃho devo bhagavānye cāṣṭau vasavaḥ ' ityādiṣu ca padeṣu / evaṃ devakāmo jāyate yato vīraḥ śūraḥ, yadvā vīraḥ vividhāvatārarūpeṇa ramaṇīyasaṃsāraśīlo vīraḥ, karmaṇyaḥ tattadavataraṇarūpakarmaśīlaḥ upāsakānugrahaṇe / sudakṣaḥ pūjitabalaḥ, yadvā pūjitaḥ / yuktagrāvā yukto grāvabhiryuktagrāvā, some adhvayrvādirūpaḥ, ṭha yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyaśca sarvam ' ityādimantravarṇāt / yasmāduktaprakāreṇa ubhayopāsye vīrapadaṃ kṣamam, tasmāducyate

vīramiti / iti-śabdaḥ uttarasamāÏpta dyotayati / athedānīṃ tṛtīyapadaṃ vyākhyātuṃ devapraśnaḥ; sa ca uktārthaḥ / sarvatra praśnavākyeṣu atha-śabdaḥ tattadānantaryārthaḥ / atha kasmāducyate mahāviṣṇum / iti-śabdaḥ anuṣaktapraśnasamāÏpta dyotayati / sa hovāca prajāpatiḥ ityanuṣajyottaram / sa ityatrāpi svamahimnetyanuṣaṅgācchaktimannṛsiṃhapadasyānuṣaṅgaḥ / sarvālm̐lokānvyāpnoti vyāpayatītyatra sarvalokapadāddevātmabhūtānāṃ saṃgrahaḥ prāgbaddhakramatvenāvagatānāṃ tadādinyāyena / viṣṇuriti viṣlṛ vyāptāviti dhātoḥ rūpam / tacca vyāpakatvaṃ nirupapadatvena mahattvaṃ prāptamiti mahacchabdena tadeva dṛḍhīkṛtam / yadvā maha iti tejonāma maho vyāpakam / vyāpakatve dṛṣṭāntamāha --- snehaḥ tailādiḥ yathā palalapiṇḍaṃ māṃsapiṇḍam otam anusyūtaṃ protaṃ prakarṣeṇānusyūtam anuṣaktaṃ tādṛśaṃ piṇḍaṃ vyatiṣaktaḥ avayavasaṃbhinnaḥ vyāpyate vyāpayate --- iti dṛṣṭānte ātmanepadopādānāt vyāpnoti vyāpayatīti dāṣrṭāntike ca parasmaipadopādānāt ubhayapadī ayaṃ dhāturiti darśayati / etaduktaṃ bhavati --- prāguktasarvalokādīn prati sākṣādvyāpakatvaṃ prayojakavyāpakatvaṃ ca mūlanṛsiṃhahmadaye upāsyamiti / evaṃ tāvatsāṅgamūlanṛsiṃhavyūhopāsanāparatvena mahāviṣṇupadaṃ tṛtīyaṃ vyākhyāya athedānīṃ tadeva padaṃ dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhopāsyaparatvena vyākhyātum ṛcamāha --- yasmāt dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhāt paraḥ utkṛṣṭaḥ na jātaḥ jāto'nyo nāsti sarvasyaivāntarbhāvāt yo vyūhaḥ sa viśvā sarvāṇi bhuvanāni bhūtāni āviveśa praviṣṭaḥ / vyāptuṃ tattadrūpadhāraṇena viśvarūpāvataraṇena āvirbhavati prajayā āvirbhūtyā saha prajāpatirapi saṃvidānaḥ vijānan tamupāsyatayā trīṇi jyotīṃṣi gārhapatyādīn sacate sevate / sa prajāpatiḥ upāsanāṃ kurvan ṣoḍaśī kalā nirākārabrāhṛtayā babhūva / tasya ca ādyasyopāsakasya prajāpateḥ anyasya vā upāsakasya ayamupāsanākramaḥ--- atra ca prakaraṇe mahācakranābhivartikṣīrodārṇavasaṃbandhyupāsyo mūlanṛsiṃhavyūha iti pūrvācāryāṇāṃ paribhāṣā saṃpradāyāgatā / tatra ca praṇavapūrvakaśaktibījoccāraṇapūrvakaṃ sāmābhivyaktadvātiṃraśadakṣareṣu nyasteṣu cakre yathāsaṃkhyam ekaikasminnakṣare praṇavasaṃpuṭite tattadvyūhamantraiḥ taṃ taṃ vyūhaṃ stutvā tathaivopāsyaḥ / evaṃ dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhopāsanayā svātmānaṃ mahāviṣṇumupāsya sāṅgasāmābhivyaktasāṅgamūlamantreṇa nṛsiṃhavyūhe prakaraṇe śrutatvāt pañcāṅganyāsaṃ vidhāya saṃpradāyānusāreṇa tasminmahāviṣṇau ca tathaiva pañcāṅganyāsaṃ vidhāya tataḥ sāṅgopāsanam ārabheta / tatra prathamapāde padatrayātmake prathamapadavyākhyānapratipāditaguṇaviśiṣṭaṃ śaktimannṛsiṃhapadapūrvakaṃ namaskriyāpadapūrvakāntyapadamuccaran sāmāṅgapraṇavamantrahmadayamantrapratipāditaguṇaviśiṣṭaṃ mūlanṛsiṃhavyūhamupāsya dvātiṃraśannṛsiṃhavyūham ṛkpratipāditam upāsīta / evaṃ pratipadaṃ mūlanṛsiṃhavyūhopāsanapūrvakaṃ dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhopāsanam / ata eva hmadayādyaṅgamantrāṇāmarthaṃ vyācakṣāṇairasmābhiruktaṃ prapañcāgamaśāstre ṭha hmadayaṃ buddhigamyatvātpraṇāmaḥ syānnamaḥpadam / kriyate hmadaye nāto buddhigamyā namaskriyā ' iti / evaṃ dvitīyatṛtīyacaturthapādeṣu tattatpadopāsanāṃ prāguktāṃ kṛtsnāṃ vidhāya mahāviṣṇurūpāntyaśabdapratipāditarūpe vā upāsyarūpe vā sāyujyatayā saccidānandarūpe vā athavā yathāntaḥkaraṇaśuddhiyogyatayā samādhinā vā tiṣṭheta upāsakaḥ / ādyadvitīyopāsanayoḥ sāmamūlamantrapraṇavānāṃ vaikalpikajapapūrvakatvenāvasthānam / tathā yatra yatra mūlamantrasmṛtiḥ tatra tatra praṇavaśaktibījasaṃpuṭīkaraṇam, tatrāpi īṣanmūlamantrajapapūrvakaḥ praṇavajapaḥ śreyān, tasya sarvotkṛṣṭatvātsarvamantrajapapratyāmnāyatvena vihitatvāt ṭha yaḥ praṇavamadhīte sa sarvamadhīte ' iti śruteḥ /

antyayorupāsanayorantyasāmani nirākāratayāvasthitau na japo nānyacintanaṃ samādhāvevāvasthitiriti paramarahasyaviveko na kasyacitpratipādanīya iti sthitam / yasmādidaṃ mahāviṣṇupadam ubhayopāsyapratipādanakṣamam, tasmāducyate mahāviṣṇumiti / iti-śabdaḥ tṛtīyapadapraśnottarasamāÏpta dyotayati / evaṃ prathamapādaḥ vyākhyātaḥ / evaṃ prathamapādopāsanāṃ sāṅgāṃ vidhāya tathaiva dvitīyapādopāsanāṃ vidhātuṃ tadādyaṃ padam, mantrāpekṣayā caturthaṃ ca padam, vyākhyātuṃ praśnopakramaḥ; sa ca uktārthaḥ; atha kasmāducyate jvalantamiti / iti-śabdo vyākhyātaḥ / sa hovāca prajāpatirityanuṣajyottaram / yaḥ svamahimnā svādhīnamāyayā sarvālm̐lokānantarikṣagatānpūrvoktānbhāvinaśca sarvān lokān tadantargatānsarvāndevān yakṣagandharvādīn sarvānātmanaḥ ṛgyajuḥsāmātharvarūpānpuruṣānanyānṛṣīnsāmāṅgasāvitramantravyākhyātāṃ ca sarvāṇi bhūtāni etānpūrvoktānvakṣyamāṇāṃśca svatejasā jvalati svakīyaprakāśena, jvālayati etānapi prakāśayati, śiro'ntargataṃ tejo vyākhyātam, sarvāṅgāṅgivyāpitayāṅgānāmanyonyasaṃbandhaśravaṇāt ṭha tasmādvyatiṣaktānyaṅgāni bhavanti ' iti śruteḥ / evaṃ sākṣātprayojakatvena ca svaparasaṃbandhitayā śiro'ṅgāntargatatejaḥsaṃbandhe siddhe'pi etadeva āvedayitum ubhayapaditvena dhātuṃ prayuṅkte, prākparasmaipadam idānīmātmanepadam, jvālyate jvālayate iti / evaṃ mūlanṛsiṃhavyūhopāsye caturthaṃ padaṃ vyākhyāya dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhe vyākhyātum ṛcamāha --- savitā savitṛmaṇḍalavadvartulatayā sthitatvāt savitāyaṃ dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhaḥ; ata eva prasavitā sarvakarmānuṣṭhāne abhyanujñātā, etadvyūhopāsanapūrvakatvāt itaropāsanasya / dīptaḥ dīpayandīpyamānaḥ yathā ayaṃ savitā rātritamovināśanena dīptaḥ prakāśamānaḥ karmānuṣṭhāne abhyanujñātā, tathā ayaṃ dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhaḥ upāsitaḥ upāsakāya mūlanṛsiṃhavyūhopāsakājñānarātritamovināśanena dīptaḥ prakāśamānaḥ pradhānopāsanābhyanujñātā / dīpayandīpyamānaḥ iti śatṛśānacpratyayau vartamānakālārthau uktamevārthaṃ draḍhayataḥ / jvalañjvalitā prakāśaṃ kurvanprakāśayitā / yadvā ubhayatrāpi jvalañśabdo dahanārthe vartamāno'pi ajñānadāhakatvena vyākhyeyaḥ / tatra lokādyajñānasya prakāśavattādāhakaḥ prakṛte ca upāsakājñānadāhaka iti / jvalan prakāśanenājñānadahanaṃ kurvan jvalitā ajñānadahanakartā tapan tāpaṃ kurvan ajñānasya vitapan svayaṃ śāntaḥ saṃtapan saṃtāpaṃ kurvan ajñānasya / ete śatṛpratyayā vartamānakālāḥ santaḥ yasminkāle etadvyūhopāsanaṃ vartate tasminneva mahāviṣṇurupāsakaḥ prakāśātmako'dhikārī vartata iti darśayanti / rocanaḥ anudvegakaraḥ rocamānaḥ icchākaraḥ; ata eva śobhanaḥ śobhamānaḥ kalyāṇaḥ iti etaduktaṃ bhavati --- mūlanṛsiṃhavyūhasya śiro'ṅge unnate sthitaṃ tejaḥ sarvaprakāśakaṃ sarvājñānadāhakaṃ ca iti sāmāṅgasāvitramantreṇa vyākhyātamupāsyamiti / yasmādubhayopāsyapratipādanakṣamaṃ jvalantamiti padaṃ tasmādubhayopāsyaparatvenopasaṃharati --- tasmāducyate jvalantamiti / iti-śabdo vyākhyātaḥ / athedānīṃ kramaprāptam, mūlamantrāpekṣayā pañcamaṃ padam, pādāpekṣayā dvitīyam, ubhayopāsye vyākhyātuṃ devapraśnaḥ--- atha kasmāducyate sarvatomukhamiti; sa ca uktārthaḥ / sa hovāca prajāpatirityanuṣajyottaram / yasmāt svamahimneti anuṣajya vyākhyeyam / anindriyo'pīti sendriyasya vyākhyātavigrahasya tadabhimānarāhityāt anindriyatvam; anindriyo'pyayaṃ mūlanṛsiṃhavyūhaḥ sarvataḥ paśyati sarvataḥ śrṛṇotīti buddhīndriyopalakṣaṇam, sarvato gacchati sarvata ādatte sarvagaḥ sarvatastiṣṭhatīti karmendriyopalakṣaṇam, evamubhayendriyābhimānarahito'pyayaṃ vyūhaḥ ubhayendriyajanyakāryakaraṇaśaktimāñśiro'ṅge upāsya iti darśayati / evamidaṃ sarvatomukhapadaṃ mūlanṛsiṃhopāsyaparatvena vyākhyāya athedānīṃ dvātiṃraśannṛsiṃhopāyasparatvena ṛcā vyācaṣṭe --- ekaḥ purastāt prāk brāhṛā nṛsiṃhākāro babhūva, idaṃ sarvaṃ yato babhūva, bhuvanasya gopā goptā nṛsiṃha eva viṣṇurbabhūva / yam apyeti layaṃ gacchati sāṃparāye pralayakāle bhuvanaṃ sarvaṃ sa nṛsiṃha eva maheśvaro babhūveti baddhakramakāṇāṃ vyūhānāṃ trayāṇāṃ prathamata evopādānena tadādinyāyena itareṣāmekonatiṃraśadvyūhānāṃ grahaṇamasminmantre / namāmi namaskaromi taṃ vyūham ahaṃ namāmītyetatpadadvayamatra vadan sarvapadavyākhyāne anuṣaktamiti darśayati / sarvatra svamahimnetyupādānāt tatra tatra śaktimannṛsiṃhapadamapyetadanuṣaktam / sarvatomukhamiti sarvato nṛsiṃhākārāṇi mukhāni yasya sa tathoktaḥ taṃ nṛsiṃhaṃ sarvatomukhaṃ namāmyahamityarthaḥ / yasmādidaṃ padamubhayopāsyapratipādane śaktaṃ tadubhayapratipādakatvena tasmādityupasaṃharati --- tasmāducyate sarvatomukhamiti / etaduktaṃ bhavati --- dvitīyapāde śiro'ṅgaviśiṣṭaḥ pratipāditasarvaprakāśakatvasarvājñānadāhakatvobhayendriyābhimānarahitatvobhayendriyakāryakaraṇaśaktimatvaguṇaviśiṣṭaḥ sāmāṅgasavitṛmantravyākhyātaguṇaviśiṣṭaḥ mūlanṛsiṃhavyūhaḥ upāsyaḥ, tata itaro vyūha iti / evamādyādaṅgādunnatapradeśasthitatvācchirasaḥ śirastvam unnatatvam / ata eva śira ādityaḥ sarvotkṛṣṭaḥ prakāśaḥ

tasmai unnatāya unnatasthāyādityāya sarvotkṛṣṭāya prakāśāya svāheti prapañcavilāpanam; tasmātprapañcākārāt tadākārāṃ budiṃdha pratyāhmatya nṛsiṃhākārameva upāsīta ityevaṃ śiro'ṅgamantrasyārthaḥ, ṭha yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyaśca sarvam ' iti śruteḥ / ata evoktaṃ śiro'ṅgamantrārthaṃ vyācakṣāṇaiḥ asmābhiḥ prapañcāgamaśāstre --- ṭha tuṅgārthatvācchiro'ṅgasya viṣayāharaṇe tviṣaḥ / śiromantreṇa cottuṅgaviṣayāhmatirīritā ' iti / evaṃ dvitīye pāde sāṅgopāsanāmabhidhāya tathaiva tṛtīyapādopāsanāmabhidhātuṃ tadādyaṃ padam, ṣaṣṭhaṃ ca mūlamantrāpekṣayā, uktopāsye vyākhyātuṃ devapraśnaḥ atha kasmāducyate nṛsiṃhamiti; sa ca uktārthaḥ / sa hovāca prajāpatirityanuṣajyottaram / atra ca yasmācchabdaprayogāt svamahimneti asya anuṣaṅgaṃ darśayati / yasmātsarveṣāṃ bhūtānāṃ madhye nā puruṣākāro vīryavattamaḥ tataḥ sarvātiśāyinaḥ śreṣṭhatamaśca siṃho vīryavattamaḥ śreṣṭhatamaścetyuktārtham / tataśca ubhayātmarūpapradarśanena yadyadrūpaṃ kāmayate tattaddhāraṇe līlayaiva śakto'yamiti darśayati / yasmādevaṃ tasmānnṛsiṃhaḥ parameśvara āsīdityanvayaḥ / na ca nṛsiṃhe parameśvara āsīdityanvayaḥ, vaiyadhikaraṇyāpatteḥ, sāmānādhikaraṇyānvayopapattau satyāṃ vaiyadhikaraṇyānupapatteḥ / tasmānnṛsiṃhaḥ parameśvarastrinetro nīlakaṇṭhaḥ pinākīti siddham / ṛtaṃ satyamiti prāgvyākhyātaṃ mantravarṇācca uktaṃ jagaddhitaṃ jagato hitaṃ jagaddhitam aniṣṭanirasanena, vai prasiddham, etadrūpaṃ prāgupāsyatvena yaduktamakṣaraṃ bhavati yadakṣaramavināśaṃ cidrūpaṃ nirākāraṃ tadeva sākāramupāsakānugrahāya bhavatītyanvayaḥ / evaṃ nṛsiṃhapadaṃ ṣaṣṭhaṃ mūlanṛsiṃhavyūhopāsye vyākhyāya tadeva padam ṛcā dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhe vyācaṣṭe --- viṣṇuḥ mṛgaḥ siṃhaḥ prastavate stutiṃ prāpnoti stutimantraiḥ tadvīryāya tattatsāmathryāya nabhīmaḥ na bhayaṃkaraḥ / kucaraḥ kutrāyaṃ na carati sarvadevavigraheṣu līlayā svayaṃ vicarati sarvadevalīlāvigrahadhārītyarthaḥ / giriṣṭhāḥ giriḥ parvataḥ tatstha īśvarātmaka ityarthaḥ; yadvā giriṣu vāgrūpāsu stutiṣu yadyadrūpamabhilaṣan stotā kāmayate tattadrūpaṃ svasminsthāpayatīti giriṣṭhāḥ / yasya triṣu vikramaṇeṣu vigraheṣu vividhaṃ kramaṇaṃ vikramaṇaṃ teṣu brāhṛviṣṇumaheśvarātmakeṣu / adhi ityuparibhāve / adhyuruṣu bahulīlāvigraheṣu / bhuvanāni sarvāṇi kṣiyanti nivasanti, svabhāvataḥ tāni jñānapūrvakāṇi nivasanti vinivasanti --- eṣu līlāvigraheṣu vayaṃ tiṣṭhāma iti / tarhi kṣiyatiraiśvaryakarma eaiśvaryaṃ prāpnuvantīti / evaṃ nānāvidhavikramaṇāvataraṇe vīryāya sāmathryāya taddarśanāya viṣṇurmṛgaḥ siṃhaḥ prastavate prakarṣeṇa stutiṃ labhata ityarthaḥ / yasmāścedamubhayopāsye nṛsiṃhapadaṃ vyākhyātaṃ tasmādityupasaṃharati --- tasmāducyate nṛsiṃhamiti / evamubhayāpekṣayā ādyaṃ ṣaṣṭhaṃ nṛsiṃhapadam ubhayopāsye vyākhyāya athedānīm ubhayāpekṣayā dvitīyaṃ saptamaṃ ca padaṃ vyākhyātuṃ praśnaḥ--- atha kasmāducyate bhīṣaṇamiti / sa hovāca prajāpatirityanuṣajyottaram / yasmācchabdopādānātsvamahimnetyanupaṅgaḥ / yasmātsvamahimnā yasya mūlanṛsiṃhavyūhasvarūpaṃ sāṅgaṃ śikhāṅgayuktaṃ maulipradeśe cāndratejorāśiyuktaṃ sāmāṅgayajurlakṣmīmantravyākhyātaṃ bhūrbhuvaḥsvarmaharlokacatuṣṭayasaṃpiṇḍitatejorāśiyuktam apradhṛṣyatejomayaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā sarve devāstadaṅgadyunivāsino vasurudrādityāḥ sarvāṇi bhūtānīmāni bhītyā bhayena palāyante palāyanaṃ kurvanti, svayaṃ devaḥ yasmātkasmādapi na bibheti niratiśayābhayaguṇaviśiṣṭa upāsyaḥ / evam uktopāsye bhīṣaṇapadaṃ vyākhyāya tadeva padaṃ dvitīye vyūhe kṛtvā vyācaṣṭe --- bhīṣetyādi / bhīṣā bhītyā asmānmūlavyūhāt vātaḥ vāyuḥ pavate vāti / vātapadopādānāt pañcamahābhūtavyūhaḥ upalakṣitaḥ / bhīṣodeti sūryaḥ iti somasūryavyūhau upalakṣitau / bhīṣāsmādagniśca ityāgneyo vyūhaḥ / indraśceti sarvavyūhaḥ / mṛtyurdhāvati pañcama iti mṛtyuvyūhaḥ / tatra asyāmṛci yadyapi pañcānāṃ vyūhānāmupādānam, tathāpi tadādinyāyena sarvasaṃkalanatayā bhiyo darśanāt vātādityādīnāṃ svasvarūpeṇa bhayadarśanamukhena sarveṣāṃ brāhṛādīnāṃ saṃgrahaṇāt bhayābhāvarūpasya nṛsiṃhasya praveśanena vā tattadrūpadhāraṇena vā ubhayarūpateti, dvirūpatvamasti sarveṣām / tatra ekaikasya devasya tattadrūpadhāraṇena ubhayarūpaṃ darśayan bhūtānāṃ devānāṃ ca svāntarbhāvena ubhayarūpaṃ pradarśayati / ityubhayarūpeṇa sarvaṃ dvātiṃraśadvyūhaṃ saṃgṛhṇātīyamṛgiti tattvārthaḥ / yasmādevamubhayopāsye bhīṣaṇapadaṃ vyākhyātaṃ tasmādityupasaṃharati --- tasmāducyate bhīṣaṇamiti / evamuktopāsye prāguktapadaṃ vyākhyāya athedānīmubhayāpekṣayā tṛtīyamaṣṭamaṃ ca padamubhayopāsye vyākhyātuṃ devapraśnaḥ--- atha kasmāducyate bhadramiti / sa hovāca prajāpatirityanuṣajyottaram / yasmātpadopādānāt svamahimnetyanuṣaṅgaḥ / svayaṃ bhadro bhūtvā bhajanīyo māṅgaliko bhūtvā sarvadā bhadraṃ māṅgalikaṃ dadāti bhadradātṛsvarūpaṃ ca mūlavyūhe upāsyamiti darśayati / rocano dīptiyuktaḥ / rocamānaḥ śikhāṅgena ruciṃ dīÏpta kurvan, śānacpratyayāntatvāt / tadaṅgaṃ dvitīyatejorūpādaṅgādadhikataratejorūpam / ataśca nānābharaṇayuktamauligataṃ tejaḥ tadantargatānāṃ devānāṃ ca svatejasā abhibhavatītyevamupāsyam / ata evoktamasmābhiḥ śikhāṅgamantraṃ vyācakṣāṇaiḥ
prapañcāgamaśāstre --- ṭha śikhā tejaḥ samuddiṣṭaṃ vaṣaḍityaṅgamucyate / tattejo'sya tataḥ proktā śikhā mantreṇa mantriṇaḥ ' iti / niratiśayatejo'vayavaḥ śikhetyarthaḥ, ṭha yasya jñānamayī śikhā ' iti śruteḥ / śobhanaḥ svarūpeṇa, śobhamānaḥ śikhāṅgatejasā, ata eva kalyāṇaḥ māṅgalikamūlanṛsiṃhavyūhaḥ / evamuktopāsye aṣṭamaṃ padaṃ vyākhyāya athedānīṃ tenaiva padena dvātiṃraśadvyūham ṛcā vyācaṣṭe --- bhadraṃ karṇebhiriti / iyamṛk prārambhe śāntipāṭhe vyākhyātā / tanūbhireva ebhistanūmantraireva sthirairaṅgairiti viśeṣaḥ / pañcamāṅgāntarbhāvātstutimantrāṇāmeva ubhayopāsye vyākhyānaṃ tasmādityupasaṃharati --- tasmāducyate bhadramiti / iti-śabdo vyākhyātaḥ / evaṃ tṛtīyapāde tattatpadavyākhyānena sāṅgopāsanāmabhidhāya tathaiva caturthapādopāsanāmabhidhātuṃ tadādyapadaṃ mūlamantrāpekṣayā navamaṃ ca padam ubhayopāsye vyākhyātuṃ devapraśnaḥ--- atha kasmāducyate mṛtyumṛtyumiti / sa hovāca prajāpatirityanuṣajyottaram / yasmāt svamahimnetyanuṣaṅgaḥ / svabhaktānāṃ bhaja sevāyāṃ svasevakānām ananyabhāvena smṛta eva upāsita eva mṛtyuṃ sākṣātkālaprāptam apamṛtyuṃ ca avāntaraprāptaṃ jātakarmaṇi gaṇitaśāstranirṇītāyuḥparimāṇāt tadantarā mṛtyuḥ apamṛtyuḥ taṃ ca ananyabhāvena upāsakānām aprārthita eva mārayati vināśayatītyevaṃrupaṃ kavacamaṅgamupāsyam / tasya sāmāṅgamantreṇa nṛsiṃhagāyatryā nṛsiṃharūpeṇa vyākhyātatvāt svān tadupāsakān svasvarūpānsaṃpādya mṛtyumapamṛtyuṃ ca mārayatītyarthaḥ,

ṭhayo vai nṛsiṃho devo bhagavānyaśca jīvaḥ ' iti mantravarṇāt / idaṃ prāguktaṃ padaṃ mūlanṛsiṃhavyūhopāsyaparatvena vyākhyāya athedānīṃ tenaiva padena dvātiṃraśadvyūham ṛcā vyācaṣṭe / yo dvātiṃraśannṛsiṃhavyūha ātmadāḥ ātmānaṃ dadātītyātmadāḥ svasvarūpadātā sarveṣāṃ devānāṃ svarūpaṃ datvā dhārayatītyarthaḥ / baladāḥ sāmathryadātā svopāsakānāṃ svasvarūpadhāraṇe śakiṃta dadātītyarthaḥ / yasya praśiṣaṃ mūlanṛsiṃhavyūhasya aṅgacatuṣṭayapraśiṣaṃ prakarṣeṇa śiṣyata iti praśiṣaṃ prorvaritaṃ dvātiṃraśadvyūhaṃ viśve devāḥ sarve devāḥ upāsate upāÏsta kurvantītyarthaḥ / yasya cchāyāmṛtam, chāyeti gṛhanāma, chāyaivāmṛtaṃ chāyāmṛtaṃ mahācakram, tadantarbhāvādasya vyūhasya; yo vyūho mṛtyumṛtyuḥ mṛtyorapi mṛtyuḥ, ṭha mṛtyuryasyopasecanam ' iti śruteḥ / kaṃ prajāpatiṃ brāhṛṇo vyūham, tadādinyāyena baddhakramakatvāt sarvaṃ saṃgṛhṇāti; devam, ṭha devo dānādvā dyotanādvā dīpanādvā ' iti yāskavacanāt / haviṣā haviṣpradānena homena naivedyena vā arcanena / ata eva vakṣyati mahācakraprakaraṇe --- ṭha anuṣṭubhā homaṃ kuryāt anuṣṭubhā arcanam ' iti / vidhema paricarema / yadvā ṭha vidhatirdānakarma 'iti yāskavacanāt brāāhṛvyūhaprabhṛtivyūhāya havirdadmaḥ--- iti vibhaktivyatyayaḥ ka-śabde deva-śabde ca / tasminpakṣe vidhatiḥ paricaraṇakarmeti tattvārthaḥ / evaṃ prāguktopāsye mṛtyumṛtyupadaṃ vyākhyātaṃ tasmādityupasaṃharati --- tasmāducyate mṛtyumṛtyumiti / evaṃ prāguktapadaṃ prāguktopāsye vyākhyāya athedānīmubhayāpekṣayā dvitīyaṃ daśamaṃ ca padaṃ vyākhyātuṃ devapraśnaḥ--- atha kasmāducyate namāmīti / sa hovāca prajāpatirityanuṣajyottaram / yasmāt svamahimnetyanuṣaṅgaḥ / namāmītyasyā ākhyātapadatvāt asmadarthaṃ pratyayārthaṃ vihāya prakṛtyarthaṃ vyācaṣṭe / tathā ca asya prāktanasarvapadārthasaṃbandhinaḥ sarvatrānuṣaṅgaḥ / yasmācchabdopādānāt svamahimnetyanuṣaṅgaḥ prakṛtyarthena / yasmāt yaṃ sarve devāḥ prāguktaviśeṣaṇaṃ mūlanṛsiṃhavyūhaṃ sarve pṛthivyantarikṣabrāhṛlokanivāsinaḥ mahācakropāsakāśca namanti namaskurvanti -- iti sarvanamaskāryaguṇaviśiṣṭaḥ upāsyaḥ iti darśayati / tathā ca dvividhopāsakānāṃ devānāmadhikāriviśeṣaṇamāha --- mumukṣavo brāhṛvādinaśca iti, abrāhṛvādina iti anyathā dvaividhyāsaṃbhavāt / yadvā mumukṣavo brāhṛvādino muktāśca līlayā vigrahaṃ parigṛhra namantītyanuṣaṅgaḥ / etaduktaṃ bhavati --- brāhṛloke ṭha sa brāhṛā sa śivaḥ sa hariḥ ' ityādimantravarṇopāttasāmāṅganṛsiṃhagāyatryā vyākhyātanṛsiṃhavyūhaḥ caturthakavacāṅgāśrayatvenopāsyaḥ / tacca kavacaṃ sarvānetānupāsyānsaṃgṛhṇātītyaṅgacatuṣṭayāntargatānanyāṃ ca / ata evoktamasmābhiḥ kavacāṅgamantrārthaṃ vyācakṣāṇaiḥ prapañcasāre --- ṭha kavacagraha ityasmāddhātoḥ kavacasaṃbhavaḥ / huṃ tejastejasā tena gṛhrate kavacaṃ tataḥ ' iti / evaṃ prakṛtyarthasahitena ca padārthaṃ pratipādya sādhāraṇarūpaṃ sarvanamaskāryatvaguṇamabhidhāya athedānīṃ sāmādimantrasādhāraṇatvena punaḥ prakṛtyartham ṛcā vyācaṣṭe --- pra nūnamiti / ukthyaṃ praśastaṃ brāhṛṇaspatiḥ brāhṛṇaḥ sākārasya nirākārasya ca patiḥ upadeśadvārā pātā pālayitā / nūnaṃ niścitaṃ mantraṃ sāmarājaṃ stuhītyādi ya ātmadā ityantaṃ dvātiṃraśadvyūhapratipādakaṃ mantrajātam / yasminprāgukte mantre indro mitro varuṇo'ryamā devā okāṃsi gṛhāṇyupāsanāya cakrire kṛtavanta ityarthaḥ / anenaitaddarśayati --- yathā deve upāsye gurau ca bhaktiḥ tathā mantre'pīti / taduktam --- ṭha gurau deve ca mantre ca sadṛśī bhaktiriṣyate ' iti / tatra ca mantrasya namaskāryatvaśravaṇāt / evaṃ namāmītyetadākhyātapadamuktopāsye vyākhyātaṃ tasmādityupasaṃharati --- tasmāducyate

namāmīti / evaṃ namāmīti padaṃ prakṛtyarthasaṃbandhitvena vyākhyāya athedānīmahamiti kartṛpadaṃ sarvasādhāraṇyena vyākhyātuṃ devapraśnaḥ--- atha kasmāducyate'hamiti / tatra ākhyātottamapuruṣaprayogādarthādeva ahamiti prāpte punaḥ prayogaḥ sa ca kasmāditi codyābhiprāyeṇa / sa hovāca prajāpatirityanuṣajyottaram / pañcāṅgopāsanākartṛphalaṃ nirdiśyate tādātmyalakṣaṇam / na ca mumukṣoretadaniṣṭamiti vācyam, eaiśvarye sati etatphalāvāpteḥ / ya iha sthātumapekṣate tasya tādātmyalakṣaṇaṃ sarvaiśvaryaṃ dadāti dehānte devaḥ paraṃ brāhṛ tārakamiti śruteḥ phalapadamidaṃ na tu upāsakapadam / tacca pṛthaksāmābhivyaktaṃ mantreṇa vyācaṣṭe / tacca sarvapadeṣvanuṣajyamānaṃ sarvapadajātaṃ sāmābhivyaktameva vyākhyātamiti niyamaṃ darśayati / tathā ca prāguktā sarvopāsanā sāmapūrvikaiveti / tataśca prāguktāyāmupāsanāyām upāsyopāsakabhāvena pravṛttaḥ upāsakaḥ upāsanātaḥ śuddhāntaḥkaraṇaḥ pratyagātmakatayaiva upāsyaṃ sākṣātkṛtya āha anena sāmnā anyeṣāmupāsanaphalaṃ darśayitum --- ahamasmi prāguktamupāsyam ahaṃ bhavāmi prathamajāḥ puraścaraṇopāsanāyāḥ prathamotpannaḥ / ṛtasya satyamūrtāmūrtasya jagataḥ pūrvaṃ syāṃ devebhyo amṛtasya kṣīrasya nābhāyi nābhyāṃ yo mā dadāti svīkaroti dhārayati vā, sa ideva itthameva mā mām avā rakṣitavān / tathā ca annastāvakena mantreṇa sāmābhivyaktena phalanirdeśaṃ kurvan kṣīrodārṇavasaṃbandhinīyamupāsaneti darśayati / ahamannaṃ kṣīram upāsyādhāram ahameva bhavāmi / annamadanvā yo'tti, tamannamadantaṃ devabrāāhṛṇebhyo annamadātāram ahamadmi ahaṃ bhakṣayāmi / yadvā annamadantam annādanakartāraṃ jīvabhāvāpannaṃ pañcāṅgopāsanātaḥ admi bhakṣayāmi saṃsārarūpaṃ vināśayāmītyarthaḥ / yata evam, ato'haṃ viśvaṃ sarvaṃ bhuvanam abhyabhavām abhibhavāmi suvarna jyotīḥ sūryajyotiriva / yadvā suvarṇākārasyopāsyasya jyotiḥ prakāśaḥ ahameva bhavāmīti phalanirdeśaḥ / idaṃ ca phalamanuṣaṅgāt pratipadaṃ pratipādaṃ ca anusaṃdheyam / asakṛtsākārākhaṇḍavākyārthopadeśe hi dāḍhar¬ṃ syāt --- tattvamasīti navakṛtva upadeśavat / evaṃ sākāraniṣṭhasya yadyantaḥkaraṇaṃ śuddhaṃ tato'pi idameva phalaṃ vyākhyātam / ata eva nottaropasaṃhāraḥ prāktanavat tasmāducyata iti, upāsanābhyāsādadvaitāpatteḥ; ṭha yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet ' iti śruteḥ / etatsarvaṃ sāmāṅgapraṇavena hmadayamantravyākhyānāvasare spaṣṭīkriyate / ya upāsakaḥ evaṃ prāguktamupāsyam ahaṃgrahopāsanayā adhikārataratamabhāvādvā upāsyopāsakabhāvena vā veda upāste / iti-śabdaḥ prāguktasaphalopāsanasamāÏpta darśayati / upaniṣaditi upaniṣacchabdo vyākhyātaḥ / idaṃ ca sāmādhītaṃ naivedye viniyuktaṃ tacca ānuṣṭubhaṃ draṣṭavyam / na tu ṣaṭsvaraṃ sāṅgaṃ vā, yataḥ prathamopaniṣadi yacchabdasya tṛtīyavyākhyānāvasare tathaiva vyākhyātatvāt / ānuṣṭubhaṃ ca anuṣṭupsvarābhyāṃ geyam / tau ca prathamottamau, tathā ca anuṣṭubhā bhūtotpattivyākhyānāvasare sākṣitvenodbhāvitāyām ṛci ṭha tasyaiṣā bhavati ' ityatra ṭha anuṣṭupprathamā bhavati anuṣṭubuttamā bhavati ' iti prathamottamayoḥ svarayoḥ anuṣṭupśabdena vyākhyātatvāt, ṭha vāgvā anuṣṭup ' iti gītimātre'pi vākśabdasya prayuktatvāt, ṭha saiṣā vāgvanaspatiṣu vadati yā dundubhau yā ṛṇave yā vīṇāyām ' iti śruteḥ / vācaiva prayanti gītyaiva prayanti prathamasvareṇa gāyanti vācaivodyanti gītyaivottamasvareṇa gāyantyakṣarāṇītyarthaḥ / paramā vā eṣā chandasāṃ yadanuṣṭubityanuṣṭupchanda iti / tataśca asminprakaraṇe anuṣṭupśabdena trayo'rthā ucyante --- kvacitprathamottamau svarau kvacidgītiḥ kvacicchanda iti yathāyogyatayā grāhrā ityanuṣṭupsāmoddhāra iti rahasyamiti //
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya
śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau
nṛsiṃhapūrvatāpanīyopaniṣadbhāṣye
dvitīyopaniṣadbhāṣyaṃ saṃpūrṇam //
devā ha vai prajāpatimabrāuvannānuṣṭubhasya mantrarājasya nārasiṃhasyāṅgamantrānno brāūhi bhagava iti / sa hovāca prajāpatiḥ praṇavaṃ sāvitrīṃ yajurlakṣmīṃ nṛsiṃhagāyatrīmityaṅgāni jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati / omityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasyopavyākhyānaṃ bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi sarvamoṃkāra eva yaccānyantrikālātītaṃ tadaṣyoṃkāra eva sarvaṃ hretadbrāhṛāyamātmā brāhṛ so'yamātmā catuṣpājjāgaritasthāno bahiḥprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhugvai vānaraḥ prathamaḥ pādaḥ svapnasthāno'ntaḥprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ praviviktabhuktaijaso dvitīyaṃ pādo yatra supto na kaṃcana kāmaṃ kāmayate na kaṃcana svapnaṃ paśyati tatsuṣuptaṃ suṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana evānandamayo hrānandabhukcetomukhaḥ prājñastṛtīyaḥ pāda eṣa sarve vara eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmyeṣa yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānāṃ na bahiḥprajñaṃ nāntaḥprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ na prajñaṃ nāprajñaṃ na prajñānaghanamadṛṣṭamavyavahāryamagrāhramalakṣaṇamaliṅgamacintyamavyapadeśyamekātmapratyayasāraṃ prapañcopaśamaṃ śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ

2

( 1) ---
devā ha vai ityādi sa hovāca prajāpatirityantaṃ spaṣṭārtham / māyāvipuruṣādhīnā māyetyucyate / loke hi māyā prasārakamāyāvyadhīnā dṛṣṭā / vai prasiddham / eṣā nārasiṃhī nṛsiṃhādhīnā / yasmādiyaṃ nṛsiṃhākārabrāhṛādhīnā satī sarvamidaṃ sṛjatītyādi saṃharatītyantaṃ spaṣṭārtham / jagajjanmasthitilayakāraṇatvam etadadhīnam, śuddhasya brāhṛṇo'kāraṇatvāt / yasmādevaṃ tasmānmāyāmetāṃ śakiṃta vidyāt nṛsiṃhādhīnāmupāsīta / ya etāṃ māyāṃ śakiṃta veda upāste / tadupāsanāphalamāha --- sa pāpmānamityādyaśnuta ityantaṃ spaṣṭārtham / mīmāṃsante vicārayanti brāhṛvādinaḥ-- hyasvā vā dīrghā vā plutā vā iti / sāmāntarbhāvātplutaiveti prāpte hyasvadīrghayoḥ phalaviśeṣasaṃbandhārthamiyaṃ mīmāṃsā; tāmāha / yadi hyasvetyādi gacchatītyantaṃ spaṣṭārtham / hasvadīrghaplutasaṃbandhaḥ savyañjanasya svarasya, uta sākārākhyaṃ vyañjanaṃ vihāya svarasya saṃbandha iti saṃdehaḥ / etasminsaṃdehe nirṇayāya etadvakṣyamāṇaṃ nidarśanamudāharaṇam ṛṣiṇoktaṃ saīmiti / sākāravyañjanāt pṛthakkaraṇaṃ sabindukasya svarasya / ataḥ sabinduke svare hasvādisaṃbandho māyābuddhyopāsanaṃ ca / saīmiti samāsaḥ sakāraśca riṃ ca saīm / tasyāḥ saṃbodhane īmiti nipātatvādadoṣaḥ / he sariṃ sabindukasvara tvadālambanena etāḥ vakṣyamāṇāḥ śaktīḥ upāsitāḥ pāhi rakṣa / yadvā sa iti vyastaṃ yattadornityasaṃbandhaḥ / ya ṛjīṣī ṛjubhāvecchuḥ tarutraḥ taraṇaśīlaḥ, sa riṃ śakiṃta sabindukaṃ svaraṃ śriyādibudhdyopāsitaṃ pāḥ pālitavān / pā pālane / pālakādhīnatvātpālanīyaśakteḥ / hīti niścitam / sabindukasvarālambanatvenopāsyāḥ tatra vyūhasaṃbandhinīḥ śaktīrāha --- śriyaṃ viṣṇuśakiṃta pāḥ pālitavān / yadvā pāhi / evamuttaratrāpi dvidhā saṃbandhaḥ / lakṣmīṃ nṛsiṃhaśaktim, aupalāmambikāṃ gaurīṃ maheśvaraśaktim, gāṃ sarasvatīṃ brāhṛśaktim, ṣaṣṭhīṃ ca skandaśaktim, yāmindrasenetyāhuḥ tāmindraśaktimindrāṇīm, vidyām īśvaraśaktim, brāhṛyoniṃ brāhṛāvāptyai kāraṇabhūtāṃ sarūpāṃ sākārāṃ tāṃ tāṃ śaktim iha sabinduke svare āyuṣe upāsanānukūlāyurabhivardhanāya śaraṇaṃ praviśāmi / evaṃ śaktyakṣaranirṇayaṃ tadāśritāṃ saptavidhaśaktyupāsanāṃ dīrghādimātropāsanāṃ saphalāmabhidhāya athedānīṃ bījākṣaranirṇayaṃ tadāśritāṃ saphalāṃ ca upāsanām abhidhātuṃ tannirṇayamāha --- sarveṣāṃ vā ityādyabhisaṃviśantītyantaṃ spaṣṭārtham / ākāśaśabdo hakāraṃ vakti / sarvāgamaśāstraprasiddheḥ āgamarūpopaniṣatprasiddheśca / yasmādevaṃ tasmādākāśaśabdavācyaṃ hakāraṃ bījaṃ vidyāt / bījaṃ nidānaṃ mūlakāraṇaṃ tadbuddhyopāsīta tadvācakaṃ vā nipātarūpeṇa / sa ca ayaṃ vācyavācakasaṃbandho loke'prasiddha iti mantrāgamaśāstraikagamyam / evaṃ śaktyakṣaramapi śaktivācakatvācchaktiḥ tadbuddhyopāsyatvādvā / śaktibījayostadbuddhyopāsyatvaṃ tadvācakatvādeveti rahasyam / yathā praṇavākṣaraṃ brāhṛvācakatvādbrāhṛbuddhyopāsyamabhūt tadvacchaktibījam; tacca sasvaraṃ vyañjanamātraṃ veti saṃdehaḥ, tadvyāvṛtyarthamāha
--- tadetat ṛṣiṇoktaṃ nidarśanam / taccoktārtham / haṃsaḥ paramātmā / haṃ mūlakāraṇaṃ sadbṛhat / yadvā sakāreṇa saṃbaddhamajapāgāyatrīrūpeṇa vartamānaṃ nāsikāpuṭābhyāṃ niḥsṛtaṃ brāāhṛṇastrīśūdrādyadhikāratayā vartamānaṃ saṃkalpādeva phaladaṃ paramātmavācakaṃ sa iti / haṃsaḥ paramātmā vakṣyamāṇaṃ sarvamabhūditi vākyaśeṣaḥ / śucau buddhau sīdatīti śuciṣat / haṃsa eva vasuḥ devaḥ / sa evāntarikṣe sīdatītyantarikṣasat / bṛhat bṛṃhaṇatvādantarikṣāśrito devaḥ sa eva hotā / vediṣat vedyāṃ sīdatīti vediṣat / sa evātithiḥ duroṇasat duroṇa iti gṛhanāma durvā bhavanti dustarṇaḥ tasminsīdatīti duroṇasat / sa eva nari jīve sīdatīti nṛṣat, ṭha ya ātmani tiṣṭhan ' iti śruteḥ / varasat vare variṣṭhe sthāne sīdatīti varasat / sa eva ṛtena satyena sīdatīti ṛtasat / sa eva vyomni hmadayākāśe upalabhyatayā sīdatīti vyomasat / abjā apsu kṣīrodārṇave upāsyatayā jāta ityabjāḥ / goṣu vā upāsyatayā pratipādyatvena jāta iti gojāḥ / ṭha ṛtaṃ satyam ' iti mantravarṇādupāsyatayā jāta iti ṛtajāḥ / adrau meghe jāta ityadrijāḥ / chandasi janirayaṃ subantaprayoge sakārānto dṛṣṭa iti sopapado visargānto dīrghaśca sutejāḥ itivat / evaṃ paramātmaiva bṛhanmahāniti / ṛtaṃ satyaṃ jñeyamiti śeṣaḥ / ya upāsakaḥ evaṃ paramātmatattvaṃ bījākṣaravācyaṃ tadbuddhyā ca upāsyaṃ veda jānāti / iti-śabdaḥ śaktibījanirṇayasamāÏpta dyotayati / yadvā iti ityevaṃ nipātānāmanekārthatvāt ityevaṃ mahopaniṣat iti mahopaniṣadi paṭhitānāṃ mantrāṇām evaṃ-śabdāt etadeva śaktibījaṃ saṃbadhnāti / tataśca mūlamantre ṣaṣṭhapade tryakṣare nṛkāraṃ sakāraṃ vihāya / śiṣṭamakṣaradvayaṃ yathāpaṭhitaṃ śaktibījaṃ draṣṭavyaṃ sāmathryāt / paramātmavācakamātharvaṇarci dvitīyaṃ haṃsarci prathamaṃ yatpaṭhitaṃ tadityevaṃ stutimantreṣu sarveṣu caturthapāde nṛkāraṃ sakāraṃ vihāya yacchiṣṭamakṣaradvayaṃ yathāpaṭhitaṃ tacchaktibījamiti tattvaṃ rahasyaṃ ca iti śaktibījākṣaranirṇayaḥ //
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya
śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau
nṛsiṃhapūrvatāpanīyopaniṣadbhāṣye
tṛtīyopaniṣadbhāṣyaṃ saṃpūrṇam //
atha sāvitrī gāyatrī yā yajuṣā proktā tayā sarvamidaṃ vyāptaṃ ghṛṇiriti dve akṣare sūrya iti trīṇyāditya iti trīṇyetadvai sāvitrasyāṣṭākṣaraṃ padaṃ śriyābhiṣiktaṃ ya evaṃ veda śriyā haivābhiṣicyate tadetadṛcābhyuktam --- ṛco akṣare parame vyomanyasmindevā adhi vi ve niṣeduḥ / yastanna veda kimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsata iti / na ha vā etasyarcā na yajuṣā na sāmnārtho'sti yaḥ sāvitrīṃ vedeti / ॐ bhūrlakṣmīrbhuvarlakṣmīḥ suvaḥkālakarṇī / tanno mahālakṣmīḥ pracodayādityeṣā vai mahālakṣmīryajurgāyatrī caturviṃśadakṣarā bhavati gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ yadidaṃ kiṃca tasmādya etāṃ mahālakṣmīṃ yājuṣīṃ veda mahatīṃ śriyamaśnute / ॐ nṛsiṃhāya vidmahe vajranakhāya dhīmahi / tannaḥ siṃhaḥ pracodayādityeṣā vai nṛsiṃhagāyatrī vedānāṃ devānāṃ nidānaṃ bhavati ya evaṃ veda sa nidānavānbhavati

1

devā ha vai prajāpātimabrāuvannatha kairmantrairdevaḥ stutaḥ prīto bhavati svātmānaṃ darśayati tanno brāūhi bhagava iti sa hovāca prajāpatiḥ / ॐ uṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca brāhṛā tasmai vai namo namaḥ 1 ॐ graṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca viṣṇustasmai vai namo namaḥ 2 ॐ vīṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca mahe varastasmai vai namo namaḥ 3 ॐ raṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca puruṣastasmai vai namo namaḥ 4 ॐ maṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ce varastasmai vai namo namaḥ 5 ॐ hāṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyā sarasvatī tasmai vai namo namaḥ 6 ॐ viṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyā śrīstasmai vai namo namaḥ 7 ॐ ṣṇuṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyā gaurī tasmai vai namo namaḥ 8 ॐ jvaṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyā prakṛtistasmai vai namo namaḥ 9 ॐ laṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyā vidyā tasmai vai namo namaḥ 10 ॐ taṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya coṃkārastasmai vai namo namaḥ ॐ saṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyā cataruāo'rdhamātrāstasmai vai namo namaḥ 12 ॐ vaṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānye ca vedāḥ sāṅgāḥ saśākhāstasmai vai namo namaḥ 13 ॐ toṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānye pañcāgnayastasmai vai namo namaḥ 14 ॐ muṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyāḥ saptavyāhmatayastasmai vai namo namaḥ 15 ॐ khaṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānye cāṣṭau lokapālāstasmai vai namo namaḥ ॐ nṛṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānye cāṣṭau vasavastasmai vai namo namaḥ 17 ॐ siṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānye ca rudrāstasmai vai namo namaḥ 18 ॐ haṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānye ca ādityāstasmai vai namo namaḥ 19 ॐ bhīṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānye cāṣṭau grahāstasmai vai namo namaḥ 20 ॐ ṣaṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānyāni pañca mahābhūtāni tasmai vai namo namaḥ 21 ॐ ṇaṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca kālastasmai vai namo namaḥ 22 ॐ bhaṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca manustasmai vai namo namaḥ 23 ॐ draṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca mṛtyustasmai vai namo namaḥ 24 ॐ mṛṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca yamastasmai vai namo namaḥ 25 ॐ tyuṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo
bhagavānya cāntakastasmai vai namo namaḥ 26 ॐ mṛṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca prāṇastasmai vai namo namaḥ 27 ॐ tyuṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca sūryastasmai vai namo namaḥ 28 ॐ naṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca somastasmai vai namo namaḥ 29 ॐ māṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca virāṭpuruṣastasmai vai namo namaḥ 30 ॐ myaṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca jīvastasmai vai namo namaḥ 31 ॐ haṃ ॐ yo vai nṛsiṃho devo bhagavānya ca sarvaṃ tasmai vai namo namaḥ 32 iti tānprajāpatirabrāvīdetaidrvātiṃraśanmantrairnityaṃ devaṃ stuvate tato devaḥ prīto bhavati svātmānaṃ darśayati tasmādya etairmantrarnityaṃ devaṃ stauti sa devaṃ paśyati sa sarvaṃ paśyati so'mṛtatvaṃ ca gacchati ya evaṃ vedeti mahopaniṣat //
iti caturthopaniṣat //
devā ha vai prajāpatimabrāuvannānuṣṭubhasya mantrarājasya nārasiṃhasya śakiṃta bījaṃ ca no brāūhi bhagava iti sa hovāca prajāpatirmāyā vā eṣā nārasiṃhī sarvamidaṃ sṛjati sarvamidaṃ rakṣati sarvamidaṃ saṃharati tasmānmāyāmetāṃ śakiṃta vidyādya etāṃ māyāṃ śakiṃta veda sa pāpmānaṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati sa mṛtyuṃ tarati so'mṛtatvaṃ ca gacchati mahatīṃ śriyama nute mīmāṃsante brāhṛvādino hyasvā vā dīrghā vā plutā veti / yadi hyasvā bhavati sarvaṃ pāpmānaṃ dahatyamṛtatvaṃ ca gacchati yadi dīrghā bhavatī mahatīṃ śriyamāpnuyādamṛtatvaṃ ca gacchati yadi plutā bhavati jñānavānbhavatyamṛtatvaṃ ca gacchati tadetadṛṣiṇoktaṃ nidarśanam --- sariṃ pāhi ya ṛjīṣī tarutraḥ śriyaṃ lakṣmīmaupalāmambikāṃ gāṃ ṣaṣṭhīṃ ca yāmindrasenetyuta āhustāṃ vidyāṃ brāhṛyoniṃ sarūpāṃ tāmihāyuṣe śaraṇaṃ prapadye / sarveṣāṃ vā etadbhūtānāmākāśaḥ parāyaṇaṃ sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva jāyante / ākāśādeva jātāni jīvantyākāśaṃ
prayantyabhisaṃviśanti tasmādākāśaṃ bījaṃ vidyāttadetadṛṣiṇoktaṃ nidarśanam --- ham̐ saḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotā vediṣadatithirdaroṇasat / nṛṣadvarasadṛtasavdyomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat / ya evaṃ vedeti mahopaniṣat

1

iti tṛtīyopaniṣat //
( 1) ---
devā ha vā ityādi nārasiṃhasya ityantaṃ spaṣṭārtham / aṅgamantrānno brāūhi bhagava iti / vede rukārādeśānto bhagavacchabda iti saṃbodhanaṃ bhagava iti / aṅgeṣu hmadayādyaṅgeṣu vyākhyeyeṣu tadvyākhyānamantrāḥ aṅgamantrāḥ, yadvā aṅgāni ca mantrāśca aṅgamantrāḥ ityubhayathāpi samāsa uktaḥ, kiṃ tu ubhayathāpyeṣāṃ mūlamantrāṅgamantrasaṃbandhaḥ saṃkhyātaḥ sthānācca sāmathryācca pratītaḥ nūnaṃ na nivārayituṃ śakyate / sa hovāca prajāpatirityādi gacchatītyantamuktārtham / yenaiva krameṇāṅgānāmuddeśaḥ kṛtaḥ, tenaiva krameṇa tadvyākhyāmāha --- omityetadakṣaramiti / kathaṃ punaroṃkāranirṇayaḥ sākārātmatattvapratipattyupāyatvaṃ pratipadyata iti / ucyate --- ṭha omityetadālambanam ' ṭha etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca yadoṃkāraḥ ' ṭha omityātmānaṃ yuñjīta ' ṭha omiti brāhṛ ' ṭha oṃkāra evedaṃ sarvam ' ityādiśrutibhyo rajjvādiriva sarpādivikalpasya advayātmā paramārthaḥ san prāṇādivikalpāspado yathā, tathā sarvo vākprapañcaḥ prāṇādyātmaviṣayaḥ oṃkāra eva / sa ca ānuṣṭubaṅgaṃ sattvātmasvarūpameva, tadabhidhāyakatvāt / oṃkāravikāraśabdābhidheyaśca sarvaḥ prāṇādiḥ ātmavikalpaḥ abhidhānavyatirekeṇa nāsti, ṭha vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam ' ṭha tasyedaṃ vācā tantyā nāmabhirdāmabhiḥ sarvaṃ sitam ' ṭha sarvaṃ hīdaṃ nāmani ' ityādiśrutibhyaḥ / ata āha --- omityetadakṣaramidaṃ sarvamiti / yadidamarthajātam abhidhānābhidheyabhūtaṃ tasyābhidhānāvyatirekāt abhidhānabhedasya oṃkārāvyatirekāt oṃkāra eva idaṃ sarvam / paraṃ ca brāhṛ abhidhānābhidheyopāyapūrvakamavagamyata iti oṃkāra eva / tasyaitasya parāparabrāhṛrūpasyākṣarasya omityetasya upavyākhyānaṃ brāhṛpratipattyupāyatvāt brāhṛsamīpatayā vispaṣṭam ākhyānaṃ prakaṭakathanam upavyākhyānaṃ prastutaṃ jānīyāditi śeṣaḥ / na tvanuṣaṅgaḥ,
ṭhavyavāyānnānuṣajyate ' iti nyāyāt / bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi kālatrayaparicchedyaṃ yat, tat oṃkāra eva, uktanyāyataḥ / yaccānyat trikālātītaṃ kāryādhigamyaṃ kālatrayāparicchedyam avyākṛtādi tadapyoṃkāra eva --- iti abhidhānābhidheyayorekatve abhidhānaprādhānyena nirdeśaḥ kṛtaḥ omityetadakṣaramidaṃ sarvamityādi /

abhidhānaprādhānyena nirdiṣṭasya punarabhidheyaprādhānyena nirdeśaḥ abhidhānābhidheyayorekatvapratipattyartham / itarathā hi abhidhānatantrā abhidheyapratipattiḥ iti abhidheyasyābhidhānatvaṃ gauṇamityāśaṅkā syāt / ekatvapratipatteśca prayojanamabhidhānābhidheyayoḥ ekenaiva prayatnena pravilāpayan tadvilakṣaṇaṃ brāhṛ pratipadyate iti / tathā ca vakṣyati --- pādā mātrā mātrāśca pādā iti / tadāha / sarvaṃ hi etadbrāhṛ, sarvaṃ yaduktamoṃkāramātram etadbrāhṛ / tacca brāhṛ parokṣābhihitaṃ pratyakṣato viśeṣeṇa nirdiśati --- ayamātmā brāhṛeti / ayamiti catuṣpāttvena pravibhajyamānaṃ pratyagātmānaṃ pratyakṣatayā abhinayena nirdiśati --- so'yamātmeti / so'yamātmā oṃkārābhidheyaḥ parāparatvena vyavasthitaḥ catuṣpāt kārṣāpaṇavat / na gauriva catuṣpāt / trayāṇāṃ viśvādīnāṃ pūrvapūrvapravilāpanena turīyasya pratipattiriti karaṇasādhanaḥ pādaśabdaḥ; turīyasya tu padyata iti karmasādhanaḥ pādaśabdaḥ / kathaṃ catuṣpādityatra āha --- jāgaritaṃ sthānamasyeti jāgaritasthānaḥ / bahiḥprajñaḥ svātmavyatirikte viṣaye prajñā yasya saḥ bahiḥprajñaḥ, bahirviṣaye yasya prajñā vidyākṛtā avabhāsata ityarthaḥ / tathā saptāṅgaḥ saptaśaktayaḥ aṅge hmadayākhye yasya sa tathoktaḥ, viṣṇuśaktīnāṃ viṣṇuvakṣaḥsthalāśrayatvaprasiddheḥ / ṭha viṣṇorvakṣaḥsthalāśrayā ' iti smṛteḥ, ṭha viṣṇorvakṣaḥsthale sthitām ' iti ca, ṭha karadvayasthapravikāsipaṅkajāṃ vakṣaḥsthalena śriyamudvahanvibhuḥ ' iti ca / tathā ekonaviṃśatimukho mūlamantrāpekṣayā ekonaviṃśatitamamakṣaraṃ bījaṃ mukhaṃ yasya mūlanṛsiṃhavyūhasya sa tathoktaḥ / tasya nābherūdhrvaṃ mūrdhataḥ prāk hmadayākhyam aṅgam; ata upāsyopāsakayoraikye bhede vā hmadayāṅganyāsādikamaviruddham / nanvevaṃ saptānyaṅgāni mūrdhaiva sutejā ityevamādīni yasya sa tathoktaḥ / tathā ekonaviṃśatirmukhāni asya buddhīndriyakarmendriyāṇi vāyavaśca prāṇādayaḥ pañca mano buddhirahaṃkāraścittamiti mukhānīva tāni upalabdhidvāratvādityevaṃ yathāsaṃkhyaṃ virāḍḍhiraṇyagarbhaparatvena vākyadvayaṃ māṇḍūkyopaniṣatpraṇavavidyāyāṃ vyākhyātam, tathā atrāpi kasmānna vyākhyāyate ? ucyate -- atra asya aparavidyāprakaraṇāśritatvāt praṇavavidyāyāṃ tathāṅgatvena ca viniyogāt praṇavaṃ tatsāmno'ṅgaṃ jānīyāditi tathā śaktibījanirṇayānantaram asyāṅgasya pāṭhāt / māṇḍūkye praṇavavidyāyāmanārabhya adhītatvāt prādhānyam aṅgatvena viniyogābhāvācca tathā tatra śaktibījayoraprastutatvācca vidyābhedācca tathā vyākhyānabhedenārthabhedāt pṛthagarthapratītijryāyasī / nanu ubhayatrāpyanyūnānatiriktapāṭhapratyabhijñānena vidyaikyāt aṅgavidyāyā utkarṣaḥ pradhānavidyāyā aṅgavidyāpraveśaḥ / atrocyate --- ṭha anyathātvaṃ śabdāditi cet na aviśeṣāt ' iti nyāyena vidyābhedasyaiva yuktatvāt ābhyudayikakāmyeṣṭivākyavat / nanu bhede'pi pradhānavidyāyā eva aṅgatvena viniyogo'stu, pratyabhijñānācca vidyaikyamiti; tanna, ṭha prakaraṇāntare prayojanānyatvam ' iti nyāyena naiyamikāgnihotrakauṇḍapāyināmayanāgnihotravat bhedasyaiva yuktatvāt / kiṃ ca ubhayatrāpi bahutarapāṭhasāmye'pi kvacitpāṭhabhedo'pi dṛśyate / turīyamātrānirūpaṇāvasare ṭha eṣo'ntaryāmyeṣa īśāna eṣa prabhuḥ iti māṇḍūkye pāṭhaḥ / tāpanīye tu ṭha eṣo'ntaryāmyeṣa yoniḥ ' iti īśānaprabhupadadvayaṃ vihāya pāṭhaḥ / tasmādbhinnatvāt yadyatra yogyaṃ prastutaṃ ca, tat tathā vyākhyeyam / tathā sthūlabhuk sthūlāṃ pṛthivīṃ hmadayāṅgāntargatāṃ bhuṅkte sevate iti sthūlabhuk viśveṣāṃ narāṇāṃ svasminneva anekadhānayanāt viśvānaraḥ, viśvānara eva vaiśvānaraḥ / nanu yathā māṇḍūkye vaiśvānaraśabdasāmathryāt saptāṅgaikonaviṃśatimukhapadadvayaṃ yathāsaṃkhyaṃ virāḍḍhiraṇyagarbhaparatvena vyākhyātam, tathātrāpi vaiśvānaraśabdasāmathryāt ubhayaparatvena vyākhyāyatāṃ kimiti śaktibījaparatvena, prakaraṇasaṃnidhervākyasaṃnidherbalīyastvāt / satyam / yadyatra vaiśvānaraśabdo vaiśvānaravidyāparatvenaiva varteta, tarhi evaṃ syāt; na tvetatsyāt, yaugikyā vṛttyā anyaparatvena vyākhyātatvāt / kiṃ ca tatra tatra vidheyārthabhedena vākyabhedāt vākyasaṃnidhirna niścitaḥ / ataḥ ubhayatrāpi prakaraṇasaṃnidheraviśiṣṭatvāt prāgvyākhyaiva jyāyasī / prathamaḥ pādaḥ tatra akārokāramakārāśritatvena tadvācakatvena vā evaṃvidhaviśiṣṭabuddhyutpattiriti prathamaḥ pādaḥ / etatpūrvakatvāduttarapādādhigamasyeti prāthamyam / nanu ayamātmā brāhṛ iti pratyagātmano'sya catuṣpāttve prakṛte kathaṃ śaktibījayoraṅgamukhatvakīrtanamiti / naiṣa doṣaḥ, upāsyopāsakayorabhedasyātra vivakṣitatvāt / evaṃ ca sati nṛsiṃhabrāhṛādvaitasiddhiḥ / sarvabhūtasthaśca ātmā eko dṛṣṭaḥ syāt, sarvabhūtāni ca ātmani / ṭha yastu sarvāṇi bhūtāni ' ityādiśrutyarthaśca evamupasaṃhmataśca syāt / anyathā paricchinna eva pratyagātmā sāṃkhyādibhiriva dṛṣṭaḥ syāt / iṣyate ca sarvopaniṣadāṃ sarvātmaikatvapratipādakatvam / ato yuktameva asyopāsakasya ātmanaḥ upāsyena ātmanā ekatvamabhipretya saptāṅgatvavacanaṃ mukhavacanaṃ ca / svapnaṃ sthānamasya taijasasya sa svapnasthānaḥ / jāgratprajñā anekasādhanā bahirviṣayeva bhāsamānā manasaḥ spandamānā satī tathābhūtasaṃskāraṃ manasyādhatte / tanmanaḥ

tathā saṃskṛtaṃ vicitra iva paṭo bāhrasādhanānapekṣam avidyākarmabhyāṃ preryamāṇaṃ jāgradvadavabhāsate / tathā ca uktam asya lokasya sarvāvato mātrāmapādāya ityādi / pare deve manasyekī bhavati iti prastutya atraiṣa devaḥ svapne mahimānamanubhavati ityātharvaṇe / indriyāpekṣayā antaḥsthatvānmanasaḥ tadvāsanārūpāntarlabdhā svapne prajñā yena iti antaḥprajñaḥ / taijasaḥ viṣayaśūnyāyāṃ prajñāyāṃ kevalaprakāśarūpāyāṃ viṣayitvena bhavatīti taijasaḥ / viśvasya saviṣayatvena prajñāyāḥ sthūlāyā bhogyatvam / iha punaḥ kevalā vāsanāmātrā prasphuṭaprajñā bhogyeti pravivikto bhoga ityukāramiśraṇaṃ śaktibījayoḥ / samānamanyat / dvitīyaḥ pādastaijasastriṣvapi sthāneṣu tattvāpratibodhalakṣaṇaḥ svāpo'viśiṣṭa iti pūrvābhyāṃ suṣuptaṃ vibhajate --- yatra supto na kaṃcanetyādi / na hi suṣupte pūrvayoriva anyathāgrahaṇalakṣaṇaṃ svapnadarśanaṃ kāmo vā kaścana vidyate / tadetatsuṣuptaṃ sthānamasyeti suṣuptasthānaḥ sthānadvayapravibhaktamanaspanditaṃ dvaitajātam / tadyathā rūpāparijñānena avivekāpannaṃ naiśatamograstamivāhaḥ sphuṭaprapañcam ekībhūtamucyate / ata eva svapnajāgranmanaḥspandanāni prajñānāni ghanībhūtānīveyamavasthā vivekarūpatvātprajñānaghana ucyate / yathā rātrau naiśena tamasā avibhajyamānaṃ sarvaṃ ghanamiva tadvat prajñānaghanaḥ / eva-śabdāt jātyantaraṃ nāstītyarthaḥ / manaso viṣayaviṣayyākāraspandanāyāsaduḥkhābhāvāt ānandamayaḥ ānandaprāyaḥ na ānanda eva, anātyantikatvāt --- yathā loke nirāyāsasthitau mukhyānandabhugucyate, ṭha eṣa paramānandaḥ ' iti śruteḥ / svapnādipratibodhe cetaḥ prati dvārībhūtatvāt cetomukhaḥ bodhalakṣaṇaṃ vā ceto mukhaṃ dvāramasya svapnādyāgamanaṃ prati iti cetomukhaḥ / bhūtabhaviṣyajñātṛtvāt sarvaviṣayajñātṛtvamasyaiveti prājñaḥ / supto hi bhūtapūrvagatyā prājña ucyate / athavā prajñaptimātramasyaivāsādhāraṇaṃ rūpamiti prājñaḥ itarayorviśiṣṭamapi jñānamasti so'yaṃ prājñaḥ tṛtīyaḥ pādaḥ / eṣa hi svarūpāvasthaḥ sādhidaivikasya bhedajātasya sarvasya īśitā naitasmājjātyantarabhūte anyeṣāmiva ṭha prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ ' iti śruteḥ / ata eva hi sarveśvaraḥ / ata eva hi sarvabhedāvasthājñātā ityeṣa sarvajñaḥ eṣaḥ antaryāmī antastanu praviśya sarveṣāṃ bhūtānāṃ niyantāpyeṣa eva / ata eva yathoktaṃ sabhedaṃ jāgratprasūyata ityeṣa yoniḥ / ata eva prabhavaścāpyayaśca prabhavāpyayau hi bhūtānām eṣa eva etāvān ubhayatrāpi samānaḥ pāṭhaḥ / ata ūdhrvaṃ māṇḍūkye ukte evārthe ślokānpaṭhitvā turīyaḥ pādaḥ, etaÏsmastāpanīye tu tānvihāya turīyaḥ pādaḥ / tasminnapi kiyānpāṭhabhedastadvyākhyānāvasare darśita eva tatropayogī ślokaḥ paṭha¬te --- ṭhadakṣiṇākṣimukhe viśvo manasyantastu taijasaḥ / ākāśe ca hmadi prājñastridhā dehe vyavasthitaḥ ' / jāgaritāvasthāyāmeva viśvādīnāṃ trayāṇāmanubhavapradarśanārthaṃ ślokaḥ / dakṣiṇamakṣyeva mukhaṃ yasya sa tathoktaḥ tasminsarveṣu karaṇeṣu aviśeṣe'pi dakṣiṇe akṣiṇyupalabdhipāṭavadarśanāt tatra viśeṣanirdeśe viśvasya dakṣiṇākṣigato rūpaṃ dṛṣṭvā nimīlitākṣaḥ tadeva smaran manasi antaḥ svapne iva vāsanārūpamabhivyaktaṃ paśyati yathā atra, tathā spapne; ataḥ manasyantastu taijaso viśva eva ākāśo bāhrādismaraṇavyāpāroparame prājñaḥ ekībhūto ghanaprajña eva bhavati, manovyāpārābhāvāt / darśanasmaraṇe eva hi manaḥspanditaṃ tadabhāve hradyevāviśeṣeṇa prāṇātmanā avasthānātprāṇaḥ, ṭha prāṇo hrevaitānsarvānsaṃvṛṅkte ' iti śruteḥ / taijasaḥ hiraṇyagarbhaḥ, manasyavasthitatvāt / liṅgaṃ manaḥ, ṭha yatra manomayo'yaṃ puruṣaḥ ' ityādiśruteḥ / nanu vyākṛtaḥ prāṇaḥ suṣupte tadātmakāni kāraṇāni bhavanti kathamavyākṛtatā / naiṣa doṣaḥ, avyākṛtasya deśakālaviśeṣābhāvāt / yadyapi prāmābhimāne sati vyākṛtataiva prāṇasya, tathāpi piṇḍaparicchinnaviśeṣābhimānanirodhaḥ prāṇe bhavatītyavyākṛta eva prāṇaparicchinnābhimānavatāṃ yathā prāṇalaye paricchinnābhimānināṃ prāṇe avyākṛtatā, tathā prāṇābhimānino'pi aviśeṣāpannatvāt avyākṛtatā, samānā / praṇavabījātmakatvaṃ ca tadadhyakṣa ca eko vyākṛtāvasthaḥ paricchinnābhimānādhyakṣāṇāṃ ca tenaikatvamiti pūrvoktaṃ viśeṣaṇam ekībhūtaḥ prajñānaghanaḥ ityādyupapannam / tasminnuktahetutvāt prāṇaśabdatvamavyākṛtasya, ṭha prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ ' iti śruteḥ / evaṃ tāvatprabhavāpyayau hi bhūtānāmityanena ekavijñānena sarvavijñānaṃ darśitam / tathā māṇḍūkyaśloke jāgaritāvasthāyāmevāvasthātrayamuktaṃ tasyāmevāvasthāyāṃ tattraividhye manovyāpāraṃ vyāvṛtya prāguktopāsye manovyāpāraṃ pravartayitum upāsyasvarūpamāha --- na bahiḥprajñamiti / bahirviṣayavyāpāroparamāt jāgaritāvasthāpratiṣedhānmanaso hi svasminvyāpāreṇāntaḥprajñatve taijasatve ca pratyagātmanaḥ prāpte, tanniṣedhati --- nāntaḥprajñamiti / ubhayatra vyāpārapratiṣedhena tadantarālavyāpāre prāpte, taṃ niṣedhati --- nobhayataḥprajñamiti / jāgratsvapnāntarāle mano vyāvṛttaṃ prajñārthaṃ na kuryādityarthaḥ / antarālavyāpārapratiṣedhena ubhayatra yugapatprajñārthaṃ vyāpāre prāpte, taṃ niṣedhati --- na prajñamiti / evaṃ sarvato manovyāpārapratiṣedhāt avyākṛtaṃ manaḥ avidyamānam asadiva tiṣṭheta tatpratiṣedhati --- nāprajñamiti /
tatsthitipratiṣedhāt ajñānasākṣike svapne prāpte, taṃ niṣedhati --- na prajñānaghanamiti / atha ṣaṭpratiṣedhaiḥ praṇavavidyāṅgabhūtaiḥ upāsyapratikūlaṃ pratiṣidhya vyāvṛtya yadupāsye mano'vyāvṛttaṃ kāryaṃ tadupāsyaṃ vastu nirdiśati --- adṛṣṭamiti / na hi īdṛśamupāsyaṃ kvaciddṛṣṭaṃ puruṣākārameva vā tiryagākārameva vā yathā gopālakūrmādi / tattu ubhayarūpaṃ nṛsiṃhātmakaṃ trinetraṃ pinākahastamiti / ata eva avyavahāryam / ata eva alakṣaṇamiti / na lakṣaṇaṃ liṅgaṃ vidyate yasya tadalakṣaṇam / ata eva acintyam anumānena tarkeṇa vā / ata eva avyapadeśyaṃ niyatākāropāsyapratipādakaiḥ śabdaiḥ / ata eva ekātmapratyayasāram ekasminsarveṣāmātmanāṃ pratyayaḥ ekātmapratyayaḥ sa eva sāraṃ yasya tat tathoktam / athavā eka eva ātmā upāsyopāsakayoḥ ityevaṃ pratyayaḥ / śeṣaṃ pūrvavat / ata eva prapañcopaśamaṃ prāguktena nyāyena manaso hi bāhradarśanasmaraṇavyāpārābhāvāt vyāvṛttatvācca svāpābhāvādityupāsyavyatirekeṇa prapañcāpratīteḥ prapañcopaśamamiti / śivaṃ śaṃkaraṃ caturthaṃ turīyapādaṃ manyante ardhamātrānādātmakamiti tathopāsyam / pratyagātmatayā upāsyamāha --- sa upāsya ātmā pratyagātmetyevaṃ vijñeyo draṣṭavyaḥ //
evamiyaṃ praṇavavidyā ṣaṭpratiṣedhavatī saptaśaktikahmadayāṅgabījamukhavatī aṅginā manovyāpāraṃ sthiraṃ kurvatī asyāṃ vidyāyām upakārakavatī asakṛdāvartanīyā omupāsakeneti tātparyārthaḥ / evaṃ tāvatsāmāṅgapraṇavavidyāṃ nṛsiṃhabrāhṛvidyopakāriṇīmabhidhāya athedānīṃ tadupakāriṇīmeva śiro'ṅgavyākhyātrīṃ sāmāṅgasavitṛpratipādyāṃ vidyāṃ nṛsiṃhabrāhṛvidyāṅgabhūtāmāha ---
( 2) ---

atha-śabdaḥ kramaprāptānantaryārthaḥ / mantre savitṛpadābhāve'pi sāvitrīti vadan savitṛkālīnaprakāśavat suṣuptaprakāśavacca bāhrābhyantaratamonirvārakatvāt ayaṃ śiro'ṅgaprakāśo nibiḍāvidyānivartaka iti darśayati / gāyatrī, aṣṭākṣaratvāt tāṃ gāyatrīṃ yajuṣā vyācaṣṭe; yā yajuṣā proktā tayā sarvamidaṃ vyāptam / śiro'ṅgaṃ vyākhyātam upāsyaṃ ca / akṣarāṇi gaṇayati / ghṛṇiriti dve akṣare / sūrya iti trīṇi, pṛthagrephagaṇanāt / āditya iti trīṇi / etadvai sāvitrasyāṣṭākṣaraṃ padaṃ śriyā abhiṣiktamiti / śryādibhistadādinyāyena saptabhiḥ śaktibhiḥ vigrahavatībhiḥ maṇigaṇakhacitairhemakumbhairamṛtapūrṇaiḥ śiraḥ abhiṣiktamityarthaḥ / ya upāsakaḥ evamupāste tasya phalaṃ nirdiśati / śriyā haiva abhiṣicyate prāguktābhiḥ śaktibhiḥ prāguktena prakāreṇa so'pyabhiṣicyata ityarthaḥ / tadetadṛcā abhyuktam uktārtham / ṛco niṣeduḥ nitarāṃ sevanaṃ kṛtavatyaḥ / ṛggrahaṇam upalakṣaṇārtham / yadvā ṛca iti ṣaṣṭhī / ṛcaḥ saīmityādikāyā nayāḥ pratipāditāḥ śaktayaḥ, vedā vā; na kevalaṃ śaktayaḥ, api tu viśve devāḥ sarve devāḥ adhi iti upari śirasi akṣare na kṣarati na vilīnaṃ bhavati parame vyoman vyomani sarvābhiṣekadvāratvāt paramaṃ mokṣadvāratvācca vyoma yasmiñśirasi / ya upāsakaḥ tacchiro vedadevadevībhiḥ prāguktena prakāreṇa abhiṣiktaṃ na veda na jānāti kimṛcā ṛgvedādinā kariṣyati / yadvā sariṃ pāhi iti anayā ṛcā kiṃ kariṣyati / ya it itthameva tadabhiṣiktaṃ śiraḥ viduḥ upāsate ta ime upāsakāḥ samāsate samyakprakāreṇa āsate sukhinaḥ ityarthaḥ / ṛggatam ṛkpadaṃ vyācaṣṭe / na ha vai etasya ṛcā na yajuṣā na sāmnā arthaḥ prayojanam asti yaḥ sāvitrīṃ śiraḥśikhāṃ sādhanabhūtāṃ vedeti / tataśca ayamarthaḥ / aṣṭākṣarāṃ sāvitrīṃ paṭhitvā prāguktāḥ sarve vedadevādayaḥ abhiṣiñcatīti sāvitrasya aṣṭākṣaraṃ padam aṣṭāvakṣarāṇyabhiṣecanāya yasmiñśirasi tadaṣṭākṣaraṃ śiraḥ tadeva padam āśrayaḥ iti tattvārthaḥ / evaṃ tāvannṛsiṃhabrāhṛvidyāṃ śiro'ṅgopakāriṇīṃ sāvitrābhiṣecanīṃ vidyāmabhidhāya athedānīṃ tadupakāriṇīṃ śikhāṅgadvārā sāmāṅgamahālakṣmīvidyāmāha --- ॐ bhūrlakṣmīriti praṇavavidyāpuraḥsarā etāḥ śaktayo bhūrityādyā vyāhmatayaḥ / bhūḥ, bhū sattāyāmiti sattāyāmatra vartate / ata evoktamasmābhiḥ saptavyāhmatīvryācakṣāṇaiḥ prapañcasāre --- ṭha bhūḥpadāttu vyāhmatayo bhūḥśabdaḥ sati vartate / tatpadaṃ saditi proktaṃ sanmātratvācca bhūrataḥ // bhūtatvātkāraṇatvācca bhuvaḥśabdasya saṃgatiḥ / sarvasya svīkaraṇātsvātmatayā svaritīritam / mahattvācca mahastvācca mahacchabdaḥ samīritaḥ ' tataśca yathāsaṃkhyaṃ bhūrlakṣmīriti / sanmātrabrāhṛṇo vyāpikā śaktirbhūrlakṣmīrityucyate / kāraṇamātrarūpasya brāhṛṇaḥ śaktirbhuvarlakṣmīriti / sarvatra svātmatayā avasthitasya brāhṛṇaḥ śaktiḥ suvaḥkālakarṇītyucyate / mahābhūtaprakāśakātmakasya bhuvabrrāhṛṇaḥ śaktirmahālakṣmīriti / saikaikā śaktiḥ tadaṅgaṃ śikhākhyaṃ tejomayaṃ
suṣumnāmṛtamayaṃ somarūpeṇopāsyatvāttasya pādasya, ṭha ya oṣadhīnāṃ prabhavati tārāpatiḥ somastatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyāt ' iti śruteḥ / somaḥ candraḥ ṭha suṣumnaḥ sūryaraśmiścandramā ' iti śruteḥ / naḥ asmān pracodayāditi cuda preraṇe prerayatu / tadaṅgamekaikā vigrahavatī śaktiḥ amṛtaruāvaṇāya prerayatu / abhiṣektrīṇāṃ śaktīnāṃ śikhādhiṣṭhātrīḥ śaktīḥ prati anayā ṛcā gāyatryā yajurmahālakṣmyāḥ prārthanārūpaṃ vacanam / tataśca tadaṅgamamṛtaruāāvi amṛtarūpamupāsyamiti / athavā saikaikā śaktiḥ tadaṅgaṃ naḥ pracodayāditi naḥ prerayatu / asaṃvivādamevāṅgaṃ kuryāditi / eṣā vai mahālakṣmīḥ yajurgāyatrī mahatīnāṃ mahālakṣmyādīnāṃ pratipādakatvāt mahālakṣmīḥ sāvitramantre atra na yajuriti vadan sāmāṅgatve'pi gītirahitamaṅgadvayamiti darśayati / praṇavāntarbhāvāya akṣarāṇi gaṇayati caturviṃśadakṣarā bhavatīti / caturviśaditi cchāndasam / gāyatrī vā idaṃ tṛtīyamaṅgaṃ sarvaṃ kṛtsnaṃ yadidaṃ kiṃca / yasmādevaṃ tasmāt ya etāṃ śikhāṃ pārameśvarīṃ mahālakṣmīṃ yājuṣīṃ prāguktavigrahaśaktyupāsyāṃ veda upāste, tasya phalaṃ nirdiśati --- mahatīṃ śriyamaśnuta iti; mahatīṃ śriyaṃ prāpnotītyarthaḥ / etadgāyatryuktāḥ śaktayaḥ vigrahavatyaḥ abhiṣecanaśaktīnāmupakārāya amṛtamayīṃ śikhām amṛtaruāvaṇāya tadbandhanāya vā upāste iti tattvārthaḥ / evaṃ tāvannṛsiṃhabrāhṛvidyopakāriṇīṃ sāmāṅgatṛtīyāṅgavidyāmabhidhāya athedānīṃ sāmāṅgacaturthāṅgavidyāṃ nṛsiṃhagāyatrīmāha / ॐ praṇavaḥ vyākhyātaḥ tadaṅgaṃ kavacākhyaṃ pārameśvaram / dhīmahīti dhyāyemahi / kimarthaṃ vajranakhāya nṛsiṃhāya / tādathrye caturthī / tadarthaṃ vidmahe jānīmaḥ yataḥ tadevāṅgaṃ naḥ asmān siṃhaḥ pracodayāt ityuktārtham / naraśabdaṃ vihāya siṃha iti vadan asyāṃ vidyāyāṃ siṃhākārasya prādhānyaṃ darśayati / iti-śabdo mantrasamāÏpta dyotayati / eṣā vai nṛsiṃhagāyatrī nṛsiṃhārthakavacapratipādakatvādgāyatrī praṇavāntarbhāvaṃ darśayati / kavacāśritatadāvṛtahmadayāntargatānāṃ vedānāṃ devānāṃ yathāyogyatayā nidānaṃ mūlakāraṇaṃ bhavati / upāsakasya phalaṃ nirdiśati / ya evaṃ veda sa nidānavānbhavatīti / tataścāyamarthaḥ / pārameśvaraṃ kavacākhyamaṅgaṃ hmatsaṃbandhi sarvavedanidānatvenopāsyaṃ tatpratipādakatvāt ṛksaṃbandhi sarvavedadevanidānaṃ gāyatrī ucyate iti tattvārthaḥ //
evaṃ tāvannṛsiṃhabrāhṛvidyopakāriṇyaṅgacatuṣṭayavyāpinī mahācakrākhyām abhidhātuṃ taÏsmaścakre dvātiṃraśatpatre yathāsaṃkhyaṃ kṛtapraṇavasaṃpuṭe nyastamūlamantrākṣare ekaikasmin tattaddevatā nṛsiṃhavyūhaṃ stutimantravarṇasāmathryalabhyaṃ ca pradarśayituṃ tānmantrānpraśnottararūpākhyāyikayā ārabhate /
( 3) ---

devā ha vai prajāpatimabrāuvannityādi sa hovāca prajāpatirityantaṃ spaṣṭārtham / atra hi sarve mantrāḥ praṇavādikāḥ tadādinyāyena praṇavaṃ mūlamantrākṣaraṃ punaḥ praṇavaṃ sarveṣu mantreṣu darśayati / atra hi mantreṣu yacchabdadvayena anyataḥ siddhamanūdya kutracicchabdasāmathryāt kutracit tasmai ityekavacanasāmathryāt eka eva vyūhaḥ pratīyate / sa ca dvividhaḥ kvacidasādhāraṇāyudhaiḥ tattaddevatāgamyaḥ pratīyate kvacicca viśvarūpaḥ tenaiva nyāyena ubhayatrāpi nṛsiṃhākāraḥ yogārūḍhaḥ adhastanahastābhyāṃ varadābhayahastaḥ uparitanābhyāṃ tattaddevatāyudhadhārī kvacicchaṅkhacakragadādhārī ca ityetatsarvaṃ spaṣṭaṃ kariṣyāmaḥ / yathā atraiva nṛsiṃhākāravyūhā brāhṛviṣṇumaheśvarātmakāḥ ruāukruāuvaśaṅkhacakrapinākatriśūlairāyudhairgamyante nṛsiṃhātmakaḥ puruṣavyūhaḥ dvibhujaḥ daśa hastyā aṅgulayaḥ daśa pādyāḥ yāvāneva puruṣaḥ, iti śruteḥ // ata ūdhrvaṃ sarve nṛsiṃhavyūhāścaturbhujāḥ nṛsiṃhātmakāśca īśvaravyūhaḥ īśvarāyudhagamyaḥ pūrveṣāṃ pañcānāṃ yathāsaṃkhyaṃ pañcaśaktivyūhaḥ sarasvatīśrīgaurīprakṛtividyātmikāḥ striyaḥ svāyudhairgamyāḥ evaṃ mūlamantrākṣareṣu daśasu aiśānīṃ diśamārabhya praṇavasaṃpuṭiteṣu sarvābharaṇayuktāḥ śvetarūpā upāsyāḥ / evaṃ vakṣyamāṇāḥ sarve vyūhāḥ yathāsaṃkhyaṃ mūlamantrākṣareṣu upāsyāḥ / praṇavavyūhaḥ ekena praṇavākṣareṇa vakṣasi cihnataḥ praṇavacatuṣṭayamātraḥ vāsudevavigrahaḥ saśākhavedavigrahaḥ pañcāgnivigrahaḥ saptavyāhmativigrahaḥ aṣṭalokapālavigrahaḥ vasurudrādityāṣṭagrahapañcamahābhūtavigrahāḥ ekaikasminnṛsiṃhavyūhe yathāsaṃkhyamantarbhūtāḥ upāsyāḥ iti daśa vyūhāḥ viśvarūpāḥ upāsyāḥ / kālamanumṛtyuyamāntakaprāṇasūryasomavirāṭpuruṣajīvarūpacetanācetanasarvātmakā ityete vyūhāḥ aviśvarūpāḥ tattadasādhāraṇarūpagamyāḥ evamekaikavyūhaḥ upāsyaḥ tena tena mantreṇa stutyaḥ tato devaḥ svātmānaṃ svakīyaṃ rūpaṃ viśvarūpam aviśvarūpaṃ ca yathāyogyaṃ darśayati / yasmādevaṃ tasmāt ya upāsakaḥ etairmantraiḥ nityaṃ niyamena stauti, sa devaṃ viśvarūpamaviśvarūpaṃ ca paśyati sākṣātkaroti / so'mṛtatvamityādi mahopaniṣadityantaṃ
spaṣṭārtham / tatra amṛtatvaṃ ca gacchatīti phalasya dvirabhyāsaḥ stutimātrādeva paramaphalāvāÏpta mantrāṇāṃ ca sāmathryaṃ darśayati / mahopaniṣacchabdaḥ praṇavabāhulyamiti sarvaṃ nirmalam //
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya
śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau
nṛsiṃhapūrvatāpanīyopaniṣadbhāṣye
caturthopaniṣadbhāṣyaṃ saṃpūrṇam //
devā ha vai prajāpatimabrāuvanmahācakraṃ nāma cakraṃ no brāūhi bhagava iti sārvakāmikaṃ mokṣadvāraṃ yadyogina upadiśanti sa hovāca prajāpatiḥ ṣaḍaraṃ vā etatsudarśanaṃ mahācakraṃ tasmātṣaḍaraṃ bhavati ṣaṭpatraṃ cakraṃ bhavati ṣaḍvā ṛtava ṛtubhiḥ saṃmitaṃ bhavati madhye nābhirbhavati nābhyāṃ vā ete'rāḥ pratiṣṭhitāḥ / māyayā vā etatsarvaṃ veṣṭitaṃ bhavati nātmānaṃ māyā spṛśati tasmānmāyayā bahirveṣṭitaṃ bhavati / athāṣṭāramaṣṭapatraṃ cakraṃ bhavatyaṣṭābhakṣarā vai gāyatrī gāyatryā saṃmitaṃ bhavati bahirmāyayā veṣṭitaṃ bhavati kṣetraṃ kṣetraṃ vā māyaiṣā saṃpadyate / atha dvādaśāraṃ dvādaśapatraṃ cakraṃ bhavati dvādaśākṣarā vai jagatī jagatyā saṃmitaṃ bhavati bahirmāyayā veṣṭitaṃ bhavati / atha ṣoḍaśāraṃ ṣoḍaśapatraṃ cakraṃ bhavati ṣoḍaśakalo vai puruṣaḥ puruṣa evedaṃ sarvaṃ puruṣeṇa saṃmitaṃ bhavati māyayā bahirveṣṭitaṃ bhavati / atha dvātiṃraśadaraṃ dvātiṃraśatpatraṃ cakraṃ bhavati dvātiṃraśadakṣarā vā anuṣṭubanuṣṭubhā saṃmitaṃ bhavati bahirmāyayā veṣṭitaṃ bhavatyarairvā etatsubaddhaṃ bhavati vedā vā ete'rāḥ patrairvā etatsarvataḥ parikrāmati cchandāṃsi vai patrāṇi

2

( 1) ---
devāḥ prākstutiśravaṇenātyantaharṣitāḥ prajāpatimabrāuvan --- mahācakraṃ nāma etannāmadheyayuktaṃ cakram; yadvā etannāmadheyayuktameva cakraṃ vartulamuttarādharabhāvena sthitaṃ saccatuṣṭayāṅgavyāpakamastrākhyamaṅgaṃ naḥ asmabhyaṃ brāūhi bhagavaḥ bhagavanniti saṃbodhanam / sārvakāmikaṃ sarvakāmasādhanatvāt sārvakāmikam; athavā sarveṣāṃ devānāṃ brāhṛādīnāṃ vyūhāḥ svātmatayaiva svabhāvatayaiva kāmitā yaÏsmaścakre nābhivatryādyavyūhena tatsārvakāmikam / ata eva mokṣadvāraṃ praṇavabahulatvānmūlamantrākṣarasaṃkhyātaḥ praṇavasaṃpuṭīkaraṇātpraṇavākṣarasaṃkhyā dviguṇā catuḥṣaṣṭiḥ / asyāṃ ca vidyāyāṃ mokṣaḥ praṇavadvāraka eva, ṭha dehānte devaḥ paraṃ brāhṛ tārakaṃ vyācaṣṭe ' iti śruteḥ / tataścāyamarthaḥ --- mokṣasya praṇavākhyaṃ dvāraṃ yaÏsmastattathoktam / yaccakraṃ yoginaḥ upadiśantyupāsakebhyaḥ / sa hovāca prajāpatirityuktārtham / ṣaḍaraṃ vā etatsudarśanaṃ mahācakraṃ mahācakrasyaiva nāmāntaraṃ sudarśanamantrayogāt sudarśanam / yadvā suṣṭhu darśanaṃ vidyate yaÏsmastathoktam / etatpatrādhobhāge nālarūpaḥ araśabdavācyaḥ / ṣaḍarā vidyante yaÏsmastat ṣaḍaram, yasmādevaṃ tasmāt ṣaḍaraṃ bhavati / ṣaṭpatraṃ cakraṃ bhavati arāduparibhāgaḥ koṇatrayayuktaḥ patrākṛtiḥ patram, ṣaṭpatrāṇi vidyante yaÏsmastattathoktam / etadeva stauti --- ṣaḍvā ṛtavaḥ ṛtubhiḥ saṃmitaṃ bhavati / etasmādarthavādāt arāḥ patrāṇi ca ṛtubuddhyopāsyāni bhavanti / arāṇāṃ pratiṣṭhārthaṃ sthānamāha --- madhye cakrasya madhye nābhiḥ vartulākārā bhavati / nābhyāṃ vai ete arāḥ pratiṣṭhitāḥ prāguktāḥ, tadādinyāyena patrāṇi ca prāguktāni / māyayā prāguktena mūlamantraśaktyakṣareṇa etatṣaḍaraṃ ṣaṭpatraṃ sarvaṃ veṣṭitaṃ bhavati / yasmāt na ātmānaṃ cakrasya svarūpam arapatrātmakaṃ māyā spṛśati tasmānmāyayā bahirveṣṭitaṃ bhavati; yadvā pratyakacaitanyameva kevalaṃ śuddhaṃ cakrabuddhyopāsyaṃ yasmāt tasmādātmānaṃ pratyakcaitanyaṃ na māyā spṛśati māyāvinamiva / tasmānmāyayā bahirveṣṭitaṃ bhavati / aṣṭāram aṣṭapatraṃ cakraṃ dvādaśāraṃ dvādaśapatraṃ cakraṃ ṣoḍaśāraṃ ṣoḍaśapatraṃ cakraṃ dvātiṃraśadaraṃ dvātiṃraśatpatraṃ cakramiti catuṣṭayaṃ ṣaḍaraṣaṭpatracakreṇa vyākhyātam / tatrāyaṃ viśeṣaḥ--- ādyapatre arāḥ patrāṇi ca ṛtubuddhyopāsyāni / dvitīyatṛtīyapañmameṣu arāḥ vedabuddhyā upāsyāḥ patrāṇi gāyatrījagatyanuṣṭubbuddhyā yathāsaṃkhyamupāsyāni / vedā eva arāḥ chandāṃsi vai patrāṇī --- ityarthavādāt / caturthe patre ṣoḍaśārāḥ ṣoḍaśapatrāṇi ca ṣoḍaśakalābuddhyā upāsyāni / kṣetraṃ kṣetraṃ vā māyaiṣā saṃpadyate / puruṣa evedaṃ sarvaṃ puruṣeṇa saṃmitaṃ bhavatīti pratyakcaitanyaṃ śuddhamāha māyayā asaṃspṛṣṭam, bahiḥśabdāt / tādṛśaṃ cakraṃ tasminprakalpya tadupāsyamityarthaḥ / tathā ca arapatraśabdāt bahiḥśabdācca sabindukena śaktyakṣareṇa yadveṣṭanaṃ tat yathāsaṃkhyaṃ pūrvapūrvacakrāparapatrāsaṃspṛṣṭam uttarottaracakrāṇāmāśrayatvena nābhirūpamityevaṃ sudarśanacakrapatrāsaṃspṛṣṭaṃ yadveṣṭanaṃ māyayā taduparitanākṣaranārāyaṇacakrāśrayatvena nābhirūpam evamaṣṭākṣaraveṣṭanaṃ dvādaśākṣarasya nābhirūpaṃ dvādaśākṣaraveṣṭanaṃ sabindukamātṛkāṣoḍaśākṣarasya nābhirūpaṃ sabindukādyamātṛkāṣoḍaśākṣaraveṣṭanaṃ dvātiṃraśadakṣarasya nābhiḥ tato dvātiṃraśadakṣaraveṣṭanam asaṃspṛṣṭamanābhirūpameva ityevaṃ
sudarśananārāyaṇavāsudevaṣoḍaśāradvātiṃraśadaracakrāṇāṃ yathāsaṃkhyaṃ pañca nābhayaḥ nābhīnāmevāpekṣayā veṣṭanarūpatetyādyaḥ nābhiḥ māyākṣararahitaḥ uparitanāḥ nābhayaḥ antyaṃ ca veṣṭanaṃ māyākṣareṇeti tattvārthaḥ / nanvevaṃ tarhi athaśabdasya tatra tatra prayogātpūrvacakrasaṃsparśātpañcanābhikāni pañca cakrāṇi pṛthakprayojyāni kasmānna parigṛhrante / tathā ca ekacakratve'pyamāyino bhūtanābhikalpanāyāṃ veṣṭanavyatiriktapañcanābhikalpanā kasmānna bhavati ? atrocyate --- ṭha mahācakraṃ nāma cakraṃ no brāūhi ' ityupakramya ṭha tadvā etanmahācakram ' ityupasaṃhārāt mahācakraikatāvagamācca cakracatuṣṭayaṃ tadantargatamevetyavagamyate / tatra tatra athaśabdaprayogastu tattaccakroddhāre māṅgalikatvapradarśanārthaḥ / tathā veṣṭanānāṃ nābhikalpanāyāṃ pratiṣedhābhāvāt yogyatvācca kalpanālāghavācca na pṛthagubhe kalpane iti / yatra kvacidbahiḥśabdapūrvako māyāśabdaḥ paṭha¬te kvacidviparītaḥ tatrāyamabhiprāyaḥ--- yatra māyāśabdādbahiḥśabdaḥ pūrvaḥ tatra māyāviśeṣaṇaṃ bahirbhūtayā māyayā bahirmāyayā / yatra ca māyāśabdātparaḥ veṣṭanaśabdātpūrvaḥ bahiḥśabdaḥ tatrāviśiṣṭayā māyayā tatra bahiḥśabdo na māyāviśeṣaṇam, kiṃtu veṣṭanaviśeṣaṇam / māyā hi dvividhā nārasiṃhamūlamantragatā sabindukekārarūpā nirupapadānmāyāśabdātpratīyate; anyā tu rephahakārābhyāṃ militasabindukekārarūpā sopapadānmāyāśabdātpratīyate / tataśca mūlamantrādbahirbhūtamāyayā hyīmityevaṃrūpayā veṣṭitaṃ bhavatīti tattvārthaḥ / tataḥ sudarśanacakre mūlamantragatamāyayā veṣṭanaṃ ṣoḍaśacakre'pyevameva bahiḥśabdasya veṣṭanātpūrvamupādānāt veṣṭanaviśeṣaṇaṃ bahiḥśabdo madhyaveṣṭanavyāvṛttyarthaḥ / nārāyaṇavāsudevanārasiṃhacakreṣu vyākhyātabahirmāyayā veṣṭanamiti veṣṭanacakroddhāravivekaḥ //
evaṃ mahācakrasya saṃveṣṭanamuddhāraṃ ca abhidhāya athedānīmuddhṛtacakre yathāvihitamantrān nyasituṃ tannābhyām akṣaranyāsamāha ---
tadeva cakraṃ sudarśanaṃ mahācakraṃ tasya madhye nābhyāṃ tārakaṃ bhavati yadakṣaraṃ nārasiṃhamekākṣaraṃ tadbhavati ṣaṭsu patreṣu ṣaḍakṣaraṃ sudarśanaṃ bhavatyaṣṭasu patreṣvaṣṭākṣaraṃ nārāyaṇaṃ bhavati dvādaśasu patreṣu dvādaśākṣaraṃ vāsudevaṃ bhavati ṣoḍaśasu patreṣu mātṛkādyāḥ sabindukāḥ ṣoḍaśa kalā bhavanti dvātiṃraśatsu patreṣu dvātiṃraśadakṣaraṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ bhavati tadvā etatsudarśanaṃ mahācakraṃ sārvakāmikaṃ mokṣadvāramṛṅmayaṃ yajurmayaṃ sāmamayaṃ brāhṛmayamamṛtamayaṃ bhavati tasya purastādvasava āsate rudrā dakṣiṇata ādityāḥ pa cādvi ve devā uttarato brāhṛviṣṇumahe varā nābhyāṃ sūryācandramasau pā rvayostadetadṛcābhyuktam --- ṛco akṣare parame vyomanyasmindevā adhivi ve niṣeduḥ / yastaṃ na veda kimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsata iti / tadetanmahācakraṃ bālo vā yuvā vā veda sa mahānbhavati sa gururbhavati sa sarveṣāṃ mantrāṇāmupadeṣṭā bhavatyanuṣṭubhā homaṃ kuryādanuṣṭubhārcanaṃ tadetadrakṣoghnaṃ mṛtyutārakaṃ guruto labdhaṃ kaṇṭhe bāhau śikhāyāṃ vā badhnīta saptadvīpavatī bhūmirdakṣiṇārthaṃ nāvakalpate tasmācchraddhayā yāṃ kāṃciddadyātsā dakṣiṇā bhavati

1

devā ha vai prajāpatimabrāuvannānuṣṭubhasya mantrarājasya phalaṃ no brāūhi bhagava iti sa hovāca prajāpatirya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte so'gnipūto bhavati sa vāyupūto bhavati sa ādityapūto bhavati sa somapūto bhavati sa satyapūto bhavati sa brāhṛpūto bhavati sa viṣṇupūto bhavati sa rudrapūto bhavati sa vedapūto bhavati sa sarvapūto bhavati sa sarvapūto bhavati

2

iti prathamo'dhyāyaḥ //
dvitīyo'dhyāyaḥ //
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte sa mṛtyuṃ tarati sa pāpmānaṃ tarati sa brāhṛhatyāṃ tarati sa bhrūṇahatyāṃ tarati sa vīrahatyāṃ tarati sa sarvaṃ tarati sa sarvaṃ tarati

5

iti dvitīyo'dhyāyaḥ //
tṛtīyo'dhyāyaḥ //
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte so'Ïgna stambhayati sa vāyuṃ stambhayati sa ādityaṃ stambhayati sa somaṃ stambhayati sa udakaṃ stambhayati sa sarvāndevānstambhayati sa sarvāngrahānstambhayati sa viṣaṃ stambhayati sa viṣaṃ stambhayati //
iti tṛtīyo'dhyāyaḥ //
caturtho'dhyāyaḥ //
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte sa bhūrlokaṃ jayati sa bhuvarlokaṃ jayati sa svarlokaṃ jayati sa maharlokaṃ jayati sa janolokaṃ jayati sa tapolokaṃ jayati sa satyalokaṃ jayati sa sarvalokaṃ jayati sa sarvalokaṃ jayati //
iti caturtho'dhyāyaḥ //
pañcamo'dhyāyaḥ //
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte sa manuṣyānākarṣayati sa devānākarṣayati sa nāgānākarṣayati sa yakṣānākarṣayati sa grahānākarṣayati sa sarvānākarṣayati sa sarvānākarṣayati

6

iti pañcamo'dhyāyaḥ //
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ //
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte so'gniṣṭomena yajate sa ukthyena yajate sa ṣoḍaśinā yajate so'tirātreṇa yajate so'ptoryāmeṇa yajate so' vamedhena yajate sa sarvaiḥ kratubhiryajate sa sarvaiḥ kratubhiryajate

7

iti ṣaṣṭho'dhyāyaḥ //
saptamo'dhyāyaḥ //
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte sa ṛco'dhīte sa yajūṃṣyadhīte sa sāmānyadhīte so'tharvāṇamadhīte so'ṅgirasamadhīte sa śākhā adhīte sa purāṇānyadhīte sa kalpānadhīte sa gāthā adhīte sa nārāśaṃsīradhīte sa praṇavamadhīte yaḥ praṇavamadhīte sa sarvamadhīte sa sarvamadhīte

iti saptamo'dhyāyaḥ //
aṣṭamo'dhyāyaḥ //
anupanītaśatamekamekenopanītena tatsamamupanītaśatamekamekena gṛhasthena tatsamaṃ gṛhasthaśatamekamekena vānaprasthena tatsamaṃ vānaprasthaśatamekamekena yatinā tatsamaṃ yatīnāṃ ca śataṃ pūrṇaṃ rudrajāpakena tatsamaṃ rudrajāpiśatamekamekenātharvaśiraḥśikhādhyāyakena tatsamamatharvaśiraḥśikhādhyāyakaśatamekamekena mantrarājajāpakena tatsamaṃ tadvā etatparamaṃ dhāma mantrarājādhyāyakasya yatra sūryo na tapati yatra na vāyurvāti yatra na candramāstapati yatra na nakṣatrāṇi bhānti yatra nāgnirdahati yatra na mṛtyuḥ praviśati yatra na duḥkhaṃ sadānandaṃ paramānandaṃ śā vataṃ śāntaṃ sadāśivaṃ brāhṛādivanditaṃ yogidhyeyaṃ yatra gatvā na nivartante yoginastadetadṛcābhyuktam --- tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ divīva cakṣurātatam / tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate / viṣṇoryatparamaṃ padamiti tadetanniṣkāmasya bhavati tadetanniṣkāmasya bhavati //
iti aṣṭamādhyāyabhāṣyam //
( 2) ---
tacchabdena dvātiṃraśadaraṃ dvātiṃraśatpatraṃ cakram evaśabdena tadevāvadhṛtya tadeva cakraṃ tadādinyāyena sudarśanādiśabdairūdhrvaṃ cakracatuṣṭayamapi mahācakrātmakamiti darśayati / mahācakramiti sāmānādhikaraṇyācca / tasya madhye mahācakrasya madhye madhyavartinābhyāṃ veṣṭanarūpā hi nābhayo bhūmadhyāḥ tāḥ vyāvartayituṃ madhye nābhyāmityuktam / tārakaṃ bhavati saṃsāratārakatvāt tārakaṃ praṇavākṣaraṃ bhavati / yadakṣaraṃ nārasiṃhamekākṣaraṃ tadbhavatīti akṣaram, jagaddhitaṃ vā etadrūpamakṣaramiti nṛsiṃhapadavyākhyānāvasare vyākhyātaṃ tadakṣaraśabdātpratyabhijñāyate / tathā nārasiṃhamiti taddhitātsāmaprabhṛtyupāsyaṃ sarvaṃ pratīyate / tataḥ sarvasminnupāsye pratīte ekamevopāsyaṃ mūlanṛsiṃhavyūhākhyaṃ vaktuṃ viśinaṣṭi --- ekākṣaraṃ tadbhavatīti / yadakṣaraṃ nārasiṃhamupāsyam ityanūdya tadekaṃ bhavatītyakṣaraṃ ca iti mahācakramadhyanābhivartitvena kṣīrodārṇavasaṃbandhitayā upāsanaṃ vidhīyata ityarthaḥ / tatra kecit nārasiṃhamekākṣaram iti viśeṣaṇopādānāt ekākṣaranṛsiṃhamiśritapraṇavo nābhyāṃ nyasanīya ityācakṣate; tadapi sāṃpradāyikatvānna viruddham / tasminnapi pakṣe nārasiṃhamiti taddhitāt ekākṣaro nṛsiṃhamantraḥ praṇavamiśrito dvātiṃraśannṛsiṃhavyūhaṃ vihāya yāvatprākaraṇikaṃ mūlanṛsiṃhavyūhagatamupāsyaṃ pratīyata eva / tataśca etadvidyāṅgamekākṣaro nṛsiṃhamantro yathoktopāsyābhidhāyakatvāt tasya kevalaḥ praṇavena vikalpaḥ ekākṣaranṛsiṃhamantrasya praṇavastu niyata eveti
tattvārthaḥ / ata ūdhrvaṃ tattanmantranyāse tattaccakreṣu patragrahaṇam aratadantarālapatrāntarālavyāvṛttyarthaṃ draṣṭavyam / ṣaṭsu patreṣu sudarśanaṃ bhavati / aiśānapatramārabhya ṣaḍakṣaraḥ sudarśano mantro nyasanīya ityarthaḥ / evamuttareṣu patreṣu yojyam / aṣṭasu patreṣvaṣṭākṣaraṃ nārāyaṇaṃ bhavati / praṇavāntarbhāvenāṣṭākṣarateti kecit / tadvadeva dvādaśapatreṣu dvādaśākṣaraṃ vāsudevaṃ bhavatīti / atrāpi dvādaśākṣaratā pūrvavat / ṣoḍaśapatreṣu mātṛkāmantravarṇasya ādyā varṇamātṛkādyāḥ sabindukā bindusahitāḥ ṣoḍaśa svarā bhavanti / dvātiṃraśatsu patreṣu dvātiṃraśadakṣaraṃ sāmābhivyaktaṃ mantrarājamānuṣṭubhaṃ bhavati / mūlamantrasyaiva ekaikamakṣaram / yattu ekaikamakṣaram ekaikasminpatre tatpraṇavasaṃpuṭitaṃ kāryam, ṭha pratyakṣaramubhayata oṃkāro bhavati ' iti śruteḥ / tadastrākhyamaṅgaṃ mahācakramupāsitaṃ tannikṣiptamaniṣṭe vastuni trāsakāritvāt tadastraṃ pañcamamaṅgam / ata eva astrāṅgamantraṃ vyācakṣāṇairasmābhiruktaṃ prapañcasāre --- ṭha asutrāsādikau dhātū staḥ kṣepacalanārthakau / tābhyāmaniṣṭamākṣipya kṣipyate phaṭkhaḍagninā ' iti / sārvakāmikaṃ mokṣadvāramityuktārtham / ṛṅmayaṃ yajurmayaṃ sāmamayaṃ brāhṛmayamamṛtamayaṃ bhavatīti pañca mayaṭpratyayāḥ prācuryārthā grāhrāḥ / ṛgyajuḥsāmātharvapracuram / brāhṛmayamiti brāhṛśabdena atharvavedaḥ so'yaṃ brāhṛ veda

ityetadbrāāhṛṇābhidhānāt / vedapracuratā arāṇāṃ vedabuddhyopāsyatvāt / vikārārtho vā mayaṭ vedavikārātmakā ityarthaḥ / amṛtamayaṃ kṣīrapracuranābhikaṃ kṣīravikāranābhikaṃ vā iti / tasyeti tacchabdānnābhistho viṣṇuḥ mūlanṛsiṃhavyūhaḥ parāmṛśyate / tatparicārakāndevānāha --- purastādvasavaḥ paricārikā āsate rudrā dakṣiṇata ādityāḥ paścādviśve devā uttarato brāhṛviṣṇumaheśvarā nābhyāmiti / evaṃ diṅnābhiparicārakānuktvā athedānīṃ pāśrvaparicārakānāha --- sūryācandramasau pāśrvayoḥ kukṣipradeśayoriti yāvat / tadetanmahācakram ṛcā abhyuktam / yasmin mahācakre, akṣare, aśū vyāptāvityasya rūpaṃ saro matvarthe, tasminvyāptimati / parame utkṛṣṭe vyomavatsarvavyāpakatvena sthite / adhītyuparibhāve / ṛca iti ṛggrahaṇam upalakṣaṇārtham / ṛcaḥ vedāḥ niṣeduḥ yasmin cakre viśve sarve devāḥ nṛsiṃharūpeṇa niṣeduḥ sthitāḥ / yadvā ṛca iti ṣaṣṭhī / anuṣṭupsaṃbandhini akṣare vyāptimati cakre sarve vedāḥ sthitāḥ tatsudarśanamantrādisaṃbandhi cakramityarthaḥ / ya upāsakaḥ tanmahācakraṃ na veda nopāste kim ṛcā ṛgvedādinā yadi vā ṛcā anuṣṭupchandaskayā ṛcā iti / anenaitaddarśayati --- mahācakropāsanagarbhitameva anuṣṭubupāsanaṃ kuryāt na tu tadrahitamiti / ya ittadvidusta ime samāsata ityuktārtham / iti-śabdaḥ ṛksamāÏpta dyotayati / tadetanmahācakraṃ bālo vā yuvā vā veda upāste tasya idaṃ phalam --- sa mahānbhavati / mahatīṃ pratiṣṭhāṃ jane prāpnoti / yadi vā mahān mahāviṣṇuriti / sa guruḥ sarvaiḥ devavadārādhyaḥ / sa sarveṣāṃ mantrāṇāmupadeṣṭā bhavatyupadeśakaḥ / sāmābhivyaktānuṣṭubhā homaṃ kuryāditi vidyāṅgo'yaṃ homaḥ tasmindravyānupādānāt pratidinaṃ haviṣyamannaṃ sājyaṃ juhuyāditi / tathā sakhyānupādānātsakṛddvādaśavāraṃ vā / yadi vā sūtrāgatadaśapadānāṃ mūlanṛsiṃhavyūhe dvātiṃraśadvyūhe ca vyākhyātatvāt ubhayoddeśena homaṃ kuryāt / tataśca kṣīrodārṇavaśāyine nṛsiṃhāya trinetrāya pinākahastāyogrāyedam iti hutvā / brāhṛādidvātiṃraśadvyūhātmakāya nṛsiṃhāyogrāyeti juhuyāt ityevaṃ pratipadaṃ mūlamantrāvṛttiḥ / yadvā anuṣṭubhā ityekavacanāt sakṛnmūlamantramuccārya svāhākārāntaṃ juhuyāt pratipadam uddiśya tyāgaḥ kāryaḥ / tathā sāmābhivyaktānuṣṭubhā arcanaṃ ṣoḍaśopacārādi kuryādityanuṣaṅgaḥ / atrāpi homamantravanmantrāvṛttyanāvṛttī eṣṭavye / tadetanmahācakraṃ rakṣoghnaṃ mṛtyutārakaṃ guruprasādāllabdhaṃ kaṇṭhe bāhau śikhāyāṃ vā badhnīta yaḥ tasmai gurave yasmātsaptadvīpavatī dviguṇāvṛttāpi bhūmiḥ pṛthivī dakṣiṇārthaṃ nāvakalpate, tasmācchraddhayā bhaktyā yāṃ kāṃcidbhūmiṃ yathāśaktyanurūpāṃ dadyāt sā dakṣiṇā bhavati / evaṃ prāguktaṃ śrutita upāsanamavagataṃ pañcāṅganyāsa upasaṃhmatamekasmānmatāt / atha matāntaraparyālocanayā mahācakra evopasaṃhmataṃ tasmātpratyakṣaramubhayata oṃkāro bhavatītyatra mūlamantrākṣarāṇāṃ praṇava upasaṃhmatatvāt praṇavapradhānamevedaṃ mahācakraṃ tasmiñśaktibāhulyaśravaṇānmāyayā bahirveṣṭitaṃ bhavati / bahirmāyayā veṣṭitaṃ bhavatītyasakṛcchravaṇāt uddhṛtapadavyākhyānāvasare pratipadaṃ yasmātsvamahimnā sarvālm̐lokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtānītyasakṛnmahimaśabdavācyāyā māyāyāḥ sarvalokasarvadevātmabhūtānāṃ sādhanatvena śravaṇāt tadveṣṭitamāyādhāratvena yathāsaṃkhyaṃ pṛthivyādilokagrvedādivedāgnyādidevabhūtānāmātmanāṃ ca sādhanatvaśravaṇānmahācakrāntargataveṣṭitamāyādhāramevedamupāsanam / na tu mūlanṛsiṃhagataṃ pañcāṅganyāsārthaṃ ca antaraṅgatvānmahācakramevedamupāsanam / tadapi saṃpradāyāgatamupādeyamityupāsanāvikalpaḥ / tatrāpi bahutaraṃ saṃpradāyānukūlyāgatatvāt antyamevopāsanamupādeyamiti kecit / tasminmate praṇavasāvitrayajurlakṣmīnṛsiṃhagāyatrīti mantracatuṣṭayamaṅgaṃ sāmābhivyaktaṃ yathāyogyatayā mahācakraprakāśakatvena yojyaṃ tathaivopāsyaṃ mahācakramiti rahasyaṃ tattvaṃ ca iti //
evaṃ nṛsiṃhabrāhṛvidyāṃ sakalamatānusāriṇīṃ kṛtsnāmabhidhāya, athedānīṃ tadanuṣṭhātuḥ kaimutyanyāyena phalakathanāya praśnottararūpākhyāyikāmavatārayati ---
prathamo'dhyāyaḥ //
(1) ---
atra devā ha vai ityārabhya tadetanniṣkāmasya bhavati ityantam aṣṭāvadhyāyāḥ; pratyadhyāyasamāptau ca dvirabhyāsaḥ / devā ha vai prajāpatimabrāuvan ---asya mantrasya prāguktopāsanāviśiṣṭasya phalaṃ no brāūhi bhagava iti / sa hovāca prajāpatirityuktārtham / yo dvividhopāsakaḥ etam ityetacchabdaparāmṛṣṭaṃ prāguktavidyāgarbhitaṃ mantrarājaṃ sāmarājaṃ
nārasiṃhaṃ nṛsiṃhākārabrāhṛopāsanāgarbham ānuṣṭubham anuṣṭupchandaskaṃ nityamiti sākārabrāhṛpratipattidvāreṇa nityabhūtanirākārabrāhṛpatipādakatvāt nityam adhīte uccārayati / yatra īdṛśasāmoccāraṇamātrādeva vakṣyamāṇaphalāptiḥ, kiṃ tatra vidyānuṣṭhānāt ityabhiprāyeṇa tatra tatra adhīte adhīte ityavocat / athavā nityamadhīte iti niyamenādhīte / athavā nityam adhi ityuparibhāve ite jānīte / sarve gatyarthā jñānārthāḥ / nityaṃ saṃdhyopāsanādi nirvatryoktakālaṃ yo vidyāmetāmanutiṣṭhatītyarthaḥ / athavā nityamānuṣṭubham ityanvayāt ānuṣṭubhasya sāmno nityatvaṃ darśayati netarasya sāmarūpasyeti / athavā nityaṃ saṃdhyopāsanādi karmādhikṛtya ite jānīte / etaduktaṃ bhavati / tato nityasaṃdhyopāsanāgnihotrādyupāsyadevatā nārasiṃhalīlāvigrahetyupāste / etadvidyāgarbhitetyarthaḥ / athavā yaḥ upāsakaḥ prāguktavidyānuṣṭhānaprakārajñāne asamarthaḥ sa kevalaṃ vidyāpratipādakaṃ granthaṃ nityaṃ pratidinaṃ svādhyāyadharmeṇa adhīte paṭhati japati, so'pi vakṣyamāṇaṃ phalaṃ prāpnoti / tasya tajjapasāmathryātparameśvaraḥ kāruṇyāt tadvidyānuṣṭhānaprakāraṃ sākāraprabhṛti nirākāraparyantamihaiva kathayati / tathā ca ante śrūyate --- ṭha tadvā etatparamaṃ dhāmaitadvidyāgarbhitamantrarājādhyāyakasya pāṭhakasya jāpakasya ' ityādinā / sa upāsako'gnivāyvādityasomasatyabrāhṛviṣṇurudravedairnṛsiṃharūpairupāsyaiḥ pūto bhavati pavitro bhavati / anyaiśca sarvairnṛsiṃharūpairupāsyaiḥ pūto bhavati / dvirabhyāso'dhyāyasamāÏpta dyotayati //
iti prathamādhyāyabhāṣyam //
dvitīyo'dhyāyaḥ //
(2) ---
itaḥprabhṛti nityametadvidyānuṣṭhānena tatpratipādakagranthādhṃyayanena japena vā ānuṣaṅgikānyeva phalāni kāmyāni tadrahitāni vā kathayitumāha / ya upāsakaḥ nityatvena tadvidyānuṣṭhānena tajjapena vā pāpakṣayaṃ kāmayate / etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte ityuktārtham / tathā itaḥprabhṛti ā antyādadhyāyāt tatra tatra yacchabdena puṃliṅgena prāguktanṛsiṃhavidyāyā niścitatayā anuṣṭhānāt tadvidyāpratipādakagranthajaptā vā adhyetā vā
parāmṛśyate / tathā tacchabdena puṃliṅgena sa eva parāmṛśyate / tathā tatra tatra puṃliṅgāt tacchabdābhyāsāt tasminneva nityānuṣṭhāne jape vā vyastaṃ samastaṃ vā yathāyogyatayā phalaṃ gamyate / sa mṛtyuṃ pāpmānaṃ brāhṛhatyāṃ bhrūṇahatyāṃ bhrūṇo garbhaḥ, yadvā sāṅgavedārthavyākhyātā dīkṣito bhrūṇaḥ, vīrahatyāṃ vīraḥ putraḥ savanasthaḥ kṣatriyo vā anyacca pātakaṃ sarvaṃ tarati / dvirabhyāso'dhyāyasamāÏpta dyotayati //

iti dvitīyādhyāyabhāṣyam //
tṛtīyo'dhyāyaḥ //
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte so'Ïgna vāyumādityaṃ somamudakaṃ sarvāndevāngrahānviṣaṃ stambhayatīti stambhanaphalanirdeśaḥ / dvirabhyāso'dhyāyasamāÏpta dyotayati //
iti tṛtīyādhyāyabhāṣyam //
caturtho'dhyāyaḥ //
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte sa bhūrbhuvaḥsvarmaharjanastapaḥsatyamanyacca sarvaṃ pātālalokaṃ jayatīti phalanirdeśaḥ / dvirabhyāso'dhyāyasamāÏpta dyotayati //
iti caturthādhyāyabhāṣyam //
pañcamo'dhyāyaḥ //
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte sa manuṣyāndevānnāgānyakṣāngrahāṃstadvyatiriktānanyāṃśca ākarṣayatīti phalanirdeśaḥ / dvirabhyāso'dhyāyasamāÏpta dyotayati //
iti pañcamādhyāyabhāṣyam //
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ //
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte so'gniṣṭomenokthyena ṣoḍaśinā vājapeyenātirātreṇāptoryāmeṇātyagniṣṭomenānyaiśca sarvaiḥ kratubhiryajata iti phalanirdeśaḥ / dvirabhyāso'dhyāyasamāÏpta dyotayati / na ca vācyam ṭha anyānarthakyāt ' iti nyāyena kathaṃ phalanirdeśa iti / yato manovyāpāraikasādhyatvādetadvidyānuṣṭhānasya tasya ca karmānuṣṭhānādatyantaduḥsaṃpādatvādityadhikārabhedena nānyānarthakyamiti sarvaṃ nirmalam //
iti ṣaṣṭhādhyāyabhāṣyam //
saptamo'dhyāyaḥ //
yaḥ etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte, saḥ ṛco yajūṃṣi sāmānyatharvāṇamaṅgirasam; etacca trayīsaṃpuṭīkaraṇam, etadantarālavartitvādvedatrayasya / tathā ca tasminneva brāāhṛṇe prajāpatiḥ prathamamatharvāṇamapaśyat tatastrayīṃ tataḥ aṅgirasam ityasakṛdabhihitatvāt śākhāḥ purāṇāni kalpāngāthā nārāśaṃsīḥ praṇavamadhīte iti phalanirdeśaḥ / atra ca yaḥ praṇavamadhīte saḥ sarvamadhīte iti vadan mūlamantrapraṇavayoḥ phalasāmyādubhayoḥ sāmyaṃ darśayati / tataśca jape samādhau ca ubhayorvikalpaḥ / tathā ca nityānuṣṭhāne phalakāmanāyāṃ prayogaviśeṣaḥ / tattatphalapadoccāraṇaṃ mūlamantrajapānte kāryamiti kecit; anye tu tadvinaiva kevalaṃ kāmanaiva kāryeti; sāṃpradāyikamevānveṣyamiti / dvirabhyāso'dhyāyasamāÏpta dyotayati /
iti saptamādhyāyabhāṣyam //
aṣṭamo'dhyāyaḥ //
evaṃ nityānuṣṭhāne ānuṣaṅgikaṃ sarvaṃ phalamabhidhāya, athedānīṃ tadvidyānuṣṭhāturjaptuḥ adhyetuśca utkarṣataratamabhāvena sarvotkṛṣṭatāṃ sarvotkṛṣṭaṃ ca phalamāha --- anupanītaśatamekamekenopanītena tatsamam / upanītaśatam upakurvāṇakānāṃ na naiṣṭhikābhiprāyeṇa tasya sarvotkṛṣṭatvāt / ekamekena gṛhasthena tatsamaṃ gṛhasthaśatam ekam ekena vānaprasthena tatsamaṃ vānaprasthaśatam ekam ekena yatinā tatsamaṃ so'yamāśramasvīkāramātre taratamabhāvaḥ nāśramaprayuktānuṣṭhānābhiprāyeṇa; tataśca yatīnāṃ ca śataṃ pūrṇaṃ svīkṛtāśramamātrāṇāṃ yasminkaÏsmaścitsthitarudrajāpyena tatsamaṃ rudrajāpyaśatamekaṃ yasminkaÏsmaścidāśrame sthitātharvaśiraḥśikhādhyāyakena jāpakena tatsamamatharvaśiraḥśikhādhyāyakaśataṃ mantrarājajāpakena tatsamam ityutkarṣataratamabhāvasya mantrarājajāpake etadvidyāvati viśrāntatvāt etadvidyāvānsarvotkṛṣṭa iti gamyate / yathā ānandataratamabhāvasya brāhṛṇi viśrāntatvāt brāhṛānanda eva sarvotkṛṣṭaḥ / yasmādevaṃ tasmāt vai prasiddham etatparamaṃ dhāma sthānam etadvidyāgarbhitamantrarājādhyāyakasya jāpakasya anuṣṭhāturvā / yatra kṣīrodārṇavasthāne sūryo na tapati yatra vāyurna vāti yatra na candramāstapati yatra na nakṣatrāṇi bhānti yatra nāgnirdahati yatra na mṛtyuḥ praviśati yatra na
duḥkhaṃ sadānandaṃ paramānandaṃ śāśvataṃ śāntaṃ sadāśivaṃ brāhṛādivanditaṃ yogidhyeyaṃ yatra gatvā na nivartante yoginaḥ tadetatsthānam ṛcābhyuktaṃ viṣṇoryatparamaṃ padamiti / yacchabdena kṣīrodārṇavasthānaṃ parāmṛśyate, paramapadapratyabhijñānāt / sūrayaḥ upāsakāḥ upāsanābhedena tādātmyamupāsanāyāṃ cet sāyujyaṃ phalaṃ tataśca viṣṇureva paramaṃ padam / ubhayatrāpi viṣṇoriti ṣaṣṭhīnirdeśaḥ śilāputrakasya śarīramitivaddraṣṭavyaḥ / atha upāsyopāsakabhāvena cedanuṣṭubvidyā tasya nṛsiṃhasya viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ paramaṃ sthānaṃ mahācakranābhikṣīrodārṇavaprabhṛti tatra sthitāḥ upāsakāḥ anuṣṭhātāraḥ japtāraḥ adhyetāro vā sadā sarvakālaṃ paśyanti / kīdṛśaṃ tadityapekṣite, āha --- divīva dyuloka iva cakṣuḥ khyāteḥ sūryamaṇḍalam ātatam ā samantāt tataṃ vistṛtaṃ vartulaṃ prakāśātmakaṃ sarvaprakāśābhibhavakāraṇam ataḥ sūryacandranakṣatrādīnāṃ brāhṛṇi praveśaḥ pratiṣiddhaḥ tapakartṛtā ca yatra sūryo na tapatītyādinā / evaṃ tasmin ādhidaivātmake duḥkhe pratiṣiddhe ādhyātmikaduḥkhaprāptau tatpratiṣedhati --- yatra na duḥkhamiti / viduḥkhatā duḥkhābhāvamātre prāpte, suṣuptavajjaḍatā syāditi tadvyāvṛttyarthaṃ sadānandamiti / brāhṛādivanditamiti / tadādinyāyena nābhisthabrāhṛviṣṇumaheśvaraiḥ paricārakaiḥ vandanīyaṃ mahācakrākhyaṃ sthānam / yatra gatveti / tasya gantavyatāmāha --- tadviprāsa iti / tattādṛśaṃ sthānaṃ viprāsaḥ viprāḥ brāāhṛṇāḥ upāsakāḥ vipanyavaḥ medhāvinaḥ samādhau dhāraṇaśaktiyuktāḥ / jāgṛvāṃsaḥ jāgaritāvasthāyāmeva avasthātrayātpracyutya samindhate samṛdiṃdha kurvanti / tādātmyapakṣe tu mantrabrāāhṛṇayoryathāsvarūpaṃ vyākhyeyam / iti-śabdo mantrasamāÏpta dyotayati / padacatuṣṭayābhyāsaḥ sarvopaniṣatsamāÏpta dyotayatīti sarvaṃ nirmalaṃ siddham //
iti aṣṭamādhyāyabhāṣyam //
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya
śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau
nṛsiṃhapūrvatāpanīyopaniṣadbhāṣyaṃ
saṃpūrṇam //

Original text: nṛsiṃhapūrvatāpanīyopaniṣadbhāṣyam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc