નૃસિંહપૂર્વતાપનીયોપનિષદ્ભાષ્યમ્ · અધ્યાય 1

આપો વા ઇદમાસન્સલિલમેવ સ પ્રજાપતિરેકઃ પુષ્કરપર્ણે સમભવત્તસ્યાન્તર્મનસિ કામઃ સમવર્તતેદં સૃજેયમિતિ તસ્માદ્યત્પુરુષો મનસાભિગચ્છતિ તદ્વાચા વદતિ તત્કર્મણા કરોતિ તદેષાભ્યુક્તાકામસ્તદગ્રે સમવર્તતાધિ મનસો રેતઃ પ્રથમં યદાસીત્ । સતો બન્ધુમસતિ નિરવિન્દન્હ્મદિ પ્રતીષ્ય કવયો મનીષેત્યુપૈનં તદુપનમતિ યત્કામો ભવતિ સ તપોઽતપ્યત સ તપસ્તપ્ત્વા સ એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભમપશ્યત્તેન વૈ સર્વમિદમસૃજત યદિદં કિંચ તસ્માત્સર્વમિદમાનુષ્ટુભમિત્યાચક્ષતે યદિદં કિંચાનુષ્ટુભો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽનુષ્ટુભા જાતાનિ જીવન્ત્યનુષ્ટુભં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ તસ્યૈષા ભવત્યનુષ્ટુપ્પ્રથમા ભવત્યનુષ્ટુબુત્તમા ભવતિ વાગ્વા અનુષ્ટુબ્વાચૈવ પ્રયન્તિ વાચૈવોદ્યન્તિ પરમા વા એષા છન્દસાં યદનુષ્ટુબિતિ

સસાગરાં સપર્વતાં સપ્તદ્વીપાં વસુંધરાં તત્સામ્નઃ પ્રથમં પાદં જાનીયાદ્યક્ષગન્ધર્વાપ્યસરોગણસેવિતમન્તરિક્ષં તત્સામ્નો દ્વિતીયં પાદં જાનીયાદ્વસુરુદ્રાદિત્યૈઃ સર્વૈર્દેવૈઃ સેવિતં દિવં તત્સામ્નસ્તૃતીયં પાદં જાનીયાદ્બ્રાહૃસ્વરૂપં નિરઞ્જનં પરમવ્યોમ્નિકં તત્સામ્નશ્ચતુર્થં પાદં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છત્યૃગ્યજુઃસામાથર્વાણશ્ચત્વારો વેદાઃ સાઙ્ગાઃ સશાખાશ્ચત્વારઃ પાદા ભવન્તિ કિં ધ્યાનં કિં દૈવતં કાન્યઙ્ગાનિ કાનિ દૈવતાનિ કિં છન્દઃ ક ઋષિરિતિ

( 1) --- આપઃ આસન્ ઇતિ સંબન્ધઃ । વૈ પ્રસિદ્ધમ્ । ઇદં પ્રત્યક્ષાદિદૃષ્ટં સલિલમ્ અમ્બ્વેવ સ પ્રજાપતિઃ। સ ઇતિ પૂર્વપરામર્શિના તચ્છબ્દેન પુંલિઙ્ગેન પ્રકૃતં પરામૃશતિ ઠ યો બ્રાહૃઆણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાં ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । બ્રાહૃઆ પ્રજાપતિઃ એકઃ સન્ પુષ્કરપર્ણે સમભવત્ આસીત્ । તસ્ય પ્રજાપતેઃ મનસિ અન્તઃકરણે અન્તર્વર્તી કામઃ ઇચ્છા સમવર્તત, ઇદં સૃજેયમિતિ સૃષ્ટિવિષય ઇત્યર્થઃ । તસ્માત્ યત્પુરુષો મનસાભિગચ્છતિ અન્તઃકરણેનેચ્છતિ તદ્વાચા વદતિ । વાગ્વદનપૂર્વકં કર્મકરણં લોકપ્રસિદ્ધં દર્શયતિ --- તત્કર્મણા કરોતીતિ । ઉક્તમેવાર્થં દ્રઢયિતુમ્ ઋચં સાક્ષિત્વેનોદ્ભાવયતિ --- તદેષાભ્યુક્તેતિ । અર્થદાઢર્યે ઋક્ નિર્ણીતૈવ; સામયજુષોરર્થશૈથિલ્યમપિ સંભાવ્યતે --- ઠ યદ્વૈ યજ્ઞસ્ય સામ્ના યજુષા ક્રિયતે શિથિલં તદ્યદૃચા તદ્દઢમ્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્મિન્નેવાર્થે એષા ઋક્ વક્ષ્યમાણા અભ્યુક્તા । મનસઃ કામઃ તદગ્રે સમવર્તત રેતઃ ઉદકં પ્રથમમ્ આદૌ સૃષ્ટયવસરે યદાસીત્ યસ્માત્કારણાદાસીત્ । અથવા કાલનિર્દેશઃ યદા ઇતિ, યસ્મિન્કાલે પ્રથમમ્ ઉદકમાસીત્, તદૈવ મનસઃ કામઃ અધીત્યુપરિ વિષયે સૃષ્ટિવિષયે સમવર્તત ઇત્યર્થઃ । સતઃ બ્રાહૃણો બન્ધું બન્ધનં વિવર્તં કવયઃ વિપ ઇચતો હ્મદિ નિરવિન્દન્, અસતિ બ્રાહૃણિ, અસચ્છબ્દસ્ય નામરૂપાવ્યાકૃતત્વેન બ્રાહૃણિ પ્રયુક્તત્વાત્ ઠ અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ ઽ ઇત્યાદૌ । હ્મદિ અન્તઃકરણે પ્રતીષ્ય પ્રત્યગાત્માનમવેક્ષ્ય મનીષા મનીષયા વિપ ઇચદ્બુદ્ધયા । બ્રાહૃણો બન્ધું બન્ધુમિવ બન્ધું પરં બ્રાહૃ વ્યાકર્તારં ક્ષીરોદાર્ણાદિવિશેષણવિશિષ્ટં ભાવિસૃષ્ટેઃ રુઆષ્ટારં મૂલમન્ત્રસામાદ્યુપાસ્યં હ્મદિ નિરવિન્દન્ ઇત્યુત્તરાર્ધસ્ય ગૂઢોઽભિપ્રાયઃ । ઇતિ-શબ્દઃ ઋક્સમાïપ્ત દ્યોતયતિ । ઉપૈનં કામિનં તત્કામ્યમ્ ઉપનમતિ યસ્મિન્ કામો ભવતિ । સઃ પ્રજાપતિઃ, તપઃ ઠ મનસ ચેન્દ્રિયાણાં ચૈકાગ્ર્યં પરમં તપઃ ઽ ઇતિ સ્મરણાત્ અતપ્યત મનસ ચેન્દ્રિયાણાં ચ ઐકાગ્ર્યમકરોત્ । સઃ પ્રજાપતિઃ, તપસ્તપ્ત્વા પૂર્વં વ્યાખ્યાતમ્, સ પ્રજાપતિઃ એતં પ્રકૃતં સર્વનામ્નોપાત્તં સતો બન્ધુમિત્યનેન ગૂઢાભિપ્રાયેણ સૂચિતમ્, ઠ જ્યોતિ ચરણાભિધાનાત્ ઽ ઇતિ ન્યાયેન, મન્ત્રરાજં પ્રાકરણિકમન્ત્રાણાં રાજાનં પ્રધાનભૂતં સામરાજં વા । મન્ત્રશબ્દસ્ય ઠ અહેબુધ્નિય મન્ત્રં મે ગોપાય । યમૃષયસ્ત્રયિવિદા વિદુઃ । ઋચઃ સામાનિ યજૂઁ#ષિ ઽ ઇત્યાદૌ સામ્ન્યપિ પ્રયુક્તત્વાત્ । નારસિંહ નૃસિંહસંબન્ધિ સામાદિ તદ્ધિતાત્; નૃસિંહગાયત્ર્યાદિપ્રાપ્તૌ તવ્દ્યાવૃત્ત્યર્થમ્ આનુષ્ટુભમિતિ અનુષ્ટુપ્છન્દૌપાધિકમ્ ઋગ્વિશેષમાહ, ઠ ગાયત્રમેતદહર્ભવતિ ઽ ઇતિ ન્યાયાત્ । અપશ્યત્ દૃષ્ટવાનિત્યભિપ્રાયઃ । એતદુક્તં ભવતિ --- દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થપઞ્ચમોપનિષત્સુ મન્ત્રરાજાદિત્રયઃ શબ્દાઃ પ્રયુક્તાઃ તત્પુરુષબહુવ્રીહિતદ્ધિતસામથ્ર્યાત્ પૂર્વપૂર્વોપનિષદર્થમાચક્ષાણાઃ સન્ત એવ આદૌ પ્રયુક્તાઃ કૃત્સ્નામેવ બ્રાહૃવિદ્યાં સંગૃહીતવન્તઃ; અત ચ વક્ષ્યમાણાં કૃત્સ્નામેવ બ્રાહૃવિદ્યામપશ્યદિત્યર્થઃ । તેન વૈ પ્રાગુક્તેન, વૈ પ્રસિદ્ધમ્, સર્વમિદમસૃજત પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધમસૃજત । યદિદં કિંચ સ્પષ્ટમ્ । તસ્માત્સર્વમિદમાનુષ્ટુભમિત્યાચક્ષતે યદિદં કિંચ મન્ત્રરાજનારસિંહશબ્દૌ । ઇહ આનુષ્ટુભમિતિ તદ્ધિતપ્રયોગાત્ દ્વાતિંરશદક્ષરાણામેવ તત્સામ્ન ચ સામથ્ર્યં દર્શયત્યેવ । અત્રાપ્યુપાખ્યાયિકાયાં કિલ પ્રજાપતિઃ તપસા લોકત્રયસૃષ્ટ¬ર્થમેવ કારણજિજ્ઞાસુઃ
અત્યન્તશુદ્ધાન્તઃકરણત્વાત્ શક્તિત્રયુક્તાં બ્રાહૃસ્વરૂપિણીં ભૂતસૃષ્ટિપુરઃસરસર્વસૃષ્ટિકારણિકામનુષ્ટુબૃચમ્ અપશ્યદિત્યાહ । અનુષ્ટુભો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે અનુષ્ઠુભા જાતાનિ જીવન્તિ અનુષ્ટુભં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ ઇતિ ઠ જન્માદ્યસ્ય યતઃ ઽ ઇત્યસ્યા બ્રાહૃલક્ષણલક્ષિતત્વં દર્શયતિ । ઉક્તમેવાર્થં દ્રઢયિતુમ્ ઋચં સાક્ષિત્વેનોદ્ભાવયતિ --- તસ્ય બ્રાહૃસ્વરૂપસ્ય સાક્ષિણી એષા વક્ષ્યમાણા ઋક્ ભવતિ । અનુષ્ટુપ્ પ્રથમા ભવતિ સર્વસૃષ્ટેઃ પ્રથમા આદ્યા ભવતિ । અનુષ્ટુપ્ ઉત્તમા શ્રેષ્ઠા ભવતિ । વાગ્વા અનુષ્ટુપ્ સર્વો વાક્પ્રપઞ્ચઃ અનુષ્ટુભિ લીન ઇતિ દર્શયતિ । નામસૃષ્ટિપૂર્વકત્વાદ્રૂપસૃષ્ટેઃ વાગ્રૂપત્વાદનુષ્ટુભઃ અનુષ્ટુબેવ મૂલકારણમ્ । વાચૈવ પ્રયન્તિ અનુષ્ટુમૈવ પ્રલયં ગચ્છન્તિ ભૂતાનિ । વાચૈવ અનુષ્ટુભૈવ ઉદ્યન્તિ ઉત્પતિંત ગચ્છન્તિ । પરમા વા એષા છન્દસાં ગાયત્ર્યાદીનામ્, છન્દસાં વેદાનાં વા, પરમા ઉત્કૃષ્ટા । પરમત્વં ચ સામાધારત્વાદનુષ્ટુભઃ । સામ્ન ચ પરમત્વમ્ ઠ દેવા વૈ નર્ચિ ન યજુષ્યશ્રયન્ત તે સામન્યેવાશ્રયન્ત ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ, ઠ વેદાનાં સામવેદોઽસ્મિ ઽ ઇતિ સ્મૃતે ચ । યદનુષ્ટુબિતિ ઇતિ-શબ્દઃ ઋક્સમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥
એવં તાવદાખ્યાયિકાયામન્તે સકલનૃસિંહોપાસનસંગ્રાહકાન્ મન્ત્રરાજનારસિંહાનુષ્ટુભશબ્દાન્ વિજ્ઞાય તૈરેવ શબ્દૈઃ સકલોપાસનાં સૃષ્ટ¬ર્થં પ્રજાપત્યનુષ્ઠિતાં સંગૃહ્ર ઇદાનીમવિશેષેણાનુષ્ઠાને પ્રાપ્તે, તત્ર તાવત્સામ્નઃ ઋગક્ષરાભિવ્યઞ્જકત્વાત્ અભિવ્યઞ્જકાભિવ્યઙ્ગયોરભિવ્યઞ્જકપૂર્વકત્વાત્ સામ્ન ચ સર્વવેદશ્રેષ્ઠત્વાત્ --- ઠ દેવા વૈ નર્ચિ ન યજુષ્યશ્રયન્ત તે સામન્યેવાશ્રયન્ત ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ઠ વેદાનાં સામવેદોઽસ્મિ ઽ ઇતિ સ્મૃતે ચ, અસ્ય ચ સામરાજત્વાત્ તદુપાસનાયાં પ્રાપ્તાયાં ક્રમસૂચનપૂર્વિકામાહ ---
સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ સ યો હ વૈ તત્સાવિત્રસ્યાષ્ટાક્ષરં પદં શ્રિયાભિષિક્તં તત્સામ્નોઽઙ્ગં વેદ શ્રિયા હૈવાભિષિચ્યતે સર્વે વેદાઃ પ્રણવાદિકાસ્તં પ્રણવં તત્સામ્નોઽઙ્ગં વેદ સ ત્રીંલ્લોકાઞ્જયતિ ચતુર્વિંશત્યક્ષરા મહાલક્ષ્મીર્યજુસ્તત્સામ્નોઽઙ્ગં વેદ સ આયુર્યશઃકીર્તિજ્ઞાનૈશ્વર્યવાન્ભવતિ તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ સાવિત્રીં પ્રણવં યજુર્લક્ષ્મીં સ્ત્રીશૂદ્રાય નેચ્છન્તિ દ્વાતિંરશદક્ષરં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ સાવિત્રીં લક્ષ્મીં યજુઃ પ્રણવં યદિ જાનીયાત્સ્ત્રીશૂદ્રઃ સ મૃતોઽધો ગચ્છતિ તસ્માત્સર્વદા નાચષ્ટે યદ્યાચષ્ટે સ આચાર્યસ્તેનૈવ મૃતોઽધો ગચ્છતિ

( 2) ---
યથાકંથચિદુપાસનારૂપે પ્રાપ્તે સસાગરામિતિ પ્રથમત એવ સાગરસંકીર્તનેન સાગરપૂર્વિકામુપાસનાં દ્યોતયતિ । અત એવ ન પૃથ્વીવિશેષણં સાગર ઇતિ કેચિવ્દ્યાચક્ષતે; તત ચ પ્રથમતઃ સાગરં ક્ષીરોદાર્ણવં ધ્યાત્વા તચ્છાયિન્યુપવિષ્ટે વા તસ્મિન્પઞ્ચાઙ્ગન્યાસમ્ ઋક્સામયોઃ કૃત્વા તસ્મિન્નેવ સપર્વતામિત્યાદ્યુપાસનાં સહ સાગરેણ વર્તનં યસ્યા ઉપાસનાયાઃ તાં સસાગરાં જાનીયાદિત્યનુષઙ્ગઃ--- યથા ઠ બ્રાહૃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઽ ઇત્યાદેરાનન્દમયાદ્વિચ્છેદમિવેતિ, તદયુક્તમ્ । ન તાવદ્વિશિષ્ટામુપાસનાં સસાગરશબ્દસ્તાવદાહ, કિંતુ બદ્ધક્રમકે પદાર્થજાતે તદાદિન્યાયેન સૂચયતિ । તદન્યવિશેષણત્વેનૈકવાક્યત્વેઽપિ સમાનમ્ । તસ્માદ્બદ્ધક્રમકમુપાસનં પ્રથમત એવ સાગરશબ્દોપાદાનાત્ક્ષીરોદાર્ણવપૂર્વકં વિજ્ઞેયમ્ । તત ચાયમર્થઃ । તત્સામ્નઃ તસ્યા ન્યસ્તાયા અનુષ્ટુભો ન્યસ્તસ્ય ચ સામ્નઃ પ્રથમં પાદં ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનઃ ઉપવિષ્ટસ્ય વા નૃકેસરિણઃ ઉક્તવિશેષણવિશિષ્ટાં વસુંધરાં હ્મદયમઙ્ગં હ્મદયાન્તર્વર્તિત્વેન જાનીયાદિત્યર્થઃ । એવમુત્તરેષ્વપિ ત્રિષુ પાદેષુ યક્ષગન્ધર્વવસુરુદ્રબ્રાહૃસ્વરૂપં લોકસાહચર્યાદ્બ્રાહૃલોકં તત્સામ્નઃ તસ્યા ન્યસ્તાયા અનુષ્ટભો ન્યસ્તસ્ય ચ સામ્નો દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં પાદં તસ્ય નૃકેસરિણઃ શિરઃશિખાકવચાન્તર્વર્તિત્વેન જાનીયાદિતિ યોજ્યમ્ । એવં નૃકેસરિણં યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતીતિ ગમનોપાદાનાત્કાર્યમમૃતત્વમ્, ન કૈવલ્યમ્, ઠ કાર્યં બાદરિરસ્ય ગત્યુપપત્તેઃ ઽ ઇતિ ન્યાયાત્ । અથવા દેહાન્તે દેવઃ પરં બ્રાહૃ નિર્ગુણં બ્રાહૃ તારકં તારકમાત્રાભિઃ પ્રત્યગ્બ્રાહૃણોરેકત્વં વ્યાચષ્ટે ઇત્યન્તે શ્રવણાત્ અમૃતત્વં કૈવલ્યમ્ । એવમુપરિષ્ટાત્ ઉભયથા અસ્ય અમૃતત્વં શ્રૂયમાણં વ્યાખ્યેયમ્ । ઋગ્યજુઃસામાથર્વાણ ચત્વારો વેદાઃ સાઙ્ગાઃ સશાખા ચત્વારઃ પાદા ભવન્તીતિ મહાચક્રં વ્યાખ્યાતમ્ । તસ્ય નાભ્યાં ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનઃ ઉપવિષ્ટસ્ય વા નૃકેસરિણઃ ક્રમપ્રાપ્તં પઞ્ચમમઙ્ગમ્ અસ્ત્રાખ્યં વક્ષ્યામઃ । નન્વેવં સાઙ્ગોપાસનામપરિસમાપ્ય કોઽયં મધ્યે ધ્યેયપ્ર નોપક્રમઃ પિશાચજલ્પિતમિવ --- કિં ધ્યાનં કિં દૈવતં કાન્યઙ્ગાનિ આનિ દૈવતાનિ કિં છન્દઃ ક ઋષિરિતિ ધ્યાનદેવતાઙ્ગાઙ્ગદેવતાછન્દર્ષીણાં પ્ર નઃ ? અત્રોચ્યતે --- અત્ર કિલ આખ્યાયિકાયાં પ્રજાપતિઃ વિરતેભ્યો દેવેભ્યઃ સામદ્વારિકામેકામુપાસનાં પરિસમાપ્ય તૂષ્ણીં બભૂવ શ્રોતૄણાં બોધં પરીક્ષિતુમ્ --- કિં પ્રાગુક્તં એવાર્થે અવાન્તરવિશેષં પૃચ્છન્તિ અન્યદપ્યર્થજાતં તદુપયોગિ, ન વેતિ । અનેનાભિપ્રાયેણ મધ્ય એવ પ્ર નોપક્રમઃ । તત્ર ષટ્પ્ર નાઃ । પ્રથમપ્ર ને જાનીયાદિતિ પ્રાગુક્તવિધૌ ઉપરિષ્ટાચ્ચોપનિષત્સ્વા સમાપ્તેજ્ર્ઞાનમાત્રં ધ્યાનં વેતિ પ્ર નઃ । જાનીયાદિતિ વિધાવભ્યાસસ્ય ધ્યાનસ્યાશ્રવણાત્તત્રોત્તરાપ્રદાનાત્ ઠ અપ્રતિષિદ્ધમનુમતં ભવતિ ઽ ઇતિ ન્યાયાજ્જાનીયાદિત્યત્ર ધ્યાયેદિત્યર્થઃ । ધ્યાયતિઃ જ્ઞાનાભ્યાસે વર્તતે । કિં દૈવતં કિં છન્દ ક ઋષિરિતિ
પ્ર નત્રયે નારસિંહાનુષ્ટુભતદ્ધિતશ્રવણાત્સ્વસ્ય ચ બ્રાહૃણઃ પ્રજાપતેઃ કથકત્વેન દૈવતછન્દર્ષિત્વેનોત્તરમ્, ઠ યસ્ય વાક્યં સ ઋષિર્યા તેનોચ્યતે સા દેવતા ઽ ઇત્યા વલાયનસ્મરણાત્ । ઇતિ-શબ્દઃ પ્ર નસમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥
( 2) ---
યથાકંથચિદુપાસનારૂપે પ્રાપ્તે સસાગરામિતિ પ્રથમત એવ સાગરસંકીર્તનેન સાગરપૂર્વિકામુપાસનાં દ્યોતયતિ । અત એવ ન પૃથ્વીવિશેષણં સાગર ઇતિ કેચિવ્દ્યાચક્ષતે; તત ચ પ્રથમતઃ સાગરં ક્ષીરોદાર્ણવં ધ્યાત્વા તચ્છાયિન્યુપવિષ્ટે વા તસ્મિન્પઞ્ચાઙ્ગન્યાસમ્ ઋક્સામયોઃ કૃત્વા તસ્મિન્નેવ સપર્વતામિત્યાદ્યુપાસનાં સહ સાગરેણ વર્તનં યસ્યા ઉપાસનાયાઃ તાં સસાગરાં જાનીયાદિત્યનુષઙ્ગઃ--- યથા ઠ બ્રાહૃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઽ ઇત્યાદેરાનન્દમયાદ્વિચ્છેદમિવેતિ, તદયુક્તમ્ । ન તાવદ્વિશિષ્ટામુપાસનાં સસાગરશબ્દસ્તાવદાહ, કિંતુ બદ્ધક્રમકે પદાર્થજાતે તદાદિન્યાયેન સૂચયતિ । તદન્યવિશેષણત્વેનૈકવાક્યત્વેઽપિ સમાનમ્ । તસ્માદ્બદ્ધક્રમકમુપાસનં પ્રથમત એવ સાગરશબ્દોપાદાનાત્ક્ષીરોદાર્ણવપૂર્વકં વિજ્ઞેયમ્ । તત ચાયમર્થઃ । તત્સામ્નઃ તસ્યા ન્યસ્તાયા અનુષ્ટુભો ન્યસ્તસ્ય ચ સામ્નઃ પ્રથમં પાદં ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનઃ ઉપવિષ્ટસ્ય વા નૃકેસરિણઃ ઉક્તવિશેષણવિશિષ્ટાં વસુંધરાં હ્મદયમઙ્ગં હ્મદયાન્તર્વર્તિત્વેન જાનીયાદિત્યર્થઃ । એવમુત્તરેષ્વપિ ત્રિષુ પાદેષુ યક્ષગન્ધર્વવસુરુદ્રબ્રાહૃસ્વરૂપં લોકસાહચર્યાદ્બ્રાહૃલોકં તત્સામ્નઃ તસ્યા ન્યસ્તાયા અનુષ્ટભો ન્યસ્તસ્ય ચ સામ્નો દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં પાદં તસ્ય નૃકેસરિણઃ શિરઃશિખાકવચાન્તર્વર્તિત્વેન જાનીયાદિતિ યોજ્યમ્ । એવં નૃકેસરિણં યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતીતિ ગમનોપાદાનાત્કાર્યમમૃતત્વમ્, ન કૈવલ્યમ્, ઠ કાર્યં બાદરિરસ્ય ગત્યુપપત્તેઃ ઽ ઇતિ ન્યાયાત્ । અથવા દેહાન્તે દેવઃ પરં બ્રાહૃ નિર્ગુણં બ્રાહૃ તારકં તારકમાત્રાભિઃ પ્રત્યગ્બ્રાહૃણોરેકત્વં વ્યાચષ્ટે ઇત્યન્તે શ્રવણાત્ અમૃતત્વં કૈવલ્યમ્ । એવમુપરિષ્ટાત્ ઉભયથા અસ્ય અમૃતત્વં શ્રૂયમાણં વ્યાખ્યેયમ્ । ઋગ્યજુઃસામાથર્વાણ ચત્વારો વેદાઃ સાઙ્ગાઃ સશાખા ચત્વારઃ પાદા ભવન્તીતિ મહાચક્રં વ્યાખ્યાતમ્ । તસ્ય નાભ્યાં ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનઃ ઉપવિષ્ટસ્ય વા નૃકેસરિણઃ ક્રમપ્રાપ્તં પઞ્ચમમઙ્ગમ્ અસ્ત્રાખ્યં વક્ષ્યામઃ । નન્વેવં સાઙ્ગોપાસનામપરિસમાપ્ય કોઽયં મધ્યે ધ્યેયપ્ર નોપક્રમઃ પિશાચજલ્પિતમિવ --- કિં ધ્યાનં કિં દૈવતં કાન્યઙ્ગાનિ આનિ દૈવતાનિ કિં છન્દઃ ક ઋષિરિતિ ધ્યાનદેવતાઙ્ગાઙ્ગદેવતાછન્દર્ષીણાં પ્ર નઃ ? અત્રોચ્યતે --- અત્ર કિલ આખ્યાયિકાયાં પ્રજાપતિઃ વિરતેભ્યો દેવેભ્યઃ સામદ્વારિકામેકામુપાસનાં પરિસમાપ્ય તૂષ્ણીં બભૂવ શ્રોતૄણાં બોધં પરીક્ષિતુમ્ --- કિં પ્રાગુક્તં એવાર્થે અવાન્તરવિશેષં પૃચ્છન્તિ અન્યદપ્યર્થજાતં તદુપયોગિ, ન વેતિ । અનેનાભિપ્રાયેણ મધ્ય એવ પ્ર નોપક્રમઃ । તત્ર ષટ્પ્ર નાઃ । પ્રથમપ્ર ને જાનીયાદિતિ પ્રાગુક્તવિધૌ ઉપરિષ્ટાચ્ચોપનિષત્સ્વા સમાપ્તેજ્ર્ઞાનમાત્રં ધ્યાનં વેતિ પ્ર નઃ । જાનીયાદિતિ વિધાવભ્યાસસ્ય ધ્યાનસ્યાશ્રવણાત્તત્રોત્તરાપ્રદાનાત્ ઠ અપ્રતિષિદ્ધમનુમતં ભવતિ ઽ ઇતિ ન્યાયાજ્જાનીયાદિત્યત્ર ધ્યાયેદિત્યર્થઃ । ધ્યાયતિઃ જ્ઞાનાભ્યાસે વર્તતે । કિં દૈવતં કિં છન્દ ક ઋષિરિતિ
પ્ર નત્રયે નારસિંહાનુષ્ટુભતદ્ધિતશ્રવણાત્સ્વસ્ય ચ બ્રાહૃણઃ પ્રજાપતેઃ કથકત્વેન દૈવતછન્દર્ષિત્વેનોત્તરમ્, ઠ યસ્ય વાક્યં સ ઋષિર્યા તેનોચ્યતે સા દેવતા ઽ ઇત્યા વલાયનસ્મરણાત્ । ઇતિ-શબ્દઃ પ્ર નસમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥
સ હોવાચ પ્રજાપતિરગ્નિર્વૈ વેદા ઇદં સર્વં વિશ્વાનિ ભૂતાનિ પ્રાણા વા ઇન્દ્રિયાણિ પશવોઽન્નમમૃતં સમ્રાટ્સ્વરાડ્વિરાટ્તત્સામ્નઃ પ્રથમં પાદં જાનીયાદૃગ્યજુઃસામાથર્વરૂપઃ સૂર્યોઽન્તરાદિત્યો હિરણ્મયઃ પુરુષસ્તત્સામ્નો દ્વિતીયં પાદં જાનીયાદ્ય ઓષધીનાં પ્રભવતિ તારાપતિઃ સોમસ્તત્સામ્નસ્તૃતીયં પાદં જાનીયાત્સ બ્રાહૃઆ સ શિવઃ સ હરિઃ સ ઇન્દ્રઃ સોઽગ્નિઃ સોઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાટ્તત્સામ્નશ્ચતુર્થં પાદં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ। ૐ ઉગ્રં પ્રથમસ્યાદ્યં જ્વલં દ્વિતીયસ્યાદ્યં નૃસિં તૃતીયસ્યાદ્યં મૃત્યું ચતુર્થસ્યાદ્યં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ તસ્માદિદં સામ યત્ર કુત્રચિન્નાચષ્ટે યદિ દાતુમપેક્ષતે પુત્રાય શુશ્રૂષવે દાસ્યત્યન્યસ્મૈ શિષ્યાય ચેતિ

સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ સ યો હ વૈ તત્સાવિત્રસ્યાષ્ટાક્ષરં પદં શ્રિયાભિષિક્તં તત્સામ્નોઽઙ્ગં વેદ શ્રિયા હૈવાભિષિચ્યતે સર્વે વેદાઃ પ્રણવાદિકાસ્તં પ્રણવં તત્સામ્નોઽઙ્ગં વેદ સ ત્રીંલ્લોકાઞ્જયતિ ચતુર્વિંશત્યક્ષરા મહાલક્ષ્મીર્યજુસ્તત્સામ્નોઽઙ્ગં વેદ સ આયુર્યશઃકીર્તિજ્ઞાનૈ વર્યવાન્ભવતિ તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ સાવિત્રીં પ્રણવં યજુર્લક્ષ્મીં સ્ત્રીશૂદ્રાય નેચ્છન્તિ દ્વાતિંરશદક્ષરં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ સાવિત્રીં લક્ષ્મીં યજુઃ પ્રણવં યદિ જાનીયાત્સ્ત્રીશૂદ્રઃ સ મૃતોઽધો ગચ્છતિ તસ્માત્સર્વદા નાચષ્ટે યદ્યાચષ્ટે સ આચાર્યસ્તેનૈવ મૃતોઽધો ગચ્છતિ

( 3) ---
અત્ર કિલ ષટ્પ્ર નાઃ પ્ર નચતુષ્ટયં નૈરપેક્ષ્યેણ અઙ્ગપૂર્વત્વાદઙ્ગિજ્ઞાનસ્ય પારિશેષ્યાચ્ચ સામ્નોઙ્ગં તદ્દૈવતં પ્ર નદ્વયેન, સ પ્રજાપતિઃ શ્રોતૄણાં બોધમર્થિતાં ચ અવેક્ષ્ય હર્ષિતઃ, નિપાતાનામનેકાર્થત્વાત્, ઉત્તરમુવાચ --- સ યો હ વા ઇતિ । વીપ્સયા હર્ષનિર્ભરતાં દર્શયતિ । સાવિત્રસ્ય અષ્ટાક્ષરં પદં શ્રિયા અભિષિક્તં શ્રીબીજેનાભિષિક્તમુપરિષ્ટાચ્છ્રીબીજમિત્યર્થઃ । તત્સામ્નોઙ્ગં વેદ ઇત્યભિષિક્તમિતિ વદન્ શિરઃપૂર્વકત્વાદભિષેકસ્ય તસ્મિન્નભિષિક્તે શિરોઽઙ્ગસ્થાને સામ્નોઽઙ્ગં વેદ ઇત્યઙ્ગતાં વિધત્તે । શ્રિયા હૈવ અભિષિચ્યત ઇત્યઙ્ગેષુ સર્વત્ર ફલશ્રવણમ્ ઠ દ્રવ્યસંસ્કારકર્મસુ પરાર્થત્વાત્ફલશ્રુતિરર્થવાદઃ સ્યાત્ ઽ ઇત્યર્થવાદઃ; ઠ અનતિદૃ ચઁ સ્તૃણાતિ પ્રજયૈવૈનં પશુભિરનતિદૃ નં કરોતિ ઽ ઇતિ ન્યાયેન ગુણફલાધિકારો વા । સર્વે વેદાઃ પ્રણવાદિકાઃ તં પ્રણવમિતિ સર્વે વેદા ઉપવેદા ચ અષ્ટૌ ઇત્યષ્ટસંખ્યાનન્તરં તત્સ્થાને હ્મદયાઙ્ગસ્થાને પ્રણવં વિદધત્ સર્વવેદાદિભૂતાત્પ્રણવાત્ સામાક્ષરાણ્યધિકતરાણણીતિ દર્શયતિ । તત્સામ્નોઽઙ્ગં વેદ સ ત્રીંલ્લોકાઞ્જયતીત્યુક્તાર્થમ્ । ચતુર્વિંશત્યક્ષરા મહાલક્ષ્મીર્યજુઃ તïસ્મ ચતુર્વિંશત્યક્ષરસ્થાને સામતૃતીયપાદાદુપરિષ્ટાત્ સામ્નોઽઙ્ગ વેદ શિખાઙ્ગસ્થાન ઇત્યર્થઃ । સ આયુઃ યશઃ જ્ઞાનપ્રશંસા કીર્તિઃ જનપ્રશંસા જ્ઞાનૈ વર્યવાન્ભવતીત્યુક્તાર્થમ્ । યસ્માદેવં સામાઙ્ગફલમ્, તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાત્, યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતીત્યુક્તાર્થમ્ । સાવિત્રાદિમન્ત્રાણાં હ્મદયાદ્યઙ્ગસ્થાને પ્રાપ્તાનામ્ અત્ર આદાવેવ અઙ્ગત્વવિધાનાર્થમપકર્ષસ્તુ ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં વિદ્યૈક્યે તાત્પર્યં દર્શયતિ । સાવિત્રીં પ્રણવં યજુર્લક્ષ્મીં સ્ત્રીશૂદ્રાય સ્ત્રી ચ શૂદ્ર ચ સ્ત્રીશૂદ્રમ્ તસ્મૈ સ્ત્રીશૂદ્રાય નેચ્છન્તીતિ નિષેધં કુર્વન્ પ્રધાનોપાસનાયાં સ્ત્રીશૂદ્રસ્યાપ્યધિકારં દર્શયતિ । દ્વાતિંરશદક્ષરં સામ જાનીયાદિતિ દ્વાતિંરશદક્ષરાણાં સામસંબન્ધં વિધત્તે । યો જાનીતે ઇત્યાદ્યુક્તાર્થમ્ । સાવિત્રીં લક્ષ્મીં યજુઃ પ્રણવં યદિ જાનીયાત્ સ્ત્રીશૂદ્રઃ, સ મૃતઃ અધઃ નરકં ગચ્છતીતિ પ્રત્યવાયદર્શનેન નિષેધમેવ દ્રઢયતિ । તસ્માત્સર્વદા ન આચષ્ટે ઇતિ કદાચિદપિ ન આચષ્ટે ઇત્યાચાર્યસ્ય નિષેધં દર્શયતિ । યદ્યાચષ્ટે ચ આચાર્યઃ, તેનૈવ કથનેન મૃતઃ અધઃ ગચ્છતીતિ પ્રત્યવાયદર્શનેન નિષેધમેવ દ્રઢયતીતિ ॥
( 3) ---
અત્ર કિલ ષટ્પ્ર નાઃ પ્ર નચતુષ્ટયં નૈરપેક્ષ્યેણ અઙ્ગપૂર્વત્વાદઙ્ગિજ્ઞાનસ્ય પારિશેષ્યાચ્ચ સામ્નોઙ્ગં તદ્દૈવતં પ્ર નદ્વયેન, સ પ્રજાપતિઃ શ્રોતૄણાં બોધમર્થિતાં ચ અવેક્ષ્ય હર્ષિતઃ, નિપાતાનામનેકાર્થત્વાત્, ઉત્તરમુવાચ --- સ યો હ વા ઇતિ । વીપ્સયા હર્ષનિર્ભરતાં દર્શયતિ । સાવિત્રસ્ય અષ્ટાક્ષરં પદં શ્રિયા અભિષિક્તં શ્રીબીજેનાભિષિક્તમુપરિષ્ટાચ્છ્રીબીજમિત્યર્થઃ । તત્સામ્નોઙ્ગં વેદ ઇત્યભિષિક્તમિતિ વદન્ શિરઃપૂર્વકત્વાદભિષેકસ્ય તસ્મિન્નભિષિક્તે શિરોઽઙ્ગસ્થાને સામ્નોઽઙ્ગં વેદ ઇત્યઙ્ગતાં વિધત્તે । શ્રિયા હૈવ અભિષિચ્યત ઇત્યઙ્ગેષુ સર્વત્ર ફલશ્રવણમ્ ઠ દ્રવ્યસંસ્કારકર્મસુ પરાર્થત્વાત્ફલશ્રુતિરર્થવાદઃ સ્યાત્ ઽ ઇત્યર્થવાદઃ; ઠ અનતિદૃ ચઁ સ્તૃણાતિ પ્રજયૈવૈનં પશુભિરનતિદૃ નં કરોતિ ઽ ઇતિ ન્યાયેન ગુણફલાધિકારો વા । સર્વે વેદાઃ પ્રણવાદિકાઃ તં પ્રણવમિતિ સર્વે વેદા ઉપવેદા ચ અષ્ટૌ ઇત્યષ્ટસંખ્યાનન્તરં તત્સ્થાને હ્મદયાઙ્ગસ્થાને પ્રણવં વિદધત્ સર્વવેદાદિભૂતાત્પ્રણવાત્ સામાક્ષરાણ્યધિકતરાણણીતિ દર્શયતિ । તત્સામ્નોઽઙ્ગં વેદ સ ત્રીંલ્લોકાઞ્જયતીત્યુક્તાર્થમ્ । ચતુર્વિંશત્યક્ષરા મહાલક્ષ્મીર્યજુઃ તïસ્મ ચતુર્વિંશત્યક્ષરસ્થાને સામતૃતીયપાદાદુપરિષ્ટાત્ સામ્નોઽઙ્ગ વેદ શિખાઙ્ગસ્થાન ઇત્યર્થઃ । સ આયુઃ યશઃ જ્ઞાનપ્રશંસા કીર્તિઃ જનપ્રશંસા જ્ઞાનૈ વર્યવાન્ભવતીત્યુક્તાર્થમ્ । યસ્માદેવં સામાઙ્ગફલમ્, તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાત્, યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતીત્યુક્તાર્થમ્ । સાવિત્રાદિમન્ત્રાણાં હ્મદયાદ્યઙ્ગસ્થાને પ્રાપ્તાનામ્ અત્ર આદાવેવ અઙ્ગત્વવિધાનાર્થમપકર્ષસ્તુ ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં વિદ્યૈક્યે તાત્પર્યં દર્શયતિ । સાવિત્રીં પ્રણવં યજુર્લક્ષ્મીં સ્ત્રીશૂદ્રાય સ્ત્રી ચ શૂદ્ર ચ સ્ત્રીશૂદ્રમ્ તસ્મૈ સ્ત્રીશૂદ્રાય નેચ્છન્તીતિ નિષેધં કુર્વન્ પ્રધાનોપાસનાયાં સ્ત્રીશૂદ્રસ્યાપ્યધિકારં દર્શયતિ । દ્વાતિંરશદક્ષરં સામ જાનીયાદિતિ દ્વાતિંરશદક્ષરાણાં સામસંબન્ધં વિધત્તે । યો જાનીતે ઇત્યાદ્યુક્તાર્થમ્ । સાવિત્રીં લક્ષ્મીં યજુઃ પ્રણવં યદિ જાનીયાત્ સ્ત્રીશૂદ્રઃ, સ મૃતઃ અધઃ નરકં ગચ્છતીતિ પ્રત્યવાયદર્શનેન નિષેધમેવ દ્રઢયતિ । તસ્માત્સર્વદા ન આચષ્ટે ઇતિ કદાચિદપિ ન આચષ્ટે ઇત્યાચાર્યસ્ય નિષેધં દર્શયતિ । યદ્યાચષ્ટે ચ આચાર્યઃ, તેનૈવ કથનેન મૃતઃ અધઃ ગચ્છતીતિ પ્રત્યવાયદર્શનેન નિષેધમેવ દ્રઢયતીતિ ॥
ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનં નૃકેસરિં યોગિધ્યેયં પરમં પદં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ વીરં પ્રથમસ્યાર્ધાન્ત્યં તંસં દ્વિતીયસ્યાર્ધાન્ત્યં હંભી તૃતીયસ્યાર્ધાન્ત્યં મૃત્યું ચતુર્થસ્યાર્ધાન્ત્યં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ તસ્માદિદં સામ યેન કેનચિદાચાર્યમુખેન યો જાનીતે સ તેનૈવ શરીરેણ સંસારાન્મુચ્યતે મોચયતિ મુમુક્ષુર્ભવતિ જપાત્તેનૈવ શરીરેણ દેવતાદર્શનં કરોતિ તસ્માદિદમેવ મુખ્યં દ્વારં કલૌ નાન્યેષાં ભવતિ તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સ મુમુક્ષુર્ભવતિ

સ હોવાચ પ્રજાપતિરગ્નિર્વૈ વેદા ઇદં સર્વં વિ વાનિ ભૂતાનિ પ્રાણા વા ઇન્દ્રિયાણિ પશવોઽન્નમમૃતં સમ્રાટ્સ્વરાડ્વિરાટ્તત્સામ્નઃ પ્રથમં પાદં જાનીયાદૃગ્યજુઃસામાથર્વરૂપઃ સૂર્યોઽન્તરાદિત્યો હિરણ્મયઃ પુરુષસ્તત્સામ્નો દ્વિતીયં પાદં જાનીયાદ્ય ઓષધીનાં પ્રભવતિ તારાપતિઃ સોમસ્તત્સામ્નસ્તૃતીયં પાદં જાનીયાત્સ બ્રાહૃઆ સ શિવઃ સ હરિઃ સ ઇન્દ્રઃ સોઽગ્નિઃ સોઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાટ્તત્સામ્ન ચતુર્થં પાદં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । ૐ ઉગ્રં પ્રથમસ્યાદ્યં જ્વલં દ્વિતીયસ્યાદ્યં નૃસિં તૃતીયસ્યાદ્યં મૃત્યું ચતુર્થસ્યાદ્યં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ તસ્માદિદં સામ યત્ર કુત્રચિન્નાચષ્ટે યદિ દાતુમપેક્ષતે પુત્રાય શુશ્રૂષવે દાસ્યત્યન્યસ્મૈ શિષ્યાય ચેતિ

( 4) ---
એવં સામાઙ્ગાન્યુક્ત્વા તદુપાસનાયાં ચ સ્ત્રીશૂદ્રવ્યતિરિક્તમમધિકારિણમુક્ત્વા અન્ત્યપ્ર નાઙ્ગદૈવતાનિ વક્તું સામદેવતૈવ તત્તત્સ્થાને નિપતિતસ્યાઙ્ગસ્ય સૈવ દેવતેતિ સ પ્રજાપતિર્હ હર્ષિતઃ અન્ત્યપ્ર ન ઉત્તરમુવાચ -- અગ્નિર્વૈ વેદા ઇદં સર્વમ્ ઇત્યાદિ યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ ઇત્યન્તં ચ સસાગરામ્ ઇત્યાદિના યોજનીયમ્ । એતદુક્તં ભવતિ । ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનિ ઉપવિષ્ટે વા ન્યસ્તસ્ય સાઙ્ગસ્ય સામ્નઃ પાદશઃ ઉક્તગુણાં પૃથ્વીં હ્મદયાન્તર્વર્તિત્વેન અગ્નિર્વૈ વેદા ઇદં સર્વં વિ વાનિ ભૂતાનિ પ્રાણા ઇન્દ્રિયાણિ પશવોઽન્નમમૃતં સમ્રાટ્સ્વરાડ્વિરાટ્તત્સામ્નઃ પ્રથમપાદસ્ય તદઙ્ગસ્ય પ્રણવસ્ય હ્મદયગમન્ત્રસ્ય ચ દૈવતં જાનીયાત્ ઇતિ પારમે વરં હ્મદયં વ્યાખ્યાતમ્ । તથા યક્ષગન્ધર્વાદિગુણવિશિષ્ટમન્તરિક્ષં શિરોઽન્તર્વર્તિત્વેન સર્વવેદમયઃ સૂર્યો હિરણ્મયઃ પુરુષસ્તત્સામ્નો દ્વિતીયપાદસ્ય શિરોમન્ત્રસ્ય ચ તદઙ્ગસ્ય સાવિત્રમન્ત્રસ્ય ચ દૈવતમિતિ પારમે વરં શિરો વ્યાખ્યાતમ્ । તથા ચ વસુરુદ્રાદિત્યૈઃ સેવિતં દ્યુલોકં શિખાન્તર્વર્તિત્વેન ય ઓષધીનાં પ્રભવતિ તારાપતિ ચન્દ્રમાઃ તત્સામન્સ્તૃતીયપાદસ્ય શિખામન્ત્રસ્ય ચ લક્ષ્મીયજુષ ચ દૈવતમ્ ઇતિ પારમે વરં શિખાઙ્ગં વ્યાખ્યાતમ્ । તથા ચ બ્રાહૃલોકકવચાન્તર્વર્તિત્વેન સ બ્રાહૃએત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્ તત્સામ્ન ચતુર્થપાદસ્ય ચ તદઙ્ગભૂતાયા નૃસિંહગાયત્ર્યા ચ કવચમન્ત્રસ્ય ચ દૈવતમ્ ઇતિ પારમે વરં કવચં વ્યાખ્યાતમ્ । તથા, ઓમિતિ પ્રણવબહુલેન સામદ્વારકેણ મહાચક્રેણ પારમે વરમસ્ત્રં વ્યાખ્યાતમ્ । લોકાનામઙ્ગેષ્વન્તર્ભાવાત્ સામાઙ્ગદેવતાસાહચર્યાત્ ઠ વ્યતિષક્તા વા ઇમે લોકાઃ તસ્માવ્દ્યતિષક્તાન્યઙ્ગાનિ ભવન્ત ઽ ઇતિ વિધાયકવચનાચ્ચ ઇત્યેષ ઉપાસનાક્રમઃ । એવં તાવન્ન્યસ્તસામદ્વારિકાં પારમે વરીમુપાસનાં પરિસમાપ્ય અથેદાનીં ન્યસ્તં સામ ઉદ્ધરતિ --- ઉગ્રમિતિ । નનુ નાયં સામોદ્ધારઃ, કિંતુ મન્ત્રોદ્ધાર એવ; સામશબ્દસ્તુ યૌગિકવૃત્ત્યા તેન સામથ્ર્યેન
સહ વર્તત ઇતિ સામ મૂલમન્ત્રઃ । તન્ન, ઠ ગીતિષુ સામાખ્યા ઽ ઇતિ ગીત્યાં સામશબ્દસ્ય રૂઢત્વાત્, ઠ રૂઢિર્યોગમપહરતિ ઽ ઇતિ ન્યાયાત્ સામોદ્ધાર એવ । નનુ વેદેન સામશબ્દો યૌગિકઃ કૃતઃ ઠ સૈવ નામ ત્વમાસીરમો નામાહં સોમ ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઠ સા ચામ ચાભવતાં તત્સામાભવત્તત્સામ્નઃ સામત્વમ્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । સત્યં ભવતુ યૌગિકઃ, તથાપ્યુભયોદ્ધારે સામોદ્ધારસ્તુ સિદ્ધ એવ । એવં રૂઢેર્વૈદિકપ્રયોગાચ્ચ સામોદ્ધારે સ્થિતે દ્વાતિંરશદક્ષરં સામ જાનીયાદિતિ સામાન્યાકારેણ સામસંબન્ધે સિદ્ધે વિશેષાકારેણ મૂલમન્ત્રાક્ષરાણાં સામસંબન્ધં વિધાતુમાહ --- ઉગ્રં પ્રથમસ્યાદ્યમિત્યાદિના । અત્ર હિ સામગાનાં હસ્તે મુખસ્વરનિર્ણયો દ્રષ્ટવ્યઃ । સપ્તધા હિ સ્વરઃ ષડ્જાદિભેદેન । તત્ર હસ્તગતસ્વરાનુસારેણ મુખેન ગીત્યુચ્ચારણમ્; તત્ર હસ્તાઙ્ગુષ્ઠોત્તમપર્વણઃ ક્રૌષ્ટકસંજ્ઞં ઉચ્ચૈર્ભાવે કૃતે સર્વોદાત્તાં ત્રિમાત્રં ચતુર્માત્રાં પઞ્ચમાત્રાં વા કૃત્વા વિહિતાક્ષરેષુ ગીતિં ગાયેત્; તામાદ્યં નિરપેક્ષં સ્વરમિત્યાચક્ષતે; તતોઽઙ્ગુષ્ઠોત્તમપર્વણઃ વક્રીભાવે કૃતે પૂર્વોદાત્તાપેક્ષયા અનુદાત્તામ્ ઉત્તરાપેક્ષયા ઉદાત્તામ્ એવમેવાઙ્ગુષ્ઠેન તર્જનીમધ્યમપર્વસ્પર્શે કૃતે તત્સંનિહિતાઙ્ગુલિસ્પર્શ ઉપકનિષ્ઠિકાસ્પર્શે કનિષ્ઠકામધ્યમપર્વસ્પર્શે કૃતે પૂર્વપૂર્વાપેક્ષયા ઉત્તરોત્તરાપેક્ષયા ઉદાત્તાનુદાત્તાત્મિકાં વિહિતાક્ષરેષુ ગીતિમુચ્ચાર્ય અઙ્ગુષ્ઠેન કનિષ્ઠિકામૂલપર્વસ્પર્શે કૃતે સર્વાનુદાત્તાં ગીતિમુચ્ચારયેત્; તં ત્વન્ત્યં સ્વરમિત્યાચક્ષતે । એવં મુખહસ્તાભ્યાં ષડ્જાદયો યથાક્રમં સપ્ત સ્વરા નિષ્પાદ્યન્તે । સ એષ સામગાનાં સર્વસામસાધારણઃ સ્વરનિર્ણયઃ । તત ચ, ઉગ્રં પ્રથમસ્ય આદ્યં સર્વોદાત્તં સામપદાનુષઙ્ગાત્ ઉક્તે અક્ષરદ્વયે આદ્યમ્ આદ્યસ્વરાત્મકં સામ જાનીયાદિતિ વિધીયતે, અન્યથા પ્રથમપાદસ્ય આદ્યમ્ અક્ષરદ્વયં જાનીયાત્ ઇત્યેતસ્ય દ્વિતીયોપનિષદુક્તપદોદ્ધારાદેવ જ્ઞાતત્વાત્ ઠ અપ્રાપ્તે શાસ્ત્રમર્થવત્ ઽ ઇતિ ન્યાયો બાધિતઃ સ્યાત્, સામપદસ્ય વ્યર્થતા સ્યાત્, ઉભયવિધાને ચ વાક્યભેદઃ સ્યાત્ । વેદિતવ્યસામસંબન્ધસ્વરવિશેષે વિહિતે અનિર્ધારિતસ્વરવિશેષકં સામ કથં વિધાતું શક્યેત ? તસ્માત્ મૂલમન્ત્રોક્તપ્રથમપાદાક્ષરદ્વયસ્ય આદ્યશબ્દોક્તસ્વરવિશેષાત્મકસામસંબન્ધ એવ વિધીયતે । એવમુત્તરેષ્વપિ ત્રિષુ વાક્યેષુ યોજનીયમ્ । જ્વલં દ્વિતીયસ્ય પાદસ્ય આદ્યં સામ ગીતિં જાનીયાત્ । નૃસિં તૃતીયસ્ય આદ્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । મૃત્યું ચતુર્થસ્ય આદ્યમિત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ । યસ્માદિદં સામ પરમરહસ્યતરમ્, તસ્માદિદં સામ યત્ર કુત્રચિત્પુંસિ ન આચષ્ટે ઇતિ કથયિતુર્નિષેધઃ । યદિ દાતુમપેક્ષતે પુત્રાય શુશ્રૂષવે શુશ્રૂષારતાય આચાર્યોપસર્પણેન શ્રણેચ્છાવતે દાસ્યતિ દદ્યાદિત્યર્થઃ । અન્યસ્મૈ શિષ્યાય પ્રાગુક્તલક્ષણાય ચ ઇતિ । ઇતિ-શબ્દઃ સામદાતૃપ્રતિગ્રહીત્રોઃ અધિકારસમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥
એવં તાવત્સામ્ના સહ દાતૃપ્રતિગ્રહીત્રોઃ સંબન્ધં વિધાય શ્રીક્ષીરોદાર્ણવશાયિનો નૃકેસરિણો યોગિવદાસીનસ્ય શયાનસ્ય વા ધ્યેયસ્ય આશ્રયાશ્રયિલક્ષણસંબન્ધવિશેષોપાસનાં કૃત્સ્નફલવતીં વિધાતુમાહ ---
( 4) ---
એવં સામાઙ્ગાન્યુક્ત્વા તદુપાસનાયાં ચ સ્ત્રીશૂદ્રવ્યતિરિક્તમમધિકારિણમુક્ત્વા અન્ત્યપ્ર નાઙ્ગદૈવતાનિ વક્તું સામદેવતૈવ તત્તત્સ્થાને નિપતિતસ્યાઙ્ગસ્ય સૈવ દેવતેતિ સ પ્રજાપતિર્હ હર્ષિતઃ અન્ત્યપ્ર ન ઉત્તરમુવાચ -- અગ્નિર્વૈ વેદા ઇદં સર્વમ્ ઇત્યાદિ યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ ઇત્યન્તં ચ સસાગરામ્ ઇત્યાદિના યોજનીયમ્ । એતદુક્તં ભવતિ । ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનિ ઉપવિષ્ટે વા ન્યસ્તસ્ય સાઙ્ગસ્ય સામ્નઃ પાદશઃ ઉક્તગુણાં પૃથ્વીં હ્મદયાન્તર્વર્તિત્વેન અગ્નિર્વૈ વેદા ઇદં સર્વં વિ વાનિ ભૂતાનિ પ્રાણા ઇન્દ્રિયાણિ પશવોઽન્નમમૃતં સમ્રાટ્સ્વરાડ્વિરાટ્તત્સામ્નઃ પ્રથમપાદસ્ય તદઙ્ગસ્ય પ્રણવસ્ય હ્મદયગમન્ત્રસ્ય ચ દૈવતં જાનીયાત્ ઇતિ પારમે વરં હ્મદયં વ્યાખ્યાતમ્ । તથા યક્ષગન્ધર્વાદિગુણવિશિષ્ટમન્તરિક્ષં શિરોઽન્તર્વર્તિત્વેન સર્વવેદમયઃ સૂર્યો હિરણ્મયઃ પુરુષસ્તત્સામ્નો દ્વિતીયપાદસ્ય શિરોમન્ત્રસ્ય ચ તદઙ્ગસ્ય સાવિત્રમન્ત્રસ્ય ચ દૈવતમિતિ પારમે વરં શિરો વ્યાખ્યાતમ્ । તથા ચ વસુરુદ્રાદિત્યૈઃ સેવિતં દ્યુલોકં શિખાન્તર્વર્તિત્વેન ય ઓષધીનાં પ્રભવતિ તારાપતિ ચન્દ્રમાઃ તત્સામન્સ્તૃતીયપાદસ્ય શિખામન્ત્રસ્ય ચ લક્ષ્મીયજુષ ચ દૈવતમ્ ઇતિ પારમે વરં શિખાઙ્ગં વ્યાખ્યાતમ્ । તથા ચ બ્રાહૃલોકકવચાન્તર્વર્તિત્વેન સ બ્રાહૃએત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્ તત્સામ્ન ચતુર્થપાદસ્ય ચ તદઙ્ગભૂતાયા નૃસિંહગાયત્ર્યા ચ કવચમન્ત્રસ્ય ચ દૈવતમ્ ઇતિ પારમે વરં કવચં વ્યાખ્યાતમ્ । તથા, ઓમિતિ પ્રણવબહુલેન સામદ્વારકેણ મહાચક્રેણ પારમે વરમસ્ત્રં વ્યાખ્યાતમ્ । લોકાનામઙ્ગેષ્વન્તર્ભાવાત્ સામાઙ્ગદેવતાસાહચર્યાત્ ઠ વ્યતિષક્તા વા ઇમે લોકાઃ તસ્માવ્દ્યતિષક્તાન્યઙ્ગાનિ ભવન્ત ઽ ઇતિ વિધાયકવચનાચ્ચ ઇત્યેષ ઉપાસનાક્રમઃ । એવં તાવન્ન્યસ્તસામદ્વારિકાં પારમે વરીમુપાસનાં પરિસમાપ્ય અથેદાનીં ન્યસ્તં સામ ઉદ્ધરતિ --- ઉગ્રમિતિ । નનુ નાયં સામોદ્ધારઃ, કિંતુ મન્ત્રોદ્ધાર એવ; સામશબ્દસ્તુ યૌગિકવૃત્ત્યા તેન સામથ્ર્યેન

સહ વર્તત ઇતિ સામ મૂલમન્ત્રઃ । તન્ન, ઠ ગીતિષુ સામાખ્યા ઽ ઇતિ ગીત્યાં સામશબ્દસ્ય રૂઢત્વાત્, ઠ રૂઢિર્યોગમપહરતિ ઽ ઇતિ ન્યાયાત્ સામોદ્ધાર એવ । નનુ વેદેન સામશબ્દો યૌગિકઃ કૃતઃ ઠ સૈવ નામ ત્વમાસીરમો નામાહં સોમ ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઠ સા ચામ ચાભવતાં તત્સામાભવત્તત્સામ્નઃ સામત્વમ્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । સત્યં ભવતુ યૌગિકઃ, તથાપ્યુભયોદ્ધારે સામોદ્ધારસ્તુ સિદ્ધ એવ । એવં રૂઢેર્વૈદિકપ્રયોગાચ્ચ સામોદ્ધારે સ્થિતે દ્વાતિંરશદક્ષરં સામ જાનીયાદિતિ સામાન્યાકારેણ સામસંબન્ધે સિદ્ધે વિશેષાકારેણ મૂલમન્ત્રાક્ષરાણાં સામસંબન્ધં વિધાતુમાહ --- ઉગ્રં પ્રથમસ્યાદ્યમિત્યાદિના । અત્ર હિ સામગાનાં હસ્તે મુખસ્વરનિર્ણયો દ્રષ્ટવ્યઃ । સપ્તધા હિ સ્વરઃ ષડ્જાદિભેદેન । તત્ર હસ્તગતસ્વરાનુસારેણ મુખેન ગીત્યુચ્ચારણમ્; તત્ર હસ્તાઙ્ગુષ્ઠોત્તમપર્વણઃ ક્રૌષ્ટકસંજ્ઞં ઉચ્ચૈર્ભાવે કૃતે સર્વોદાત્તાં ત્રિમાત્રં ચતુર્માત્રાં પઞ્ચમાત્રાં વા કૃત્વા વિહિતાક્ષરેષુ ગીતિં ગાયેત્; તામાદ્યં નિરપેક્ષં સ્વરમિત્યાચક્ષતે; તતોઽઙ્ગુષ્ઠોત્તમપર્વણઃ વક્રીભાવે કૃતે પૂર્વોદાત્તાપેક્ષયા અનુદાત્તામ્ ઉત્તરાપેક્ષયા ઉદાત્તામ્ એવમેવાઙ્ગુષ્ઠેન તર્જનીમધ્યમપર્વસ્પર્શે કૃતે તત્સંનિહિતાઙ્ગુલિસ્પર્શ ઉપકનિષ્ઠિકાસ્પર્શે કનિષ્ઠકામધ્યમપર્વસ્પર્શે કૃતે પૂર્વપૂર્વાપેક્ષયા ઉત્તરોત્તરાપેક્ષયા ઉદાત્તાનુદાત્તાત્મિકાં વિહિતાક્ષરેષુ ગીતિમુચ્ચાર્ય અઙ્ગુષ્ઠેન કનિષ્ઠિકામૂલપર્વસ્પર્શે કૃતે સર્વાનુદાત્તાં ગીતિમુચ્ચારયેત્; તં ત્વન્ત્યં સ્વરમિત્યાચક્ષતે । એવં મુખહસ્તાભ્યાં ષડ્જાદયો યથાક્રમં સપ્ત સ્વરા નિષ્પાદ્યન્તે । સ એષ સામગાનાં સર્વસામસાધારણઃ સ્વરનિર્ણયઃ । તત ચ, ઉગ્રં પ્રથમસ્ય આદ્યં સર્વોદાત્તં સામપદાનુષઙ્ગાત્ ઉક્તે અક્ષરદ્વયે આદ્યમ્ આદ્યસ્વરાત્મકં સામ જાનીયાદિતિ વિધીયતે, અન્યથા પ્રથમપાદસ્ય આદ્યમ્ અક્ષરદ્વયં જાનીયાત્ ઇત્યેતસ્ય દ્વિતીયોપનિષદુક્તપદોદ્ધારાદેવ જ્ઞાતત્વાત્ ઠ અપ્રાપ્તે શાસ્ત્રમર્થવત્ ઽ ઇતિ ન્યાયો બાધિતઃ સ્યાત્, સામપદસ્ય વ્યર્થતા સ્યાત્, ઉભયવિધાને ચ વાક્યભેદઃ સ્યાત્ । વેદિતવ્યસામસંબન્ધસ્વરવિશેષે વિહિતે અનિર્ધારિતસ્વરવિશેષકં સામ કથં વિધાતું શક્યેત ? તસ્માત્ મૂલમન્ત્રોક્તપ્રથમપાદાક્ષરદ્વયસ્ય આદ્યશબ્દોક્તસ્વરવિશેષાત્મકસામસંબન્ધ એવ વિધીયતે । એવમુત્તરેષ્વપિ ત્રિષુ વાક્યેષુ યોજનીયમ્ । જ્વલં દ્વિતીયસ્ય પાદસ્ય આદ્યં સામ ગીતિં જાનીયાત્ । નૃસિં તૃતીયસ્ય આદ્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । મૃત્યું ચતુર્થસ્ય આદ્યમિત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ । યસ્માદિદં સામ પરમરહસ્યતરમ્, તસ્માદિદં સામ યત્ર કુત્રચિત્પુંસિ ન આચષ્ટે ઇતિ કથયિતુર્નિષેધઃ । યદિ દાતુમપેક્ષતે પુત્રાય શુશ્રૂષવે શુશ્રૂષારતાય આચાર્યોપસર્પણેન શ્રણેચ્છાવતે દાસ્યતિ દદ્યાદિત્યર્થઃ । અન્યસ્મૈ શિષ્યાય પ્રાગુક્તલક્ષણાય ચ ઇતિ । ઇતિ-શબ્દઃ સામદાતૃપ્રતિગ્રહીત્રોઃ અધિકારસમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥
એવં તાવત્સામ્ના સહ દાતૃપ્રતિગ્રહીત્રોઃ સંબન્ધં વિધાય શ્રીક્ષીરોદાર્ણવશાયિનો નૃકેસરિણો યોગિવદાસીનસ્ય શયાનસ્ય વા ધ્યેયસ્ય આશ્રયાશ્રયિલક્ષણસંબન્ધવિશેષોપાસનાં કૃત્સ્નફલવતીં વિધાતુમાહ ---
ૐ ઋતં સત્યં પરં બ્રાહૃ પુરુષં નૃકેસરિવિગ્રહમ્। કૃષ્ણપિઙ્ગલમૂધ્ર્વરેતં વિરૂપાક્ષં શંકરં નીલલોહિતમુમાપતિં પશુપતિં પિનાકિનં હ્રમિતદ્યુતિમીશાનઃ સર્વવિદ્યાનામીશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં બ્રાહૃઆધિપતિબ્ર્રાહૃણોઽધિપતિર્યો યજુર્વેદવાચ્યસ્તં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ। મહા પ્રથમાન્તાર્ધસ્યાદ્યંર્વતો દ્વિતીયાન્તાર્ધસ્યાદ્યં ષણં તૃતીયાન્તાર્ધસ્યાદ્યં નમા ચતુર્થાન્તાર્ધસ્યાદ્યં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ। તસ્માદિદં સચ્ચિદાનન્દમયં પરં બ્રાહૃ તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ। તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનં નૃકેસરિં યોગિધ્યેયં પરમં પદં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ વીરં પ્રથમસ્યાર્ધાન્ત્યં તંસં દ્વિતીયસ્યાર્ધાન્ત્યં હંભી તૃતીયસ્યાર્ધાન્ત્યં મૃત્યું ચતુર્થસ્યાર્ધાન્ત્યં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ તસ્માદિદં સામ યેન કેનચિદાચાર્યમુખેન યો જાનીતે સ તેનૈવ શરીરેણ સંસારાન્મુચ્યતે મોચયતિ મુમુક્ષુર્ભવતિ જપાત્તેનૈવ શરીરેણ દેવતાદર્શનં કરોતિ તસ્માદિદમેવ મુખ્યં દ્વારં કલૌ નાન્યેષાં ભવતિ તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સ મુમુક્ષુર્ભવતિ

( 5) ---
ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનં ના ચાસૌ કેસરી ચ નૃકેસરી તં નૃકેસરિણમ્ । નૃકેસરિમિતિ છાન્દસમ્ । યોગિવદાસીનં શેષભોગમસ્તકપરિવૃતં રહસ્યકલ્પાન્તરપર્યાલોચનયા અસ્મિન્નેવ સ્થાને શાખાન્તરશ્રુત્યન્તરપર્યાલોચનયા આસીનં શેષભોગમૂર્ધાવૃતમ્ । દ્વિશાખગામિની ઇયમુપનિષત્ ભૃગુશાખાયામ્ આઙ્ગિરસશાખાયાં ચ । પરમં પદં પરમાશ્રયભૂતમ્ । જાનીયાદિતિ સર્વત્રાનુષજ્યતે । સામેત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થં ભવતિ । યત્સામ જાનીયાત્ તદુક્તગુણવિશિષ્ટે નૃકેસરિણિ સાઙ્ગં ન્યસ્તં જાનીયાદિત્યર્થઃ । ઇદાનીં સામ્નો દ્વિતીયોદ્ધારમક્ષરાણાં સ્વરવિશેષસંબન્ધાર્થમાહ --- વીરં પ્રથમસ્યાર્ધાન્ત્યં પ્રથમપદોક્તાક્ષરદ્વય આદ્યાર્ધે ઠ પ્રથમાતિક્રમે કારણાભાવાત્ ઽ ઇતિ ન્યાયેન અન્ત્યમ્ અન્ત્યસ્વરાત્મકં સામ જાનીયાત્ ઇત્યનુષજ્યતે । અત એવ અસ્મિન્નેવ સ્થાને શાખાન્તરે પાઠાન્તરે વીરં પ્રથમાદ્યાર્ધસ્ય અન્ત્યમિતિ । અત્રાપિ વિધાનવિષયે પ્રાગુક્તે ચોદ્યસમાધાને । તતો વીરો અનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; રં મધ્યવર્તિસ્વરાત્મકા ગીતિઃ; એવમુત્તરેષ્વપિ તદુદ્ધાવાક્યેષુ યોજનીયમ્ । તંસં દ્વિતીયસ્યાર્ધાન્ત્યમ્ ઇત્યુક્તાર્થમ્ । તમ્ અનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; હંસભી તૃતીયસ્યાર્ધાન્ત્યમ્ । તૃતીયાદ્યાર્ધસ્ય અન્ત્યમિતિ પાઠાન્તરમ્ । હમ્ અનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; ભી મધ્યવર્તિસ્વરાત્મિકા ગીતિઃ; મૃ અનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; ત્યું પારિશેષ્યાન્મધ્યવર્તિસ્વરાત્મિકા ગીતિઃ; ચતુર્થસ્યાર્ધાન્ત્યમ્ ઇત્યુક્તાર્થમ્ । મૃત્યું ચતુર્થાદ્યાર્ધસ્ય અન્ત્યમિતિ પાઠાન્તરમ્ । સામેત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ । યસ્માત્સામૈકદેશપરિજ્ઞાનાત્
કૃત્સ્નફલાવાપ્તિઃ તત્ર કૃત્સ્નસામપરિજ્ઞાને કિમુતેત્યાહ --- તસ્માદિદં વિહિતાક્ષરેષૂદ્ધૃતં કૃત્સ્નં સામ યેન કેનચિત્ યેન કેનાપિ સામોદ્ધારવાક્યકદમ્બકેનાપિ યો જાનીતે ઇત્યનુષઙ્ગઃ । આચાર્યમુખેન યો જાનીતે ઇત્યાચાર્યમુખોપાયાન્તરયોર્વિકલ્પઃ । યદ્વા આચાર્યશબ્દો વેદમભિધત્તે, ઠ તસ્માદાચાર્યવચઃ પ્રમાણમ્ ઽ ઇત્યાદૌ પ્રયોગાત્; આચાર્યમુખેન વેદમુખેન સામોદ્ધારવાક્યકદમ્બકેનેત્યર્થઃ । સ તેનૈવ સ્વયમેવ સામપરિજ્ઞાનેન સંસારાન્મુચ્યતે, મોચયતિ અન્યં વા સામ જ્ઞાપયન્ । સામપરિજ્ઞાનાત્ સરાગોઽપિ મુમુક્ષુર્ભવતિ જપાત્, સંખ્યાનુપાદાનાત્ સકૃદેવ સામજપાત્ । યત્સાઙ્ગેન સામ્ના પારમે વરં શરીરં ક્ષીરોદાર્ણવશાયીત્યાદિપદકદમ્બકવ્યાકૃતમ્, તેનૈવ શરીરેણ દેવતાદર્શનં કરોતિ દેવતા પ્રત્યક્ષા ભવતિ । તસ્માદિદમેવ સાઙ્ગં સામૈવ મુખ્યં દ્વારં દેવતાદર્શને તવ્દ્યાકૃતૌ ચ; કલૌ પાપબહુલ્યેન અન્યેષાં સામરહિતાનાં કેવલમૂલમન્ત્ર પરિજ્ઞાતૄણાં દેવતાદર્શનં ઝટિતિ ન ભવતીત્યર્થઃ । યસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ દેવતાદર્શને દેવતાકારવ્યાકૃતૌ ચ મુખ્યમેવ દ્વારમ્, તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાત્; મુમુક્ષુર્ભવતિ માનુષાનન્દારૂઢોઽપિ એતત્પરિજ્ઞાનાત્ માનુષાનન્દં વિહાય મોક્ષેપ્સુર્ભવતિ । યદ્વા મુમુક્ષુઃ એતજ્જાનીયાત્ ઇત્યન્વયઃ । તસ્ય ભવતીતિ ફલનિર્દેશઃ । ભૂ સત્તાયામિતિ ધાતોઃ રૂપમ્ । સાકારબ્રાહૃઓપાસનાદ્વારં સન્માત્રતાં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ॥
( 5) ---
ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનં ના ચાસૌ કેસરી ચ નૃકેસરી તં નૃકેસરિણમ્ । નૃકેસરિમિતિ છાન્દસમ્ । યોગિવદાસીનં શેષભોગમસ્તકપરિવૃતં રહસ્યકલ્પાન્તરપર્યાલોચનયા અસ્મિન્નેવ સ્થાને શાખાન્તરશ્રુત્યન્તરપર્યાલોચનયા આસીનં શેષભોગમૂર્ધાવૃતમ્ । દ્વિશાખગામિની ઇયમુપનિષત્ ભૃગુશાખાયામ્ આઙ્ગિરસશાખાયાં ચ । પરમં પદં પરમાશ્રયભૂતમ્ । જાનીયાદિતિ સર્વત્રાનુષજ્યતે । સામેત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થં ભવતિ । યત્સામ જાનીયાત્ તદુક્તગુણવિશિષ્ટે નૃકેસરિણિ સાઙ્ગં ન્યસ્તં જાનીયાદિત્યર્થઃ । ઇદાનીં સામ્નો દ્વિતીયોદ્ધારમક્ષરાણાં સ્વરવિશેષસંબન્ધાર્થમાહ --- વીરં પ્રથમસ્યાર્ધાન્ત્યં પ્રથમપદોક્તાક્ષરદ્વય આદ્યાર્ધે ઠ પ્રથમાતિક્રમે કારણાભાવાત્ ઽ ઇતિ ન્યાયેન અન્ત્યમ્ અન્ત્યસ્વરાત્મકં સામ જાનીયાત્ ઇત્યનુષજ્યતે । અત એવ અસ્મિન્નેવ સ્થાને શાખાન્તરે પાઠાન્તરે વીરં પ્રથમાદ્યાર્ધસ્ય અન્ત્યમિતિ । અત્રાપિ વિધાનવિષયે પ્રાગુક્તે ચોદ્યસમાધાને । તતો વીરો અનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; રં મધ્યવર્તિસ્વરાત્મકા ગીતિઃ; એવમુત્તરેષ્વપિ તદુદ્ધાવાક્યેષુ યોજનીયમ્ । તંસં દ્વિતીયસ્યાર્ધાન્ત્યમ્ ઇત્યુક્તાર્થમ્ । તમ્ અનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; હંસભી તૃતીયસ્યાર્ધાન્ત્યમ્ । તૃતીયાદ્યાર્ધસ્ય અન્ત્યમિતિ પાઠાન્તરમ્ । હમ્ અનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; ભી મધ્યવર્તિસ્વરાત્મિકા ગીતિઃ; મૃ અનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; ત્યું પારિશેષ્યાન્મધ્યવર્તિસ્વરાત્મિકા ગીતિઃ; ચતુર્થસ્યાર્ધાન્ત્યમ્ ઇત્યુક્તાર્થમ્ । મૃત્યું ચતુર્થાદ્યાર્ધસ્ય અન્ત્યમિતિ પાઠાન્તરમ્ । સામેત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ । યસ્માત્સામૈકદેશપરિજ્ઞાનાત્
કૃત્સ્નફલાવાપ્તિઃ તત્ર કૃત્સ્નસામપરિજ્ઞાને કિમુતેત્યાહ --- તસ્માદિદં વિહિતાક્ષરેષૂદ્ધૃતં કૃત્સ્નં સામ યેન કેનચિત્ યેન કેનાપિ સામોદ્ધારવાક્યકદમ્બકેનાપિ યો જાનીતે ઇત્યનુષઙ્ગઃ । આચાર્યમુખેન યો જાનીતે ઇત્યાચાર્યમુખોપાયાન્તરયોર્વિકલ્પઃ । યદ્વા આચાર્યશબ્દો વેદમભિધત્તે, ઠ તસ્માદાચાર્યવચઃ પ્રમાણમ્ ઽ ઇત્યાદૌ પ્રયોગાત્; આચાર્યમુખેન વેદમુખેન સામોદ્ધારવાક્યકદમ્બકેનેત્યર્થઃ । સ તેનૈવ સ્વયમેવ સામપરિજ્ઞાનેન સંસારાન્મુચ્યતે, મોચયતિ અન્યં વા સામ જ્ઞાપયન્ । સામપરિજ્ઞાનાત્ સરાગોઽપિ મુમુક્ષુર્ભવતિ જપાત્, સંખ્યાનુપાદાનાત્ સકૃદેવ સામજપાત્ । યત્સાઙ્ગેન સામ્ના પારમે વરં શરીરં ક્ષીરોદાર્ણવશાયીત્યાદિપદકદમ્બકવ્યાકૃતમ્, તેનૈવ શરીરેણ દેવતાદર્શનં કરોતિ દેવતા પ્રત્યક્ષા ભવતિ । તસ્માદિદમેવ સાઙ્ગં સામૈવ મુખ્યં દ્વારં દેવતાદર્શને તવ્દ્યાકૃતૌ ચ; કલૌ પાપબહુલ્યેન અન્યેષાં સામરહિતાનાં કેવલમૂલમન્ત્ર પરિજ્ઞાતૄણાં દેવતાદર્શનં ઝટિતિ ન ભવતીત્યર્થઃ । યસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ દેવતાદર્શને દેવતાકારવ્યાકૃતૌ ચ મુખ્યમેવ દ્વારમ્, તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાત્; મુમુક્ષુર્ભવતિ માનુષાનન્દારૂઢોઽપિ એતત્પરિજ્ઞાનાત્ માનુષાનન્દં વિહાય મોક્ષેપ્સુર્ભવતિ । યદ્વા મુમુક્ષુઃ એતજ્જાનીયાત્ ઇત્યન્વયઃ । તસ્ય ભવતીતિ ફલનિર્દેશઃ । ભૂ સત્તાયામિતિ ધાતોઃ રૂપમ્ । સાકારબ્રાહૃઓપાસનાદ્વારં સન્માત્રતાં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ॥
વિશ્વસૃજ એતેન વૈ વિશ્વમિદમસૃજન્ત યદ્વિશ્વમસૃજન્ત તસ્માદ્વિશ્વસૃજો વિશ્વમેનાનનુ પ્રજાયતે બ્રાહૃણઃ સાયુજ્યં સલોકતાં યન્તિ તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ। વિષ્ણું પ્રથમસ્યાન્ત્યં મુખં દ્વિતીયસ્પાન્ત્યં ભદ્રં તૃતીયસ્યાન્ત્યં મ્યહં ચતુર્થસ્યાન્ત્યં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ યોઽસૌ સોઽવેદયદિદં કિં ચાત્મનિ બ્રાહૃણ્યાનુષ્ટુભં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ। સ્ત્રીપુંસોર્વા ય ઇહૈવ સ્થાતુમપેક્ષતે સ સર્વૈશ્વર્યં દદાતિ યત્ર કુત્રાપિ મ્રિયતે દેહાન્તે દેવઃ પરં બ્રાહૃ તારકં વ્યાચષ્ટે યેનાસાવમૃતી ભૂત્વા સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ। તસ્માદિદં સામમધ્યગં જપતિ તસ્માદિદં સામાઙ્ગં પ્રજાપતિસ્તસ્માદિદં સામાઙ્ગં પ્રજાપતિર્ય એવં વેદેતિ મહોપનિષદ્ય એતાં મહોપનિષદં વેદ સ કૃતપુરશ્ચરણોઽપિ મહાવિષ્ણુર્ભવતિ મહાવિષ્ણુર્ભવતીતિ

ઇતિ પ્રથમોપનિષત્॥
ૐ ઋતં સત્યં પરં બ્રાહૃ પુરુષં નૃકેસરિવિગ્રહમ્ । કૃષ્ણપિઙ્ગલમૂધ્ર્વરેતં વિરૂપાક્ષં શંકરં નીલલોહિતમુમાપતિં પશુપતિં પિનાકિનં હ્રમિતદ્યુતિમીશાનઃ સર્વવિદ્યાનામી વરઃ સર્વભૂતાનાં બ્રાહૃઆધિપતિબ્ર્રાહૃણોઽધિપતિર્યો યજુર્વેદવાચ્યસ્તં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । મહા પ્રથમાન્તાર્ધસ્યાદ્યંર્વતો દ્વિતીયાન્તાર્ધસ્યાદ્યં ષણં તૃતીયાન્તાર્ધસ્યાદ્યં નમા ચતુર્થાન્તાર્ધસ્યાદ્યં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । તસ્માદિદં સચ્ચિદાનન્દમયં પરં બ્રાહૃ તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ । તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

( 6) ---
એવં તાવત્ યદઙ્ગમ્ ઉપાસ્યદેવતાકારવ્યાકૃતૌ ક્ષમમ્, તદેવાઙ્ગં નિર્દિશન્ આહ --- ઓમિતિ । એતચ્ચતુર્થોપનિષદિ સ્પષ્ટીકરિષ્યતિ --- ઓમિત્યેતદક્ષરમ્ ઇત્યાદિના । નૃકેસરિવિગ્રહો વ્યાખ્યાતઃ; સ ન સ્વમાયયા લીલાવિગ્રહઃ, કિં તુ કર્મવિપાકજન્માનુભવરૂપાણાં કેવલતિર્યગ્રૂપાણાં મત્સ્યકૂર્માદીનાં કેવલાતિર્યગ્રૂપાણાં વામનાદીનાં લીલારૂપત્વેનૈવ દૃષ્ટત્વાત્ અસ્ય ચ તદ્વિલક્ષણત્વાત્ ન સ્વમાયાલીલાવિગ્રહતા સ્યાદિતિ ઇમામાશઙ્કા મન્ત્રવર્ણાદપનેતું મન્ત્રમાહ --- ઋતં સત્યં પરં બ્રાહૃ પુરુષં નૃકેસરિવિગ્રહમ્ । ના ચ પુરુષ ચ કેસરી ચ સિંહ ચ નૃકેસરી । તત્ર પુરુષમિત્યનૂદ્ય સત્યં પરં બ્રાહૃ જાનીયાદિતિ વિધીયતે । એતદુક્તં ભવતિ --- સત્યસ્ય પરબ્રાહૃણઃ સ્વમાયયા લીલાવિગ્રહં પુરુષાકારમ્ ઋતમિતિ પરમાર્થં જાનીયાદિતિ યાવત્ । યદ્વા, ઋતં સત્યં પરં બ્રાહૃ બ્રાહૃઆત્મકં પુરુષાકારમ્ ઓમિત્યોંકારેણ વ્યાખ્યાતમ્, ઋતમિતિ ધનનામ ઋતમયં હિરણ્યમયં હિરણ્યમયં જાનીયાદિત્યર્થઃ । અત એવ સતો બન્ધુમિતિ બન્ધુરિતિ ધનનામ બ્રાહૃણો વિવર્તં હિરણ્મયમ્ અસતિ બ્રાહૃણિ હ્મદિ નિરવિન્દન્નિતિ કૈ ઇચવ્દ્યાખ્યાતમ્ । કૃષ્ણપિઙ્ગલં કૃષ્ણપિઙ્ગલે અક્ષિણી યસ્ય તં તથોક્તમ્ । ઊધ્ર્વરેતમિતિ ચ્છાન્દસમ્ । ઊધ્ર્વરેતસ્કં યોગારૂઢમાસીનં વિરૂપાક્ષં લલાટનેત્રમ્, લલાટનેત્રેણ રૌદ્રતા પ્રાપ્નોતિ તવ્દ્યાવૃત્ત્યર્થં શંકરં સુખકરં વરદાભયહસ્તં શંકરસાહચર્યાન્નીલલોહિતમિતિ નીલકણ્ઠમ્ ઉર્વરિતપ્રદેશે લોહિતમ્ । નીલલોહિતૌ વર્ણૌ લલાટનેત્રયોર્થથાયોગ્યતયાસ્ય ધૃતૌ તથોક્તમ્ । કલ્પાન્તરે તુ વેતવર્ણમ્; એવં સુવર્ણલોહિતશુક્લાકારાણાં વિકલ્પઃ કામનાવશાવ્દ્યવસ્થિતઃ । ઉમાપતિં ઉમા ગૌરી તસ્યાઃ પતિઃ તમ્ । ઠ શ્રિયં લક્ષ્મીમ્ ઽ ઇતિ સપ્ત શક્તયો વક્ષ્યન્તે । પશુપતિઃ પશૂનાં પ્રાણિનાં પતિઃ, યદ્વા પશૂનાં વેદાનાં ગાયત્ર્યાદીનામ્, ઠ પશવો વૈ છન્દાંસિ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । પિનાકિનં પિનાકધનુર્હસ્તમ્ । હીતિ નિ ઇચતાર્થઃ । અમિતદ્યુતિમ્ અમિતપ્રકાશમ્ । ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનાં પ્રભુઃ । ઈ વરઃ સર્વભૂતાનાં પ્રભુઃ । બ્રાહૃઆધિપતિઃ, બ્રાહૃ તપઃ મનસો વિષયેભ્યો વિવત્ર્ય દર્શનં પૂર્વોક્તોપાસનં તસ્ય અધિપતિઃ અધિષ્ઠાય પાલયિતા । બ્રાહૃણોઽધિપતિઃ બ્રાહૃણોઽધિષ્ઠાતા । બ્રાહૃએત્યન્નનામ અન્નં ક્ષીરં તત ચ ક્ષીરસ્ય અધિષ્ઠાતા । યદ્વા બ્રાહૃણઃ અથર્વવેદસ્ય અધિષ્ઠાતા । એવં યો યજુર્વેદવાચ્યઃ પ્રાગુક્તેન યજુષા વેદેન વાચ્યઃ યજુર્વેદવાચ્યઃ । પ્રાગુક્તાનાં ગુણાનાં પ્રથમાનિર્દિષ્ટાનાં જાનીયાદિત્યનેનાન્વયં કર્તું વિશિષ્ટતયા એકત્વાભિપ્રાયેણ દ્વિતીયાન્તતયા નિર્દિશતિ ---તમિતિ । સામેત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ । એવં પ્રાગુક્તમાકારં નૃકેસરિણ્યેવ જાનીયાત્ । અત્ર કેચિત્પ્રાગુક્તમાકારં મન્ત્રવર્ણાત્પૃથક્ત્વેન ઉપાસ્યમાચક્ષતે; તદયુક્તમ્, એવં તર્હિ ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં નૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યૈક્યમવગતં બાધ્યેત । નૃસિંહપદવ્યાખ્યાનાવસરે નૃસિંહ એવ આસીત્પરમે વર ઇતિ નૃસિંહે વરયોઃ સામાનાધિકરણ્યમવગતં બાધ્યેત । તસ્માત્ ત્રિનેત્રાદ્યાકારવિશિષ્ટઃ અસ્યાં વિદ્યાયાં નૃસિંહ એવોપાસ્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ । અથેદાનીં તૃતીયં સામોદ્ધારમાહ --- મ પારિશેષ્યાન્મધ્યસ્વરવર્તિગીતિઃ; હા સર્વોદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; પ્રથમાન્તાર્ધસ્ય આદ્યમિતિ । પ્રથમપાદોક્તાક્ષરદ્વયે અન્ત્યાર્ધસ્ય આદ્યસ્વરમ્ આદ્યસ્વરયુક્તં સામ જાનીયાત્ ઇત્યનુષજ્યતે । ર્વ પારિશેષ્યાન્મધ્યસ્વરવર્તિગીતિઃ; તો સર્વોદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; દ્વિતીયાન્તાર્ધસ્ય આદ્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । ષ
પારિશેષ્યાન્મધ્યસ્વરવર્તિગીતિઃ; ણમ્, સર્વોદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; તૃતીયાન્તાર્ધસ્ય આદ્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । ન પારિશેષ્યાન્મધ્યસ્વરવર્તિગીતિઃ; મા સર્વોદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; ચતુર્થાન્તાર્ધસ્ય આદ્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । સામેત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ । નનુ અત્ર અક્ષરદ્વયમધ્યે અન્તાર્ધસ્યેત્યન્તસ્ય અક્ષરસ્યાર્ધં દીર્ઘાદિમાત્રા તસ્યા આદ્યસ્વરસંબન્ધઃ કસ્માન્ન વિધીયતે ? તન્ન, ષષ્ઠીતત્પુરુષાત્કર્મધારયસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ । અન્તં ચ તદર્ધં ચ અન્તાર્ધં પ્રથમાપેક્ષયા દ્વિતીયમક્ષરમ્ અન્તં ચ તદર્ધં ચેતિ; અન્યથા અન્તસ્યાક્ષરસ્ય માત્રાદિ અર્ધમિતિ ષષ્ઠીતત્પુરુષઃ, ઠ એતયા નિપાદસ્થપતિં યાજયેત્ ઽ ઇતિ ન્યાયાત્ । નનુ અતિતુચ્છમેતત્, માત્રાયામપ્યાધારાપેક્ષયા કર્મધારયસંભવાત્ । સત્યમ્ । ઠ દ્વાતિંરશદક્ષરં સામ ઽ ઇત્યત્ર દ્વાતિંરશદક્ષરાણામેવ સ્વરાત્મકસામસંબન્ધઃ શ્રૂયતે, ન માત્રાણામ્; તસ્માદન્તાર્ધશબ્દેન દ્વિતીયાક્ષરસ્યૈવ આદ્યસ્વરસંબન્ધો વિધીયત ઇતિ સિદ્ધમ્ । યસ્માત્સામૈકદેશોઽપિ કૃત્સ્નફલાવાપ્તૌ ક્ષમઃ, કિમુત કૃત્સ્નસામજ્ઞાનમ્ । તસ્માદિદં સચ્ચિદાનન્દમયં પરં બ્રાહૃ, તાદૃશનૃસિંહપ્રતિપાદકમૂલમન્ત્રાભિવ્યઞ્જકત્વાત્ પરં બ્રાહૃ જાનીયાદિત્યનુષજ્યતે । સામાભિવ્યક્તમૂલમન્ત્રપ્રતિપાદ્યોઽયં નૃસિંહાકારસચ્ચિદાનન્દં પરં બ્રાહૃએત્યેકઃ સંબન્ધઃ । યદ્વા સચ્ચિદાનન્દમયં બ્રાહૃએત્યેકઃ । પ્રાઙ્મન્ત્રવર્ણાત્ બ્રાહૃઆકારતા પ્રતિપાદિતાપિ અદૃઢા સ્યાદિતિ શઙ્કા, તવ્દ્યાવૃત્ત્યર્થમિદમુચ્યતે --- સચ્ચિદાનન્દમયં બ્રાહૃ જાનીયાદિતિ । તં નૃસિંહકારમમુમ્ એવમુક્તપ્રકારેણ વિદ્વાન્ જાનન્ અમૃતે ક્ષીરે ઠ પઞ્ચામૃતાન્યાનય ઽ ઇત્યાદાવમૃતશબ્દસ્ય ક્ષીરે દૃષ્ટત્વાત્, ઇહૈવ લોકે ઉત્કૃષ્ટો ભવતીત્યર્થઃ । યદ્વા એવં પઞ્ચાઙ્ગન્યાસે કૃતે ઇહૈવ જીવન્મુક્તો ભવતિ આનન્દો ભવતીત્યર્થઃ । યસ્માત્સાઙ્ગં સામ કૃત્સ્નનૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યાપ્રતિપાદકમૂલમન્ત્રાભિવ્યઞ્જકમ્, તસ્માદિદમિત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ ॥
અસ્ય સામ્નઃ ઉક્તપ્રકારેણ વિ વરુઆષ્ટૃત્વં દર્શયિતુમાહ ---
( 6) ---

એવં તાવત્ યદઙ્ગમ્ ઉપાસ્યદેવતાકારવ્યાકૃતૌ ક્ષમમ્, તદેવાઙ્ગં નિર્દિશન્ આહ --- ઓમિતિ । એતચ્ચતુર્થોપનિષદિ સ્પષ્ટીકરિષ્યતિ --- ઓમિત્યેતદક્ષરમ્ ઇત્યાદિના । નૃકેસરિવિગ્રહો વ્યાખ્યાતઃ; સ ન સ્વમાયયા લીલાવિગ્રહઃ, કિં તુ કર્મવિપાકજન્માનુભવરૂપાણાં કેવલતિર્યગ્રૂપાણાં મત્સ્યકૂર્માદીનાં કેવલાતિર્યગ્રૂપાણાં વામનાદીનાં લીલારૂપત્વેનૈવ દૃષ્ટત્વાત્ અસ્ય ચ તદ્વિલક્ષણત્વાત્ ન સ્વમાયાલીલાવિગ્રહતા સ્યાદિતિ ઇમામાશઙ્કા મન્ત્રવર્ણાદપનેતું મન્ત્રમાહ --- ઋતં સત્યં પરં બ્રાહૃ પુરુષં નૃકેસરિવિગ્રહમ્ । ના ચ પુરુષ ચ કેસરી ચ સિંહ ચ નૃકેસરી । તત્ર પુરુષમિત્યનૂદ્ય સત્યં પરં બ્રાહૃ જાનીયાદિતિ વિધીયતે । એતદુક્તં ભવતિ --- સત્યસ્ય પરબ્રાહૃણઃ સ્વમાયયા લીલાવિગ્રહં પુરુષાકારમ્ ઋતમિતિ પરમાર્થં જાનીયાદિતિ યાવત્ । યદ્વા, ઋતં સત્યં પરં બ્રાહૃ બ્રાહૃઆત્મકં પુરુષાકારમ્ ઓમિત્યોંકારેણ વ્યાખ્યાતમ્, ઋતમિતિ ધનનામ ઋતમયં હિરણ્યમયં હિરણ્યમયં જાનીયાદિત્યર્થઃ । અત એવ સતો બન્ધુમિતિ બન્ધુરિતિ ધનનામ બ્રાહૃણો વિવર્તં હિરણ્મયમ્ અસતિ બ્રાહૃણિ હ્મદિ નિરવિન્દન્નિતિ કૈ ઇચવ્દ્યાખ્યાતમ્ । કૃષ્ણપિઙ્ગલં કૃષ્ણપિઙ્ગલે અક્ષિણી યસ્ય તં તથોક્તમ્ । ઊધ્ર્વરેતમિતિ ચ્છાન્દસમ્ । ઊધ્ર્વરેતસ્કં યોગારૂઢમાસીનં વિરૂપાક્ષં લલાટનેત્રમ્, લલાટનેત્રેણ રૌદ્રતા પ્રાપ્નોતિ તવ્દ્યાવૃત્ત્યર્થં શંકરં સુખકરં વરદાભયહસ્તં શંકરસાહચર્યાન્નીલલોહિતમિતિ નીલકણ્ઠમ્ ઉર્વરિતપ્રદેશે લોહિતમ્ । નીલલોહિતૌ વર્ણૌ લલાટનેત્રયોર્થથાયોગ્યતયાસ્ય ધૃતૌ તથોક્તમ્ । કલ્પાન્તરે તુ વેતવર્ણમ્; એવં સુવર્ણલોહિતશુક્લાકારાણાં વિકલ્પઃ કામનાવશાવ્દ્યવસ્થિતઃ । ઉમાપતિં ઉમા ગૌરી તસ્યાઃ પતિઃ તમ્ । ઠ શ્રિયં લક્ષ્મીમ્ ઽ ઇતિ સપ્ત શક્તયો વક્ષ્યન્તે । પશુપતિઃ પશૂનાં પ્રાણિનાં પતિઃ, યદ્વા પશૂનાં વેદાનાં ગાયત્ર્યાદીનામ્, ઠ પશવો વૈ છન્દાંસિ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । પિનાકિનં પિનાકધનુર્હસ્તમ્ । હીતિ નિ ઇચતાર્થઃ । અમિતદ્યુતિમ્ અમિતપ્રકાશમ્ । ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનાં પ્રભુઃ । ઈ વરઃ સર્વભૂતાનાં પ્રભુઃ । બ્રાહૃઆધિપતિઃ, બ્રાહૃ તપઃ મનસો વિષયેભ્યો વિવત્ર્ય દર્શનં પૂર્વોક્તોપાસનં તસ્ય અધિપતિઃ અધિષ્ઠાય પાલયિતા । બ્રાહૃણોઽધિપતિઃ બ્રાહૃણોઽધિષ્ઠાતા । બ્રાહૃએત્યન્નનામ અન્નં ક્ષીરં તત ચ ક્ષીરસ્ય અધિષ્ઠાતા । યદ્વા બ્રાહૃણઃ અથર્વવેદસ્ય અધિષ્ઠાતા । એવં યો યજુર્વેદવાચ્યઃ પ્રાગુક્તેન યજુષા વેદેન વાચ્યઃ યજુર્વેદવાચ્યઃ । પ્રાગુક્તાનાં ગુણાનાં પ્રથમાનિર્દિષ્ટાનાં જાનીયાદિત્યનેનાન્વયં કર્તું વિશિષ્ટતયા એકત્વાભિપ્રાયેણ દ્વિતીયાન્તતયા નિર્દિશતિ ---તમિતિ । સામેત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ । એવં પ્રાગુક્તમાકારં નૃકેસરિણ્યેવ જાનીયાત્ । અત્ર કેચિત્પ્રાગુક્તમાકારં મન્ત્રવર્ણાત્પૃથક્ત્વેન ઉપાસ્યમાચક્ષતે; તદયુક્તમ્, એવં તર્હિ ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં નૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યૈક્યમવગતં બાધ્યેત । નૃસિંહપદવ્યાખ્યાનાવસરે નૃસિંહ એવ આસીત્પરમે વર ઇતિ નૃસિંહે વરયોઃ સામાનાધિકરણ્યમવગતં બાધ્યેત । તસ્માત્ ત્રિનેત્રાદ્યાકારવિશિષ્ટઃ અસ્યાં વિદ્યાયાં નૃસિંહ એવોપાસ્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ । અથેદાનીં તૃતીયં સામોદ્ધારમાહ --- મ પારિશેષ્યાન્મધ્યસ્વરવર્તિગીતિઃ; હા સર્વોદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; પ્રથમાન્તાર્ધસ્ય આદ્યમિતિ । પ્રથમપાદોક્તાક્ષરદ્વયે અન્ત્યાર્ધસ્ય આદ્યસ્વરમ્ આદ્યસ્વરયુક્તં સામ જાનીયાત્ ઇત્યનુષજ્યતે । ર્વ પારિશેષ્યાન્મધ્યસ્વરવર્તિગીતિઃ; તો સર્વોદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; દ્વિતીયાન્તાર્ધસ્ય આદ્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । ષ
પારિશેષ્યાન્મધ્યસ્વરવર્તિગીતિઃ; ણમ્, સર્વોદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; તૃતીયાન્તાર્ધસ્ય આદ્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । ન પારિશેષ્યાન્મધ્યસ્વરવર્તિગીતિઃ; મા સર્વોદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ; ચતુર્થાન્તાર્ધસ્ય આદ્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । સામેત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ । નનુ અત્ર અક્ષરદ્વયમધ્યે અન્તાર્ધસ્યેત્યન્તસ્ય અક્ષરસ્યાર્ધં દીર્ઘાદિમાત્રા તસ્યા આદ્યસ્વરસંબન્ધઃ કસ્માન્ન વિધીયતે ? તન્ન, ષષ્ઠીતત્પુરુષાત્કર્મધારયસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ । અન્તં ચ તદર્ધં ચ અન્તાર્ધં પ્રથમાપેક્ષયા દ્વિતીયમક્ષરમ્ અન્તં ચ તદર્ધં ચેતિ; અન્યથા અન્તસ્યાક્ષરસ્ય માત્રાદિ અર્ધમિતિ ષષ્ઠીતત્પુરુષઃ, ઠ એતયા નિપાદસ્થપતિં યાજયેત્ ઽ ઇતિ ન્યાયાત્ । નનુ અતિતુચ્છમેતત્, માત્રાયામપ્યાધારાપેક્ષયા કર્મધારયસંભવાત્ । સત્યમ્ । ઠ દ્વાતિંરશદક્ષરં સામ ઽ ઇત્યત્ર દ્વાતિંરશદક્ષરાણામેવ સ્વરાત્મકસામસંબન્ધઃ શ્રૂયતે, ન માત્રાણામ્; તસ્માદન્તાર્ધશબ્દેન દ્વિતીયાક્ષરસ્યૈવ આદ્યસ્વરસંબન્ધો વિધીયત ઇતિ સિદ્ધમ્ । યસ્માત્સામૈકદેશોઽપિ કૃત્સ્નફલાવાપ્તૌ ક્ષમઃ, કિમુત કૃત્સ્નસામજ્ઞાનમ્ । તસ્માદિદં સચ્ચિદાનન્દમયં પરં બ્રાહૃ, તાદૃશનૃસિંહપ્રતિપાદકમૂલમન્ત્રાભિવ્યઞ્જકત્વાત્ પરં બ્રાહૃ જાનીયાદિત્યનુષજ્યતે । સામાભિવ્યક્તમૂલમન્ત્રપ્રતિપાદ્યોઽયં નૃસિંહાકારસચ્ચિદાનન્દં પરં બ્રાહૃએત્યેકઃ સંબન્ધઃ । યદ્વા સચ્ચિદાનન્દમયં બ્રાહૃએત્યેકઃ । પ્રાઙ્મન્ત્રવર્ણાત્ બ્રાહૃઆકારતા પ્રતિપાદિતાપિ અદૃઢા સ્યાદિતિ શઙ્કા, તવ્દ્યાવૃત્ત્યર્થમિદમુચ્યતે --- સચ્ચિદાનન્દમયં બ્રાહૃ જાનીયાદિતિ । તં નૃસિંહકારમમુમ્ એવમુક્તપ્રકારેણ વિદ્વાન્ જાનન્ અમૃતે ક્ષીરે ઠ પઞ્ચામૃતાન્યાનય ઽ ઇત્યાદાવમૃતશબ્દસ્ય ક્ષીરે દૃષ્ટત્વાત્, ઇહૈવ લોકે ઉત્કૃષ્ટો ભવતીત્યર્થઃ । યદ્વા એવં પઞ્ચાઙ્ગન્યાસે કૃતે ઇહૈવ જીવન્મુક્તો ભવતિ આનન્દો ભવતીત્યર્થઃ । યસ્માત્સાઙ્ગં સામ કૃત્સ્નનૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યાપ્રતિપાદકમૂલમન્ત્રાભિવ્યઞ્જકમ્, તસ્માદિદમિત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ ॥
અસ્ય સામ્નઃ ઉક્તપ્રકારેણ વિ વરુઆષ્ટૃત્વં દર્શયિતુમાહ ---
વિ વસૃજ એતેન વૈ વિ વમિદમસૃજન્ત યદ્વિ વમસૃજન્ત તસ્માદ્વિ વસૃજો વિ વમેનાનનુ પ્રજાયતે બ્રાહૃણઃ સાયુજ્યં સલોકતાં યન્તિ તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । વિષ્ણું પ્રથમસ્યાન્ત્યં મુખં દ્વિતીયસ્પાન્ત્યં ભદ્રં તૃતીયસ્યાન્ત્યં મ્યહં ચતુર્થસ્યાન્ત્યં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ યોઽસૌ સોઽવેદયદિદં કિં ચાત્મનિ બ્રાહૃણ્યાનુષ્ટુભં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । સ્ત્રીપુંસોર્વા ય ઇહૈવ સ્થાતુમપેક્ષતે સ સર્વૈ વર્યં દદાતિ યત્ર કુત્રાપિ મ્રિયતે દેહાન્તે દેવઃ પરં બ્રાહૃ તારકં વ્યાચષ્ટે યેનાસાવમૃતી ભૂત્વા સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । તસ્માદિદં સામમધ્યગં જપતિ તસ્માદિદં સામાઙ્ગં પ્રજાપતિસ્તસ્માદિદં સામાઙ્ગં પ્રજાપતિર્ય એવં વેદેતિ મહોપનિષદ્ય એતાં મહોપનિષદં વેદ સ કૃતપુર ચરણોઽપિ મહાવિષ્ણુર્ભવતિ મહાવિષ્ણુર્ભવતીતિ

ઇતિ પ્રથમોપનિષત્ ॥
( 7) ---
વિ વસૃજઃ એતેન સામ્ના નૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યાપ્રતિપાદકમૂલમન્ત્રાભિવ્યઞ્જકેન, વૈ પ્રસિદ્ધમ્; સર્વમિદમસૃજન્ત । યત્ યસ્માત્સર્વમસૃજન્ત, તસ્માત્ વિ વસૃજઃ--- ઇતિ વિ વસૃક્શબ્દં નિર્વક્તિ । વિ વમેનાનનુ પ્રજાયતે । બ્રાહૃણઃ સાયુજ્યં સલોકતાં યન્તીતિ ઉપાસકાનાં તાદાત્મ્યભેદોપાસનયાઃ ભેદેન ફલનિર્દેશઃ । બ્રાહૃણઃ સાયુજ્યં સલોકતાં યન્તીતિ યસ્માત્સાઙ્ગાત્સામ્નઃ ઈદૃશમુપાસકાનાં ફલમ્, તસ્માદિદમિત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ । તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામેત્યસકૃદભ્યાસસ્ય અયમભિપ્રાયઃ--- સાઙ્ગસામ્નૈવ કૃત્સ્નબ્રાહૃવિદ્યાપ્રતિપાદકમન્ત્રાભિવ્યક્ત્યા યા બ્રાહૃવિદ્યા ઉત્પન્ના સૈવ ફલવતી નાન્યેતિ । અત એવોક્તમ્ ઠ તસ્માદિદમેવ મુખ્યં દ્વારં કલૌ ઽ ઇતિ પાપભૂયિષ્ઠેઽત્ર કાલે અસ્યૈવ મુખ્યતા અન્યેષાં તુ ગૌણતેતિ । કાલાન્તરે તુ અસ્યા અન્યસ્ય વૈકલ્પિકી મુખ્યતેતિ સર્વમનવદ્યમ્ । અથેદાનીં ચતુર્થં સામોદ્ધારમાહવિષ્ણું સર્વાનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ । પ્રથમસ્ય અન્તયમિતિ, પ્રથમપાદોક્તાક્ષરદ્વયેઽપિ અન્ત્યમ્ અન્ત્યસ્વરયુક્તં જાનીયાદિતિ પ્રાક્તનમનુષજ્યતે । મુખં સર્વાનુદાત્તાત્મિકા ર્ગીતિઃ દ્વિતીયસ્ય અન્ત્યમિતિ, દ્વિતીયપાદોક્તાક્ષરદ્વયેઽપિ અન્ત્યસ્વરયુક્તં સામેતિ સંબન્ધઃ । નનુ સર્વોદ્ધારેષુ પ્રથમદ્વિતીયશબ્દૌ કસ્માત્પાદાભિપ્રાયેણ વ્યાખ્યાયેતે, ન ઉક્તાક્ષરસંખ્યાપેક્ષયા ? તથા હિ, પ્રથમાન્ત્યમિતિ ઉક્તાક્ષરદ્વયમધ્યે પ્રથમસ્યાક્ષરસ્ય અન્ત્યં સ્વરં જાનીયાદિતિ । તથા દ્વિતીયાન્ત્યમિતિ ઉક્તાક્ષરદ્વયમધ્યે દ્વિતીયસ્યાક્ષરસ્ય અન્ત્યં સ્વરં જાનીયાત્ । એવં પ્રથમોદ્ધારેઽપિ પ્રથમસ્યાક્ષરસ્ય દ્વિતીયસ્યાક્ષરસ્ય આદ્યસ્વરં જાનીયાદિતિ કસ્માન્ન વ્યાખ્યાયતે ? ઉચ્યતે । સર્વત્ર હિ અક્ષરદ્વયમુક્ત્યૈવ પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયચતુર્થશબ્દાઃ શ્રૂયન્તે । ન હિ અક્ષરદ્વયોક્તૌ તૃતીયચતુર્થશબ્દાવુપપન્નૌ, તૃતીયચતુર્થયોરક્ષરયોરભાવાત્, ઇતિ પાદાભિપ્રાયેણ વ્યાખ્યેયાવિતિ નિ ઇચતિ, તત્સાહચર્યાત્પ્રથમદ્વિતીયશબ્દાવક્ષરદ્વયોક્તાવુપપન્નાવિતિ ન અક્ષરામિપ્રાયેણ વ્યાખ્યેયૌ; કિં તુ પાદાભિપ્રાયેણૈવેતિ સ્થિતમ્ । ભદ્રમ્, સર્વાનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ તૃતીયસ્ય અન્ત્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । મ્યહમ્, સર્વાનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ ચતુર્થસ્ય અન્ત્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । નનુ કસ્માન્નૈરન્તર્યેણ સામોદ્ધારાભાવઃ, નૈરન્તર્યેણ હિ ઉદ્ધૃતે સામ્નિ સૌકર્યં સ્યાત્ --- દ્વિતીયોપનિષદુક્તપદોદ્ધારવત્ । ઉચ્યતે --- સત્યં સૌકર્યં સ્યાત્, કિં તુ સામદ્રષ્ટા પ્રજાપતિઃ સર્વાન્દેવાન્દ્રષ્ટું શક્તોઽપિ મૂલમન્ત્રવત્ નેદં સામ અપશ્યત્, કિં તુ તદ્દર્શનાય અસ્યામુપાસનાયામ્ ઉપાસનૈકદેશાનુષ્ઠાનાત્ ઈષચ્છુદ્ધાન્તઃકરણઃ સન્ પ્રથમોદ્ધારમપશ્યત્, પુન ચ ક્ષીરોદાર્ણવાદ્યુપાસ્યમુપાસ્ય
દ્વિતીયમુદ્ધારમપશ્યત્, એવમભ્યધિકોપાસનાનુષ્ઠાનાદભ્યધિકશુદ્ધાન્તઃકરણઃ તૃતીયં ચતુર્થમપશ્યદિતિ પ્રજાપતેરપિ તદ્દર્શને મહાનાયાસઃ; કિમુતાન્યેષામ્ --- ઇતિ નૈરન્તર્યેણ સામોદ્ધારાભાવઃ સામ્નો દુર્લભતાં દુર્દર્શનતાં ચ દર્શયતિ । યઃ પ્રજાપતિરસૌ સ પ્રજાપતિરવેદયત્ નિવેદિતવાન્ ઉપદિષ્ટવાનિદં કિંચ યદિદં પ્રાગુક્તમુપાસનમ્ આત્મનિ બ્રાહૃણીતિ બ્રાહૃણ્યાત્મનીતિ બ્રાહૃઆત્મકતાં સ્વસ્મિન્ પરિજ્ઞાય આનુષ્ટુભમ્ અનુષ્ટુપ્સંબન્ધિ સામદ્વારકમુપાસનં જાનીતે યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતીત્યુક્તાર્થમ્ । સ્ત્રીપુંસોર્વા સ્ત્રિયાં વા પુંસિ વા પ્રાગુક્તમુપાસનં પ્રજાપતિરુપદિષ્ટવાનિત્યર્થઃ । અથવા બ્રાહૃણિ હિરણ્યગર્ભે એતદુપાસનં સ્ત્રીપુંસોર્વા । યદ્વા આત્મની બ્રાહૃણીતિ બ્રાહૃણી પરમે વરે આનુષ્ટુભં સામ ન્યસ્તં જાનીતે । અસ્મિન્પક્ષે પ્રાગુક્તો યચ્છબ્દઃ ઉપાસ્યપરઃ; ન પ્રજાપતિપરઃ । સ્ત્રીપુંસોર્વા સ્ત્રીપુંસો ચ વા-શબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ, ઠ વાયુર્વા ત્વા મનુર્વા ત્વા ઽ ઇત્યાદૌ દૃષ્ટત્વાત્ । એતદુક્તં ભવતિ --- ઉપાસ્યે વરે સામન્યાસં કૃત્વા ઉપાસકેન આત્મન્યપિ સામન્યાસઃ કાર્યઃ । ય ઉપાસકઃ ઇહ લોકે ઉત્કર્ષેણ સ્થાતુમપેક્ષતે, તસ્મૈ સર્વૈ વર્યં દદાતિ । દેહાન્તે તુ દેવઃ પરં બ્રાહૃ તારકં વ્યાચષ્ટે, કામિનં પ્રકૃત્ય દેહાન્તે ઇતિ વિશેષણોપાદાનાત્ કામિત્વેન પ્રાગધિકારાચ્ચ । નિષ્કામસ્યાર્વાગપિ દેવઃ પરં બ્રાહૃ તારકં પ્રણવસ્થં સામાઙ્ગં પ્રણવેન વ્યાખ્યાતમ્, યેન પ્રણવેન વ્યાખ્યાતેન અમૃતી ભૂત્વા સ શ્રોતા અમૃતત્વં ચ કૈવલ્યં પ્રાપ્નોતિ । યસ્માત્ તારકસ્થં પરબ્રાહૃ વ્યાખ્યેયમ્, તસ્માદિદં તારકં સામમધ્યગં સામમધ્યવર્તિ જપતિ, સામોપાસનાઙ્ગપ્રણવજપો યથાશક્તીતિ દર્શયતિ । એતદેવ આહ --- તસ્માદિદં તારકં સામ્નોઽઙ્ગં પ્રજાપતિઃ ઋષિત્વેન । યદ્વા ઇદં તારકં પરમે વરસ્વરૂપાખ્યાનેન, સામ ચ પરમે વરવિષયવિદ્યાપ્રતિપાદકમૂલમન્ત્રાભિવ્યઞ્જકત્વેન, પ્રજાપતિરુભયકથનેન --- ઇત્યેતન્ત્રિતયમવશ્યમુપાસનાયામઙ્ગમ્ । એતદેવ ત્રિતયમસ્યામુપાસનાયામાવશ્યકમિતિ દર્શયિતું દ્વિરભ્યાસઃ--- તસ્માદિદં સામાઙ્ગં પ્રજાપતિઃ તસ્માદિદં સામાઙ્ગં પ્રજાપતિઃ ઇતિ । યસ્માદેવં સામ, તસ્માદસ્ય નૈરન્તર્યેણોદ્ધારઃ સ્પષ્ટીક્રિયતે । તત્ર મૂલમન્ત્રપ્રથમપાદાક્ષરેષ્વષ્ટસુ મુખહસ્તાભ્યાં હસ્તાઙ્ગુષ્ઠોત્તમપર્વોચ્છ્રયેણ આદ્યમક્ષરદ્વયં મુખેન પ્રાગાય તૃતીયમક્ષરં કનિષ્ઠિકામૂલપર્વસ્પર્શેન તથૈવ મુખેન પ્રાગાય ચતુર્થં પઞ્ચમં ચૈકૈકં પૃથક્પૃથગઙ્ગુષ્ઠોત્તમપર્વતર્જનીસ્પર્શતત્સંનિહિતાઙ્ગુલ્યુપકનિષ્ઠિકાકનિષ્ઠિકામધ્યમધ્યપર્વસ્પર્શેન તથૈવ મુખેન પ્રાગાયેત્ । ષષ્ઠમઙ્ગુષ્ઠોત્તમપર્વોચ્છ્રયેણ તથૈવ મુખેન પ્રાગાયેત્ । સપ્તમાષ્ટમાક્ષરે કનિષ્ઠિકામૂલપર્વસ્પર્શેન યથાવિહિતસ્વરૈઃ આદ્યાક્ષરદ્વયાદ્યતૃતીયાક્ષરાન્ત્યચતુર્થપઞ્ચમાક્ષરમધ્યષષ્ઠાક્ષરાદ્યસપ્તમાષ્ટમાક્ષરાન્તયૈઃ અપ્રમત્તઃ તથૈવ મુખેન ગાયેત્ । તથૈવ તૃતીયષષ્ઠયોરઙ્ગુલીભ્યાં દીર્ઘં ગૃહ્ણીયાત્ । એવં દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થપાદાક્ષરેષ્વષ્ટસુ સામ ગેયમ્ । દ્વિતીયપાદે ષષ્ઠં દીર્ઘં તૃતીયે ચતુર્થમક્ષરં દીર્ઘં ચતુર્થે ષષ્ઠે દીર્ઘમિતિ શુદ્ધં સામ; સાઙ્ગં ચેત્ પ્રથમપાદાન્તે પ્રણવં નિક્ષિપ્ય દ્વિતીયપાદાન્તે સાવિત્રીં તૃતીયપાદાન્તે યજુર્લક્ષ્મીં ચતુર્થપાદાન્તે નૃસિંહગાયત્રીં ગાયેત્ । સ્ત્રી ચેત્ શૂદ્ર ચેત્ એતન્ત્રિતયં વિહાય શુદ્ધં સામ ગાયેત્ । એષ નૈરન્તર્યેણ સામોદ્ધારઃ; ઉચ્ચારસ્યાતિદુર્લભત્વાદતિરહસ્યત્વાચ્ચ લિખિતોઽપિ ન લિખિત્વા પ્રદશ્ર્યતે, વાચૈવ સ્પષ્ટીક્રિયત ઇતિ । ય એવમ્ ઉક્તપ્રકારેણ વેદ ઉપાસ્તે । ઇતિ-શબ્દઃ અસ્યા ઉપાસનાયા નામકરણં કરોતિ । ઉપનિષત્સુ એષ સમયઃ પ્રણવગર્ભિતપ્રણવબહુલોપાસનાનાં મહોપનિષદિતિ નામ તત્ર તત્ર । મહોપનિષત્ ઉપનિપૂર્વસ્ય સદેઃ ક્વિબન્તસ્ય ગત્યવસાદનવિશરણાર્થત્વાત્ મહદ્બ્રાહૃ ગમયતિ જ્ઞાપયતીતિ મહોપનિષત્, મહાન્તં સંસારમવસાદયતિ ક્લેશયતિ નાશયતીતિ વા મહોપનિષદિતિ । ઠ ઓમિત્યાત્માનં યુઞ્જીતૈતદ્વૈ મહોપનિષદમ્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । ય એતામ્ ઉક્તપ્રકારેણ પ્રતિપાદિતાં મહોપનિષદં વેદ ઉપાસ્તે, સ ઉપાસકઃ કૃતપુર ચરણઃ કૃતં પ્રાગુક્તોપાસનં યેન સ તથોક્તઃ મહાવિષ્ણુર્ભવતિ । વિષ્લૃ વ્યાપ્તૌ । દ્વિરભ્યાસઃ પ્રથમોપનિષત્સમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥
( 7) ---

વિ વસૃજઃ એતેન સામ્ના નૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યાપ્રતિપાદકમૂલમન્ત્રાભિવ્યઞ્જકેન, વૈ પ્રસિદ્ધમ્; સર્વમિદમસૃજન્ત । યત્ યસ્માત્સર્વમસૃજન્ત, તસ્માત્ વિ વસૃજઃ--- ઇતિ વિ વસૃક્શબ્દં નિર્વક્તિ । વિ વમેનાનનુ પ્રજાયતે । બ્રાહૃણઃ સાયુજ્યં સલોકતાં યન્તીતિ ઉપાસકાનાં તાદાત્મ્યભેદોપાસનયાઃ ભેદેન ફલનિર્દેશઃ । બ્રાહૃણઃ સાયુજ્યં સલોકતાં યન્તીતિ યસ્માત્સાઙ્ગાત્સામ્નઃ ઈદૃશમુપાસકાનાં ફલમ્, તસ્માદિદમિત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ । તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામેત્યસકૃદભ્યાસસ્ય અયમભિપ્રાયઃ--- સાઙ્ગસામ્નૈવ કૃત્સ્નબ્રાહૃવિદ્યાપ્રતિપાદકમન્ત્રાભિવ્યક્ત્યા યા બ્રાહૃવિદ્યા ઉત્પન્ના સૈવ ફલવતી નાન્યેતિ । અત એવોક્તમ્ ઠ તસ્માદિદમેવ મુખ્યં દ્વારં કલૌ ઽ ઇતિ પાપભૂયિષ્ઠેઽત્ર કાલે અસ્યૈવ મુખ્યતા અન્યેષાં તુ ગૌણતેતિ । કાલાન્તરે તુ અસ્યા અન્યસ્ય વૈકલ્પિકી મુખ્યતેતિ સર્વમનવદ્યમ્ । અથેદાનીં ચતુર્થં સામોદ્ધારમાહવિષ્ણું સર્વાનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ । પ્રથમસ્ય અન્તયમિતિ, પ્રથમપાદોક્તાક્ષરદ્વયેઽપિ અન્ત્યમ્ અન્ત્યસ્વરયુક્તં જાનીયાદિતિ પ્રાક્તનમનુષજ્યતે । મુખં સર્વાનુદાત્તાત્મિકા ર્ગીતિઃ દ્વિતીયસ્ય અન્ત્યમિતિ, દ્વિતીયપાદોક્તાક્ષરદ્વયેઽપિ અન્ત્યસ્વરયુક્તં સામેતિ સંબન્ધઃ । નનુ સર્વોદ્ધારેષુ પ્રથમદ્વિતીયશબ્દૌ કસ્માત્પાદાભિપ્રાયેણ વ્યાખ્યાયેતે, ન ઉક્તાક્ષરસંખ્યાપેક્ષયા ? તથા હિ, પ્રથમાન્ત્યમિતિ ઉક્તાક્ષરદ્વયમધ્યે પ્રથમસ્યાક્ષરસ્ય અન્ત્યં સ્વરં જાનીયાદિતિ । તથા દ્વિતીયાન્ત્યમિતિ ઉક્તાક્ષરદ્વયમધ્યે દ્વિતીયસ્યાક્ષરસ્ય અન્ત્યં સ્વરં જાનીયાત્ । એવં પ્રથમોદ્ધારેઽપિ પ્રથમસ્યાક્ષરસ્ય દ્વિતીયસ્યાક્ષરસ્ય આદ્યસ્વરં જાનીયાદિતિ કસ્માન્ન વ્યાખ્યાયતે ? ઉચ્યતે । સર્વત્ર હિ અક્ષરદ્વયમુક્ત્યૈવ પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયચતુર્થશબ્દાઃ શ્રૂયન્તે । ન હિ અક્ષરદ્વયોક્તૌ તૃતીયચતુર્થશબ્દાવુપપન્નૌ, તૃતીયચતુર્થયોરક્ષરયોરભાવાત્, ઇતિ પાદાભિપ્રાયેણ વ્યાખ્યેયાવિતિ નિ ઇચતિ, તત્સાહચર્યાત્પ્રથમદ્વિતીયશબ્દાવક્ષરદ્વયોક્તાવુપપન્નાવિતિ ન અક્ષરામિપ્રાયેણ વ્યાખ્યેયૌ; કિં તુ પાદાભિપ્રાયેણૈવેતિ સ્થિતમ્ । ભદ્રમ્, સર્વાનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ તૃતીયસ્ય અન્ત્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । મ્યહમ્, સર્વાનુદાત્તાત્મિકા ગીતિઃ ચતુર્થસ્ય અન્ત્યમિત્યુક્તાર્થમ્ । નનુ કસ્માન્નૈરન્તર્યેણ સામોદ્ધારાભાવઃ, નૈરન્તર્યેણ હિ ઉદ્ધૃતે સામ્નિ સૌકર્યં સ્યાત્ --- દ્વિતીયોપનિષદુક્તપદોદ્ધારવત્ । ઉચ્યતે --- સત્યં સૌકર્યં સ્યાત્, કિં તુ સામદ્રષ્ટા પ્રજાપતિઃ સર્વાન્દેવાન્દ્રષ્ટું શક્તોઽપિ મૂલમન્ત્રવત્ નેદં સામ અપશ્યત્, કિં તુ તદ્દર્શનાય અસ્યામુપાસનાયામ્ ઉપાસનૈકદેશાનુષ્ઠાનાત્ ઈષચ્છુદ્ધાન્તઃકરણઃ સન્ પ્રથમોદ્ધારમપશ્યત્, પુન ચ ક્ષીરોદાર્ણવાદ્યુપાસ્યમુપાસ્ય
દ્વિતીયમુદ્ધારમપશ્યત્, એવમભ્યધિકોપાસનાનુષ્ઠાનાદભ્યધિકશુદ્ધાન્તઃકરણઃ તૃતીયં ચતુર્થમપશ્યદિતિ પ્રજાપતેરપિ તદ્દર્શને મહાનાયાસઃ; કિમુતાન્યેષામ્ --- ઇતિ નૈરન્તર્યેણ સામોદ્ધારાભાવઃ સામ્નો દુર્લભતાં દુર્દર્શનતાં ચ દર્શયતિ । યઃ પ્રજાપતિરસૌ સ પ્રજાપતિરવેદયત્ નિવેદિતવાન્ ઉપદિષ્ટવાનિદં કિંચ યદિદં પ્રાગુક્તમુપાસનમ્ આત્મનિ બ્રાહૃણીતિ બ્રાહૃણ્યાત્મનીતિ બ્રાહૃઆત્મકતાં સ્વસ્મિન્ પરિજ્ઞાય આનુષ્ટુભમ્ અનુષ્ટુપ્સંબન્ધિ સામદ્વારકમુપાસનં જાનીતે યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતીત્યુક્તાર્થમ્ । સ્ત્રીપુંસોર્વા સ્ત્રિયાં વા પુંસિ વા પ્રાગુક્તમુપાસનં પ્રજાપતિરુપદિષ્ટવાનિત્યર્થઃ । અથવા બ્રાહૃણિ હિરણ્યગર્ભે એતદુપાસનં સ્ત્રીપુંસોર્વા । યદ્વા આત્મની બ્રાહૃણીતિ બ્રાહૃણી પરમે વરે આનુષ્ટુભં સામ ન્યસ્તં જાનીતે । અસ્મિન્પક્ષે પ્રાગુક્તો યચ્છબ્દઃ ઉપાસ્યપરઃ; ન પ્રજાપતિપરઃ । સ્ત્રીપુંસોર્વા સ્ત્રીપુંસો ચ વા-શબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ, ઠ વાયુર્વા ત્વા મનુર્વા ત્વા ઽ ઇત્યાદૌ દૃષ્ટત્વાત્ । એતદુક્તં ભવતિ --- ઉપાસ્યે વરે સામન્યાસં કૃત્વા ઉપાસકેન આત્મન્યપિ સામન્યાસઃ કાર્યઃ । ય ઉપાસકઃ ઇહ લોકે ઉત્કર્ષેણ સ્થાતુમપેક્ષતે, તસ્મૈ સર્વૈ વર્યં દદાતિ । દેહાન્તે તુ દેવઃ પરં બ્રાહૃ તારકં વ્યાચષ્ટે, કામિનં પ્રકૃત્ય દેહાન્તે ઇતિ વિશેષણોપાદાનાત્ કામિત્વેન પ્રાગધિકારાચ્ચ । નિષ્કામસ્યાર્વાગપિ દેવઃ પરં બ્રાહૃ તારકં પ્રણવસ્થં સામાઙ્ગં પ્રણવેન વ્યાખ્યાતમ્, યેન પ્રણવેન વ્યાખ્યાતેન અમૃતી ભૂત્વા સ શ્રોતા અમૃતત્વં ચ કૈવલ્યં પ્રાપ્નોતિ । યસ્માત્ તારકસ્થં પરબ્રાહૃ વ્યાખ્યેયમ્, તસ્માદિદં તારકં સામમધ્યગં સામમધ્યવર્તિ જપતિ, સામોપાસનાઙ્ગપ્રણવજપો યથાશક્તીતિ દર્શયતિ । એતદેવ આહ --- તસ્માદિદં તારકં સામ્નોઽઙ્ગં પ્રજાપતિઃ ઋષિત્વેન । યદ્વા ઇદં તારકં પરમે વરસ્વરૂપાખ્યાનેન, સામ ચ પરમે વરવિષયવિદ્યાપ્રતિપાદકમૂલમન્ત્રાભિવ્યઞ્જકત્વેન, પ્રજાપતિરુભયકથનેન --- ઇત્યેતન્ત્રિતયમવશ્યમુપાસનાયામઙ્ગમ્ । એતદેવ ત્રિતયમસ્યામુપાસનાયામાવશ્યકમિતિ દર્શયિતું દ્વિરભ્યાસઃ--- તસ્માદિદં સામાઙ્ગં પ્રજાપતિઃ તસ્માદિદં સામાઙ્ગં પ્રજાપતિઃ ઇતિ । યસ્માદેવં સામ, તસ્માદસ્ય નૈરન્તર્યેણોદ્ધારઃ સ્પષ્ટીક્રિયતે । તત્ર મૂલમન્ત્રપ્રથમપાદાક્ષરેષ્વષ્ટસુ મુખહસ્તાભ્યાં હસ્તાઙ્ગુષ્ઠોત્તમપર્વોચ્છ્રયેણ આદ્યમક્ષરદ્વયં મુખેન પ્રાગાય તૃતીયમક્ષરં કનિષ્ઠિકામૂલપર્વસ્પર્શેન તથૈવ મુખેન પ્રાગાય ચતુર્થં પઞ્ચમં ચૈકૈકં પૃથક્પૃથગઙ્ગુષ્ઠોત્તમપર્વતર્જનીસ્પર્શતત્સંનિહિતાઙ્ગુલ્યુપકનિષ્ઠિકાકનિષ્ઠિકામધ્યમધ્યપર્વસ્પર્શેન તથૈવ મુખેન પ્રાગાયેત્ । ષષ્ઠમઙ્ગુષ્ઠોત્તમપર્વોચ્છ્રયેણ તથૈવ મુખેન પ્રાગાયેત્ । સપ્તમાષ્ટમાક્ષરે કનિષ્ઠિકામૂલપર્વસ્પર્શેન યથાવિહિતસ્વરૈઃ આદ્યાક્ષરદ્વયાદ્યતૃતીયાક્ષરાન્ત્યચતુર્થપઞ્ચમાક્ષરમધ્યષષ્ઠાક્ષરાદ્યસપ્તમાષ્ટમાક્ષરાન્તયૈઃ અપ્રમત્તઃ તથૈવ મુખેન ગાયેત્ । તથૈવ તૃતીયષષ્ઠયોરઙ્ગુલીભ્યાં દીર્ઘં ગૃહ્ણીયાત્ । એવં દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થપાદાક્ષરેષ્વષ્ટસુ સામ ગેયમ્ । દ્વિતીયપાદે ષષ્ઠં દીર્ઘં તૃતીયે ચતુર્થમક્ષરં દીર્ઘં ચતુર્થે ષષ્ઠે દીર્ઘમિતિ શુદ્ધં સામ; સાઙ્ગં ચેત્ પ્રથમપાદાન્તે પ્રણવં નિક્ષિપ્ય દ્વિતીયપાદાન્તે સાવિત્રીં તૃતીયપાદાન્તે યજુર્લક્ષ્મીં ચતુર્થપાદાન્તે નૃસિંહગાયત્રીં ગાયેત્ । સ્ત્રી ચેત્ શૂદ્ર ચેત્ એતન્ત્રિતયં વિહાય શુદ્ધં સામ ગાયેત્ । એષ નૈરન્તર્યેણ સામોદ્ધારઃ; ઉચ્ચારસ્યાતિદુર્લભત્વાદતિરહસ્યત્વાચ્ચ લિખિતોઽપિ ન લિખિત્વા પ્રદશ્ર્યતે, વાચૈવ સ્પષ્ટીક્રિયત ઇતિ । ય એવમ્ ઉક્તપ્રકારેણ વેદ ઉપાસ્તે । ઇતિ-શબ્દઃ અસ્યા ઉપાસનાયા નામકરણં કરોતિ । ઉપનિષત્સુ એષ સમયઃ પ્રણવગર્ભિતપ્રણવબહુલોપાસનાનાં મહોપનિષદિતિ નામ તત્ર તત્ર । મહોપનિષત્ ઉપનિપૂર્વસ્ય સદેઃ ક્વિબન્તસ્ય ગત્યવસાદનવિશરણાર્થત્વાત્ મહદ્બ્રાહૃ ગમયતિ જ્ઞાપયતીતિ મહોપનિષત્, મહાન્તં સંસારમવસાદયતિ ક્લેશયતિ નાશયતીતિ વા મહોપનિષદિતિ । ઠ ઓમિત્યાત્માનં યુઞ્જીતૈતદ્વૈ મહોપનિષદમ્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । ય એતામ્ ઉક્તપ્રકારેણ પ્રતિપાદિતાં મહોપનિષદં વેદ ઉપાસ્તે, સ ઉપાસકઃ કૃતપુર ચરણઃ કૃતં પ્રાગુક્તોપાસનં યેન સ તથોક્તઃ મહાવિષ્ણુર્ભવતિ । વિષ્લૃ વ્યાપ્તૌ । દ્વિરભ્યાસઃ પ્રથમોપનિષત્સમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય
શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યસ્ય
શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ
નૃસિંહપૂર્વતાપનીયોપનિષદ્ભાષ્યે
પ્રથમોપનિષદ્ભાષ્યં સંપૂર્ણમ્ ॥

દેવા હ વૈ મૃત્યોઃ પાપ્મભ્યઃ સંસારાચ્ચાબિભયુસ્તે પ્રજાપતિમુપાધાવંસ્તેભ્ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં પ્રાયચ્છત્તેન વૈ સ મૃત્યુમજયન્સ પાપ્માનમતરન્સ સંસારં ચાતરંસ્તસ્માદ્યો મૃત્યોઃ પાપ્મભ્યઃ સંસારાચ્ચ બિભીયાત્સ એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં પ્રતિગૃહ્ણીયાત્સ મૃત્યું જયતિ સ પાપ્માનં તરતિ સ સંસારં તરતિ તસ્ય હ વૈ પ્રણવસ્ય યા પૂર્વા માત્રા પૃથિવ્યકારઃ સ ઋગ્ભિઃ ઋગ્વેદોઃ બ્રાહૃઆ વસવો ગાયત્રી ગાર્હપત્યઃ સા સામ્નઃ પ્રથમઃ પાદો ભવતિ દ્વિતીયાન્તરિક્ષં સ ઉકારઃ સ યજુર્ભિર્યજુર્વેદો વિષ્ણૂ રુદ્રાસ્ત્રિષ્ટુબ્દક્ષિણાગ્નિઃ સા સામ્નો દ્વિતીયઃ પાદો ભવતિ તૃતીયા દ્યૌઃ સ મકારઃ સ સામભિઃ સામવેદો રુદ્રા આદિત્યા જગત્યાહવનીયઃ સા સામ્નસ્તૃતીયઃ પાદો ભવતિ યાવસાનેઽસ્ય ચતુથ્ર્યર્ધમાત્રા સા સોમલોક ઓંકારઃ સોઽથર્વણૈર્મન્ત્રૈરથર્વવેદઃ સંવર્તકોઽગ્નિર્મરુતો વિરાડેક ઋષિર્ભાસ્વતી સા સામ્ન ચતુર્થઃ પાદો ભવતિ

( 1) ---
દેવા અકૃતપુરશ્ચરણા વૈ મૃત્યોરબિભયુઃ । તે ઉપાસકા દેવાઃ મૃત્યોઃ મરણહેતોર્વૈવસ્વતાત્, સ ચ મૃત્યુઃ પાપ્મપૂર્વક ઇતિ પાપ્મભ્યઃ, તચ્ચ પાપં સંસારપૂર્વકમિતિ સંસારાચ્ચ અજ્ઞાનભયાત્ સમસ્તાદ્વ્યવ્દ્યસ્તાદ્દ્વિતયાત્ અબિભયુઃ ભયમાગચ્છન્ --- ઇતિ પ્રત્યેકં સંબધ્યતે । દ્વિવિધા હિ ઉપાસકાઃ દેવાઃ મુમુક્ષવઃ અમુમુક્ષવશ્ચેતિ; તત્ર મુમુક્ષૂણાં ત્રિતયં સમુચ્ચિતં વિશેષણમ્ । અમુમુક્ષૂણાં હ્રકૃતપુરશ્ચરણાનાં વ્યસ્તં દ્વિતયં વિશેષણમ્, કેચન કેવલં મૃત્યોર્જયમેવ કામયન્તે, કેચન પાપ્મન એવ જયમ્, અન્યે તુ ત્રિતયજયમ્ । તે દ્વિવિધા દેવાઃ પ્રજાપતિમુપાધાવન્, ઉપપૂર્વકો ધાવતિઃ પૂજામાહ, ઉપ સમીપમેત્ય પ્રજાપતિમપૂજયન્ સ્તુતિશુશ્રૂષાદક્ષિણાભિશ્ચ । તેભ્યો દેવેભ્યઃ પ્રીતઃ પ્રજાપતિઃ એતં મન્ત્રરાજમિત્યાદ્યાનુષ્ટુભમિત્યન્તં સર્વમુક્તાર્થં પ્રાયચ્છત્ પ્રાદાત્ । તેન પ્રદાનેન વૈ સ પ્રજાપતિઃ મૃત્યુમજયત્ । દેવા અપિ મૃત્યુમજયન્ । અજયન્નિતિ બહુવચનાત્ સ ઇત્યેકવચનાત્ ઉભયત્રાપિ પ્રકૃત્યર્થસંબન્ધે પ્રાપ્તે, યથાયોગ્યતયા વચનં યોજ્યમ્ । તથા તેનેત્યર્થપ્રાપ્તં સ્વીકરણં પરામૃશ્યતે । એતદુક્તં ભવતિ --- તેન પ્રદાનેન પ્રજાપતિઃ મૃત્યુમજયત્, તેન સ્વીકારેણ દેવા મૃત્યુમજયન્નિતિ । કૈશ્ચિદેવં વ્યાખ્યાતમ્ --- સમૃત્યુમિતિ સમસ્તં કૃત્વા સહ મૃત્યુના વર્તતે યદજ્ઞાનં તત્તથોક્તમ્, તન્ન, પૂર્વં તસ્યાપ્રકૃતત્વાત્ । અથાર્થપ્રાપ્તં પ્રકૃતમિતિ ચેત્, ભવતુ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ; કિં તુ દાતુઃ ફલં ન સંકીર્તિંતં સ્યાદિતિ દાતા કથં પ્રવર્તેત ? દક્ષિણાદિભિરિતિ ચેત્, ન । વિરક્તે તુ કા વાર્તા । તસ્માદુભયત્રાપિ ફલવત્યુપાસનેયમિતિ વ્યાખ્યા જ્યાયસી । એવમુત્તરત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્ -- પાપ્માનં સ સંસારમ્ અતરત્ અતરન્નિતિ ચ । યસ્માદિદમુભયત્ર ફલવત્, તસ્માદ્યઃ પ્રાગુક્તઃ ઉપાસકઃ મૃત્યોઃ પાપ્મભ્યઃ સંસારાચ્ચ બિભીયાત્ સમસ્તાદ્વ્યસ્તાદ્દ્વિતયાદ્ભયં ગચ્છેત્, સ પ્રાગુક્ત ઉપાસકો ગુરૂપસર્પણેન એતં મન્ત્રરાજમિત્યાદિ સ સંસારં તરતીત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ સ્વીકુર્યાદિત્યર્થઃ । અનેનૈતદ્દર્શયતિ --- મૂલમન્ત્રમાત્રગ્રહણે ગુરૂપસર્પણમાવશ્યકમ્ । સામપ્રભૃત્યુપાસનાંશે ગુરૂપસર્પણાચ્છøતિતઃ તદ્વ્યાખ્યાનાદ્વેતિ વિકલ્પઃ, ઠ તસ્માદિદં સામ યેન કેનચિદાચાર્યમુખેન ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । અત એવ એતદ્વિષયરહસ્યકલ્પગ્રન્થાન્ અસમર્થશ્ચેત્ ગુરુમુખાચ્છૃણુયાત્ સમર્થશ્ચેત્સ્વયમેવાવેક્ષેત, મૂલમન્ત્રં સબીજં સશક્તિકં સાઙ્ગં સન્યાસં ગુરુમુખાત્સ્વીકૃત્ય । એવં પ્રાગુક્તસ્યોપાસકસ્ય મુમુક્ષોઃ પ્રાગુક્તં ત્રિતયં વિશેષણમ્ ઇતરસ્ય દ્વિતયં વિશેષણમ્ ઉભયત્રાપિ સ્તુત્યુપનિષત્પ્રતિપાદિતં સ્તવનં તેષાં વ્યૂહાનામુપાસનં સામ્ના મૂલમન્ત્રાભિવ્યક્તિશ્ચેતિ ત્રિતયમપ્યેતત્ પુરશ્ચરણરૂપત્વાત્સાધારણમ્ । એવં વિશિષ્ટમધિકારિણમભિધાય તદુપાસનાપ્રારમ્ભસ્ય પ્રણવોપાસનાપૂર્વકત્વાત્, પ્રણવમાત્રાનૃસિંહવ્યૂહે --- ઠ ૐ સં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યાશ્ચતરુઆઓઽર્ધમાત્રાસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ ઽ ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ પુરશ્ચરણોપાસનાન્તર્ગતત્વેન સ્થિતેઽપિ, અત્રાપિ માત્રાશબ્દાદર્ધશબ્દાચ્ચતુઃશબ્દાચ્ચ તન્માત્રાવ્યૂહપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ તસ્મિન્નેવ વ્યૂહે ચતુર્માત્રાસંબન્ધિત્વેન ઉપાસનાવિશેષમાહ --- તસ્ય પ્રાગુક્તસ્ય મન્ત્રરાજસ્ય સામાભિવ્યક્તાક્ષરસ્ય સંપુટિતત્વેન સ્થિતસ્ય હ નિશ્ચિતં સામાભિવ્યક્તમૂલમન્ત્રાક્ષરસંપુટીકરણેન સ્થિતત્વાત્ સામ્ના સંબન્ધઃ, ઠ તસ્માત્પ્રત્યક્ષરમુભયત ઓંકારો ભવતિ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । પ્રણવસ્ય યા પૂર્વા માત્રેત્યાદિ સા સામ્નશ્ચતુર્થઃ પાદો ભવતીત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । અકારોકારમકારાર્ધમાત્રાત્મકો યથાસંખ્યં
પૃથિવ્યન્તરિક્ષદ્યુસોમલોકઋગ્યજુઃસામાથર્વણબ્રાહૃવિષ્ણુમહેશ્વરોંકારવસુરુદ્રાદિત્યમરુદ્ગાયત્રીત્રિષ્ટુબ્જગતીવિરાઙ્ગાર્હપત્યદક્ષિણાગ્ન્યાહવનીયસંવર્તકાત્મકઃ પ્રણવઃ તસ્મિન્નૃસિંહવ્યૂહે વિશ્વરૂપન્યાયેનાવસ્થિતઃ ઉપાસ્યઃ । નન્વનેક એવ લીલાવિગ્રહાઃ કથં ન ભવન્તિ । નેતિ બ્રાઊમઃ ઠ યઃ ઽ ઠ તસ્મૈ ઽ ઇત્યેકવચનાત્ એક એવાયં લીલાવિગ્રહ ઇત્યવગમ્યતે ॥
એવં તાવત્પુરશ્ચરણાન્તર્ગતપ્રણવમાત્રાવ્યૂહોપાસનમભિધાય ઇદાનીં સામાભિવ્યક્તમૂલમન્ત્રેણ બ્રાહૃઓપાસનામભિધાતું મૂલમન્ત્રસ્ય પ્રણવસંપુટીકરણાદક્ષરસંખ્યાવિવૃદ્ધેઃ કથં દ્વાતિંરશદક્ષરં સામેત્યાશઙ્ક્ય પાદશઃ પઞ્ચાઙ્ગન્યાસં ચ અભિધાતું પાદાક્ષરસંખ્યાપૂર્વિકાં કૃત્સ્નમૂલમન્ત્રાક્ષરસંખ્યામાહ ---
અષ્ટાક્ષરઃ પ્રથમઃ પાદો ભવત્યષ્ટાક્ષરાસ્ત્રયઃ પાદા ભવન્ત્યેવં દ્વાતિંરશદક્ષરાણિ સંપદ્યન્તે દ્વાતિંરશદક્ષરા વા અનુષ્ટુબ્ભવત્યનુષ્ટુભા સર્વમિદં સૃષ્ટમનુષ્ટભા સર્વમુપસંહ્મતં તસ્ય હિ પઞ્ચાઙ્ગાનિ ભવન્તિ ચત્વારઃ પાદા ચત્વાર્યઙ્ગાનિ ભવન્તિ સપ્તણવં સર્વં પઞ્ચમં ભવતિ । ૐ હ્મદયાય નમઃ । ૐ શિરસે સ્વાહા । ૐ શિખાયૈ વષટ્ । ૐ કવચાય હુમ્ । ૐ અસ્ત્રાય ફડિતિ પ્રથમં પ્રથમેન યુજ્યતે દ્વિતીયં દ્વિતીયેન તૃતીયં તૃતીયેન ચતુર્થં ચતુર્થેન પઞ્ચમં પઞ્ચમેન વ્યતિષક્તા વા ઇમે લોકાસ્તસ્માવ્દ્યતિષક્તાન્યઙ્ગાનિ ભવન્ત્યોમિત્યેતદક્ષરમિદં સર્વં તસ્માત્પ્રત્યક્ષરમુભયત ઓંકારો ભવતીત્યક્ષરાણાં ન્યાસમુપદિશન્તિ બ્રાહૃવાદિનઃ

( 2) ---
અષ્ટાક્ષરઃ પ્રથમઃ પાદો ભવતીત્યાદિ સપ્રણવં સર્વં પઞ્ચમં ભવતીત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । ૐ હ્મદયેત્યાદ્યઙ્ગમન્ત્રાણાં પઞ્ચાનાં સામાઙ્ગમન્ત્રૈરેવ વ્યાખ્યાતત્વાત્ ન પૃથગ્વ્યાખ્યાનાપેક્ષેતિ, હ્મદયેત્યાદિ પઞ્ચમેનેત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । વ્યતિષક્તા વા ઇમે લોકાસ્તસ્માદ્વ્યતિષક્તાન્યઙ્ગાનિ ભવન્તીતિ લોકબુદ્ધ્યોપાસ્યાનાં હ્મદયાદ્યઙ્ગાનાં સામાભિવ્યક્તમૂલમન્ત્રપ્રતિપાદ્યે નૃસિંહબ્રાહૃવ્યૂહે ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનિ ઉપવિષ્ટે વા લોકવ્યતિષઙ્ગહેતુકાઙ્ગવ્યતિષક્ત્તતા વિધીયતે । તસ્માદ્વ્યતિષક્તાન્યઙ્ગાનિ ભવન્તીત્યત્ર વ્યતિષક્તાનિ યથાયોગ્યતયા અન્યોન્યં મિશ્રિતાન્યુપાસ્યાનીત્યર્થઃ । તત ચ અયમર્થઃ સંપદ્યતે --- પારમેશ્વરં હ્મદયાખ્યમઙ્ગં પારમેશ્વરશિરોઽઙ્ગાદધઃપ્રદેશાન્તઃસ્થિતં હ્મદયપ્રદેશાદારભ્ય ઉપાસ્યમ્ । અત એવ સામાઙ્ગપ્રણવવ્યાખ્યાનેન મૂલમન્ત્રહ્મદયાઙ્ગવ્યાખ્યાનાવસરે પારમેશ્વરં હ્મદયં વ્યાખ્યાતમ્; ઇતરથા તદ્વ્યાખ્યાનપ્રસ્તુતં સ્યાત્; તસ્માદઙ્ગવ્યતિષક્તતાવિધાનાદેવ તદ્વ્યાખ્યાનં પ્રસ્તુતમિતિ સિદ્ધમ્ । યત એવં હ્મદયાઙ્ગોપાસનૈવ તદન્તર્ગતત્વાત્ નેત્રત્રયોપાસના, અત એવ નેત્રત્રયાઙ્ગોપાસના ન પૃથગભિહિતા । એવમુત્તરત્રાપિ શિખાખ્યમઙ્ગં પારમેશ્વરં શિરોઽઙ્ગે મૂðધ્ન ચ વ્યતિષક્તં સામાઙ્ગલક્ષ્મીયજુર્મન્ત્રેણ વ્યાખ્યાતમુપાસ્યમ્ । શિરશ્ચ દ્વિતીયમઙ્ગં યથોક્તહ્મદયે વ્યતિષક્તં સામાઙ્ગસાવિત્રીમન્ત્રેણ વ્યાખ્યાતમ્ । પારમેશ્વરં કવચમ્ યથોક્તહ્મદયૈકદેશે નાભેરૂધ્ર્વં ગ્રીવાતોઽધઃ પૃષ્ઠપ્રદેશવ્યાપિ સામાઙ્ગનૃસિંહગાયત્ર્યા વ્યાખ્યાતમુપાસ્યમ્ । એવં પઞ્ચમમઙ્ગમ્ અસ્ત્રાખ્યમ્ ઉત્તરાધરભાવેન તન્નાભિમધ્યવર્તિ ક્ષીરોદાર્ણવશાયિપારમેશ્વરવ્યૂહચતુષ્ટયાઙ્ગવ્યાપિતયા વ્યવસ્થિતં વ્યતિષક્તમુપાસ્યમિતિ યથાયોગ્યતયા વ્યતિષક્તશબ્દસ્યાઙ્ગેષુ સ્થિતિઃ । પઞ્ચાઙ્ગન્યાસોપન્યાસઃ ન ષષ્ઠમઙ્ગમિતિ તસ્ય હ્મદયાન્તર્ગતત્વાત્ ઇતિ પ્રાગભિહિતમ્ । પઞ્ચમેઽઙ્ગે સપ્રણવતાં વિધાતુમાહ --- યસ્માદોમિત્યેતદક્ષરમિદં સર્વમિતિ, યદિદમર્થજાતમભિધાનાભિધેયભૂતં તસ્યાભિધાનાવ્યતિરેકાદભિધાનભેદસ્ય ચ ઓંકારાવ્યતિરેકાત્ ઓંકાર એવેદં સર્વમ્ । તસ્માત્પ્રત્યક્ષરમુભયત ઓંકારો ભવતિ પ્રત્યક્ષરમેકૈકં મૂલમન્ત્રાક્ષરં પ્રણવેન સંપુટિતં કુર્યાત્ --- ઇત્યક્ષરાણાં મૂલમન્ત્રાક્ષરાણાં ન્યાસમ્ અસ્ત્રાખ્યેઽઙ્ગે ઉપદિશન્તિ કથયન્તિ બ્રાહૃવાદિનઃ બ્રાહૃઐવોપાસ્યમિતિ યે વદન્તિ તે બ્રાહૃવાદિનઃ । અત્ર ચ ઉપદિશન્તીતિ વિશેષણોપાદાનાત્ મૂલમન્ત્રાઙ્ગજાતમુપદેશગમ્યમિતિ દર્શયતિ । તમિમં પઞ્ચાઙ્ગન્યાસં યથોક્તવિશેષણે પરમેશ્વરે યથોક્તવિશેષણવિશિષ્ટં વિધાય સ્વાત્મન્યપિ વિદધ્યાત્, અસ્મિન્હિ પ્રકરણે તસ્યાર્થજાતસ્ય પ્રાયશઃ પરમેશ્વરસંબન્ધિતયા શ્રુતત્વાદિતિ ॥
એવં તાવત્, ઠ તસ્માત્પ્રત્યક્ષરમુભયત ઓંકારો ભવતિ ઽ ઇતિ વિધાનાત્સામાભિવ્યક્તમૂલમન્ત્રાક્ષરવ્યવધાનેન અર્થાપ્રતિપાદને ઔપાધિકેન પદાજ્ઞાનેન પ્રાપ્તે, તદવ્યવધાનેનાર્થપ્રતિપાદનોપાધિના ગૂઢેન પદપરિમાણં જ્ઞાપયિતું પદોદ્ધારમાહ ---
તસ્ય હ વા ઉગ્રં પ્રથમં સ્થાનં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ વીરં દ્વિતીયં સ્થાનં મહાવિષ્ણું તૃતીયં જ્વલન્તં ચતુર્થં સર્વતોમુખં પઞ્ચમં નૃસિંહં ષષ્ઠં ભીષણં સપ્તમં ભદ્રમષ્ટમં મૃત્યુમૃત્યું નવમં નમામિ
દશમમહમિત્યેકાદશં સ્થાનં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । એકાદશપદા વા અનુષ્ટુબ્ભવત્યનુષ્ટુભા સર્વમિદં સૃષ્ટમનુષ્ટુભા સર્વમુપસંહ્મતં તસ્માત્સર્વમિદમાનુષ્ટુભં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

( 3) ---
તસ્ય હ વા ઇત્યાદિ સર્વમુપસંહ્મતમિત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । સ્થાનં જાનીયાત્ પદં જાનીયાત્ । એકાદશપદા વા અનુષ્ટુબ્ભવતીત્યુપસંહારાત્ પ્રાક્તનઃ સર્વોઽપિ સ્થાનશબ્દઃ પદે વર્તતે । યસ્માદભિધાનાભિધેયપ્રપઞ્ચસ્યાભિધાનાવ્યતિરેકાત્ ઠ વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ નામપ્રપઞ્ચસ્ય સામાન્યવિશેષાત્મકસ્યાનુષ્ટુબ્નામાવ્યતિરેકાત્ અનુષ્ટુભશ્ચ આદ્યબ્રાહૃવિવર્તાત્મકત્વાત્ સાકારબ્રાહૃપ્રતિપાદકત્વેન
બ્રાહૃત્વે સિદ્ધે બ્રાહૃણશ્ચ સૃષ્ટ¬ઉપસંહારકારણત્વેનોપાદાનત્વાદિત્યનુષ્ટુબેવોપાદાનમ્, તસ્માત્સર્વમાનુષ્ટુભમિત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થં વ્યાખ્યેયમુક્તાર્થમ્ ॥
દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રાઉવન્નથ કસ્માદુચ્યત ઉગ્રમિતિ સ હોવાચ પ્રજાપતિર્યસ્માત્સ્વમહિમ્ના
સર્વાલ્ઁલોકાન્સર્વાન્દેવાન્સર્વાનાત્મનઃ સર્વાણિ ભૂતાન્યુદ્ગૃહ્ણાત્યજરુઆં સૃજતિ વિસૃજતિ વાસયત્યુદ્બ્રાઆહ્રત ઉદ્ગૃહ્રતે । સ્તુહિ શ્રુતં ગર્તસદં યુવાનં મૃગં નભીમમુપહત્નુમુગ્રમ્ । મૃડા જરિત્રે સિંહ સ્તવાનો અન્યં તે અસ્મન્નિવપન્તુ સેનાઃ । તસ્માદુચ્યત ઉગ્રમિતિ । અથ કસ્માદુચ્યતે વીરમિતિ યસ્માત્સ્વમહિમ્ના સર્વાલ્ઁલોકાન્સર્વાન્દેવાન્સર્વાનાત્મનઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ વિરમતિ વિરામયત્યજરુઆં સૃજતિ વિસૃજતિ વાસયતિ । યતો વીરઃ કર્મણ્યઃ સુદક્ષો યુક્તગ્રાવા જાયતે દેવકામઃ । તસ્માદુચ્યતે વીરમિતિ । અથ કસ્માદુચ્યતે મહાવિષ્ણુમિતિ । યઃ સર્વાલ્ઁલોકાન્વ્યાપ્નોતિ વ્યાપયતિ સ્નેહો યથા પલલપિણ્ડમોતપ્રોતમનુપ્રાપ્તં વ્યતિષક્તો વ્યાપ્યતે વ્યાપયતે । યસ્માન્ન જાતઃ પરોઽન્યોઽસ્તિ ય આવિવેશ ભુવનાનિ વિ વા । પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદાનસ્ત્રીણિ જ્યોતીંષિ સચતે સ ષોડશીતિ । તસ્માદુચ્યતે મહાવિષ્ણુમિતિ । અથ કસ્માદુચ્યતે જ્વલન્તમિતિ । યઃ સ્વમહિમ્ના સર્વાલ્ઁલોકાન્સર્વાન્દેવાન્સર્વાનાત્મનઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્વતેજસા જ્વલતિ જ્વાલયતિ જ્વાલ્યતે જ્વાલયતે । સવિતા પ્રસવિતા દીપ્તો દીપયન્દીપ્યમાનઃ । જ્વલઞ્જ્વલિતા તપન્વિતપન્સંતપન્રોચનો રોચમાનઃ શોભનઃ શોભમાનઃ કલ્યાણઃ । તસ્માદુચ્યતે જ્વલન્તમિતિ । અથ કસ્માદુચ્યતે સર્વતોમુખમિતિ । યસ્માદનિન્દ્રિયોઽપિ સર્વતઃ પશ્યતિ સર્વતઃ શ્રૃણોતિ સર્વતો ગચ્છતિ સર્વત આદત્તે સર્વગઃ સર્વતસ્તિષ્ઠતિ । એકઃ પુરસ્તાદ્ય ઇદં બભૂવ યતો વભૂવ ભુવનસ્ય ગોપાઃ । યમપ્યેતિ ભુવનં સાંપરાયે નમામિ તમહં સર્વતોમુખમ્ । તસ્માદુચ્યતે સર્વતોમુખમિતિ । અથ કસ્માદુચ્યતે નૃસિંહમિતિ । યસ્માત્સર્વેષાં ભૂતાનાં ના વીર્યતમઃ શ્રેષ્ઠતમ ચ સિંહો વીર્યતમઃ શ્રેષ્ઠતમ ચ તસ્માન્નૃસિંહ આસીત્પરમે વરો જગદ્ધિતં વા એતદ્રૂપં યદક્ષરં ભવતિ । પ્ર તદ્વિષ્ણુઃ સ્તવતે વીર્યાય મૃગો નભીમઃ કુચરો ગિરિષ્ઠાઃ । યસ્યોરુષુ ત્રિષુ વિક્રમણેષ્વધિ ક્ષિયન્તિ ભુવનાનિ વિ વા । તસ્માદુચ્યતે નૃસિંહમિતિ । અથ કસ્માદુચ્યતે ભીષણમિતિ યસ્માત્સ્વમહિમ્ના યસ્ય રૂપં દૃષ્ટ્વા સર્વે લોકાઃ સર્વે દેવાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ ભીત્યા પલાયન્તે સ્વયં યતઃ કુત ઇચન્ન બિભેતિ । ભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે ભીષોદેતિ સૂર્યઃ । ભીષાસ્માદગ્નિ ચેન્દ્ર ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃ । તસ્માદુચ્યતે ભીષણમિતિ । અથ કસ્માદુચ્યતે ભદ્રમિતિ । યસ્માત્સ્વયં ભદ્રો ભૂત્વા સર્વદા ભદ્રં દદાતિ રોચનો રોચમાનઃ શોભનઃ શોભમાનઃ કલ્યાણઃ । ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવા ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ । સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાસંસ્તનૂભિવ્ર્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ । તસ્માદુચ્યતે ભદ્રમિતિ । અથ કસ્માદુચ્યતે મૃત્યુમૃત્યુમિતિ । યસ્માત્સ્વભક્તાનાં સ્મૃત એવ મૃત્યુમપમૃત્યું ચ મારયતિ । ય આત્મદા બલદા યસ્ય વિ વ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ । યસ્ય ચ્છાયામૃતં યો મૃત્યુમૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ । તસ્માદુચ્યતે મૃત્યુમૃત્યુમિતિ । અથ કસ્માદુચ્યતે નમામીતિ યસ્માદ્યં સર્વે દેવા નમન્તિ મુમુક્ષવો બ્રાહૃવાદિન ચ । પ્ર નૂનં બ્રાહૃણસ્પતિર્મન્ત્રં વદત્યુક્થ્યમ્ । યસ્મિન્નિન્દ્રો વરુણો મિત્રો અર્યમા દેવા ઓકાંસિ ચક્રિરે । તસ્માદુચ્યતે નમામીતિ । અથ કસ્માદુચ્યતેઽહમિતિ । અહમસ્મિ પ્રથમજા ઋતા 3સ્ય પૂર્વં દેવેભ્યો અમૃતસ્ય ના 3ભાયિ । યો મા દદાતિ સ ઇદેવ મા 3વાઃ । અહમન્નમન્નમદન્તમા 3દ્મિ । અહં વિ વં ભુવનમભ્યભવા 3મ્ । સુવર્ન જ્યોતીઃ । ય એવં વેદેત્યુપનિષત્

ઇતિ દ્વિતીયોપનિષત્ ॥
( 4) ---
યદર્થપ્રતિપાદકગૂઢોપાધિના પદજ્ઞાનમભૂત્ તમેવ ગૂઢોપાધિં વિવૃણોતિ પ્રશ્નોત્તરાભ્યામ્ । સ ચ અત્ર બહુતરો વ્યાખ્યેયઃ સાઙ્ગસામાભિવ્યક્તસાઙ્ગમૂલમન્ત્રં પ્રતિપાદ્ય । સ ચ મૂલમન્ત્રઃ પદત્રયાત્મકઃ પ્રથમઃ પાદઃ પદદ્વયાત્મકો દ્વિતીયઃ પતત્રયાત્મકસ્તૃતીયઃ તત્સંખ્યાકપદ એવ ચતુર્થ ઇત્યેકાદશપદાત્મકઃ । એવમેકાદશપદાત્મકે મન્ત્રે પઞ્ચાઙ્ગન્યાસાનન્તરમુક્તે મન્ત્રે દ્વિતીયાન્તેષુ નવસુ પદેષુ મન્ત્રાન્ત્યં પદદ્વયં તૃતીયપાદાદ્યં ચ પદમપિ ત્રિતયમપિ અધસ્તનેષૂપરિતનેષુ ચ તૃતીયપાદાદ્યપદાદન્યત્રાનુષજ્યતે, તૃતીયપાદાદ્યપદે દ્વિતયમનુષજ્યતે, એવં ક્રિયાકારકાદ્યન્વયસંબન્ધશુદ્ધિઃ । તત્ર પઞ્ચાઙ્ગન્યાસાનન્તરં પઠિતત્વાત્પદોદ્ધારતદર્થકથનસ્ય સર્વેષ્વેવ પાદેષુ સાઙ્ગેષ્વર્થઃ કથનીય ઇત્યાદ્યે પાદે પદત્રયાત્મકે સાઙ્ગે લોકાદ્યગ્ન્યાદિના સામોપનિષદ્યુપાસ્યે સામાઙ્ગપ્રણવેન ચ મૂલમન્ત્રહ્મદયાઙ્ગવ્યાખ્યાને પ્રાપ્તે તત્રૈકૈકં પદં બહુતરેષ્વર્થેષુ વ્યાખ્યેયમ્ । તથોપરિતનઋચઃ એકાદશપદસંબન્ધિન્યઃ પ્રશ્નોત્તરાન્તરાલવર્તિબ્રાઆહૃણવર્તિન્યઃ
ઠતદેષાભ્યુક્તા ઽ ઇત્યેવં બ્રાઆહૃણોક્તાર્થે સાક્ષિત્વેનોદ્ભાવિતા મહાચક્રે ન્યસ્તે દ્વાતિંરશદ્વ્યૂહનૃસિંહાત્મકે બ્રાહૃણિ એકૈકમૂલમન્ત્રપદવ્યાખ્યાનપરત્વેન વર્ણનીયાઃ । તથા બ્રાઆહૃણમેકૈકમૂલમન્ત્રપદવ્યાખ્યાનપરત્વેન મહાચક્રનાભિવર્તિક્ષીરોદાર્ણવસંબન્ધિમૂલનૃસિંહવ્યૂહે બ્રાહૃણિ પ્રાગુક્તગુણવિશિષ્ટે વ્યાખ્યેયમ્ । અત એવ તત્ર સાક્ષિત્વેનોદ્ભાવનમ્ ઋગ્બ્રાઆહૃણયોઃ તત્તત્પદવ્યાખ્યાનાવસરે વિભાગક્રમં ચ સ્પષ્ટં પ્રદર્શયિષ્યામઃ । તત્ર તાવદેકૈકં પદં ધાતૂપસર્ગાદિયોગેન બહુતરમર્થજાતં કથં વદિષ્યતિ પ્રજાપતિઃ, કથં ચ વ્યાખ્યાસ્યત્યસ્માન્વ્યુત્પન્નાન્પ્રતિ -- ઇત્યેવં દેવાઃ વિસ્મયેન હ હર્ષિતાઃ વૈ પ્રજાપતિમબ્રાઉવન્નિતિ સર્વપદસાધારણં વ્યાખ્યાનં પૃષ્ટ્વા અથ અનન્તરં કસ્માત્પ્રકૃતિપ્રત્યયવિભાગાત્ અનાખ્યાતાત્મકં પ્રથમપદમુચ્યતે વ્યાખ્યાયતે ઉભયત્રાપિ મૂલનૃસિંહવ્યૂહે દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહે ચ ઉગ્રમિતિ । ઇતિ-શબ્દઃ પ્રશ્નસમાïપ્ત દ્યોતયતિ । સ પ્રજાપતિઃ તાન્દેવાન્પરમેશ્વરોપાસનાનિષ્ઠાન્ વિવક્ષિતાર્થપ્રષ્ટૄન્ દૃષ્ટ્વા હર્ષિતઃ ઉત્તરમુવાચ । એવમુત્તરેષ્વપિ પ્રશ્નોત્તરેષુ યોજ્યમ્ । યસ્માત્સ્વમહિમ્ના સ્વતન્ત્રશક્ત્યા માયયા તસ્યા આત્મતન્ત્રત્વાદેવ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ । સ્વમહિમ્નેતિ ચ વચનં સર્વશક્તિમત્તૃતીયપાદાદ્યપદાનુષઙ્ગં દર્શયતિ । એવં તત્તત્પદવ્યાખ્યાનાવસરે । સર્વાલ્ઁલાકાન્ પૃથિવ્યાદીન્પાર્થિવત્વાવાન્તરજાતિભેદભિન્નાન્ સર્વાન્દેવાન્ અગ્ન્યાદીન્ સપ્રણવવ્યાખ્યાનપક્ષે ઋગ્બ્રાહૃઆદિગાર્હપત્યાન્તાન્ પ્રણવપ્રથમમાત્રાપ્રતિપાદિતાન્ સર્વાનાત્મનઃ વિશ્વાદીન્ સામાઙ્ગપ્રણવવ્યાખ્યાને વક્ષ્યમાણાન્ સર્વાણિ ભૂતાનિ ઉદ્ગૃહ્ણાતિ, ઉદિત્યવ્યયમ્ ઉ ઇત્યેતસ્ય નિપાતસ્ય સ્થાને, વર્ણસામ્યાત્ અન્વિત્યુપસર્ગસ્યાર્થે, ગ્રહ ઇત્યયં ગૃહ્ણાતીતિ ભાવવ્યુત્પત્ત્યા, અનુગૃહ્ણાતીત્યર્થઃ । અજરુઆમ્ અનવરતં તથા ચ ઉત્પૂર્વકો ગૃહ્ણાતિ-શબ્દઃ સૃષ્ટિવિમોચનવસતિષુ વર્તતે । ઉદ્ગ્રાહ્રતે ઉદ્ગૃહ્રતે ઇત્યાત્મનેપદાત્ પ્રયોજકકર્તૃત્વં સાક્ષાત્કર્તૃત્વં ચ ઇત્યુક્તમેવાર્થં દ્રઢયતિ । તતશ્ચાયમર્થઃ--- પૂર્વોક્તાર્થાનુગ્રાહક રુઆષ્ટૃત્વં ચ વિપૂર્વકસ્ય સૃજતેરુપસંહારાર્થત્વેન તદર્થત્વં વિમોચનાર્થત્વં વા અવસ્થિતિકારયિતૃત્વમનુગ્રહે પ્રયોજકત્વમિતિ મૂલનૃસિંહવ્યૂહહ્મદયાન્તર્વર્તિત્વેન
ઉપાસ્યમ્ । એવં મૂલનૃસિંહગૂઢહ્મદયોપાસાપરત્વેન ઉગ્રપદં વ્યાખ્યાય અથેદાનીં તદેવ પદં દ્વાતિંરશદ્વ્યૂહોપાસનાપરત્વેન વ્યાખ્યાતુમ્ ઋચમાહ । સ્તુહીતિ સ્તોતારં પ્રત્યક્ષીકૃત્યાહ પરોક્ષીકૃત્ય સ્તુત્યમ્ । શ્રુતમ્ ઠ યૌ વૈ નૃસિંહઃ ઽ ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણૈરેવ શ્રુતં દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહમ્ । ગર્તસદં ગર્તે મહાચક્રે, ગૃણાતેઃ સ્તુતિકર્મણો ગીયતે સ્તૂયતે ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યાર્ગતમ્, સીદતીતિ ગર્તસદમ્ । યુવાનં પ્રસિદ્ધમ્ । મૃગં સિંહરૂપમ્ । નભીમમ્ અભયંકરમ્ । ઉપહત્નુમ્ અનુગ્રહાર્થં સર્વત્રોપગમશીલમ્ । ઉગ્રં દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહરૂપમ્ । અત્રાપિ સશક્તિકનૃસિંહપદસ્યાનુષઙ્ગઃ । સ્તુહીત્યેવં સંબન્ધઃ । એવં પરોક્ષતઃ સ્તુતે દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહે તત્સામથ્ર્યાદક્ષરશ્રવણયુક્તત્વાચ્ચ તચ્છøત્વા પ્રત્યક્ષો હિ અભૂત્ સ વ્યૂહઃ ઉપાસકાયેતિ પ્રત્યક્ષીકૃત્વા આહ ઉત્તરાર્ધેન --- હે સિંહ દ્વાતિંરશદ્વ્યૂહ સ્તવાનઃ સ્તૂયમાનઃ ત્વં મૃડ સુખય જરિત્રે સ્તોત્રકત્ર્રે । યદ્વા ચતુર્થી દ્વિતીયાર્થે । તે તવ સેનાઃ અસ્મત્ અસ્મત્તઃ અન્યં નિવપન્તુ વિનાશયન્તુ । યદ્વા સ્વાનુગ્રહં લબ્ધ્વા પરાનુગ્રહં પ્રાર્થયતે --- તે તવ સેનાઃ તદ્વ્યૂહરૂપાઃ અસ્મદન્યં નિપૂર્વકો વપતિરનુગ્રહાર્થે વર્તતે અનુગૃહ્ણન્ત્વિત્યર્થઃ । યસ્માદેવ પ્રાગુક્તેન પ્રકારેણોભયોપાસ્યે ઉગ્રપદં ક્ષમમ્, તસ્માદુચ્યતે ઉગ્રમિતિ । ઇતિ-શબ્દઃ ઉત્તરસમાïપ્ત દ્યોતયતિ । એવં પ્રથમપદમુભયોપાસને ક્ષમમિતિ વિજ્ઞાય અથેદાનીં દ્વિતીયં પદમુભયોપાસ્યે વ્યાખ્યાતું દ્વિતીયો દેવપ્રશ્નઃ; સ ચ
પ્રથમદેવપ્રશ્નેન વ્યાખ્યાતઃ; અથ કસ્માદુચ્યતે વીરમિતિ । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિતિ પ્રાગુક્તમનુષજ્ય ઉત્તરમ્ । યસ્માત્સ્વમહિમ્નેત્યાદિ સર્વાણિ ભૂતાનીત્યન્તમુક્તાર્થમ્ । વિરમતિ વિરામયતિ વિવિધપ્રકારેણ પ્રાગુક્તાન્પ્રતિ રમતિ । રમ્ ક્રીડાયામ્ । તથૈવ તાનાક્રીડયતિ । કથં ક્રીડયતીત્યપેક્ષિતે આહ --- અજરુઆમિત્યાદિ વાસયતીત્યન્તમુક્તાર્થમ્ । એતદુક્તં ભવતિ --- સૃષ્ટિસ્થિતિલયવિમોચનકર્તૃત્વરૂપાઃ બ્રાહૃઆદિક્રિયાઃ ક્રીડાઃ પ્રાગુક્તાર્થાઃ । અતઃ મૂલનૃસિંહવ્યૂહહ્મદયં ક્રીડાયુક્તમુપાસ્યમ્ । એવં મૂલનૃસિંહોપાસનાપરત્વેન દ્વિતીયં પદં વ્યાખ્યાય દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહોપાસનાયાં તદેવ પદં વ્યાખ્યાતુમર્ધર્ચમાહ --- યતો વીર ઇતિ । દેવકામઃ તાંસ્તાન્ બ્રાહૃઆદિદેવાન્ સ્વેન રૂપેણાવતારયિતું કામયતે ઇતિ દેવકામઃ । યદ્વા નૃસિંહવ્યૂહમેવ ધૃત્વા બ્રાહૃઆદિરૂપં પ્રકટયતિ ક્વચિદાયુધૈઃ ક્વચિદ્વિશ્ચરૂપોપપત્તિન્યાયેન ઠ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યશ્ચ બ્રાહૃઆ ઽ ઇત્યાદિષુ ઠ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યે ચાષ્ટૌ વસવઃ ઽ ઇત્યાદિષુ ચ પદેષુ । એવં દેવકામો જાયતે યતો વીરઃ શૂરઃ, યદ્વા વીરઃ વિવિધાવતારરૂપેણ રમણીયસંસારશીલો વીરઃ, કર્મણ્યઃ તત્તદવતરણરૂપકર્મશીલઃ ઉપાસકાનુગ્રહણે । સુદક્ષઃ પૂજિતબલઃ, યદ્વા પૂજિતઃ । યુક્તગ્રાવા યુક્તો ગ્રાવભિર્યુક્તગ્રાવા, સોમે અધ્વય્ર્વાદિરૂપઃ, ઠ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યશ્ચ સર્વમ્ ઽ ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્ । યસ્માદુક્તપ્રકારેણ ઉભયોપાસ્યે વીરપદં ક્ષમમ્, તસ્માદુચ્યતે

વીરમિતિ । ઇતિ-શબ્દઃ ઉત્તરસમાïપ્ત દ્યોતયતિ । અથેદાનીં તૃતીયપદં વ્યાખ્યાતું દેવપ્રશ્નઃ; સ ચ ઉક્તાર્થઃ । સર્વત્ર પ્રશ્નવાક્યેષુ અથ-શબ્દઃ તત્તદાનન્તર્યાર્થઃ । અથ કસ્માદુચ્યતે મહાવિષ્ણુમ્ । ઇતિ-શબ્દઃ અનુષક્તપ્રશ્નસમાïપ્ત દ્યોતયતિ । સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ ઇત્યનુષજ્યોત્તરમ્ । સ ઇત્યત્રાપિ સ્વમહિમ્નેત્યનુષઙ્ગાચ્છક્તિમન્નૃસિંહપદસ્યાનુષઙ્ગઃ । સર્વાલ્ઁલોકાન્વ્યાપ્નોતિ વ્યાપયતીત્યત્ર સર્વલોકપદાદ્દેવાત્મભૂતાનાં સંગ્રહઃ પ્રાગ્બદ્ધક્રમત્વેનાવગતાનાં તદાદિન્યાયેન । વિષ્ણુરિતિ વિષ્લૃ વ્યાપ્તાવિતિ ધાતોઃ રૂપમ્ । તચ્ચ વ્યાપકત્વં નિરુપપદત્વેન મહત્ત્વં પ્રાપ્તમિતિ મહચ્છબ્દેન તદેવ દૃઢીકૃતમ્ । યદ્વા મહ ઇતિ તેજોનામ મહો વ્યાપકમ્ । વ્યાપકત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ --- સ્નેહઃ તૈલાદિઃ યથા પલલપિણ્ડં માંસપિણ્ડમ્ ઓતમ્ અનુસ્યૂતં પ્રોતં પ્રકર્ષેણાનુસ્યૂતમ્ અનુષક્તં તાદૃશં પિણ્ડં વ્યતિષક્તઃ અવયવસંભિન્નઃ વ્યાપ્યતે વ્યાપયતે --- ઇતિ દૃષ્ટાન્તે આત્મનેપદોપાદાનાત્ વ્યાપ્નોતિ વ્યાપયતીતિ દાષ્ર્ટાન્તિકે ચ પરસ્મૈપદોપાદાનાત્ ઉભયપદી અયં ધાતુરિતિ દર્શયતિ । એતદુક્તં ભવતિ --- પ્રાગુક્તસર્વલોકાદીન્ પ્રતિ સાક્ષાદ્વ્યાપકત્વં પ્રયોજકવ્યાપકત્વં ચ મૂલનૃસિંહહ્મદયે ઉપાસ્યમિતિ । એવં તાવત્સાઙ્ગમૂલનૃસિંહવ્યૂહોપાસનાપરત્વેન મહાવિષ્ણુપદં તૃતીયં વ્યાખ્યાય અથેદાનીં તદેવ પદં દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહોપાસ્યપરત્વેન વ્યાખ્યાતુમ્ ઋચમાહ --- યસ્માત્ દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહાત્ પરઃ ઉત્કૃષ્ટઃ ન જાતઃ જાતોઽન્યો નાસ્તિ સર્વસ્યૈવાન્તર્ભાવાત્ યો વ્યૂહઃ સ વિશ્વા સર્વાણિ ભુવનાનિ ભૂતાનિ આવિવેશ પ્રવિષ્ટઃ । વ્યાપ્તું તત્તદ્રૂપધારણેન વિશ્વરૂપાવતરણેન આવિર્ભવતિ પ્રજયા આવિર્ભૂત્યા સહ પ્રજાપતિરપિ સંવિદાનઃ વિજાનન્ તમુપાસ્યતયા ત્રીણિ જ્યોતીંષિ ગાર્હપત્યાદીન્ સચતે સેવતે । સ પ્રજાપતિઃ ઉપાસનાં કુર્વન્ ષોડશી કલા નિરાકારબ્રાહૃતયા બભૂવ । તસ્ય ચ આદ્યસ્યોપાસકસ્ય પ્રજાપતેઃ અન્યસ્ય વા ઉપાસકસ્ય અયમુપાસનાક્રમઃ--- અત્ર ચ પ્રકરણે મહાચક્રનાભિવર્તિક્ષીરોદાર્ણવસંબન્ધ્યુપાસ્યો મૂલનૃસિંહવ્યૂહ ઇતિ પૂર્વાચાર્યાણાં પરિભાષા સંપ્રદાયાગતા । તત્ર ચ પ્રણવપૂર્વકશક્તિબીજોચ્ચારણપૂર્વકં સામાભિવ્યક્તદ્વાતિંરશદક્ષરેષુ ન્યસ્તેષુ ચક્રે યથાસંખ્યમ્ એકૈકસ્મિન્નક્ષરે પ્રણવસંપુટિતે તત્તદ્વ્યૂહમન્ત્રૈઃ તં તં વ્યૂહં સ્તુત્વા તથૈવોપાસ્યઃ । એવં દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહોપાસનયા સ્વાત્માનં મહાવિષ્ણુમુપાસ્ય સાઙ્ગસામાભિવ્યક્તસાઙ્ગમૂલમન્ત્રેણ નૃસિંહવ્યૂહે પ્રકરણે શ્રુતત્વાત્ પઞ્ચાઙ્ગન્યાસં વિધાય સંપ્રદાયાનુસારેણ તસ્મિન્મહાવિષ્ણૌ ચ તથૈવ પઞ્ચાઙ્ગન્યાસં વિધાય તતઃ સાઙ્ગોપાસનમ્ આરભેત । તત્ર પ્રથમપાદે પદત્રયાત્મકે પ્રથમપદવ્યાખ્યાનપ્રતિપાદિતગુણવિશિષ્ટં શક્તિમન્નૃસિંહપદપૂર્વકં નમસ્ક્રિયાપદપૂર્વકાન્ત્યપદમુચ્ચરન્ સામાઙ્ગપ્રણવમન્ત્રહ્મદયમન્ત્રપ્રતિપાદિતગુણવિશિષ્ટં મૂલનૃસિંહવ્યૂહમુપાસ્ય દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહમ્ ઋક્પ્રતિપાદિતમ્ ઉપાસીત । એવં પ્રતિપદં મૂલનૃસિંહવ્યૂહોપાસનપૂર્વકં દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહોપાસનમ્ । અત એવ હ્મદયાદ્યઙ્ગમન્ત્રાણામર્થં વ્યાચક્ષાણૈરસ્માભિરુક્તં પ્રપઞ્ચાગમશાસ્ત્રે ઠ હ્મદયં બુદ્ધિગમ્યત્વાત્પ્રણામઃ સ્યાન્નમઃપદમ્ । ક્રિયતે હ્મદયે નાતો બુદ્ધિગમ્યા નમસ્ક્રિયા ઽ ઇતિ । એવં દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થપાદેષુ તત્તત્પદોપાસનાં પ્રાગુક્તાં કૃત્સ્નાં વિધાય મહાવિષ્ણુરૂપાન્ત્યશબ્દપ્રતિપાદિતરૂપે વા ઉપાસ્યરૂપે વા સાયુજ્યતયા સચ્ચિદાનન્દરૂપે વા અથવા યથાન્તઃકરણશુદ્ધિયોગ્યતયા સમાધિના વા તિષ્ઠેત ઉપાસકઃ । આદ્યદ્વિતીયોપાસનયોઃ સામમૂલમન્ત્રપ્રણવાનાં વૈકલ્પિકજપપૂર્વકત્વેનાવસ્થાનમ્ । તથા યત્ર યત્ર મૂલમન્ત્રસ્મૃતિઃ તત્ર તત્ર પ્રણવશક્તિબીજસંપુટીકરણમ્, તત્રાપિ ઈષન્મૂલમન્ત્રજપપૂર્વકઃ પ્રણવજપઃ શ્રેયાન્, તસ્ય સર્વોત્કૃષ્ટત્વાત્સર્વમન્ત્રજપપ્રત્યામ્નાયત્વેન વિહિતત્વાત્ ઠ યઃ પ્રણવમધીતે સ સર્વમધીતે ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।

અન્ત્યયોરુપાસનયોરન્ત્યસામનિ નિરાકારતયાવસ્થિતૌ ન જપો નાન્યચિન્તનં સમાધાવેવાવસ્થિતિરિતિ પરમરહસ્યવિવેકો ન કસ્યચિત્પ્રતિપાદનીય ઇતિ સ્થિતમ્ । યસ્માદિદં મહાવિષ્ણુપદમ્ ઉભયોપાસ્યપ્રતિપાદનક્ષમમ્, તસ્માદુચ્યતે મહાવિષ્ણુમિતિ । ઇતિ-શબ્દઃ તૃતીયપદપ્રશ્નોત્તરસમાïપ્ત દ્યોતયતિ । એવં પ્રથમપાદઃ વ્યાખ્યાતઃ । એવં પ્રથમપાદોપાસનાં સાઙ્ગાં વિધાય તથૈવ દ્વિતીયપાદોપાસનાં વિધાતું તદાદ્યં પદમ્, મન્ત્રાપેક્ષયા ચતુર્થં ચ પદમ્, વ્યાખ્યાતું પ્રશ્નોપક્રમઃ; સ ચ ઉક્તાર્થઃ; અથ કસ્માદુચ્યતે જ્વલન્તમિતિ । ઇતિ-શબ્દો વ્યાખ્યાતઃ । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યનુષજ્યોત્તરમ્ । યઃ સ્વમહિમ્ના સ્વાધીનમાયયા સર્વાલ્ઁલોકાનન્તરિક્ષગતાન્પૂર્વોક્તાન્ભાવિનશ્ચ સર્વાન્ લોકાન્ તદન્તર્ગતાન્સર્વાન્દેવાન્ યક્ષગન્ધર્વાદીન્ સર્વાનાત્મનઃ ઋગ્યજુઃસામાથર્વરૂપાન્પુરુષાનન્યાનૃષીન્સામાઙ્ગસાવિત્રમન્ત્રવ્યાખ્યાતાં ચ સર્વાણિ ભૂતાનિ એતાન્પૂર્વોક્તાન્વક્ષ્યમાણાંશ્ચ સ્વતેજસા જ્વલતિ સ્વકીયપ્રકાશેન, જ્વાલયતિ એતાનપિ પ્રકાશયતિ, શિરોઽન્તર્ગતં તેજો વ્યાખ્યાતમ્, સર્વાઙ્ગાઙ્ગિવ્યાપિતયાઙ્ગાનામન્યોન્યસંબન્ધશ્રવણાત્ ઠ તસ્માદ્વ્યતિષક્તાન્યઙ્ગાનિ ભવન્તિ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । એવં સાક્ષાત્પ્રયોજકત્વેન ચ સ્વપરસંબન્ધિતયા શિરોઽઙ્ગાન્તર્ગતતેજઃસંબન્ધે સિદ્ધેઽપિ એતદેવ આવેદયિતુમ્ ઉભયપદિત્વેન ધાતું પ્રયુઙ્ક્તે, પ્રાક્પરસ્મૈપદમ્ ઇદાનીમાત્મનેપદમ્, જ્વાલ્યતે જ્વાલયતે ઇતિ । એવં મૂલનૃસિંહવ્યૂહોપાસ્યે ચતુર્થં પદં વ્યાખ્યાય દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહે વ્યાખ્યાતુમ્ ઋચમાહ --- સવિતા સવિતૃમણ્ડલવદ્વર્તુલતયા સ્થિતત્વાત્ સવિતાયં દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહઃ; અત એવ પ્રસવિતા સર્વકર્માનુષ્ઠાને અભ્યનુજ્ઞાતા, એતદ્વ્યૂહોપાસનપૂર્વકત્વાત્ ઇતરોપાસનસ્ય । દીપ્તઃ દીપયન્દીપ્યમાનઃ યથા અયં સવિતા રાત્રિતમોવિનાશનેન દીપ્તઃ પ્રકાશમાનઃ કર્માનુષ્ઠાને અભ્યનુજ્ઞાતા, તથા અયં દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહઃ ઉપાસિતઃ ઉપાસકાય મૂલનૃસિંહવ્યૂહોપાસકાજ્ઞાનરાત્રિતમોવિનાશનેન દીપ્તઃ પ્રકાશમાનઃ પ્રધાનોપાસનાભ્યનુજ્ઞાતા । દીપયન્દીપ્યમાનઃ ઇતિ શતૃશાનચ્પ્રત્યયૌ વર્તમાનકાલાર્થૌ ઉક્તમેવાર્થં દ્રઢયતઃ । જ્વલઞ્જ્વલિતા પ્રકાશં કુર્વન્પ્રકાશયિતા । યદ્વા ઉભયત્રાપિ જ્વલઞ્શબ્દો દહનાર્થે વર્તમાનોઽપિ અજ્ઞાનદાહકત્વેન વ્યાખ્યેયઃ । તત્ર લોકાદ્યજ્ઞાનસ્ય પ્રકાશવત્તાદાહકઃ પ્રકૃતે ચ ઉપાસકાજ્ઞાનદાહક ઇતિ । જ્વલન્ પ્રકાશનેનાજ્ઞાનદહનં કુર્વન્ જ્વલિતા અજ્ઞાનદહનકર્તા તપન્ તાપં કુર્વન્ અજ્ઞાનસ્ય વિતપન્ સ્વયં શાન્તઃ સંતપન્ સંતાપં કુર્વન્ અજ્ઞાનસ્ય । એતે શતૃપ્રત્યયા વર્તમાનકાલાઃ સન્તઃ યસ્મિન્કાલે એતદ્વ્યૂહોપાસનં વર્તતે તસ્મિન્નેવ મહાવિષ્ણુરુપાસકઃ પ્રકાશાત્મકોઽધિકારી વર્તત ઇતિ દર્શયન્તિ । રોચનઃ અનુદ્વેગકરઃ રોચમાનઃ ઇચ્છાકરઃ; અત એવ શોભનઃ શોભમાનઃ કલ્યાણઃ ઇતિ એતદુક્તં ભવતિ --- મૂલનૃસિંહવ્યૂહસ્ય શિરોઽઙ્ગે ઉન્નતે સ્થિતં તેજઃ સર્વપ્રકાશકં સર્વાજ્ઞાનદાહકં ચ ઇતિ સામાઙ્ગસાવિત્રમન્ત્રેણ વ્યાખ્યાતમુપાસ્યમિતિ । યસ્માદુભયોપાસ્યપ્રતિપાદનક્ષમં જ્વલન્તમિતિ પદં તસ્માદુભયોપાસ્યપરત્વેનોપસંહરતિ --- તસ્માદુચ્યતે જ્વલન્તમિતિ । ઇતિ-શબ્દો વ્યાખ્યાતઃ । અથેદાનીં ક્રમપ્રાપ્તમ્, મૂલમન્ત્રાપેક્ષયા પઞ્ચમં પદમ્, પાદાપેક્ષયા દ્વિતીયમ્, ઉભયોપાસ્યે વ્યાખ્યાતું દેવપ્રશ્નઃ--- અથ કસ્માદુચ્યતે સર્વતોમુખમિતિ; સ ચ ઉક્તાર્થઃ । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યનુષજ્યોત્તરમ્ । યસ્માત્ સ્વમહિમ્નેતિ અનુષજ્ય વ્યાખ્યેયમ્ । અનિન્દ્રિયોઽપીતિ સેન્દ્રિયસ્ય વ્યાખ્યાતવિગ્રહસ્ય તદભિમાનરાહિત્યાત્ અનિન્દ્રિયત્વમ્; અનિન્દ્રિયોઽપ્યયં મૂલનૃસિંહવ્યૂહઃ સર્વતઃ પશ્યતિ સર્વતઃ શ્રૃણોતીતિ બુદ્ધીન્દ્રિયોપલક્ષણમ્, સર્વતો ગચ્છતિ સર્વત આદત્તે સર્વગઃ સર્વતસ્તિષ્ઠતીતિ કર્મેન્દ્રિયોપલક્ષણમ્, એવમુભયેન્દ્રિયાભિમાનરહિતોઽપ્યયં વ્યૂહઃ ઉભયેન્દ્રિયજન્યકાર્યકરણશક્તિમાઞ્શિરોઽઙ્ગે ઉપાસ્ય ઇતિ દર્શયતિ । એવમિદં સર્વતોમુખપદં મૂલનૃસિંહોપાસ્યપરત્વેન વ્યાખ્યાય અથેદાનીં દ્વાતિંરશન્નૃસિંહોપાયસ્પરત્વેન ઋચા વ્યાચષ્ટે --- એકઃ પુરસ્તાત્ પ્રાક્ બ્રાહૃઆ નૃસિંહાકારો બભૂવ, ઇદં સર્વં યતો બભૂવ, ભુવનસ્ય ગોપા ગોપ્તા નૃસિંહ એવ વિષ્ણુર્બભૂવ । યમ્ અપ્યેતિ લયં ગચ્છતિ સાંપરાયે પ્રલયકાલે ભુવનં સર્વં સ નૃસિંહ એવ મહેશ્વરો બભૂવેતિ બદ્ધક્રમકાણાં વ્યૂહાનાં ત્રયાણાં પ્રથમત એવોપાદાનેન તદાદિન્યાયેન ઇતરેષામેકોનતિંરશદ્વ્યૂહાનાં ગ્રહણમસ્મિન્મન્ત્રે । નમામિ નમસ્કરોમિ તં વ્યૂહમ્ અહં નમામીત્યેતત્પદદ્વયમત્ર વદન્ સર્વપદવ્યાખ્યાને અનુષક્તમિતિ દર્શયતિ । સર્વત્ર સ્વમહિમ્નેત્યુપાદાનાત્ તત્ર તત્ર શક્તિમન્નૃસિંહપદમપ્યેતદનુષક્તમ્ । સર્વતોમુખમિતિ સર્વતો નૃસિંહાકારાણિ મુખાનિ યસ્ય સ તથોક્તઃ તં નૃસિંહં સર્વતોમુખં નમામ્યહમિત્યર્થઃ । યસ્માદિદં પદમુભયોપાસ્યપ્રતિપાદને શક્તં તદુભયપ્રતિપાદકત્વેન તસ્માદિત્યુપસંહરતિ --- તસ્માદુચ્યતે સર્વતોમુખમિતિ । એતદુક્તં ભવતિ --- દ્વિતીયપાદે શિરોઽઙ્ગવિશિષ્ટઃ પ્રતિપાદિતસર્વપ્રકાશકત્વસર્વાજ્ઞાનદાહકત્વોભયેન્દ્રિયાભિમાનરહિતત્વોભયેન્દ્રિયકાર્યકરણશક્તિમત્વગુણવિશિષ્ટઃ સામાઙ્ગસવિતૃમન્ત્રવ્યાખ્યાતગુણવિશિષ્ટઃ મૂલનૃસિંહવ્યૂહઃ ઉપાસ્યઃ, તત ઇતરો વ્યૂહ ઇતિ । એવમાદ્યાદઙ્ગાદુન્નતપ્રદેશસ્થિતત્વાચ્છિરસઃ શિરસ્ત્વમ્ ઉન્નતત્વમ્ । અત એવ શિર આદિત્યઃ સર્વોત્કૃષ્ટઃ પ્રકાશઃ

તસ્મૈ ઉન્નતાય ઉન્નતસ્થાયાદિત્યાય સર્વોત્કૃષ્ટાય પ્રકાશાય સ્વાહેતિ પ્રપઞ્ચવિલાપનમ્; તસ્માત્પ્રપઞ્ચાકારાત્ તદાકારાં બુદિંધ પ્રત્યાહ્મત્ય નૃસિંહાકારમેવ ઉપાસીત ઇત્યેવં શિરોઽઙ્ગમન્ત્રસ્યાર્થઃ, ઠ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યશ્ચ સર્વમ્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । અત એવોક્તં શિરોઽઙ્ગમન્ત્રાર્થં વ્યાચક્ષાણૈઃ અસ્માભિઃ પ્રપઞ્ચાગમશાસ્ત્રે --- ઠ તુઙ્ગાર્થત્વાચ્છિરોઽઙ્ગસ્ય વિષયાહરણે ત્વિષઃ । શિરોમન્ત્રેણ ચોત્તુઙ્ગવિષયાહ્મતિરીરિતા ઽ ઇતિ । એવં દ્વિતીયે પાદે સાઙ્ગોપાસનામભિધાય તથૈવ તૃતીયપાદોપાસનામભિધાતું તદાદ્યં પદમ્, ષષ્ઠં ચ મૂલમન્ત્રાપેક્ષયા, ઉક્તોપાસ્યે વ્યાખ્યાતું દેવપ્રશ્નઃ અથ કસ્માદુચ્યતે નૃસિંહમિતિ; સ ચ ઉક્તાર્થઃ । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યનુષજ્યોત્તરમ્ । અત્ર ચ યસ્માચ્છબ્દપ્રયોગાત્ સ્વમહિમ્નેતિ અસ્ય અનુષઙ્ગં દર્શયતિ । યસ્માત્સર્વેષાં ભૂતાનાં મધ્યે ના પુરુષાકારો વીર્યવત્તમઃ તતઃ સર્વાતિશાયિનઃ શ્રેષ્ઠતમશ્ચ સિંહો વીર્યવત્તમઃ શ્રેષ્ઠતમશ્ચેત્યુક્તાર્થમ્ । તતશ્ચ ઉભયાત્મરૂપપ્રદર્શનેન યદ્યદ્રૂપં કામયતે તત્તદ્ધારણે લીલયૈવ શક્તોઽયમિતિ દર્શયતિ । યસ્માદેવં તસ્માન્નૃસિંહઃ પરમેશ્વર આસીદિત્યન્વયઃ । ન ચ નૃસિંહે પરમેશ્વર આસીદિત્યન્વયઃ, વૈયધિકરણ્યાપત્તેઃ, સામાનાધિકરણ્યાન્વયોપપત્તૌ સત્યાં વૈયધિકરણ્યાનુપપત્તેઃ । તસ્માન્નૃસિંહઃ પરમેશ્વરસ્ત્રિનેત્રો નીલકણ્ઠઃ પિનાકીતિ સિદ્ધમ્ । ઋતં સત્યમિતિ પ્રાગ્વ્યાખ્યાતં મન્ત્રવર્ણાચ્ચ ઉક્તં જગદ્ધિતં જગતો હિતં જગદ્ધિતમ્ અનિષ્ટનિરસનેન, વૈ પ્રસિદ્ધમ્, એતદ્રૂપં પ્રાગુપાસ્યત્વેન યદુક્તમક્ષરં ભવતિ યદક્ષરમવિનાશં ચિદ્રૂપં નિરાકારં તદેવ સાકારમુપાસકાનુગ્રહાય ભવતીત્યન્વયઃ । એવં નૃસિંહપદં ષષ્ઠં મૂલનૃસિંહવ્યૂહોપાસ્યે વ્યાખ્યાય તદેવ પદમ્ ઋચા દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહે વ્યાચષ્ટે --- વિષ્ણુઃ મૃગઃ સિંહઃ પ્રસ્તવતે સ્તુતિં પ્રાપ્નોતિ સ્તુતિમન્ત્રૈઃ તદ્વીર્યાય તત્તત્સામથ્ર્યાય નભીમઃ ન ભયંકરઃ । કુચરઃ કુત્રાયં ન ચરતિ સર્વદેવવિગ્રહેષુ લીલયા સ્વયં વિચરતિ સર્વદેવલીલાવિગ્રહધારીત્યર્થઃ । ગિરિષ્ઠાઃ ગિરિઃ પર્વતઃ તત્સ્થ ઈશ્વરાત્મક ઇત્યર્થઃ; યદ્વા ગિરિષુ વાગ્રૂપાસુ સ્તુતિષુ યદ્યદ્રૂપમભિલષન્ સ્તોતા કામયતે તત્તદ્રૂપં સ્વસ્મિન્સ્થાપયતીતિ ગિરિષ્ઠાઃ । યસ્ય ત્રિષુ વિક્રમણેષુ વિગ્રહેષુ વિવિધં ક્રમણં વિક્રમણં તેષુ બ્રાહૃવિષ્ણુમહેશ્વરાત્મકેષુ । અધિ ઇત્યુપરિભાવે । અધ્યુરુષુ બહુલીલાવિગ્રહેષુ । ભુવનાનિ સર્વાણિ ક્ષિયન્તિ નિવસન્તિ, સ્વભાવતઃ તાનિ જ્ઞાનપૂર્વકાણિ નિવસન્તિ વિનિવસન્તિ --- એષુ લીલાવિગ્રહેષુ વયં તિષ્ઠામ ઇતિ । તર્હિ ક્ષિયતિરૈશ્વર્યકર્મ એઐશ્વર્યં પ્રાપ્નુવન્તીતિ । એવં નાનાવિધવિક્રમણાવતરણે વીર્યાય સામથ્ર્યાય તદ્દર્શનાય વિષ્ણુર્મૃગઃ સિંહઃ પ્રસ્તવતે પ્રકર્ષેણ સ્તુતિં લભત ઇત્યર્થઃ । યસ્માશ્ચેદમુભયોપાસ્યે નૃસિંહપદં વ્યાખ્યાતં તસ્માદિત્યુપસંહરતિ --- તસ્માદુચ્યતે નૃસિંહમિતિ । એવમુભયાપેક્ષયા આદ્યં ષષ્ઠં નૃસિંહપદમ્ ઉભયોપાસ્યે વ્યાખ્યાય અથેદાનીમ્ ઉભયાપેક્ષયા દ્વિતીયં સપ્તમં ચ પદં વ્યાખ્યાતું પ્રશ્નઃ--- અથ કસ્માદુચ્યતે ભીષણમિતિ । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યનુષજ્યોત્તરમ્ । યસ્માચ્છબ્દોપાદાનાત્સ્વમહિમ્નેત્યનુપઙ્ગઃ । યસ્માત્સ્વમહિમ્ના યસ્ય મૂલનૃસિંહવ્યૂહસ્વરૂપં સાઙ્ગં શિખાઙ્ગયુક્તં મૌલિપ્રદેશે ચાન્દ્રતેજોરાશિયુક્તં સામાઙ્ગયજુર્લક્ષ્મીમન્ત્રવ્યાખ્યાતં ભૂર્ભુવઃસ્વર્મહર્લોકચતુષ્ટયસંપિણ્ડિતતેજોરાશિયુક્તમ્ અપ્રધૃષ્યતેજોમયં રૂપં દૃષ્ટ્વા સર્વે દેવાસ્તદઙ્ગદ્યુનિવાસિનો વસુરુદ્રાદિત્યાઃ સર્વાણિ ભૂતાનીમાનિ ભીત્યા ભયેન પલાયન્તે પલાયનં કુર્વન્તિ, સ્વયં દેવઃ યસ્માત્કસ્માદપિ ન બિભેતિ નિરતિશયાભયગુણવિશિષ્ટ ઉપાસ્યઃ । એવમ્ ઉક્તોપાસ્યે ભીષણપદં વ્યાખ્યાય તદેવ પદં દ્વિતીયે વ્યૂહે કૃત્વા વ્યાચષ્ટે --- ભીષેત્યાદિ । ભીષા ભીત્યા અસ્માન્મૂલવ્યૂહાત્ વાતઃ વાયુઃ પવતે વાતિ । વાતપદોપાદાનાત્ પઞ્ચમહાભૂતવ્યૂહઃ ઉપલક્ષિતઃ । ભીષોદેતિ સૂર્યઃ ઇતિ સોમસૂર્યવ્યૂહૌ ઉપલક્ષિતૌ । ભીષાસ્માદગ્નિશ્ચ ઇત્યાગ્નેયો વ્યૂહઃ । ઇન્દ્રશ્ચેતિ સર્વવ્યૂહઃ । મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમ ઇતિ મૃત્યુવ્યૂહઃ । તત્ર અસ્યામૃચિ યદ્યપિ પઞ્ચાનાં વ્યૂહાનામુપાદાનમ્, તથાપિ તદાદિન્યાયેન સર્વસંકલનતયા ભિયો દર્શનાત્ વાતાદિત્યાદીનાં સ્વસ્વરૂપેણ ભયદર્શનમુખેન સર્વેષાં બ્રાહૃઆદીનાં સંગ્રહણાત્ ભયાભાવરૂપસ્ય નૃસિંહસ્ય પ્રવેશનેન વા તત્તદ્રૂપધારણેન વા ઉભયરૂપતેતિ, દ્વિરૂપત્વમસ્તિ સર્વેષામ્ । તત્ર એકૈકસ્ય દેવસ્ય તત્તદ્રૂપધારણેન ઉભયરૂપં દર્શયન્ ભૂતાનાં દેવાનાં ચ સ્વાન્તર્ભાવેન ઉભયરૂપં પ્રદર્શયતિ । ઇત્યુભયરૂપેણ સર્વં દ્વાતિંરશદ્વ્યૂહં સંગૃહ્ણાતીયમૃગિતિ તત્ત્વાર્થઃ । યસ્માદેવમુભયોપાસ્યે ભીષણપદં વ્યાખ્યાતં તસ્માદિત્યુપસંહરતિ --- તસ્માદુચ્યતે ભીષણમિતિ । એવમુક્તોપાસ્યે પ્રાગુક્તપદં વ્યાખ્યાય અથેદાનીમુભયાપેક્ષયા તૃતીયમષ્ટમં ચ પદમુભયોપાસ્યે વ્યાખ્યાતું દેવપ્રશ્નઃ--- અથ કસ્માદુચ્યતે ભદ્રમિતિ । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યનુષજ્યોત્તરમ્ । યસ્માત્પદોપાદાનાત્ સ્વમહિમ્નેત્યનુષઙ્ગઃ । સ્વયં ભદ્રો ભૂત્વા ભજનીયો માઙ્ગલિકો ભૂત્વા સર્વદા ભદ્રં માઙ્ગલિકં દદાતિ ભદ્રદાતૃસ્વરૂપં ચ મૂલવ્યૂહે ઉપાસ્યમિતિ દર્શયતિ । રોચનો દીપ્તિયુક્તઃ । રોચમાનઃ શિખાઙ્ગેન રુચિં દીïપ્ત કુર્વન્, શાનચ્પ્રત્યયાન્તત્વાત્ । તદઙ્ગં દ્વિતીયતેજોરૂપાદઙ્ગાદધિકતરતેજોરૂપમ્ । અતશ્ચ નાનાભરણયુક્તમૌલિગતં તેજઃ તદન્તર્ગતાનાં દેવાનાં ચ સ્વતેજસા અભિભવતીત્યેવમુપાસ્યમ્ । અત એવોક્તમસ્માભિઃ શિખાઙ્ગમન્ત્રં વ્યાચક્ષાણૈઃ
પ્રપઞ્ચાગમશાસ્ત્રે --- ઠ શિખા તેજઃ સમુદ્દિષ્ટં વષડિત્યઙ્ગમુચ્યતે । તત્તેજોઽસ્ય તતઃ પ્રોક્તા શિખા મન્ત્રેણ મન્ત્રિણઃ ઽ ઇતિ । નિરતિશયતેજોઽવયવઃ શિખેત્યર્થઃ, ઠ યસ્ય જ્ઞાનમયી શિખા ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । શોભનઃ સ્વરૂપેણ, શોભમાનઃ શિખાઙ્ગતેજસા, અત એવ કલ્યાણઃ માઙ્ગલિકમૂલનૃસિંહવ્યૂહઃ । એવમુક્તોપાસ્યે અષ્ટમં પદં વ્યાખ્યાય અથેદાનીં તેનૈવ પદેન દ્વાતિંરશદ્વ્યૂહમ્ ઋચા વ્યાચષ્ટે --- ભદ્રં કર્ણેભિરિતિ । ઇયમૃક્ પ્રારમ્ભે શાન્તિપાઠે વ્યાખ્યાતા । તનૂભિરેવ એભિસ્તનૂમન્ત્રૈરેવ સ્થિરૈરઙ્ગૈરિતિ વિશેષઃ । પઞ્ચમાઙ્ગાન્તર્ભાવાત્સ્તુતિમન્ત્રાણામેવ ઉભયોપાસ્યે વ્યાખ્યાનં તસ્માદિત્યુપસંહરતિ --- તસ્માદુચ્યતે ભદ્રમિતિ । ઇતિ-શબ્દો વ્યાખ્યાતઃ । એવં તૃતીયપાદે તત્તત્પદવ્યાખ્યાનેન સાઙ્ગોપાસનામભિધાય તથૈવ ચતુર્થપાદોપાસનામભિધાતું તદાદ્યપદં મૂલમન્ત્રાપેક્ષયા નવમં ચ પદમ્ ઉભયોપાસ્યે વ્યાખ્યાતું દેવપ્રશ્નઃ--- અથ કસ્માદુચ્યતે મૃત્યુમૃત્યુમિતિ । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યનુષજ્યોત્તરમ્ । યસ્માત્ સ્વમહિમ્નેત્યનુષઙ્ગઃ । સ્વભક્તાનાં ભજ સેવાયાં સ્વસેવકાનામ્ અનન્યભાવેન સ્મૃત એવ ઉપાસિત એવ મૃત્યું સાક્ષાત્કાલપ્રાપ્તમ્ અપમૃત્યું ચ અવાન્તરપ્રાપ્તં જાતકર્મણિ ગણિતશાસ્ત્રનિર્ણીતાયુઃપરિમાણાત્ તદન્તરા મૃત્યુઃ અપમૃત્યુઃ તં ચ અનન્યભાવેન ઉપાસકાનામ્ અપ્રાર્થિત એવ મારયતિ વિનાશયતીત્યેવંરુપં કવચમઙ્ગમુપાસ્યમ્ । તસ્ય સામાઙ્ગમન્ત્રેણ નૃસિંહગાયત્ર્યા નૃસિંહરૂપેણ વ્યાખ્યાતત્વાત્ સ્વાન્ તદુપાસકાન્ સ્વસ્વરૂપાન્સંપાદ્ય મૃત્યુમપમૃત્યું ચ મારયતીત્યર્થઃ,

ઠયો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યશ્ચ જીવઃ ઽ ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ । ઇદં પ્રાગુક્તં પદં મૂલનૃસિંહવ્યૂહોપાસ્યપરત્વેન વ્યાખ્યાય અથેદાનીં તેનૈવ પદેન દ્વાતિંરશદ્વ્યૂહમ્ ઋચા વ્યાચષ્ટે । યો દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહ આત્મદાઃ આત્માનં દદાતીત્યાત્મદાઃ સ્વસ્વરૂપદાતા સર્વેષાં દેવાનાં સ્વરૂપં દત્વા ધારયતીત્યર્થઃ । બલદાઃ સામથ્ર્યદાતા સ્વોપાસકાનાં સ્વસ્વરૂપધારણે શકિંત દદાતીત્યર્થઃ । યસ્ય પ્રશિષં મૂલનૃસિંહવ્યૂહસ્ય અઙ્ગચતુષ્ટયપ્રશિષં પ્રકર્ષેણ શિષ્યત ઇતિ પ્રશિષં પ્રોર્વરિતં દ્વાતિંરશદ્વ્યૂહં વિશ્વે દેવાઃ સર્વે દેવાઃ ઉપાસતે ઉપાïસ્ત કુર્વન્તીત્યર્થઃ । યસ્ય ચ્છાયામૃતમ્, છાયેતિ ગૃહનામ, છાયૈવામૃતં છાયામૃતં મહાચક્રમ્, તદન્તર્ભાવાદસ્ય વ્યૂહસ્ય; યો વ્યૂહો મૃત્યુમૃત્યુઃ મૃત્યોરપિ મૃત્યુઃ, ઠ મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનમ્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । કં પ્રજાપતિં બ્રાહૃણો વ્યૂહમ્, તદાદિન્યાયેન બદ્ધક્રમકત્વાત્ સર્વં સંગૃહ્ણાતિ; દેવમ્, ઠ દેવો દાનાદ્વા દ્યોતનાદ્વા દીપનાદ્વા ઽ ઇતિ યાસ્કવચનાત્ । હવિષા હવિષ્પ્રદાનેન હોમેન નૈવેદ્યેન વા અર્ચનેન । અત એવ વક્ષ્યતિ મહાચક્રપ્રકરણે --- ઠ અનુષ્ટુભા હોમં કુર્યાત્ અનુષ્ટુભા અર્ચનમ્ ઽ ઇતિ । વિધેમ પરિચરેમ । યદ્વા ઠ વિધતિર્દાનકર્મ ઽઇતિ યાસ્કવચનાત્ બ્રાઆહૃવ્યૂહપ્રભૃતિવ્યૂહાય હવિર્દદ્મઃ--- ઇતિ વિભક્તિવ્યત્યયઃ ક-શબ્દે દેવ-શબ્દે ચ । તસ્મિન્પક્ષે વિધતિઃ પરિચરણકર્મેતિ તત્ત્વાર્થઃ । એવં પ્રાગુક્તોપાસ્યે મૃત્યુમૃત્યુપદં વ્યાખ્યાતં તસ્માદિત્યુપસંહરતિ --- તસ્માદુચ્યતે મૃત્યુમૃત્યુમિતિ । એવં પ્રાગુક્તપદં પ્રાગુક્તોપાસ્યે વ્યાખ્યાય અથેદાનીમુભયાપેક્ષયા દ્વિતીયં દશમં ચ પદં વ્યાખ્યાતું દેવપ્રશ્નઃ--- અથ કસ્માદુચ્યતે નમામીતિ । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યનુષજ્યોત્તરમ્ । યસ્માત્ સ્વમહિમ્નેત્યનુષઙ્ગઃ । નમામીત્યસ્યા આખ્યાતપદત્વાત્ અસ્મદર્થં પ્રત્યયાર્થં વિહાય પ્રકૃત્યર્થં વ્યાચષ્ટે । તથા ચ અસ્ય પ્રાક્તનસર્વપદાર્થસંબન્ધિનઃ સર્વત્રાનુષઙ્ગઃ । યસ્માચ્છબ્દોપાદાનાત્ સ્વમહિમ્નેત્યનુષઙ્ગઃ પ્રકૃત્યર્થેન । યસ્માત્ યં સર્વે દેવાઃ પ્રાગુક્તવિશેષણં મૂલનૃસિંહવ્યૂહં સર્વે પૃથિવ્યન્તરિક્ષબ્રાહૃલોકનિવાસિનઃ મહાચક્રોપાસકાશ્ચ નમન્તિ નમસ્કુર્વન્તિ -- ઇતિ સર્વનમસ્કાર્યગુણવિશિષ્ટઃ ઉપાસ્યઃ ઇતિ દર્શયતિ । તથા ચ દ્વિવિધોપાસકાનાં દેવાનામધિકારિવિશેષણમાહ --- મુમુક્ષવો બ્રાહૃવાદિનશ્ચ ઇતિ, અબ્રાહૃવાદિન ઇતિ અન્યથા દ્વૈવિધ્યાસંભવાત્ । યદ્વા મુમુક્ષવો બ્રાહૃવાદિનો મુક્તાશ્ચ લીલયા વિગ્રહં પરિગૃહ્ર નમન્તીત્યનુષઙ્ગઃ । એતદુક્તં ભવતિ --- બ્રાહૃલોકે ઠ સ બ્રાહૃઆ સ શિવઃ સ હરિઃ ઽ ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણોપાત્તસામાઙ્ગનૃસિંહગાયત્ર્યા વ્યાખ્યાતનૃસિંહવ્યૂહઃ ચતુર્થકવચાઙ્ગાશ્રયત્વેનોપાસ્યઃ । તચ્ચ કવચં સર્વાનેતાનુપાસ્યાન્સંગૃહ્ણાતીત્યઙ્ગચતુષ્ટયાન્તર્ગતાનન્યાં ચ । અત એવોક્તમસ્માભિઃ કવચાઙ્ગમન્ત્રાર્થં વ્યાચક્ષાણૈઃ પ્રપઞ્ચસારે --- ઠ કવચગ્રહ ઇત્યસ્માદ્ધાતોઃ કવચસંભવઃ । હું તેજસ્તેજસા તેન ગૃહ્રતે કવચં તતઃ ઽ ઇતિ । એવં પ્રકૃત્યર્થસહિતેન ચ પદાર્થં પ્રતિપાદ્ય સાધારણરૂપં સર્વનમસ્કાર્યત્વગુણમભિધાય અથેદાનીં સામાદિમન્ત્રસાધારણત્વેન પુનઃ પ્રકૃત્યર્થમ્ ઋચા વ્યાચષ્ટે --- પ્ર નૂનમિતિ । ઉક્થ્યં પ્રશસ્તં બ્રાહૃણસ્પતિઃ બ્રાહૃણઃ સાકારસ્ય નિરાકારસ્ય ચ પતિઃ ઉપદેશદ્વારા પાતા પાલયિતા । નૂનં નિશ્ચિતં મન્ત્રં સામરાજં સ્તુહીત્યાદિ ય આત્મદા ઇત્યન્તં દ્વાતિંરશદ્વ્યૂહપ્રતિપાદકં મન્ત્રજાતમ્ । યસ્મિન્પ્રાગુક્તે મન્ત્રે ઇન્દ્રો મિત્રો વરુણોઽર્યમા દેવા ઓકાંસિ ગૃહાણ્યુપાસનાય ચક્રિરે કૃતવન્ત ઇત્યર્થઃ । અનેનૈતદ્દર્શયતિ --- યથા દેવે ઉપાસ્યે ગુરૌ ચ ભક્તિઃ તથા મન્ત્રેઽપીતિ । તદુક્તમ્ --- ઠ ગુરૌ દેવે ચ મન્ત્રે ચ સદૃશી ભક્તિરિષ્યતે ઽ ઇતિ । તત્ર ચ મન્ત્રસ્ય નમસ્કાર્યત્વશ્રવણાત્ । એવં નમામીત્યેતદાખ્યાતપદમુક્તોપાસ્યે વ્યાખ્યાતં તસ્માદિત્યુપસંહરતિ --- તસ્માદુચ્યતે

નમામીતિ । એવં નમામીતિ પદં પ્રકૃત્યર્થસંબન્ધિત્વેન વ્યાખ્યાય અથેદાનીમહમિતિ કર્તૃપદં સર્વસાધારણ્યેન વ્યાખ્યાતું દેવપ્રશ્નઃ--- અથ કસ્માદુચ્યતેઽહમિતિ । તત્ર આખ્યાતોત્તમપુરુષપ્રયોગાદર્થાદેવ અહમિતિ પ્રાપ્તે પુનઃ પ્રયોગઃ સ ચ કસ્માદિતિ ચોદ્યાભિપ્રાયેણ । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યનુષજ્યોત્તરમ્ । પઞ્ચાઙ્ગોપાસનાકર્તૃફલં નિર્દિશ્યતે તાદાત્મ્યલક્ષણમ્ । ન ચ મુમુક્ષોરેતદનિષ્ટમિતિ વાચ્યમ્, એઐશ્વર્યે સતિ એતત્ફલાવાપ્તેઃ । ય ઇહ સ્થાતુમપેક્ષતે તસ્ય તાદાત્મ્યલક્ષણં સર્વૈશ્વર્યં દદાતિ દેહાન્તે દેવઃ પરં બ્રાહૃ તારકમિતિ શ્રુતેઃ ફલપદમિદં ન તુ ઉપાસકપદમ્ । તચ્ચ પૃથક્સામાભિવ્યક્તં મન્ત્રેણ વ્યાચષ્ટે । તચ્ચ સર્વપદેષ્વનુષજ્યમાનં સર્વપદજાતં સામાભિવ્યક્તમેવ વ્યાખ્યાતમિતિ નિયમં દર્શયતિ । તથા ચ પ્રાગુક્તા સર્વોપાસના સામપૂર્વિકૈવેતિ । તતશ્ચ પ્રાગુક્તાયામુપાસનાયામ્ ઉપાસ્યોપાસકભાવેન પ્રવૃત્તઃ ઉપાસકઃ ઉપાસનાતઃ શુદ્ધાન્તઃકરણઃ પ્રત્યગાત્મકતયૈવ ઉપાસ્યં સાક્ષાત્કૃત્ય આહ અનેન સામ્ના અન્યેષામુપાસનફલં દર્શયિતુમ્ --- અહમસ્મિ પ્રાગુક્તમુપાસ્યમ્ અહં ભવામિ પ્રથમજાઃ પુરશ્ચરણોપાસનાયાઃ પ્રથમોત્પન્નઃ । ઋતસ્ય સત્યમૂર્તામૂર્તસ્ય જગતઃ પૂર્વં સ્યાં દેવેભ્યો અમૃતસ્ય ક્ષીરસ્ય નાભાયિ નાભ્યાં યો મા દદાતિ સ્વીકરોતિ ધારયતિ વા, સ ઇદેવ ઇત્થમેવ મા મામ્ અવા રક્ષિતવાન્ । તથા ચ અન્નસ્તાવકેન મન્ત્રેણ સામાભિવ્યક્તેન ફલનિર્દેશં કુર્વન્ ક્ષીરોદાર્ણવસંબન્ધિનીયમુપાસનેતિ દર્શયતિ । અહમન્નં ક્ષીરમ્ ઉપાસ્યાધારમ્ અહમેવ ભવામિ । અન્નમદન્વા યોઽત્તિ, તમન્નમદન્તં દેવબ્રાઆહૃણેભ્યો અન્નમદાતારમ્ અહમદ્મિ અહં ભક્ષયામિ । યદ્વા અન્નમદન્તમ્ અન્નાદનકર્તારં જીવભાવાપન્નં પઞ્ચાઙ્ગોપાસનાતઃ અદ્મિ ભક્ષયામિ સંસારરૂપં વિનાશયામીત્યર્થઃ । યત એવમ્, અતોઽહં વિશ્વં સર્વં ભુવનમ્ અભ્યભવામ્ અભિભવામિ સુવર્ન જ્યોતીઃ સૂર્યજ્યોતિરિવ । યદ્વા સુવર્ણાકારસ્યોપાસ્યસ્ય જ્યોતિઃ પ્રકાશઃ અહમેવ ભવામીતિ ફલનિર્દેશઃ । ઇદં ચ ફલમનુષઙ્ગાત્ પ્રતિપદં પ્રતિપાદં ચ અનુસંધેયમ્ । અસકૃત્સાકારાખણ્ડવાક્યાર્થોપદેશે હિ દાઢર્¬ં સ્યાત્ --- તત્ત્વમસીતિ નવકૃત્વ ઉપદેશવત્ । એવં સાકારનિષ્ઠસ્ય યદ્યન્તઃકરણં શુદ્ધં તતોઽપિ ઇદમેવ ફલં વ્યાખ્યાતમ્ । અત એવ નોત્તરોપસંહારઃ પ્રાક્તનવત્ તસ્માદુચ્યત ઇતિ, ઉપાસનાભ્યાસાદદ્વૈતાપત્તેઃ; ઠ યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । એતત્સર્વં સામાઙ્ગપ્રણવેન હ્મદયમન્ત્રવ્યાખ્યાનાવસરે સ્પષ્ટીક્રિયતે । ય ઉપાસકઃ એવં પ્રાગુક્તમુપાસ્યમ્ અહંગ્રહોપાસનયા અધિકારતરતમભાવાદ્વા ઉપાસ્યોપાસકભાવેન વા વેદ ઉપાસ્તે । ઇતિ-શબ્દઃ પ્રાગુક્તસફલોપાસનસમાïપ્ત દર્શયતિ । ઉપનિષદિતિ ઉપનિષચ્છબ્દો વ્યાખ્યાતઃ । ઇદં ચ સામાધીતં નૈવેદ્યે વિનિયુક્તં તચ્ચ આનુષ્ટુભં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન તુ ષટ્સ્વરં સાઙ્ગં વા, યતઃ પ્રથમોપનિષદિ યચ્છબ્દસ્ય તૃતીયવ્યાખ્યાનાવસરે તથૈવ વ્યાખ્યાતત્વાત્ । આનુષ્ટુભં ચ અનુષ્ટુપ્સ્વરાભ્યાં ગેયમ્ । તૌ ચ પ્રથમોત્તમૌ, તથા ચ અનુષ્ટુભા ભૂતોત્પત્તિવ્યાખ્યાનાવસરે સાક્ષિત્વેનોદ્ભાવિતાયામ્ ઋચિ ઠ તસ્યૈષા ભવતિ ઽ ઇત્યત્ર ઠ અનુષ્ટુપ્પ્રથમા ભવતિ અનુષ્ટુબુત્તમા ભવતિ ઽ ઇતિ પ્રથમોત્તમયોઃ સ્વરયોઃ અનુષ્ટુપ્શબ્દેન વ્યાખ્યાતત્વાત્, ઠ વાગ્વા અનુષ્ટુપ્ ઽ ઇતિ ગીતિમાત્રેઽપિ વાક્શબ્દસ્ય પ્રયુક્તત્વાત્, ઠ સૈષા વાગ્વનસ્પતિષુ વદતિ યા દુન્દુભૌ યા ઋણવે યા વીણાયામ્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । વાચૈવ પ્રયન્તિ ગીત્યૈવ પ્રયન્તિ પ્રથમસ્વરેણ ગાયન્તિ વાચૈવોદ્યન્તિ ગીત્યૈવોત્તમસ્વરેણ ગાયન્ત્યક્ષરાણીત્યર્થઃ । પરમા વા એષા છન્દસાં યદનુષ્ટુબિત્યનુષ્ટુપ્છન્દ ઇતિ । તતશ્ચ અસ્મિન્પ્રકરણે અનુષ્ટુપ્શબ્દેન ત્રયોઽર્થા ઉચ્યન્તે --- ક્વચિત્પ્રથમોત્તમૌ સ્વરૌ ક્વચિદ્ગીતિઃ ક્વચિચ્છન્દ ઇતિ યથાયોગ્યતયા ગ્રાહ્રા ઇત્યનુષ્ટુપ્સામોદ્ધાર ઇતિ રહસ્યમિતિ ॥
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય
શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યસ્ય
શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ
નૃસિંહપૂર્વતાપનીયોપનિષદ્ભાષ્યે
દ્વિતીયોપનિષદ્ભાષ્યં સંપૂર્ણમ્ ॥
દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રાઉવન્નાનુષ્ટુભસ્ય મન્ત્રરાજસ્ય નારસિંહસ્યાઙ્ગમન્ત્રાન્નો બ્રાઊહિ ભગવ ઇતિ । સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ પ્રણવં સાવિત્રીં યજુર્લક્ષ્મીં નૃસિંહગાયત્રીમિત્યઙ્ગાનિ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । ઓમિત્યેતદક્ષરમિદં સર્વં તસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યદિતિ સર્વમોંકાર એવ યચ્ચાન્યન્ત્રિકાલાતીતં તદષ્યોંકાર એવ સર્વં હ્રેતદ્બ્રાહૃઆયમાત્મા બ્રાહૃ સોઽયમાત્મા ચતુષ્પાજ્જાગરિતસ્થાનો બહિઃપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ સ્થૂલભુગ્વૈ વાનરઃ પ્રથમઃ પાદઃ સ્વપ્નસ્થાનોઽન્તઃપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ પ્રવિવિક્તભુક્તૈજસો દ્વિતીયં પાદો યત્ર સુપ્તો ન કંચન કામં કામયતે ન કંચન સ્વપ્નં પશ્યતિ તત્સુષુપ્તં સુષુપ્તસ્થાન એકીભૂતઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવાનન્દમયો હ્રાનન્દભુક્ચેતોમુખઃ પ્રાજ્ઞસ્તૃતીયઃ પાદ એષ સર્વે વર એષ સર્વજ્ઞ એષોઽન્તર્યામ્યેષ યોનિઃ સર્વસ્ય પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનાં ન બહિઃપ્રજ્ઞં નાન્તઃપ્રજ્ઞં નોભયતઃપ્રજ્ઞં ન પ્રજ્ઞં નાપ્રજ્ઞં ન પ્રજ્ઞાનઘનમદૃષ્ટમવ્યવહાર્યમગ્રાહ્રમલક્ષણમલિઙ્ગમચિન્ત્યમવ્યપદેશ્યમેકાત્મપ્રત્યયસારં પ્રપઞ્ચોપશમં શિવમદ્વૈતં ચતુર્થં મન્યન્તે સ આત્મા સ વિજ્ઞેયઃ

( 1) ---
દેવા હ વૈ ઇત્યાદિ સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । માયાવિપુરુષાધીના માયેત્યુચ્યતે । લોકે હિ માયા પ્રસારકમાયાવ્યધીના દૃષ્ટા । વૈ પ્રસિદ્ધમ્ । એષા નારસિંહી નૃસિંહાધીના । યસ્માદિયં નૃસિંહાકારબ્રાહૃઆધીના સતી સર્વમિદં સૃજતીત્યાદિ સંહરતીત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । જગજ્જન્મસ્થિતિલયકારણત્વમ્ એતદધીનમ્, શુદ્ધસ્ય બ્રાહૃણોઽકારણત્વાત્ । યસ્માદેવં તસ્માન્માયામેતાં શકિંત વિદ્યાત્ નૃસિંહાધીનામુપાસીત । ય એતાં માયાં શકિંત વેદ ઉપાસ્તે । તદુપાસનાફલમાહ --- સ પાપ્માનમિત્યાદ્યશ્નુત ઇત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । મીમાંસન્તે વિચારયન્તિ બ્રાહૃવાદિનઃ-- હ્યસ્વા વા દીર્ઘા વા પ્લુતા વા ઇતિ । સામાન્તર્ભાવાત્પ્લુતૈવેતિ પ્રાપ્તે હ્યસ્વદીર્ઘયોઃ ફલવિશેષસંબન્ધાર્થમિયં મીમાંસા; તામાહ । યદિ હ્યસ્વેત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । હસ્વદીર્ઘપ્લુતસંબન્ધઃ સવ્યઞ્જનસ્ય સ્વરસ્ય, ઉત સાકારાખ્યં વ્યઞ્જનં વિહાય સ્વરસ્ય સંબન્ધ ઇતિ સંદેહઃ । એતસ્મિન્સંદેહે નિર્ણયાય એતદ્વક્ષ્યમાણં નિદર્શનમુદાહરણમ્ ઋષિણોક્તં સઈમિતિ । સાકારવ્યઞ્જનાત્ પૃથક્કરણં સબિન્દુકસ્ય સ્વરસ્ય । અતઃ સબિન્દુકે સ્વરે હસ્વાદિસંબન્ધો માયાબુદ્ધ્યોપાસનં ચ । સઈમિતિ સમાસઃ સકારશ્ચ રિં ચ સઈમ્ । તસ્યાઃ સંબોધને ઈમિતિ નિપાતત્વાદદોષઃ । હે સરિં સબિન્દુકસ્વર ત્વદાલમ્બનેન એતાઃ વક્ષ્યમાણાઃ શક્તીઃ ઉપાસિતાઃ પાહિ રક્ષ । યદ્વા સ ઇતિ વ્યસ્તં યત્તદોર્નિત્યસંબન્ધઃ । ય ઋજીષી ઋજુભાવેચ્છુઃ તરુત્રઃ તરણશીલઃ, સ રિં શકિંત સબિન્દુકં સ્વરં શ્રિયાદિબુધ્દ્યોપાસિતં પાઃ પાલિતવાન્ । પા પાલને । પાલકાધીનત્વાત્પાલનીયશક્તેઃ । હીતિ નિશ્ચિતમ્ । સબિન્દુકસ્વરાલમ્બનત્વેનોપાસ્યાઃ તત્ર વ્યૂહસંબન્ધિનીઃ શક્તીરાહ --- શ્રિયં વિષ્ણુશકિંત પાઃ પાલિતવાન્ । યદ્વા પાહિ । એવમુત્તરત્રાપિ દ્વિધા સંબન્ધઃ । લક્ષ્મીં નૃસિંહશક્તિમ્, ઔપલામમ્બિકાં ગૌરીં મહેશ્વરશક્તિમ્, ગાં સરસ્વતીં બ્રાહૃશક્તિમ્, ષષ્ઠીં ચ સ્કન્દશક્તિમ્, યામિન્દ્રસેનેત્યાહુઃ તામિન્દ્રશક્તિમિન્દ્રાણીમ્, વિદ્યામ્ ઈશ્વરશક્તિમ્, બ્રાહૃયોનિં બ્રાહૃઆવાપ્ત્યૈ કારણભૂતાં સરૂપાં સાકારાં તાં તાં શક્તિમ્ ઇહ સબિન્દુકે સ્વરે આયુષે ઉપાસનાનુકૂલાયુરભિવર્ધનાય શરણં પ્રવિશામિ । એવં શક્ત્યક્ષરનિર્ણયં તદાશ્રિતાં સપ્તવિધશક્ત્યુપાસનાં દીર્ઘાદિમાત્રોપાસનાં સફલામભિધાય અથેદાનીં બીજાક્ષરનિર્ણયં તદાશ્રિતાં સફલાં ચ ઉપાસનામ્ અભિધાતું તન્નિર્ણયમાહ --- સર્વેષાં વા ઇત્યાદ્યભિસંવિશન્તીત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । આકાશશબ્દો હકારં વક્તિ । સર્વાગમશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધેઃ આગમરૂપોપનિષત્પ્રસિદ્ધેશ્ચ । યસ્માદેવં તસ્માદાકાશશબ્દવાચ્યં હકારં બીજં વિદ્યાત્ । બીજં નિદાનં મૂલકારણં તદ્બુદ્ધ્યોપાસીત તદ્વાચકં વા નિપાતરૂપેણ । સ ચ અયં વાચ્યવાચકસંબન્ધો લોકેઽપ્રસિદ્ધ ઇતિ મન્ત્રાગમશાસ્ત્રૈકગમ્યમ્ । એવં શક્ત્યક્ષરમપિ શક્તિવાચકત્વાચ્છક્તિઃ તદ્બુદ્ધ્યોપાસ્યત્વાદ્વા । શક્તિબીજયોસ્તદ્બુદ્ધ્યોપાસ્યત્વં તદ્વાચકત્વાદેવેતિ રહસ્યમ્ । યથા પ્રણવાક્ષરં બ્રાહૃવાચકત્વાદ્બ્રાહૃબુદ્ધ્યોપાસ્યમભૂત્ તદ્વચ્છક્તિબીજમ્; તચ્ચ સસ્વરં વ્યઞ્જનમાત્રં વેતિ સંદેહઃ, તદ્વ્યાવૃત્યર્થમાહ
--- તદેતત્ ઋષિણોક્તં નિદર્શનમ્ । તચ્ચોક્તાર્થમ્ । હંસઃ પરમાત્મા । હં મૂલકારણં સદ્બૃહત્ । યદ્વા સકારેણ સંબદ્ધમજપાગાયત્રીરૂપેણ વર્તમાનં નાસિકાપુટાભ્યાં નિઃસૃતં બ્રાઆહૃણસ્ત્રીશૂદ્રાદ્યધિકારતયા વર્તમાનં સંકલ્પાદેવ ફલદં પરમાત્મવાચકં સ ઇતિ । હંસઃ પરમાત્મા વક્ષ્યમાણં સર્વમભૂદિતિ વાક્યશેષઃ । શુચૌ બુદ્ધૌ સીદતીતિ શુચિષત્ । હંસ એવ વસુઃ દેવઃ । સ એવાન્તરિક્ષે સીદતીત્યન્તરિક્ષસત્ । બૃહત્ બૃંહણત્વાદન્તરિક્ષાશ્રિતો દેવઃ સ એવ હોતા । વેદિષત્ વેદ્યાં સીદતીતિ વેદિષત્ । સ એવાતિથિઃ દુરોણસત્ દુરોણ ઇતિ ગૃહનામ દુર્વા ભવન્તિ દુસ્તર્ણઃ તસ્મિન્સીદતીતિ દુરોણસત્ । સ એવ નરિ જીવે સીદતીતિ નૃષત્, ઠ ય આત્મનિ તિષ્ઠન્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । વરસત્ વરે વરિષ્ઠે સ્થાને સીદતીતિ વરસત્ । સ એવ ઋતેન સત્યેન સીદતીતિ ઋતસત્ । સ એવ વ્યોમ્નિ હ્મદયાકાશે ઉપલભ્યતયા સીદતીતિ વ્યોમસત્ । અબ્જા અપ્સુ ક્ષીરોદાર્ણવે ઉપાસ્યતયા જાત ઇત્યબ્જાઃ । ગોષુ વા ઉપાસ્યતયા પ્રતિપાદ્યત્વેન જાત ઇતિ ગોજાઃ । ઠ ઋતં સત્યમ્ ઽ ઇતિ મન્ત્રવર્ણાદુપાસ્યતયા જાત ઇતિ ઋતજાઃ । અદ્રૌ મેઘે જાત ઇત્યદ્રિજાઃ । છન્દસિ જનિરયં સુબન્તપ્રયોગે સકારાન્તો દૃષ્ટ ઇતિ સોપપદો વિસર્ગાન્તો દીર્ઘશ્ચ સુતેજાઃ ઇતિવત્ । એવં પરમાત્મૈવ બૃહન્મહાનિતિ । ઋતં સત્યં જ્ઞેયમિતિ શેષઃ । ય ઉપાસકઃ એવં પરમાત્મતત્ત્વં બીજાક્ષરવાચ્યં તદ્બુદ્ધ્યા ચ ઉપાસ્યં વેદ જાનાતિ । ઇતિ-શબ્દઃ શક્તિબીજનિર્ણયસમાïપ્ત દ્યોતયતિ । યદ્વા ઇતિ ઇત્યેવં નિપાતાનામનેકાર્થત્વાત્ ઇત્યેવં મહોપનિષત્ ઇતિ મહોપનિષદિ પઠિતાનાં મન્ત્રાણામ્ એવં-શબ્દાત્ એતદેવ શક્તિબીજં સંબધ્નાતિ । તતશ્ચ મૂલમન્ત્રે ષષ્ઠપદે ત્ર્યક્ષરે નૃકારં સકારં વિહાય । શિષ્ટમક્ષરદ્વયં યથાપઠિતં શક્તિબીજં દ્રષ્ટવ્યં સામથ્ર્યાત્ । પરમાત્મવાચકમાથર્વણર્ચિ દ્વિતીયં હંસર્ચિ પ્રથમં યત્પઠિતં તદિત્યેવં સ્તુતિમન્ત્રેષુ સર્વેષુ ચતુર્થપાદે નૃકારં સકારં વિહાય યચ્છિષ્ટમક્ષરદ્વયં યથાપઠિતં તચ્છક્તિબીજમિતિ તત્ત્વં રહસ્યં ચ ઇતિ શક્તિબીજાક્ષરનિર્ણયઃ ॥
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય
શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યસ્ય
શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ
નૃસિંહપૂર્વતાપનીયોપનિષદ્ભાષ્યે
તૃતીયોપનિષદ્ભાષ્યં સંપૂર્ણમ્ ॥
અથ સાવિત્રી ગાયત્રી યા યજુષા પ્રોક્તા તયા સર્વમિદં વ્યાપ્તં ઘૃણિરિતિ દ્વે અક્ષરે સૂર્ય ઇતિ ત્રીણ્યાદિત્ય ઇતિ ત્રીણ્યેતદ્વૈ સાવિત્રસ્યાષ્ટાક્ષરં પદં શ્રિયાભિષિક્તં ય એવં વેદ શ્રિયા હૈવાભિષિચ્યતે તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ --- ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્યસ્મિન્દેવા અધિ વિ વે નિષેદુઃ । યસ્તન્ન વેદ કિમૃચા કરિષ્યતિ ય ઇત્તદ્વિદુસ્ત ઇમે સમાસત ઇતિ । ન હ વા એતસ્યર્ચા ન યજુષા ન સામ્નાર્થોઽસ્તિ યઃ સાવિત્રીં વેદેતિ । ૐ ભૂર્લક્ષ્મીર્ભુવર્લક્ષ્મીઃ સુવઃકાલકર્ણી । તન્નો મહાલક્ષ્મીઃ પ્રચોદયાદિત્યેષા વૈ મહાલક્ષ્મીર્યજુર્ગાયત્રી ચતુર્વિંશદક્ષરા ભવતિ ગાયત્રી વા ઇદં સર્વં યદિદં કિંચ તસ્માદ્ય એતાં મહાલક્ષ્મીં યાજુષીં વેદ મહતીં શ્રિયમશ્નુતે । ૐ નૃસિંહાય વિદ્મહે વજ્રનખાય ધીમહિ । તન્નઃ સિંહઃ પ્રચોદયાદિત્યેષા વૈ નૃસિંહગાયત્રી વેદાનાં દેવાનાં નિદાનં ભવતિ ય એવં વેદ સ નિદાનવાન્ભવતિ

દેવા હ વૈ પ્રજાપાતિમબ્રાઉવન્નથ કૈર્મન્ત્રૈર્દેવઃ સ્તુતઃ પ્રીતો ભવતિ સ્વાત્માનં દર્શયતિ તન્નો બ્રાઊહિ ભગવ ઇતિ સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ । ૐ ઉં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ બ્રાહૃઆ તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 1 ૐ ગ્રં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ વિષ્ણુસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 2 ૐ વીં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ મહે વરસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 3 ૐ રં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ પુરુષસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 4 ૐ મં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચે વરસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 5 ૐ હાં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યા સરસ્વતી તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 6 ૐ વિં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યા શ્રીસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 7 ૐ ષ્ણું ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યા ગૌરી તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 8 ૐ જ્વં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યા પ્રકૃતિસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 9 ૐ લં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યા વિદ્યા તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 10 ૐ તં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચોંકારસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ ૐ સં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યા ચતરુઆઓઽર્ધમાત્રાસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 12 ૐ વં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યે ચ વેદાઃ સાઙ્ગાઃ સશાખાસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 13 ૐ તોં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યે પઞ્ચાગ્નયસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 14 ૐ મું ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યાઃ સપ્તવ્યાહ્મતયસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 15 ૐ ખં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યે ચાષ્ટૌ લોકપાલાસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ ૐ નૃં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યે ચાષ્ટૌ વસવસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 17 ૐ સિં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યે ચ રુદ્રાસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 18 ૐ હં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યે ચ આદિત્યાસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 19 ૐ ભીં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યે ચાષ્ટૌ ગ્રહાસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 20 ૐ ષં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યાનિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 21 ૐ ણં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ કાલસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 22 ૐ ભં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ મનુસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 23 ૐ દ્રં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ મૃત્યુસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 24 ૐ મૃં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ યમસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 25 ૐ ત્યું ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો
ભગવાન્ય ચાન્તકસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 26 ૐ મૃં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ પ્રાણસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 27 ૐ ત્યું ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ સૂર્યસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 28 ૐ નં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ સોમસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 29 ૐ માં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ વિરાટ્પુરુષસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 30 ૐ મ્યં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ જીવસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 31 ૐ હં ૐ યો વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્ય ચ સર્વં તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ 32 ઇતિ તાન્પ્રજાપતિરબ્રાવીદેતૈદ્ર્વાતિંરશન્મન્ત્રૈર્નિત્યં દેવં સ્તુવતે તતો દેવઃ પ્રીતો ભવતિ સ્વાત્માનં દર્શયતિ તસ્માદ્ય એતૈર્મન્ત્રર્નિત્યં દેવં સ્તૌતિ સ દેવં પશ્યતિ સ સર્વં પશ્યતિ સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ ય એવં વેદેતિ મહોપનિષત્ ॥
ઇતિ ચતુર્થોપનિષત્ ॥
દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રાઉવન્નાનુષ્ટુભસ્ય મન્ત્રરાજસ્ય નારસિંહસ્ય શકિંત બીજં ચ નો બ્રાઊહિ ભગવ ઇતિ સ હોવાચ પ્રજાપતિર્માયા વા એષા નારસિંહી સર્વમિદં સૃજતિ સર્વમિદં રક્ષતિ સર્વમિદં સંહરતિ તસ્માન્માયામેતાં શકિંત વિદ્યાદ્ય એતાં માયાં શકિંત વેદ સ પાપ્માનં તરતિ સ સંસારં તરતિ સ મૃત્યું તરતિ સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ મહતીં શ્રિયમ નુતે મીમાંસન્તે બ્રાહૃવાદિનો હ્યસ્વા વા દીર્ઘા વા પ્લુતા વેતિ । યદિ હ્યસ્વા ભવતિ સર્વં પાપ્માનં દહત્યમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ યદિ દીર્ઘા ભવતી મહતીં શ્રિયમાપ્નુયાદમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ યદિ પ્લુતા ભવતિ જ્ઞાનવાન્ભવત્યમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ તદેતદૃષિણોક્તં નિદર્શનમ્ --- સરિં પાહિ ય ઋજીષી તરુત્રઃ શ્રિયં લક્ષ્મીમૌપલામમ્બિકાં ગાં ષષ્ઠીં ચ યામિન્દ્રસેનેત્યુત આહુસ્તાં વિદ્યાં બ્રાહૃયોનિં સરૂપાં તામિહાયુષે શરણં પ્રપદ્યે । સર્વેષાં વા એતદ્ભૂતાનામાકાશઃ પરાયણં સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ જાયન્તે । આકાશાદેવ જાતાનિ જીવન્ત્યાકાશં
પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ તસ્માદાકાશં બીજં વિદ્યાત્તદેતદૃષિણોક્તં નિદર્શનમ્ --- હઁ સઃ શુચિષદ્વસુરન્તરિક્ષસદ્ધોતા વેદિષદતિથિર્દરોણસત્ । નૃષદ્વરસદૃતસવ્દ્યોમસદબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહત્ । ય એવં વેદેતિ મહોપનિષત્

ઇતિ તૃતીયોપનિષત્ ॥
( 1) ---
દેવા હ વા ઇત્યાદિ નારસિંહસ્ય ઇત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । અઙ્ગમન્ત્રાન્નો બ્રાઊહિ ભગવ ઇતિ । વેદે રુકારાદેશાન્તો ભગવચ્છબ્દ ઇતિ સંબોધનં ભગવ ઇતિ । અઙ્ગેષુ હ્મદયાદ્યઙ્ગેષુ વ્યાખ્યેયેષુ તદ્વ્યાખ્યાનમન્ત્રાઃ અઙ્ગમન્ત્રાઃ, યદ્વા અઙ્ગાનિ ચ મન્ત્રાશ્ચ અઙ્ગમન્ત્રાઃ ઇત્યુભયથાપિ સમાસ ઉક્તઃ, કિં તુ ઉભયથાપ્યેષાં મૂલમન્ત્રાઙ્ગમન્ત્રસંબન્ધઃ સંખ્યાતઃ સ્થાનાચ્ચ સામથ્ર્યાચ્ચ પ્રતીતઃ નૂનં ન નિવારયિતું શક્યતે । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યાદિ ગચ્છતીત્યન્તમુક્તાર્થમ્ । યેનૈવ ક્રમેણાઙ્ગાનામુદ્દેશઃ કૃતઃ, તેનૈવ ક્રમેણ તદ્વ્યાખ્યામાહ --- ઓમિત્યેતદક્ષરમિતિ । કથં પુનરોંકારનિર્ણયઃ સાકારાત્મતત્ત્વપ્રતિપત્ત્યુપાયત્વં પ્રતિપદ્યત ઇતિ । ઉચ્યતે --- ઠ ઓમિત્યેતદાલમ્બનમ્ ઽ ઠ એતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ યદોંકારઃ ઽ ઠ ઓમિત્યાત્માનં યુઞ્જીત ઽ ઠ ઓમિતિ બ્રાહૃ ઽ ઠ ઓંકાર એવેદં સર્વમ્ ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો રજ્જ્વાદિરિવ સર્પાદિવિકલ્પસ્ય અદ્વયાત્મા પરમાર્થઃ સન્ પ્રાણાદિવિકલ્પાસ્પદો યથા, તથા સર્વો વાક્પ્રપઞ્ચઃ પ્રાણાદ્યાત્મવિષયઃ ઓંકાર એવ । સ ચ આનુષ્ટુબઙ્ગં સત્ત્વાત્મસ્વરૂપમેવ, તદભિધાયકત્વાત્ । ઓંકારવિકારશબ્દાભિધેયશ્ચ સર્વઃ પ્રાણાદિઃ આત્મવિકલ્પઃ અભિધાનવ્યતિરેકેણ નાસ્તિ, ઠ વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્ ઽ ઠ તસ્યેદં વાચા તન્ત્યા નામભિર્દામભિઃ સર્વં સિતમ્ ઽ ઠ સર્વં હીદં નામનિ ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ । અત આહ --- ઓમિત્યેતદક્ષરમિદં સર્વમિતિ । યદિદમર્થજાતમ્ અભિધાનાભિધેયભૂતં તસ્યાભિધાનાવ્યતિરેકાત્ અભિધાનભેદસ્ય ઓંકારાવ્યતિરેકાત્ ઓંકાર એવ ઇદં સર્વમ્ । પરં ચ બ્રાહૃ અભિધાનાભિધેયોપાયપૂર્વકમવગમ્યત ઇતિ ઓંકાર એવ । તસ્યૈતસ્ય પરાપરબ્રાહૃરૂપસ્યાક્ષરસ્ય ઓમિત્યેતસ્ય ઉપવ્યાખ્યાનં બ્રાહૃપ્રતિપત્ત્યુપાયત્વાત્ બ્રાહૃસમીપતયા વિસ્પષ્ટમ્ આખ્યાનં પ્રકટકથનમ્ ઉપવ્યાખ્યાનં પ્રસ્તુતં જાનીયાદિતિ શેષઃ । ન ત્વનુષઙ્ગઃ,
ઠવ્યવાયાન્નાનુષજ્યતે ઽ ઇતિ ન્યાયાત્ । ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યદિતિ કાલત્રયપરિચ્છેદ્યં યત્, તત્ ઓંકાર એવ, ઉક્તન્યાયતઃ । યચ્ચાન્યત્ ત્રિકાલાતીતં કાર્યાધિગમ્યં કાલત્રયાપરિચ્છેદ્યમ્ અવ્યાકૃતાદિ તદપ્યોંકાર એવ --- ઇતિ અભિધાનાભિધેયયોરેકત્વે અભિધાનપ્રાધાન્યેન નિર્દેશઃ કૃતઃ ઓમિત્યેતદક્ષરમિદં સર્વમિત્યાદિ ।

અભિધાનપ્રાધાન્યેન નિર્દિષ્ટસ્ય પુનરભિધેયપ્રાધાન્યેન નિર્દેશઃ અભિધાનાભિધેયયોરેકત્વપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ । ઇતરથા હિ અભિધાનતન્ત્રા અભિધેયપ્રતિપત્તિઃ ઇતિ અભિધેયસ્યાભિધાનત્વં ગૌણમિત્યાશઙ્કા સ્યાત્ । એકત્વપ્રતિપત્તેશ્ચ પ્રયોજનમભિધાનાભિધેયયોઃ એકેનૈવ પ્રયત્નેન પ્રવિલાપયન્ તદ્વિલક્ષણં બ્રાહૃ પ્રતિપદ્યતે ઇતિ । તથા ચ વક્ષ્યતિ --- પાદા માત્રા માત્રાશ્ચ પાદા ઇતિ । તદાહ । સર્વં હિ એતદ્બ્રાહૃ, સર્વં યદુક્તમોંકારમાત્રમ્ એતદ્બ્રાહૃ । તચ્ચ બ્રાહૃ પરોક્ષાભિહિતં પ્રત્યક્ષતો વિશેષેણ નિર્દિશતિ --- અયમાત્મા બ્રાહૃએતિ । અયમિતિ ચતુષ્પાત્ત્વેન પ્રવિભજ્યમાનં પ્રત્યગાત્માનં પ્રત્યક્ષતયા અભિનયેન નિર્દિશતિ --- સોઽયમાત્મેતિ । સોઽયમાત્મા ઓંકારાભિધેયઃ પરાપરત્વેન વ્યવસ્થિતઃ ચતુષ્પાત્ કાર્ષાપણવત્ । ન ગૌરિવ ચતુષ્પાત્ । ત્રયાણાં વિશ્વાદીનાં પૂર્વપૂર્વપ્રવિલાપનેન તુરીયસ્ય પ્રતિપત્તિરિતિ કરણસાધનઃ પાદશબ્દઃ; તુરીયસ્ય તુ પદ્યત ઇતિ કર્મસાધનઃ પાદશબ્દઃ । કથં ચતુષ્પાદિત્યત્ર આહ --- જાગરિતં સ્થાનમસ્યેતિ જાગરિતસ્થાનઃ । બહિઃપ્રજ્ઞઃ સ્વાત્મવ્યતિરિક્તે વિષયે પ્રજ્ઞા યસ્ય સઃ બહિઃપ્રજ્ઞઃ, બહિર્વિષયે યસ્ય પ્રજ્ઞા વિદ્યાકૃતા અવભાસત ઇત્યર્થઃ । તથા સપ્તાઙ્ગઃ સપ્તશક્તયઃ અઙ્ગે હ્મદયાખ્યે યસ્ય સ તથોક્તઃ, વિષ્ણુશક્તીનાં વિષ્ણુવક્ષઃસ્થલાશ્રયત્વપ્રસિદ્ધેઃ । ઠ વિષ્ણોર્વક્ષઃસ્થલાશ્રયા ઽ ઇતિ સ્મૃતેઃ, ઠ વિષ્ણોર્વક્ષઃસ્થલે સ્થિતામ્ ઽ ઇતિ ચ, ઠ કરદ્વયસ્થપ્રવિકાસિપઙ્કજાં વક્ષઃસ્થલેન શ્રિયમુદ્વહન્વિભુઃ ઽ ઇતિ ચ । તથા એકોનવિંશતિમુખો મૂલમન્ત્રાપેક્ષયા એકોનવિંશતિતમમક્ષરં બીજં મુખં યસ્ય મૂલનૃસિંહવ્યૂહસ્ય સ તથોક્તઃ । તસ્ય નાભેરૂધ્ર્વં મૂર્ધતઃ પ્રાક્ હ્મદયાખ્યમ્ અઙ્ગમ્; અત ઉપાસ્યોપાસકયોરૈક્યે ભેદે વા હ્મદયાઙ્ગન્યાસાદિકમવિરુદ્ધમ્ । નન્વેવં સપ્તાન્યઙ્ગાનિ મૂર્ધૈવ સુતેજા ઇત્યેવમાદીનિ યસ્ય સ તથોક્તઃ । તથા એકોનવિંશતિર્મુખાનિ અસ્ય બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયાણિ વાયવશ્ચ પ્રાણાદયઃ પઞ્ચ મનો બુદ્ધિરહંકારશ્ચિત્તમિતિ મુખાનીવ તાનિ ઉપલબ્ધિદ્વારત્વાદિત્યેવં યથાસંખ્યં વિરાડ્ઢિરણ્યગર્ભપરત્વેન વાક્યદ્વયં માણ્ડૂક્યોપનિષત્પ્રણવવિદ્યાયાં વ્યાખ્યાતમ્, તથા અત્રાપિ કસ્માન્ન વ્યાખ્યાયતે ? ઉચ્યતે -- અત્ર અસ્ય અપરવિદ્યાપ્રકરણાશ્રિતત્વાત્ પ્રણવવિદ્યાયાં તથાઙ્ગત્વેન ચ વિનિયોગાત્ પ્રણવં તત્સામ્નોઽઙ્ગં જાનીયાદિતિ તથા શક્તિબીજનિર્ણયાનન્તરમ્ અસ્યાઙ્ગસ્ય પાઠાત્ । માણ્ડૂક્યે પ્રણવવિદ્યાયામનારભ્ય અધીતત્વાત્ પ્રાધાન્યમ્ અઙ્ગત્વેન વિનિયોગાભાવાચ્ચ તથા તત્ર શક્તિબીજયોરપ્રસ્તુતત્વાચ્ચ વિદ્યાભેદાચ્ચ તથા વ્યાખ્યાનભેદેનાર્થભેદાત્ પૃથગર્થપ્રતીતિજ્ર્યાયસી । નનુ ઉભયત્રાપ્યન્યૂનાનતિરિક્તપાઠપ્રત્યભિજ્ઞાનેન વિદ્યૈક્યાત્ અઙ્ગવિદ્યાયા ઉત્કર્ષઃ પ્રધાનવિદ્યાયા અઙ્ગવિદ્યાપ્રવેશઃ । અત્રોચ્યતે --- ઠ અન્યથાત્વં શબ્દાદિતિ ચેત્ ન અવિશેષાત્ ઽ ઇતિ ન્યાયેન વિદ્યાભેદસ્યૈવ યુક્તત્વાત્ આભ્યુદયિકકામ્યેષ્ટિવાક્યવત્ । નનુ ભેદેઽપિ પ્રધાનવિદ્યાયા એવ અઙ્ગત્વેન વિનિયોગોઽસ્તુ, પ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચ વિદ્યૈક્યમિતિ; તન્ન, ઠ પ્રકરણાન્તરે પ્રયોજનાન્યત્વમ્ ઽ ઇતિ ન્યાયેન નૈયમિકાગ્નિહોત્રકૌણ્ડપાયિનામયનાગ્નિહોત્રવત્ ભેદસ્યૈવ યુક્તત્વાત્ । કિં ચ ઉભયત્રાપિ બહુતરપાઠસામ્યેઽપિ ક્વચિત્પાઠભેદોઽપિ દૃશ્યતે । તુરીયમાત્રાનિરૂપણાવસરે ઠ એષોઽન્તર્યામ્યેષ ઈશાન એષ પ્રભુઃ ઇતિ માણ્ડૂક્યે પાઠઃ । તાપનીયે તુ ઠ એષોઽન્તર્યામ્યેષ યોનિઃ ઽ ઇતિ ઈશાનપ્રભુપદદ્વયં વિહાય પાઠઃ । તસ્માદ્ભિન્નત્વાત્ યદ્યત્ર યોગ્યં પ્રસ્તુતં ચ, તત્ તથા વ્યાખ્યેયમ્ । તથા સ્થૂલભુક્ સ્થૂલાં પૃથિવીં હ્મદયાઙ્ગાન્તર્ગતાં ભુઙ્ક્તે સેવતે ઇતિ સ્થૂલભુક્ વિશ્વેષાં નરાણાં સ્વસ્મિન્નેવ અનેકધાનયનાત્ વિશ્વાનરઃ, વિશ્વાનર એવ વૈશ્વાનરઃ । નનુ યથા માણ્ડૂક્યે વૈશ્વાનરશબ્દસામથ્ર્યાત્ સપ્તાઙ્ગૈકોનવિંશતિમુખપદદ્વયં યથાસંખ્યં વિરાડ્ઢિરણ્યગર્ભપરત્વેન વ્યાખ્યાતમ્, તથાત્રાપિ વૈશ્વાનરશબ્દસામથ્ર્યાત્ ઉભયપરત્વેન વ્યાખ્યાયતાં કિમિતિ શક્તિબીજપરત્વેન, પ્રકરણસંનિધેર્વાક્યસંનિધેર્બલીયસ્ત્વાત્ । સત્યમ્ । યદ્યત્ર વૈશ્વાનરશબ્દો વૈશ્વાનરવિદ્યાપરત્વેનૈવ વર્તેત, તર્હિ એવં સ્યાત્; ન ત્વેતત્સ્યાત્, યૌગિક્યા વૃત્ત્યા અન્યપરત્વેન વ્યાખ્યાતત્વાત્ । કિં ચ તત્ર તત્ર વિધેયાર્થભેદેન વાક્યભેદાત્ વાક્યસંનિધિર્ન નિશ્ચિતઃ । અતઃ ઉભયત્રાપિ પ્રકરણસંનિધેરવિશિષ્ટત્વાત્ પ્રાગ્વ્યાખ્યૈવ જ્યાયસી । પ્રથમઃ પાદઃ તત્ર અકારોકારમકારાશ્રિતત્વેન તદ્વાચકત્વેન વા એવંવિધવિશિષ્ટબુદ્ધ્યુત્પત્તિરિતિ પ્રથમઃ પાદઃ । એતત્પૂર્વકત્વાદુત્તરપાદાધિગમસ્યેતિ પ્રાથમ્યમ્ । નનુ અયમાત્મા બ્રાહૃ ઇતિ પ્રત્યગાત્મનોઽસ્ય ચતુષ્પાત્ત્વે પ્રકૃતે કથં શક્તિબીજયોરઙ્ગમુખત્વકીર્તનમિતિ । નૈષ દોષઃ, ઉપાસ્યોપાસકયોરભેદસ્યાત્ર વિવક્ષિતત્વાત્ । એવં ચ સતિ નૃસિંહબ્રાહૃઆદ્વૈતસિદ્ધિઃ । સર્વભૂતસ્થશ્ચ આત્મા એકો દૃષ્ટઃ સ્યાત્, સર્વભૂતાનિ ચ આત્મનિ । ઠ યસ્તુ સર્વાણિ ભૂતાનિ ઽ ઇત્યાદિશ્રુત્યર્થશ્ચ એવમુપસંહ્મતશ્ચ સ્યાત્ । અન્યથા પરિચ્છિન્ન એવ પ્રત્યગાત્મા સાંખ્યાદિભિરિવ દૃષ્ટઃ સ્યાત્ । ઇષ્યતે ચ સર્વોપનિષદાં સર્વાત્મૈકત્વપ્રતિપાદકત્વમ્ । અતો યુક્તમેવ અસ્યોપાસકસ્ય આત્મનઃ ઉપાસ્યેન આત્મના એકત્વમભિપ્રેત્ય સપ્તાઙ્ગત્વવચનં મુખવચનં ચ । સ્વપ્નં સ્થાનમસ્ય તૈજસસ્ય સ સ્વપ્નસ્થાનઃ । જાગ્રત્પ્રજ્ઞા અનેકસાધના બહિર્વિષયેવ ભાસમાના મનસઃ સ્પન્દમાના સતી તથાભૂતસંસ્કારં મનસ્યાધત્તે । તન્મનઃ

તથા સંસ્કૃતં વિચિત્ર ઇવ પટો બાહ્રસાધનાનપેક્ષમ્ અવિદ્યાકર્મભ્યાં પ્રેર્યમાણં જાગ્રદ્વદવભાસતે । તથા ચ ઉક્તમ્ અસ્ય લોકસ્ય સર્વાવતો માત્રામપાદાય ઇત્યાદિ । પરે દેવે મનસ્યેકી ભવતિ ઇતિ પ્રસ્તુત્ય અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્ને મહિમાનમનુભવતિ ઇત્યાથર્વણે । ઇન્દ્રિયાપેક્ષયા અન્તઃસ્થત્વાન્મનસઃ તદ્વાસનારૂપાન્તર્લબ્ધા સ્વપ્ને પ્રજ્ઞા યેન ઇતિ અન્તઃપ્રજ્ઞઃ । તૈજસઃ વિષયશૂન્યાયાં પ્રજ્ઞાયાં કેવલપ્રકાશરૂપાયાં વિષયિત્વેન ભવતીતિ તૈજસઃ । વિશ્વસ્ય સવિષયત્વેન પ્રજ્ઞાયાઃ સ્થૂલાયા ભોગ્યત્વમ્ । ઇહ પુનઃ કેવલા વાસનામાત્રા પ્રસ્ફુટપ્રજ્ઞા ભોગ્યેતિ પ્રવિવિક્તો ભોગ ઇત્યુકારમિશ્રણં શક્તિબીજયોઃ । સમાનમન્યત્ । દ્વિતીયઃ પાદસ્તૈજસસ્ત્રિષ્વપિ સ્થાનેષુ તત્ત્વાપ્રતિબોધલક્ષણઃ સ્વાપોઽવિશિષ્ટ ઇતિ પૂર્વાભ્યાં સુષુપ્તં વિભજતે --- યત્ર સુપ્તો ન કંચનેત્યાદિ । ન હિ સુષુપ્તે પૂર્વયોરિવ અન્યથાગ્રહણલક્ષણં સ્વપ્નદર્શનં કામો વા કશ્ચન વિદ્યતે । તદેતત્સુષુપ્તં સ્થાનમસ્યેતિ સુષુપ્તસ્થાનઃ સ્થાનદ્વયપ્રવિભક્તમનસ્પન્દિતં દ્વૈતજાતમ્ । તદ્યથા રૂપાપરિજ્ઞાનેન અવિવેકાપન્નં નૈશતમોગ્રસ્તમિવાહઃ સ્ફુટપ્રપઞ્ચમ્ એકીભૂતમુચ્યતે । અત એવ સ્વપ્નજાગ્રન્મનઃસ્પન્દનાનિ પ્રજ્ઞાનાનિ ઘનીભૂતાનીવેયમવસ્થા વિવેકરૂપત્વાત્પ્રજ્ઞાનઘન ઉચ્યતે । યથા રાત્રૌ નૈશેન તમસા અવિભજ્યમાનં સર્વં ઘનમિવ તદ્વત્ પ્રજ્ઞાનઘનઃ । એવ-શબ્દાત્ જાત્યન્તરં નાસ્તીત્યર્થઃ । મનસો વિષયવિષય્યાકારસ્પન્દનાયાસદુઃખાભાવાત્ આનન્દમયઃ આનન્દપ્રાયઃ ન આનન્દ એવ, અનાત્યન્તિકત્વાત્ --- યથા લોકે નિરાયાસસ્થિતૌ મુખ્યાનન્દભુગુચ્યતે, ઠ એષ પરમાનન્દઃ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । સ્વપ્નાદિપ્રતિબોધે ચેતઃ પ્રતિ દ્વારીભૂતત્વાત્ ચેતોમુખઃ બોધલક્ષણં વા ચેતો મુખં દ્વારમસ્ય સ્વપ્નાદ્યાગમનં પ્રતિ ઇતિ ચેતોમુખઃ । ભૂતભવિષ્યજ્ઞાતૃત્વાત્ સર્વવિષયજ્ઞાતૃત્વમસ્યૈવેતિ પ્રાજ્ઞઃ । સુપ્તો હિ ભૂતપૂર્વગત્યા પ્રાજ્ઞ ઉચ્યતે । અથવા પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમસ્યૈવાસાધારણં રૂપમિતિ પ્રાજ્ઞઃ ઇતરયોર્વિશિષ્ટમપિ જ્ઞાનમસ્તિ સોઽયં પ્રાજ્ઞઃ તૃતીયઃ પાદઃ । એષ હિ સ્વરૂપાવસ્થઃ સાધિદૈવિકસ્ય ભેદજાતસ્ય સર્વસ્ય ઈશિતા નૈતસ્માજ્જાત્યન્તરભૂતે અન્યેષામિવ ઠ પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । અત એવ હિ સર્વેશ્વરઃ । અત એવ હિ સર્વભેદાવસ્થાજ્ઞાતા ઇત્યેષ સર્વજ્ઞઃ એષઃ અન્તર્યામી અન્તસ્તનુ પ્રવિશ્ય સર્વેષાં ભૂતાનાં નિયન્તાપ્યેષ એવ । અત એવ યથોક્તં સભેદં જાગ્રત્પ્રસૂયત ઇત્યેષ યોનિઃ । અત એવ પ્રભવશ્ચાપ્યયશ્ચ પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામ્ એષ એવ એતાવાન્ ઉભયત્રાપિ સમાનઃ પાઠઃ । અત ઊધ્ર્વં માણ્ડૂક્યે ઉક્તે એવાર્થે શ્લોકાન્પઠિત્વા તુરીયઃ પાદઃ, એતïસ્મસ્તાપનીયે તુ તાન્વિહાય તુરીયઃ પાદઃ । તસ્મિન્નપિ કિયાન્પાઠભેદસ્તદ્વ્યાખ્યાનાવસરે દર્શિત એવ તત્રોપયોગી શ્લોકઃ પઠ¬તે --- ઠદક્ષિણાક્ષિમુખે વિશ્વો મનસ્યન્તસ્તુ તૈજસઃ । આકાશે ચ હ્મદિ પ્રાજ્ઞસ્ત્રિધા દેહે વ્યવસ્થિતઃ ઽ । જાગરિતાવસ્થાયામેવ વિશ્વાદીનાં ત્રયાણામનુભવપ્રદર્શનાર્થં શ્લોકઃ । દક્ષિણમક્ષ્યેવ મુખં યસ્ય સ તથોક્તઃ તસ્મિન્સર્વેષુ કરણેષુ અવિશેષેઽપિ દક્ષિણે અક્ષિણ્યુપલબ્ધિપાટવદર્શનાત્ તત્ર વિશેષનિર્દેશે વિશ્વસ્ય દક્ષિણાક્ષિગતો રૂપં દૃષ્ટ્વા નિમીલિતાક્ષઃ તદેવ સ્મરન્ મનસિ અન્તઃ સ્વપ્ને ઇવ વાસનારૂપમભિવ્યક્તં પશ્યતિ યથા અત્ર, તથા સ્પપ્ને; અતઃ મનસ્યન્તસ્તુ તૈજસો વિશ્વ એવ આકાશો બાહ્રાદિસ્મરણવ્યાપારોપરમે પ્રાજ્ઞઃ એકીભૂતો ઘનપ્રજ્ઞ એવ ભવતિ, મનોવ્યાપારાભાવાત્ । દર્શનસ્મરણે એવ હિ મનઃસ્પન્દિતં તદભાવે હ્રદ્યેવાવિશેષેણ પ્રાણાત્મના અવસ્થાનાત્પ્રાણઃ, ઠ પ્રાણો હ્રેવૈતાન્સર્વાન્સંવૃઙ્ક્તે ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । તૈજસઃ હિરણ્યગર્ભઃ, મનસ્યવસ્થિતત્વાત્ । લિઙ્ગં મનઃ, ઠ યત્ર મનોમયોઽયં પુરુષઃ ઽ ઇત્યાદિશ્રુતેઃ । નનુ વ્યાકૃતઃ પ્રાણઃ સુષુપ્તે તદાત્મકાનિ કારણાનિ ભવન્તિ કથમવ્યાકૃતતા । નૈષ દોષઃ, અવ્યાકૃતસ્ય દેશકાલવિશેષાભાવાત્ । યદ્યપિ પ્રામાભિમાને સતિ વ્યાકૃતતૈવ પ્રાણસ્ય, તથાપિ પિણ્ડપરિચ્છિન્નવિશેષાભિમાનનિરોધઃ પ્રાણે ભવતીત્યવ્યાકૃત એવ પ્રાણપરિચ્છિન્નાભિમાનવતાં યથા પ્રાણલયે પરિચ્છિન્નાભિમાનિનાં પ્રાણે અવ્યાકૃતતા, તથા પ્રાણાભિમાનિનોઽપિ અવિશેષાપન્નત્વાત્ અવ્યાકૃતતા, સમાના । પ્રણવબીજાત્મકત્વં ચ તદધ્યક્ષ ચ એકો વ્યાકૃતાવસ્થઃ પરિચ્છિન્નાભિમાનાધ્યક્ષાણાં ચ તેનૈકત્વમિતિ પૂર્વોક્તં વિશેષણમ્ એકીભૂતઃ પ્રજ્ઞાનઘનઃ ઇત્યાદ્યુપપન્નમ્ । તસ્મિન્નુક્તહેતુત્વાત્ પ્રાણશબ્દત્વમવ્યાકૃતસ્ય, ઠ પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । એવં તાવત્પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામિત્યનેન એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં દર્શિતમ્ । તથા માણ્ડૂક્યશ્લોકે જાગરિતાવસ્થાયામેવાવસ્થાત્રયમુક્તં તસ્યામેવાવસ્થાયાં તત્ત્રૈવિધ્યે મનોવ્યાપારં વ્યાવૃત્ય પ્રાગુક્તોપાસ્યે મનોવ્યાપારં પ્રવર્તયિતુમ્ ઉપાસ્યસ્વરૂપમાહ --- ન બહિઃપ્રજ્ઞમિતિ । બહિર્વિષયવ્યાપારોપરમાત્ જાગરિતાવસ્થાપ્રતિષેધાન્મનસો હિ સ્વસ્મિન્વ્યાપારેણાન્તઃપ્રજ્ઞત્વે તૈજસત્વે ચ પ્રત્યગાત્મનઃ પ્રાપ્તે, તન્નિષેધતિ --- નાન્તઃપ્રજ્ઞમિતિ । ઉભયત્ર વ્યાપારપ્રતિષેધેન તદન્તરાલવ્યાપારે પ્રાપ્તે, તં નિષેધતિ --- નોભયતઃપ્રજ્ઞમિતિ । જાગ્રત્સ્વપ્નાન્તરાલે મનો વ્યાવૃત્તં પ્રજ્ઞાર્થં ન કુર્યાદિત્યર્થઃ । અન્તરાલવ્યાપારપ્રતિષેધેન ઉભયત્ર યુગપત્પ્રજ્ઞાર્થં વ્યાપારે પ્રાપ્તે, તં નિષેધતિ --- ન પ્રજ્ઞમિતિ । એવં સર્વતો મનોવ્યાપારપ્રતિષેધાત્ અવ્યાકૃતં મનઃ અવિદ્યમાનમ્ અસદિવ તિષ્ઠેત તત્પ્રતિષેધતિ --- નાપ્રજ્ઞમિતિ ।
તત્સ્થિતિપ્રતિષેધાત્ અજ્ઞાનસાક્ષિકે સ્વપ્ને પ્રાપ્તે, તં નિષેધતિ --- ન પ્રજ્ઞાનઘનમિતિ । અથ ષટ્પ્રતિષેધૈઃ પ્રણવવિદ્યાઙ્ગભૂતૈઃ ઉપાસ્યપ્રતિકૂલં પ્રતિષિધ્ય વ્યાવૃત્ય યદુપાસ્યે મનોઽવ્યાવૃત્તં કાર્યં તદુપાસ્યં વસ્તુ નિર્દિશતિ --- અદૃષ્ટમિતિ । ન હિ ઈદૃશમુપાસ્યં ક્વચિદ્દૃષ્ટં પુરુષાકારમેવ વા તિર્યગાકારમેવ વા યથા ગોપાલકૂર્માદિ । તત્તુ ઉભયરૂપં નૃસિંહાત્મકં ત્રિનેત્રં પિનાકહસ્તમિતિ । અત એવ અવ્યવહાર્યમ્ । અત એવ અલક્ષણમિતિ । ન લક્ષણં લિઙ્ગં વિદ્યતે યસ્ય તદલક્ષણમ્ । અત એવ અચિન્ત્યમ્ અનુમાનેન તર્કેણ વા । અત એવ અવ્યપદેશ્યં નિયતાકારોપાસ્યપ્રતિપાદકૈઃ શબ્દૈઃ । અત એવ એકાત્મપ્રત્યયસારમ્ એકસ્મિન્સર્વેષામાત્મનાં પ્રત્યયઃ એકાત્મપ્રત્યયઃ સ એવ સારં યસ્ય તત્ તથોક્તમ્ । અથવા એક એવ આત્મા ઉપાસ્યોપાસકયોઃ ઇત્યેવં પ્રત્યયઃ । શેષં પૂર્વવત્ । અત એવ પ્રપઞ્ચોપશમં પ્રાગુક્તેન ન્યાયેન મનસો હિ બાહ્રદર્શનસ્મરણવ્યાપારાભાવાત્ વ્યાવૃત્તત્વાચ્ચ સ્વાપાભાવાદિત્યુપાસ્યવ્યતિરેકેણ પ્રપઞ્ચાપ્રતીતેઃ પ્રપઞ્ચોપશમમિતિ । શિવં શંકરં ચતુર્થં તુરીયપાદં મન્યન્તે અર્ધમાત્રાનાદાત્મકમિતિ તથોપાસ્યમ્ । પ્રત્યગાત્મતયા ઉપાસ્યમાહ --- સ ઉપાસ્ય આત્મા પ્રત્યગાત્મેત્યેવં વિજ્ઞેયો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
એવમિયં પ્રણવવિદ્યા ષટ્પ્રતિષેધવતી સપ્તશક્તિકહ્મદયાઙ્ગબીજમુખવતી અઙ્ગિના મનોવ્યાપારં સ્થિરં કુર્વતી અસ્યાં વિદ્યાયામ્ ઉપકારકવતી અસકૃદાવર્તનીયા ઓમુપાસકેનેતિ તાત્પર્યાર્થઃ । એવં તાવત્સામાઙ્ગપ્રણવવિદ્યાં નૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યોપકારિણીમભિધાય અથેદાનીં તદુપકારિણીમેવ શિરોઽઙ્ગવ્યાખ્યાત્રીં સામાઙ્ગસવિતૃપ્રતિપાદ્યાં વિદ્યાં નૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યાઙ્ગભૂતામાહ ---
( 2) ---

અથ-શબ્દઃ ક્રમપ્રાપ્તાનન્તર્યાર્થઃ । મન્ત્રે સવિતૃપદાભાવેઽપિ સાવિત્રીતિ વદન્ સવિતૃકાલીનપ્રકાશવત્ સુષુપ્તપ્રકાશવચ્ચ બાહ્રાભ્યન્તરતમોનિર્વારકત્વાત્ અયં શિરોઽઙ્ગપ્રકાશો નિબિડાવિદ્યાનિવર્તક ઇતિ દર્શયતિ । ગાયત્રી, અષ્ટાક્ષરત્વાત્ તાં ગાયત્રીં યજુષા વ્યાચષ્ટે; યા યજુષા પ્રોક્તા તયા સર્વમિદં વ્યાપ્તમ્ । શિરોઽઙ્ગં વ્યાખ્યાતમ્ ઉપાસ્યં ચ । અક્ષરાણિ ગણયતિ । ઘૃણિરિતિ દ્વે અક્ષરે । સૂર્ય ઇતિ ત્રીણિ, પૃથગ્રેફગણનાત્ । આદિત્ય ઇતિ ત્રીણિ । એતદ્વૈ સાવિત્રસ્યાષ્ટાક્ષરં પદં શ્રિયા અભિષિક્તમિતિ । શ્ર્યાદિભિસ્તદાદિન્યાયેન સપ્તભિઃ શક્તિભિઃ વિગ્રહવતીભિઃ મણિગણખચિતૈર્હેમકુમ્ભૈરમૃતપૂર્ણૈઃ શિરઃ અભિષિક્તમિત્યર્થઃ । ય ઉપાસકઃ એવમુપાસ્તે તસ્ય ફલં નિર્દિશતિ । શ્રિયા હૈવ અભિષિચ્યતે પ્રાગુક્તાભિઃ શક્તિભિઃ પ્રાગુક્તેન પ્રકારેણ સોઽપ્યભિષિચ્યત ઇત્યર્થઃ । તદેતદૃચા અભ્યુક્તમ્ ઉક્તાર્થમ્ । ઋચો નિષેદુઃ નિતરાં સેવનં કૃતવત્યઃ । ઋગ્ગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણાર્થમ્ । યદ્વા ઋચ ઇતિ ષષ્ઠી । ઋચઃ સઈમિત્યાદિકાયા નયાઃ પ્રતિપાદિતાઃ શક્તયઃ, વેદા વા; ન કેવલં શક્તયઃ, અપિ તુ વિશ્વે દેવાઃ સર્વે દેવાઃ અધિ ઇતિ ઉપરિ શિરસિ અક્ષરે ન ક્ષરતિ ન વિલીનં ભવતિ પરમે વ્યોમન્ વ્યોમનિ સર્વાભિષેકદ્વારત્વાત્ પરમં મોક્ષદ્વારત્વાચ્ચ વ્યોમ યસ્મિઞ્શિરસિ । ય ઉપાસકઃ તચ્છિરો વેદદેવદેવીભિઃ પ્રાગુક્તેન પ્રકારેણ અભિષિક્તં ન વેદ ન જાનાતિ કિમૃચા ઋગ્વેદાદિના કરિષ્યતિ । યદ્વા સરિં પાહિ ઇતિ અનયા ઋચા કિં કરિષ્યતિ । ય ઇત્ ઇત્થમેવ તદભિષિક્તં શિરઃ વિદુઃ ઉપાસતે ત ઇમે ઉપાસકાઃ સમાસતે સમ્યક્પ્રકારેણ આસતે સુખિનઃ ઇત્યર્થઃ । ઋગ્ગતમ્ ઋક્પદં વ્યાચષ્ટે । ન હ વૈ એતસ્ય ઋચા ન યજુષા ન સામ્ના અર્થઃ પ્રયોજનમ્ અસ્તિ યઃ સાવિત્રીં શિરઃશિખાં સાધનભૂતાં વેદેતિ । તતશ્ચ અયમર્થઃ । અષ્ટાક્ષરાં સાવિત્રીં પઠિત્વા પ્રાગુક્તાઃ સર્વે વેદદેવાદયઃ અભિષિઞ્ચતીતિ સાવિત્રસ્ય અષ્ટાક્ષરં પદમ્ અષ્ટાવક્ષરાણ્યભિષેચનાય યસ્મિઞ્શિરસિ તદષ્ટાક્ષરં શિરઃ તદેવ પદમ્ આશ્રયઃ ઇતિ તત્ત્વાર્થઃ । એવં તાવન્નૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યાં શિરોઽઙ્ગોપકારિણીં સાવિત્રાભિષેચનીં વિદ્યામભિધાય અથેદાનીં તદુપકારિણીં શિખાઙ્ગદ્વારા સામાઙ્ગમહાલક્ષ્મીવિદ્યામાહ --- ૐ ભૂર્લક્ષ્મીરિતિ પ્રણવવિદ્યાપુરઃસરા એતાઃ શક્તયો ભૂરિત્યાદ્યા વ્યાહ્મતયઃ । ભૂઃ, ભૂ સત્તાયામિતિ સત્તાયામત્ર વર્તતે । અત એવોક્તમસ્માભિઃ સપ્તવ્યાહ્મતીવ્ર્યાચક્ષાણૈઃ પ્રપઞ્ચસારે --- ઠ ભૂઃપદાત્તુ વ્યાહ્મતયો ભૂઃશબ્દઃ સતિ વર્તતે । તત્પદં સદિતિ પ્રોક્તં સન્માત્રત્વાચ્ચ ભૂરતઃ ॥ ભૂતત્વાત્કારણત્વાચ્ચ ભુવઃશબ્દસ્ય સંગતિઃ । સર્વસ્ય સ્વીકરણાત્સ્વાત્મતયા સ્વરિતીરિતમ્ । મહત્ત્વાચ્ચ મહસ્ત્વાચ્ચ મહચ્છબ્દઃ સમીરિતઃ ઽ તતશ્ચ યથાસંખ્યં ભૂર્લક્ષ્મીરિતિ । સન્માત્રબ્રાહૃણો વ્યાપિકા શક્તિર્ભૂર્લક્ષ્મીરિત્યુચ્યતે । કારણમાત્રરૂપસ્ય બ્રાહૃણઃ શક્તિર્ભુવર્લક્ષ્મીરિતિ । સર્વત્ર સ્વાત્મતયા અવસ્થિતસ્ય બ્રાહૃણઃ શક્તિઃ સુવઃકાલકર્ણીત્યુચ્યતે । મહાભૂતપ્રકાશકાત્મકસ્ય ભુવબ્ર્રાહૃણઃ શક્તિર્મહાલક્ષ્મીરિતિ । સૈકૈકા શક્તિઃ તદઙ્ગં શિખાખ્યં તેજોમયં
સુષુમ્નામૃતમયં સોમરૂપેણોપાસ્યત્વાત્તસ્ય પાદસ્ય, ઠ ય ઓષધીનાં પ્રભવતિ તારાપતિઃ સોમસ્તત્સામ્નસ્તૃતીયં પાદં જાનીયાત્ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । સોમઃ ચન્દ્રઃ ઠ સુષુમ્નઃ સૂર્યરશ્મિશ્ચન્દ્રમા ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । નઃ અસ્માન્ પ્રચોદયાદિતિ ચુદ પ્રેરણે પ્રેરયતુ । તદઙ્ગમેકૈકા વિગ્રહવતી શક્તિઃ અમૃતરુઆવણાય પ્રેરયતુ । અભિષેક્ત્રીણાં શક્તીનાં શિખાધિષ્ઠાત્રીઃ શક્તીઃ પ્રતિ અનયા ઋચા ગાયત્ર્યા યજુર્મહાલક્ષ્મ્યાઃ પ્રાર્થનારૂપં વચનમ્ । તતશ્ચ તદઙ્ગમમૃતરુઆઆવિ અમૃતરૂપમુપાસ્યમિતિ । અથવા સૈકૈકા શક્તિઃ તદઙ્ગં નઃ પ્રચોદયાદિતિ નઃ પ્રેરયતુ । અસંવિવાદમેવાઙ્ગં કુર્યાદિતિ । એષા વૈ મહાલક્ષ્મીઃ યજુર્ગાયત્રી મહતીનાં મહાલક્ષ્મ્યાદીનાં પ્રતિપાદકત્વાત્ મહાલક્ષ્મીઃ સાવિત્રમન્ત્રે અત્ર ન યજુરિતિ વદન્ સામાઙ્ગત્વેઽપિ ગીતિરહિતમઙ્ગદ્વયમિતિ દર્શયતિ । પ્રણવાન્તર્ભાવાય અક્ષરાણિ ગણયતિ ચતુર્વિંશદક્ષરા ભવતીતિ । ચતુર્વિશદિતિ ચ્છાન્દસમ્ । ગાયત્રી વા ઇદં તૃતીયમઙ્ગં સર્વં કૃત્સ્નં યદિદં કિંચ । યસ્માદેવં તસ્માત્ ય એતાં શિખાં પારમેશ્વરીં મહાલક્ષ્મીં યાજુષીં પ્રાગુક્તવિગ્રહશક્ત્યુપાસ્યાં વેદ ઉપાસ્તે, તસ્ય ફલં નિર્દિશતિ --- મહતીં શ્રિયમશ્નુત ઇતિ; મહતીં શ્રિયં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ । એતદ્ગાયત્ર્યુક્તાઃ શક્તયઃ વિગ્રહવત્યઃ અભિષેચનશક્તીનામુપકારાય અમૃતમયીં શિખામ્ અમૃતરુઆવણાય તદ્બન્ધનાય વા ઉપાસ્તે ઇતિ તત્ત્વાર્થઃ । એવં તાવન્નૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યોપકારિણીં સામાઙ્ગતૃતીયાઙ્ગવિદ્યામભિધાય અથેદાનીં સામાઙ્ગચતુર્થાઙ્ગવિદ્યાં નૃસિંહગાયત્રીમાહ । ૐ પ્રણવઃ વ્યાખ્યાતઃ તદઙ્ગં કવચાખ્યં પારમેશ્વરમ્ । ધીમહીતિ ધ્યાયેમહિ । કિમર્થં વજ્રનખાય નૃસિંહાય । તાદથ્ર્યે ચતુર્થી । તદર્થં વિદ્મહે જાનીમઃ યતઃ તદેવાઙ્ગં નઃ અસ્માન્ સિંહઃ પ્રચોદયાત્ ઇત્યુક્તાર્થમ્ । નરશબ્દં વિહાય સિંહ ઇતિ વદન્ અસ્યાં વિદ્યાયાં સિંહાકારસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયતિ । ઇતિ-શબ્દો મન્ત્રસમાïપ્ત દ્યોતયતિ । એષા વૈ નૃસિંહગાયત્રી નૃસિંહાર્થકવચપ્રતિપાદકત્વાદ્ગાયત્રી પ્રણવાન્તર્ભાવં દર્શયતિ । કવચાશ્રિતતદાવૃતહ્મદયાન્તર્ગતાનાં વેદાનાં દેવાનાં યથાયોગ્યતયા નિદાનં મૂલકારણં ભવતિ । ઉપાસકસ્ય ફલં નિર્દિશતિ । ય એવં વેદ સ નિદાનવાન્ભવતીતિ । તતશ્ચાયમર્થઃ । પારમેશ્વરં કવચાખ્યમઙ્ગં હ્મત્સંબન્ધિ સર્વવેદનિદાનત્વેનોપાસ્યં તત્પ્રતિપાદકત્વાત્ ઋક્સંબન્ધિ સર્વવેદદેવનિદાનં ગાયત્રી ઉચ્યતે ઇતિ તત્ત્વાર્થઃ ॥
એવં તાવન્નૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યોપકારિણ્યઙ્ગચતુષ્ટયવ્યાપિની મહાચક્રાખ્યામ્ અભિધાતું તïસ્મશ્ચક્રે દ્વાતિંરશત્પત્રે યથાસંખ્યં કૃતપ્રણવસંપુટે ન્યસ્તમૂલમન્ત્રાક્ષરે એકૈકસ્મિન્ તત્તદ્દેવતા નૃસિંહવ્યૂહં સ્તુતિમન્ત્રવર્ણસામથ્ર્યલભ્યં ચ પ્રદર્શયિતું તાન્મન્ત્રાન્પ્રશ્નોત્તરરૂપાખ્યાયિકયા આરભતે ।
( 3) ---

દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રાઉવન્નિત્યાદિ સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યન્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ । અત્ર હિ સર્વે મન્ત્રાઃ પ્રણવાદિકાઃ તદાદિન્યાયેન પ્રણવં મૂલમન્ત્રાક્ષરં પુનઃ પ્રણવં સર્વેષુ મન્ત્રેષુ દર્શયતિ । અત્ર હિ મન્ત્રેષુ યચ્છબ્દદ્વયેન અન્યતઃ સિદ્ધમનૂદ્ય કુત્રચિચ્છબ્દસામથ્ર્યાત્ કુત્રચિત્ તસ્મૈ ઇત્યેકવચનસામથ્ર્યાત્ એક એવ વ્યૂહઃ પ્રતીયતે । સ ચ દ્વિવિધઃ ક્વચિદસાધારણાયુધૈઃ તત્તદ્દેવતાગમ્યઃ પ્રતીયતે ક્વચિચ્ચ વિશ્વરૂપઃ તેનૈવ ન્યાયેન ઉભયત્રાપિ નૃસિંહાકારઃ યોગારૂઢઃ અધસ્તનહસ્તાભ્યાં વરદાભયહસ્તઃ ઉપરિતનાભ્યાં તત્તદ્દેવતાયુધધારી ક્વચિચ્છઙ્ખચક્રગદાધારી ચ ઇત્યેતત્સર્વં સ્પષ્ટં કરિષ્યામઃ । યથા અત્રૈવ નૃસિંહાકારવ્યૂહા બ્રાહૃવિષ્ણુમહેશ્વરાત્મકાઃ રુઆઉક્રુઆઉવશઙ્ખચક્રપિનાકત્રિશૂલૈરાયુધૈર્ગમ્યન્તે નૃસિંહાત્મકઃ પુરુષવ્યૂહઃ દ્વિભુજઃ દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયઃ દશ પાદ્યાઃ યાવાનેવ પુરુષઃ, ઇતિ શ્રુતેઃ ॥ અત ઊધ્ર્વં સર્વે નૃસિંહવ્યૂહાશ્ચતુર્ભુજાઃ નૃસિંહાત્મકાશ્ચ ઈશ્વરવ્યૂહઃ ઈશ્વરાયુધગમ્યઃ પૂર્વેષાં પઞ્ચાનાં યથાસંખ્યં પઞ્ચશક્તિવ્યૂહઃ સરસ્વતીશ્રીગૌરીપ્રકૃતિવિદ્યાત્મિકાઃ સ્ત્રિયઃ સ્વાયુધૈર્ગમ્યાઃ એવં મૂલમન્ત્રાક્ષરેષુ દશસુ ઐશાનીં દિશમારભ્ય પ્રણવસંપુટિતેષુ સર્વાભરણયુક્તાઃ શ્વેતરૂપા ઉપાસ્યાઃ । એવં વક્ષ્યમાણાઃ સર્વે વ્યૂહાઃ યથાસંખ્યં મૂલમન્ત્રાક્ષરેષુ ઉપાસ્યાઃ । પ્રણવવ્યૂહઃ એકેન પ્રણવાક્ષરેણ વક્ષસિ ચિહ્નતઃ પ્રણવચતુષ્ટયમાત્રઃ વાસુદેવવિગ્રહઃ સશાખવેદવિગ્રહઃ પઞ્ચાગ્નિવિગ્રહઃ સપ્તવ્યાહ્મતિવિગ્રહઃ અષ્ટલોકપાલવિગ્રહઃ વસુરુદ્રાદિત્યાષ્ટગ્રહપઞ્ચમહાભૂતવિગ્રહાઃ એકૈકસ્મિન્નૃસિંહવ્યૂહે યથાસંખ્યમન્તર્ભૂતાઃ ઉપાસ્યાઃ ઇતિ દશ વ્યૂહાઃ વિશ્વરૂપાઃ ઉપાસ્યાઃ । કાલમનુમૃત્યુયમાન્તકપ્રાણસૂર્યસોમવિરાટ્પુરુષજીવરૂપચેતનાચેતનસર્વાત્મકા ઇત્યેતે વ્યૂહાઃ અવિશ્વરૂપાઃ તત્તદસાધારણરૂપગમ્યાઃ એવમેકૈકવ્યૂહઃ ઉપાસ્યઃ તેન તેન મન્ત્રેણ સ્તુત્યઃ તતો દેવઃ સ્વાત્માનં સ્વકીયં રૂપં વિશ્વરૂપમ્ અવિશ્વરૂપં ચ યથાયોગ્યં દર્શયતિ । યસ્માદેવં તસ્માત્ ય ઉપાસકઃ એતૈર્મન્ત્રૈઃ નિત્યં નિયમેન સ્તૌતિ, સ દેવં વિશ્વરૂપમવિશ્વરૂપં ચ પશ્યતિ સાક્ષાત્કરોતિ । સોઽમૃતત્વમિત્યાદિ મહોપનિષદિત્યન્તં
સ્પષ્ટાર્થમ્ । તત્ર અમૃતત્વં ચ ગચ્છતીતિ ફલસ્ય દ્વિરભ્યાસઃ સ્તુતિમાત્રાદેવ પરમફલાવાïપ્ત મન્ત્રાણાં ચ સામથ્ર્યં દર્શયતિ । મહોપનિષચ્છબ્દઃ પ્રણવબાહુલ્યમિતિ સર્વં નિર્મલમ્ ॥
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય
શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યસ્ય
શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ
નૃસિંહપૂર્વતાપનીયોપનિષદ્ભાષ્યે
ચતુર્થોપનિષદ્ભાષ્યં સંપૂર્ણમ્ ॥
દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રાઉવન્મહાચક્રં નામ ચક્રં નો બ્રાઊહિ ભગવ ઇતિ સાર્વકામિકં મોક્ષદ્વારં યદ્યોગિન ઉપદિશન્તિ સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ ષડરં વા એતત્સુદર્શનં મહાચક્રં તસ્માત્ષડરં ભવતિ ષટ્પત્રં ચક્રં ભવતિ ષડ્વા ઋતવ ઋતુભિઃ સંમિતં ભવતિ મધ્યે નાભિર્ભવતિ નાભ્યાં વા એતેઽરાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । માયયા વા એતત્સર્વં વેષ્ટિતં ભવતિ નાત્માનં માયા સ્પૃશતિ તસ્માન્માયયા બહિર્વેષ્ટિતં ભવતિ । અથાષ્ટારમષ્ટપત્રં ચક્રં ભવત્યષ્ટાભક્ષરા વૈ ગાયત્રી ગાયત્ર્યા સંમિતં ભવતિ બહિર્માયયા વેષ્ટિતં ભવતિ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રં વા માયૈષા સંપદ્યતે । અથ દ્વાદશારં દ્વાદશપત્રં ચક્રં ભવતિ દ્વાદશાક્ષરા વૈ જગતી જગત્યા સંમિતં ભવતિ બહિર્માયયા વેષ્ટિતં ભવતિ । અથ ષોડશારં ષોડશપત્રં ચક્રં ભવતિ ષોડશકલો વૈ પુરુષઃ પુરુષ એવેદં સર્વં પુરુષેણ સંમિતં ભવતિ માયયા બહિર્વેષ્ટિતં ભવતિ । અથ દ્વાતિંરશદરં દ્વાતિંરશત્પત્રં ચક્રં ભવતિ દ્વાતિંરશદક્ષરા વા અનુષ્ટુબનુષ્ટુભા સંમિતં ભવતિ બહિર્માયયા વેષ્ટિતં ભવત્યરૈર્વા એતત્સુબદ્ધં ભવતિ વેદા વા એતેઽરાઃ પત્રૈર્વા એતત્સર્વતઃ પરિક્રામતિ ચ્છન્દાંસિ વૈ પત્રાણિ

( 1) ---
દેવાઃ પ્રાક્સ્તુતિશ્રવણેનાત્યન્તહર્ષિતાઃ પ્રજાપતિમબ્રાઉવન્ --- મહાચક્રં નામ એતન્નામધેયયુક્તં ચક્રમ્; યદ્વા એતન્નામધેયયુક્તમેવ ચક્રં વર્તુલમુત્તરાધરભાવેન સ્થિતં સચ્ચતુષ્ટયાઙ્ગવ્યાપકમસ્ત્રાખ્યમઙ્ગં નઃ અસ્મભ્યં બ્રાઊહિ ભગવઃ ભગવન્નિતિ સંબોધનમ્ । સાર્વકામિકં સર્વકામસાધનત્વાત્ સાર્વકામિકમ્; અથવા સર્વેષાં દેવાનાં બ્રાહૃઆદીનાં વ્યૂહાઃ સ્વાત્મતયૈવ સ્વભાવતયૈવ કામિતા યïસ્મશ્ચક્રે નાભિવત્ર્યાદ્યવ્યૂહેન તત્સાર્વકામિકમ્ । અત એવ મોક્ષદ્વારં પ્રણવબહુલત્વાન્મૂલમન્ત્રાક્ષરસંખ્યાતઃ પ્રણવસંપુટીકરણાત્પ્રણવાક્ષરસંખ્યા દ્વિગુણા ચતુઃષષ્ટિઃ । અસ્યાં ચ વિદ્યાયાં મોક્ષઃ પ્રણવદ્વારક એવ, ઠ દેહાન્તે દેવઃ પરં બ્રાહૃ તારકં વ્યાચષ્ટે ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । તતશ્ચાયમર્થઃ --- મોક્ષસ્ય પ્રણવાખ્યં દ્વારં યïસ્મસ્તત્તથોક્તમ્ । યચ્ચક્રં યોગિનઃ ઉપદિશન્ત્યુપાસકેભ્યઃ । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યુક્તાર્થમ્ । ષડરં વા એતત્સુદર્શનં મહાચક્રં મહાચક્રસ્યૈવ નામાન્તરં સુદર્શનમન્ત્રયોગાત્ સુદર્શનમ્ । યદ્વા સુષ્ઠુ દર્શનં વિદ્યતે યïસ્મસ્તથોક્તમ્ । એતત્પત્રાધોભાગે નાલરૂપઃ અરશબ્દવાચ્યઃ । ષડરા વિદ્યન્તે યïસ્મસ્તત્ ષડરમ્, યસ્માદેવં તસ્માત્ ષડરં ભવતિ । ષટ્પત્રં ચક્રં ભવતિ અરાદુપરિભાગઃ કોણત્રયયુક્તઃ પત્રાકૃતિઃ પત્રમ્, ષટ્પત્રાણિ વિદ્યન્તે યïસ્મસ્તત્તથોક્તમ્ । એતદેવ સ્તૌતિ --- ષડ્વા ઋતવઃ ઋતુભિઃ સંમિતં ભવતિ । એતસ્માદર્થવાદાત્ અરાઃ પત્રાણિ ચ ઋતુબુદ્ધ્યોપાસ્યાનિ ભવન્તિ । અરાણાં પ્રતિષ્ઠાર્થં સ્થાનમાહ --- મધ્યે ચક્રસ્ય મધ્યે નાભિઃ વર્તુલાકારા ભવતિ । નાભ્યાં વૈ એતે અરાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ પ્રાગુક્તાઃ, તદાદિન્યાયેન પત્રાણિ ચ પ્રાગુક્તાનિ । માયયા પ્રાગુક્તેન મૂલમન્ત્રશક્ત્યક્ષરેણ એતત્ષડરં ષટ્પત્રં સર્વં વેષ્ટિતં ભવતિ । યસ્માત્ ન આત્માનં ચક્રસ્ય સ્વરૂપમ્ અરપત્રાત્મકં માયા સ્પૃશતિ તસ્માન્માયયા બહિર્વેષ્ટિતં ભવતિ; યદ્વા પ્રત્યકચૈતન્યમેવ કેવલં શુદ્ધં ચક્રબુદ્ધ્યોપાસ્યં યસ્માત્ તસ્માદાત્માનં પ્રત્યક્ચૈતન્યં ન માયા સ્પૃશતિ માયાવિનમિવ । તસ્માન્માયયા બહિર્વેષ્ટિતં ભવતિ । અષ્ટારમ્ અષ્ટપત્રં ચક્રં દ્વાદશારં દ્વાદશપત્રં ચક્રં ષોડશારં ષોડશપત્રં ચક્રં દ્વાતિંરશદરં દ્વાતિંરશત્પત્રં ચક્રમિતિ ચતુષ્ટયં ષડરષટ્પત્રચક્રેણ વ્યાખ્યાતમ્ । તત્રાયં વિશેષઃ--- આદ્યપત્રે અરાઃ પત્રાણિ ચ ઋતુબુદ્ધ્યોપાસ્યાનિ । દ્વિતીયતૃતીયપઞ્મમેષુ અરાઃ વેદબુદ્ધ્યા ઉપાસ્યાઃ પત્રાણિ ગાયત્રીજગત્યનુષ્ટુબ્બુદ્ધ્યા યથાસંખ્યમુપાસ્યાનિ । વેદા એવ અરાઃ છન્દાંસિ વૈ પત્રાણી --- ઇત્યર્થવાદાત્ । ચતુર્થે પત્રે ષોડશારાઃ ષોડશપત્રાણિ ચ ષોડશકલાબુદ્ધ્યા ઉપાસ્યાનિ । ક્ષેત્રં ક્ષેત્રં વા માયૈષા સંપદ્યતે । પુરુષ એવેદં સર્વં પુરુષેણ સંમિતં ભવતીતિ પ્રત્યક્ચૈતન્યં શુદ્ધમાહ માયયા અસંસ્પૃષ્ટમ્, બહિઃશબ્દાત્ । તાદૃશં ચક્રં તસ્મિન્પ્રકલ્પ્ય તદુપાસ્યમિત્યર્થઃ । તથા ચ અરપત્રશબ્દાત્ બહિઃશબ્દાચ્ચ સબિન્દુકેન શક્ત્યક્ષરેણ યદ્વેષ્ટનં તત્ યથાસંખ્યં પૂર્વપૂર્વચક્રાપરપત્રાસંસ્પૃષ્ટમ્ ઉત્તરોત્તરચક્રાણામાશ્રયત્વેન નાભિરૂપમિત્યેવં સુદર્શનચક્રપત્રાસંસ્પૃષ્ટં યદ્વેષ્ટનં માયયા તદુપરિતનાક્ષરનારાયણચક્રાશ્રયત્વેન નાભિરૂપમ્ એવમષ્ટાક્ષરવેષ્ટનં દ્વાદશાક્ષરસ્ય નાભિરૂપં દ્વાદશાક્ષરવેષ્ટનં સબિન્દુકમાતૃકાષોડશાક્ષરસ્ય નાભિરૂપં સબિન્દુકાદ્યમાતૃકાષોડશાક્ષરવેષ્ટનં દ્વાતિંરશદક્ષરસ્ય નાભિઃ તતો દ્વાતિંરશદક્ષરવેષ્ટનમ્ અસંસ્પૃષ્ટમનાભિરૂપમેવ ઇત્યેવં
સુદર્શનનારાયણવાસુદેવષોડશારદ્વાતિંરશદરચક્રાણાં યથાસંખ્યં પઞ્ચ નાભયઃ નાભીનામેવાપેક્ષયા વેષ્ટનરૂપતેત્યાદ્યઃ નાભિઃ માયાક્ષરરહિતઃ ઉપરિતનાઃ નાભયઃ અન્ત્યં ચ વેષ્ટનં માયાક્ષરેણેતિ તત્ત્વાર્થઃ । નન્વેવં તર્હિ અથશબ્દસ્ય તત્ર તત્ર પ્રયોગાત્પૂર્વચક્રસંસ્પર્શાત્પઞ્ચનાભિકાનિ પઞ્ચ ચક્રાણિ પૃથક્પ્રયોજ્યાનિ કસ્માન્ન પરિગૃહ્રન્તે । તથા ચ એકચક્રત્વેઽપ્યમાયિનો ભૂતનાભિકલ્પનાયાં વેષ્ટનવ્યતિરિક્તપઞ્ચનાભિકલ્પના કસ્માન્ન ભવતિ ? અત્રોચ્યતે --- ઠ મહાચક્રં નામ ચક્રં નો બ્રાઊહિ ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઠ તદ્વા એતન્મહાચક્રમ્ ઽ ઇત્યુપસંહારાત્ મહાચક્રૈકતાવગમાચ્ચ ચક્રચતુષ્ટયં તદન્તર્ગતમેવેત્યવગમ્યતે । તત્ર તત્ર અથશબ્દપ્રયોગસ્તુ તત્તચ્ચક્રોદ્ધારે માઙ્ગલિકત્વપ્રદર્શનાર્થઃ । તથા વેષ્ટનાનાં નાભિકલ્પનાયાં પ્રતિષેધાભાવાત્ યોગ્યત્વાચ્ચ કલ્પનાલાઘવાચ્ચ ન પૃથગુભે કલ્પને ઇતિ । યત્ર ક્વચિદ્બહિઃશબ્દપૂર્વકો માયાશબ્દઃ પઠ¬તે ક્વચિદ્વિપરીતઃ તત્રાયમભિપ્રાયઃ--- યત્ર માયાશબ્દાદ્બહિઃશબ્દઃ પૂર્વઃ તત્ર માયાવિશેષણં બહિર્ભૂતયા માયયા બહિર્માયયા । યત્ર ચ માયાશબ્દાત્પરઃ વેષ્ટનશબ્દાત્પૂર્વઃ બહિઃશબ્દઃ તત્રાવિશિષ્ટયા માયયા તત્ર બહિઃશબ્દો ન માયાવિશેષણમ્, કિંતુ વેષ્ટનવિશેષણમ્ । માયા હિ દ્વિવિધા નારસિંહમૂલમન્ત્રગતા સબિન્દુકેકારરૂપા નિરુપપદાન્માયાશબ્દાત્પ્રતીયતે; અન્યા તુ રેફહકારાભ્યાં મિલિતસબિન્દુકેકારરૂપા સોપપદાન્માયાશબ્દાત્પ્રતીયતે । તતશ્ચ મૂલમન્ત્રાદ્બહિર્ભૂતમાયયા હ્યીમિત્યેવંરૂપયા વેષ્ટિતં ભવતીતિ તત્ત્વાર્થઃ । તતઃ સુદર્શનચક્રે મૂલમન્ત્રગતમાયયા વેષ્ટનં ષોડશચક્રેઽપ્યેવમેવ બહિઃશબ્દસ્ય વેષ્ટનાત્પૂર્વમુપાદાનાત્ વેષ્ટનવિશેષણં બહિઃશબ્દો મધ્યવેષ્ટનવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ । નારાયણવાસુદેવનારસિંહચક્રેષુ વ્યાખ્યાતબહિર્માયયા વેષ્ટનમિતિ વેષ્ટનચક્રોદ્ધારવિવેકઃ ॥
એવં મહાચક્રસ્ય સંવેષ્ટનમુદ્ધારં ચ અભિધાય અથેદાનીમુદ્ધૃતચક્રે યથાવિહિતમન્ત્રાન્ ન્યસિતું તન્નાભ્યામ્ અક્ષરન્યાસમાહ ---
તદેવ ચક્રં સુદર્શનં મહાચક્રં તસ્ય મધ્યે નાભ્યાં તારકં ભવતિ યદક્ષરં નારસિંહમેકાક્ષરં તદ્ભવતિ ષટ્સુ પત્રેષુ ષડક્ષરં સુદર્શનં ભવત્યષ્ટસુ પત્રેષ્વષ્ટાક્ષરં નારાયણં ભવતિ દ્વાદશસુ પત્રેષુ દ્વાદશાક્ષરં વાસુદેવં ભવતિ ષોડશસુ પત્રેષુ માતૃકાદ્યાઃ સબિન્દુકાઃ ષોડશ કલા ભવન્તિ દ્વાતિંરશત્સુ પત્રેષુ દ્વાતિંરશદક્ષરં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં ભવતિ તદ્વા એતત્સુદર્શનં મહાચક્રં સાર્વકામિકં મોક્ષદ્વારમૃઙ્મયં યજુર્મયં સામમયં બ્રાહૃમયમમૃતમયં ભવતિ તસ્ય પુરસ્તાદ્વસવ આસતે રુદ્રા દક્ષિણત આદિત્યાઃ પ ચાદ્વિ વે દેવા ઉત્તરતો બ્રાહૃવિષ્ણુમહે વરા નાભ્યાં સૂર્યાચન્દ્રમસૌ પા ર્વયોસ્તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ --- ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્યસ્મિન્દેવા અધિવિ વે નિષેદુઃ । યસ્તં ન વેદ કિમૃચા કરિષ્યતિ ય ઇત્તદ્વિદુસ્ત ઇમે સમાસત ઇતિ । તદેતન્મહાચક્રં બાલો વા યુવા વા વેદ સ મહાન્ભવતિ સ ગુરુર્ભવતિ સ સર્વેષાં મન્ત્રાણામુપદેષ્ટા ભવત્યનુષ્ટુભા હોમં કુર્યાદનુષ્ટુભાર્ચનં તદેતદ્રક્ષોઘ્નં મૃત્યુતારકં ગુરુતો લબ્ધં કણ્ઠે બાહૌ શિખાયાં વા બધ્નીત સપ્તદ્વીપવતી ભૂમિર્દક્ષિણાર્થં નાવકલ્પતે તસ્માચ્છ્રદ્ધયા યાં કાંચિદ્દદ્યાત્સા દક્ષિણા ભવતિ

દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રાઉવન્નાનુષ્ટુભસ્ય મન્ત્રરાજસ્ય ફલં નો બ્રાઊહિ ભગવ ઇતિ સ હોવાચ પ્રજાપતિર્ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સોઽગ્નિપૂતો ભવતિ સ વાયુપૂતો ભવતિ સ આદિત્યપૂતો ભવતિ સ સોમપૂતો ભવતિ સ સત્યપૂતો ભવતિ સ બ્રાહૃપૂતો ભવતિ સ વિષ્ણુપૂતો ભવતિ સ રુદ્રપૂતો ભવતિ સ વેદપૂતો ભવતિ સ સર્વપૂતો ભવતિ સ સર્વપૂતો ભવતિ

ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥
ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સ મૃત્યું તરતિ સ પાપ્માનં તરતિ સ બ્રાહૃહત્યાં તરતિ સ ભ્રૂણહત્યાં તરતિ સ વીરહત્યાં તરતિ સ સર્વં તરતિ સ સર્વં તરતિ

ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥
તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥
ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સોઽïગ્ન સ્તમ્ભયતિ સ વાયું સ્તમ્ભયતિ સ આદિત્યં સ્તમ્ભયતિ સ સોમં સ્તમ્ભયતિ સ ઉદકં સ્તમ્ભયતિ સ સર્વાન્દેવાન્સ્તમ્ભયતિ સ સર્વાન્ગ્રહાન્સ્તમ્ભયતિ સ વિષં સ્તમ્ભયતિ સ વિષં સ્તમ્ભયતિ ॥
ઇતિ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥
ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥
ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સ ભૂર્લોકં જયતિ સ ભુવર્લોકં જયતિ સ સ્વર્લોકં જયતિ સ મહર્લોકં જયતિ સ જનોલોકં જયતિ સ તપોલોકં જયતિ સ સત્યલોકં જયતિ સ સર્વલોકં જયતિ સ સર્વલોકં જયતિ ॥
ઇતિ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥
પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥
ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સ મનુષ્યાનાકર્ષયતિ સ દેવાનાકર્ષયતિ સ નાગાનાકર્ષયતિ સ યક્ષાનાકર્ષયતિ સ ગ્રહાનાકર્ષયતિ સ સર્વાનાકર્ષયતિ સ સર્વાનાકર્ષયતિ

ઇતિ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥
ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ॥
ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સોઽગ્નિષ્ટોમેન યજતે સ ઉક્થ્યેન યજતે સ ષોડશિના યજતે સોઽતિરાત્રેણ યજતે સોઽપ્તોર્યામેણ યજતે સોઽ વમેધેન યજતે સ સર્વૈઃ ક્રતુભિર્યજતે સ સર્વૈઃ ક્રતુભિર્યજતે

ઇતિ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ॥
સપ્તમોઽધ્યાયઃ ॥
ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સ ઋચોઽધીતે સ યજૂંષ્યધીતે સ સામાન્યધીતે સોઽથર્વાણમધીતે સોઽઙ્ગિરસમધીતે સ શાખા અધીતે સ પુરાણાન્યધીતે સ કલ્પાનધીતે સ ગાથા અધીતે સ નારાશંસીરધીતે સ પ્રણવમધીતે યઃ પ્રણવમધીતે સ સર્વમધીતે સ સર્વમધીતે

ઇતિ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ॥
અષ્ટમોઽધ્યાયઃ ॥
અનુપનીતશતમેકમેકેનોપનીતેન તત્સમમુપનીતશતમેકમેકેન ગૃહસ્થેન તત્સમં ગૃહસ્થશતમેકમેકેન વાનપ્રસ્થેન તત્સમં વાનપ્રસ્થશતમેકમેકેન યતિના તત્સમં યતીનાં ચ શતં પૂર્ણં રુદ્રજાપકેન તત્સમં રુદ્રજાપિશતમેકમેકેનાથર્વશિરઃશિખાધ્યાયકેન તત્સમમથર્વશિરઃશિખાધ્યાયકશતમેકમેકેન મન્ત્રરાજજાપકેન તત્સમં તદ્વા એતત્પરમં ધામ મન્ત્રરાજાધ્યાયકસ્ય યત્ર સૂર્યો ન તપતિ યત્ર ન વાયુર્વાતિ યત્ર ન ચન્દ્રમાસ્તપતિ યત્ર ન નક્ષત્રાણિ ભાન્તિ યત્ર નાગ્નિર્દહતિ યત્ર ન મૃત્યુઃ પ્રવિશતિ યત્ર ન દુઃખં સદાનન્દં પરમાનન્દં શા વતં શાન્તં સદાશિવં બ્રાહૃઆદિવન્દિતં યોગિધ્યેયં યત્ર ગત્વા ન નિવર્તન્તે યોગિનસ્તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ --- તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ દિવીવ ચક્ષુરાતતમ્ । તદ્વિપ્રાસો વિપન્યવો જાગૃવાંસઃ સમિન્ધતે । વિષ્ણોર્યત્પરમં પદમિતિ તદેતન્નિષ્કામસ્ય ભવતિ તદેતન્નિષ્કામસ્ય ભવતિ ॥
ઇતિ અષ્ટમાધ્યાયભાષ્યમ્ ॥
( 2) ---
તચ્છબ્દેન દ્વાતિંરશદરં દ્વાતિંરશત્પત્રં ચક્રમ્ એવશબ્દેન તદેવાવધૃત્ય તદેવ ચક્રં તદાદિન્યાયેન સુદર્શનાદિશબ્દૈરૂધ્ર્વં ચક્રચતુષ્ટયમપિ મહાચક્રાત્મકમિતિ દર્શયતિ । મહાચક્રમિતિ સામાનાધિકરણ્યાચ્ચ । તસ્ય મધ્યે મહાચક્રસ્ય મધ્યે મધ્યવર્તિનાભ્યાં વેષ્ટનરૂપા હિ નાભયો ભૂમધ્યાઃ તાઃ વ્યાવર્તયિતું મધ્યે નાભ્યામિત્યુક્તમ્ । તારકં ભવતિ સંસારતારકત્વાત્ તારકં પ્રણવાક્ષરં ભવતિ । યદક્ષરં નારસિંહમેકાક્ષરં તદ્ભવતીતિ અક્ષરમ્, જગદ્ધિતં વા એતદ્રૂપમક્ષરમિતિ નૃસિંહપદવ્યાખ્યાનાવસરે વ્યાખ્યાતં તદક્ષરશબ્દાત્પ્રત્યભિજ્ઞાયતે । તથા નારસિંહમિતિ તદ્ધિતાત્સામપ્રભૃત્યુપાસ્યં સર્વં પ્રતીયતે । તતઃ સર્વસ્મિન્નુપાસ્યે પ્રતીતે એકમેવોપાસ્યં મૂલનૃસિંહવ્યૂહાખ્યં વક્તું વિશિનષ્ટિ --- એકાક્ષરં તદ્ભવતીતિ । યદક્ષરં નારસિંહમુપાસ્યમ્ ઇત્યનૂદ્ય તદેકં ભવતીત્યક્ષરં ચ ઇતિ મહાચક્રમધ્યનાભિવર્તિત્વેન ક્ષીરોદાર્ણવસંબન્ધિતયા ઉપાસનં વિધીયત ઇત્યર્થઃ । તત્ર કેચિત્ નારસિંહમેકાક્ષરમ્ ઇતિ વિશેષણોપાદાનાત્ એકાક્ષરનૃસિંહમિશ્રિતપ્રણવો નાભ્યાં ન્યસનીય ઇત્યાચક્ષતે; તદપિ સાંપ્રદાયિકત્વાન્ન વિરુદ્ધમ્ । તસ્મિન્નપિ પક્ષે નારસિંહમિતિ તદ્ધિતાત્ એકાક્ષરો નૃસિંહમન્ત્રઃ પ્રણવમિશ્રિતો દ્વાતિંરશન્નૃસિંહવ્યૂહં વિહાય યાવત્પ્રાકરણિકં મૂલનૃસિંહવ્યૂહગતમુપાસ્યં પ્રતીયત એવ । તતશ્ચ એતદ્વિદ્યાઙ્ગમેકાક્ષરો નૃસિંહમન્ત્રો યથોક્તોપાસ્યાભિધાયકત્વાત્ તસ્ય કેવલઃ પ્રણવેન વિકલ્પઃ એકાક્ષરનૃસિંહમન્ત્રસ્ય પ્રણવસ્તુ નિયત એવેતિ
તત્ત્વાર્થઃ । અત ઊધ્ર્વં તત્તન્મન્ત્રન્યાસે તત્તચ્ચક્રેષુ પત્રગ્રહણમ્ અરતદન્તરાલપત્રાન્તરાલવ્યાવૃત્ત્યર્થં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ષટ્સુ પત્રેષુ સુદર્શનં ભવતિ । ઐશાનપત્રમારભ્ય ષડક્ષરઃ સુદર્શનો મન્ત્રો ન્યસનીય ઇત્યર્થઃ । એવમુત્તરેષુ પત્રેષુ યોજ્યમ્ । અષ્ટસુ પત્રેષ્વષ્ટાક્ષરં નારાયણં ભવતિ । પ્રણવાન્તર્ભાવેનાષ્ટાક્ષરતેતિ કેચિત્ । તદ્વદેવ દ્વાદશપત્રેષુ દ્વાદશાક્ષરં વાસુદેવં ભવતીતિ । અત્રાપિ દ્વાદશાક્ષરતા પૂર્વવત્ । ષોડશપત્રેષુ માતૃકામન્ત્રવર્ણસ્ય આદ્યા વર્ણમાતૃકાદ્યાઃ સબિન્દુકા બિન્દુસહિતાઃ ષોડશ સ્વરા ભવન્તિ । દ્વાતિંરશત્સુ પત્રેષુ દ્વાતિંરશદક્ષરં સામાભિવ્યક્તં મન્ત્રરાજમાનુષ્ટુભં ભવતિ । મૂલમન્ત્રસ્યૈવ એકૈકમક્ષરમ્ । યત્તુ એકૈકમક્ષરમ્ એકૈકસ્મિન્પત્રે તત્પ્રણવસંપુટિતં કાર્યમ્, ઠ પ્રત્યક્ષરમુભયત ઓંકારો ભવતિ ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । તદસ્ત્રાખ્યમઙ્ગં મહાચક્રમુપાસિતં તન્નિક્ષિપ્તમનિષ્ટે વસ્તુનિ ત્રાસકારિત્વાત્ તદસ્ત્રં પઞ્ચમમઙ્ગમ્ । અત એવ અસ્ત્રાઙ્ગમન્ત્રં વ્યાચક્ષાણૈરસ્માભિરુક્તં પ્રપઞ્ચસારે --- ઠ અસુત્રાસાદિકૌ ધાતૂ સ્તઃ ક્ષેપચલનાર્થકૌ । તાભ્યામનિષ્ટમાક્ષિપ્ય ક્ષિપ્યતે ફટ્ખડગ્નિના ઽ ઇતિ । સાર્વકામિકં મોક્ષદ્વારમિત્યુક્તાર્થમ્ । ઋઙ્મયં યજુર્મયં સામમયં બ્રાહૃમયમમૃતમયં ભવતીતિ પઞ્ચ મયટ્પ્રત્યયાઃ પ્રાચુર્યાર્થા ગ્રાહ્રાઃ । ઋગ્યજુઃસામાથર્વપ્રચુરમ્ । બ્રાહૃમયમિતિ બ્રાહૃશબ્દેન અથર્વવેદઃ સોઽયં બ્રાહૃ વેદ

ઇત્યેતદ્બ્રાઆહૃણાભિધાનાત્ । વેદપ્રચુરતા અરાણાં વેદબુદ્ધ્યોપાસ્યત્વાત્ । વિકારાર્થો વા મયટ્ વેદવિકારાત્મકા ઇત્યર્થઃ । અમૃતમયં ક્ષીરપ્રચુરનાભિકં ક્ષીરવિકારનાભિકં વા ઇતિ । તસ્યેતિ તચ્છબ્દાન્નાભિસ્થો વિષ્ણુઃ મૂલનૃસિંહવ્યૂહઃ પરામૃશ્યતે । તત્પરિચારકાન્દેવાનાહ --- પુરસ્તાદ્વસવઃ પરિચારિકા આસતે રુદ્રા દક્ષિણત આદિત્યાઃ પશ્ચાદ્વિશ્વે દેવા ઉત્તરતો બ્રાહૃવિષ્ણુમહેશ્વરા નાભ્યામિતિ । એવં દિઙ્નાભિપરિચારકાનુક્ત્વા અથેદાનીં પાશ્ર્વપરિચારકાનાહ --- સૂર્યાચન્દ્રમસૌ પાશ્ર્વયોઃ કુક્ષિપ્રદેશયોરિતિ યાવત્ । તદેતન્મહાચક્રમ્ ઋચા અભ્યુક્તમ્ । યસ્મિન્ મહાચક્રે, અક્ષરે, અશૂ વ્યાપ્તાવિત્યસ્ય રૂપં સરો મત્વર્થે, તસ્મિન્વ્યાપ્તિમતિ । પરમે ઉત્કૃષ્ટે વ્યોમવત્સર્વવ્યાપકત્વેન સ્થિતે । અધીત્યુપરિભાવે । ઋચ ઇતિ ઋગ્ગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણાર્થમ્ । ઋચઃ વેદાઃ નિષેદુઃ યસ્મિન્ ચક્રે વિશ્વે સર્વે દેવાઃ નૃસિંહરૂપેણ નિષેદુઃ સ્થિતાઃ । યદ્વા ઋચ ઇતિ ષષ્ઠી । અનુષ્ટુપ્સંબન્ધિનિ અક્ષરે વ્યાપ્તિમતિ ચક્રે સર્વે વેદાઃ સ્થિતાઃ તત્સુદર્શનમન્ત્રાદિસંબન્ધિ ચક્રમિત્યર્થઃ । ય ઉપાસકઃ તન્મહાચક્રં ન વેદ નોપાસ્તે કિમ્ ઋચા ઋગ્વેદાદિના યદિ વા ઋચા અનુષ્ટુપ્છન્દસ્કયા ઋચા ઇતિ । અનેનૈતદ્દર્શયતિ --- મહાચક્રોપાસનગર્ભિતમેવ અનુષ્ટુબુપાસનં કુર્યાત્ ન તુ તદ્રહિતમિતિ । ય ઇત્તદ્વિદુસ્ત ઇમે સમાસત ઇત્યુક્તાર્થમ્ । ઇતિ-શબ્દઃ ઋક્સમાïપ્ત દ્યોતયતિ । તદેતન્મહાચક્રં બાલો વા યુવા વા વેદ ઉપાસ્તે તસ્ય ઇદં ફલમ્ --- સ મહાન્ભવતિ । મહતીં પ્રતિષ્ઠાં જને પ્રાપ્નોતિ । યદિ વા મહાન્ મહાવિષ્ણુરિતિ । સ ગુરુઃ સર્વૈઃ દેવવદારાધ્યઃ । સ સર્વેષાં મન્ત્રાણામુપદેષ્ટા ભવત્યુપદેશકઃ । સામાભિવ્યક્તાનુષ્ટુભા હોમં કુર્યાદિતિ વિદ્યાઙ્ગોઽયં હોમઃ તસ્મિન્દ્રવ્યાનુપાદાનાત્ પ્રતિદિનં હવિષ્યમન્નં સાજ્યં જુહુયાદિતિ । તથા સખ્યાનુપાદાનાત્સકૃદ્દ્વાદશવારં વા । યદિ વા સૂત્રાગતદશપદાનાં મૂલનૃસિંહવ્યૂહે દ્વાતિંરશદ્વ્યૂહે ચ વ્યાખ્યાતત્વાત્ ઉભયોદ્દેશેન હોમં કુર્યાત્ । તતશ્ચ ક્ષીરોદાર્ણવશાયિને નૃસિંહાય ત્રિનેત્રાય પિનાકહસ્તાયોગ્રાયેદમ્ ઇતિ હુત્વા । બ્રાહૃઆદિદ્વાતિંરશદ્વ્યૂહાત્મકાય નૃસિંહાયોગ્રાયેતિ જુહુયાત્ ઇત્યેવં પ્રતિપદં મૂલમન્ત્રાવૃત્તિઃ । યદ્વા અનુષ્ટુભા ઇત્યેકવચનાત્ સકૃન્મૂલમન્ત્રમુચ્ચાર્ય સ્વાહાકારાન્તં જુહુયાત્ પ્રતિપદમ્ ઉદ્દિશ્ય ત્યાગઃ કાર્યઃ । તથા સામાભિવ્યક્તાનુષ્ટુભા અર્ચનં ષોડશોપચારાદિ કુર્યાદિત્યનુષઙ્ગઃ । અત્રાપિ હોમમન્ત્રવન્મન્ત્રાવૃત્ત્યનાવૃત્તી એષ્ટવ્યે । તદેતન્મહાચક્રં રક્ષોઘ્નં મૃત્યુતારકં ગુરુપ્રસાદાલ્લબ્ધં કણ્ઠે બાહૌ શિખાયાં વા બધ્નીત યઃ તસ્મૈ ગુરવે યસ્માત્સપ્તદ્વીપવતી દ્વિગુણાવૃત્તાપિ ભૂમિઃ પૃથિવી દક્ષિણાર્થં નાવકલ્પતે, તસ્માચ્છ્રદ્ધયા ભક્ત્યા યાં કાંચિદ્ભૂમિં યથાશક્ત્યનુરૂપાં દદ્યાત્ સા દક્ષિણા ભવતિ । એવં પ્રાગુક્તં શ્રુતિત ઉપાસનમવગતં પઞ્ચાઙ્ગન્યાસ ઉપસંહ્મતમેકસ્માન્મતાત્ । અથ મતાન્તરપર્યાલોચનયા મહાચક્ર એવોપસંહ્મતં તસ્માત્પ્રત્યક્ષરમુભયત ઓંકારો ભવતીત્યત્ર મૂલમન્ત્રાક્ષરાણાં પ્રણવ ઉપસંહ્મતત્વાત્ પ્રણવપ્રધાનમેવેદં મહાચક્રં તસ્મિઞ્શક્તિબાહુલ્યશ્રવણાન્માયયા બહિર્વેષ્ટિતં ભવતિ । બહિર્માયયા વેષ્ટિતં ભવતીત્યસકૃચ્છ્રવણાત્ ઉદ્ધૃતપદવ્યાખ્યાનાવસરે પ્રતિપદં યસ્માત્સ્વમહિમ્ના સર્વાલ્ઁલોકાન્સર્વાન્દેવાન્સર્વાનાત્મનઃ સર્વાણિ ભૂતાનીત્યસકૃન્મહિમશબ્દવાચ્યાયા માયાયાઃ સર્વલોકસર્વદેવાત્મભૂતાનાં સાધનત્વેન શ્રવણાત્ તદ્વેષ્ટિતમાયાધારત્વેન યથાસંખ્યં પૃથિવ્યાદિલોકગ્ર્વેદાદિવેદાગ્ન્યાદિદેવભૂતાનામાત્મનાં ચ સાધનત્વશ્રવણાન્મહાચક્રાન્તર્ગતવેષ્ટિતમાયાધારમેવેદમુપાસનમ્ । ન તુ મૂલનૃસિંહગતં પઞ્ચાઙ્ગન્યાસાર્થં ચ અન્તરઙ્ગત્વાન્મહાચક્રમેવેદમુપાસનમ્ । તદપિ સંપ્રદાયાગતમુપાદેયમિત્યુપાસનાવિકલ્પઃ । તત્રાપિ બહુતરં સંપ્રદાયાનુકૂલ્યાગતત્વાત્ અન્ત્યમેવોપાસનમુપાદેયમિતિ કેચિત્ । તસ્મિન્મતે પ્રણવસાવિત્રયજુર્લક્ષ્મીનૃસિંહગાયત્રીતિ મન્ત્રચતુષ્ટયમઙ્ગં સામાભિવ્યક્તં યથાયોગ્યતયા મહાચક્રપ્રકાશકત્વેન યોજ્યં તથૈવોપાસ્યં મહાચક્રમિતિ રહસ્યં તત્ત્વં ચ ઇતિ ॥
એવં નૃસિંહબ્રાહૃવિદ્યાં સકલમતાનુસારિણીં કૃત્સ્નામભિધાય, અથેદાનીં તદનુષ્ઠાતુઃ કૈમુત્યન્યાયેન ફલકથનાય પ્રશ્નોત્તરરૂપાખ્યાયિકામવતારયતિ ---
પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
(1) ---
અત્ર દેવા હ વૈ ઇત્યારભ્ય તદેતન્નિષ્કામસ્ય ભવતિ ઇત્યન્તમ્ અષ્ટાવધ્યાયાઃ; પ્રત્યધ્યાયસમાપ્તૌ ચ દ્વિરભ્યાસઃ । દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રાઉવન્ ---અસ્ય મન્ત્રસ્ય પ્રાગુક્તોપાસનાવિશિષ્ટસ્ય ફલં નો બ્રાઊહિ ભગવ ઇતિ । સ હોવાચ પ્રજાપતિરિત્યુક્તાર્થમ્ । યો દ્વિવિધોપાસકઃ એતમ્ ઇત્યેતચ્છબ્દપરામૃષ્ટં પ્રાગુક્તવિદ્યાગર્ભિતં મન્ત્રરાજં સામરાજં
નારસિંહં નૃસિંહાકારબ્રાહૃઓપાસનાગર્ભમ્ આનુષ્ટુભમ્ અનુષ્ટુપ્છન્દસ્કં નિત્યમિતિ સાકારબ્રાહૃપ્રતિપત્તિદ્વારેણ નિત્યભૂતનિરાકારબ્રાહૃપતિપાદકત્વાત્ નિત્યમ્ અધીતે ઉચ્ચારયતિ । યત્ર ઈદૃશસામોચ્ચારણમાત્રાદેવ વક્ષ્યમાણફલાપ્તિઃ, કિં તત્ર વિદ્યાનુષ્ઠાનાત્ ઇત્યભિપ્રાયેણ તત્ર તત્ર અધીતે અધીતે ઇત્યવોચત્ । અથવા નિત્યમધીતે ઇતિ નિયમેનાધીતે । અથવા નિત્યમ્ અધિ ઇત્યુપરિભાવે ઇતે જાનીતે । સર્વે ગત્યર્થા જ્ઞાનાર્થાઃ । નિત્યં સંધ્યોપાસનાદિ નિર્વત્ર્યોક્તકાલં યો વિદ્યામેતામનુતિષ્ઠતીત્યર્થઃ । અથવા નિત્યમાનુષ્ટુભમ્ ઇત્યન્વયાત્ આનુષ્ટુભસ્ય સામ્નો નિત્યત્વં દર્શયતિ નેતરસ્ય સામરૂપસ્યેતિ । અથવા નિત્યં સંધ્યોપાસનાદિ કર્માધિકૃત્ય ઇતે જાનીતે । એતદુક્તં ભવતિ । તતો નિત્યસંધ્યોપાસનાગ્નિહોત્રાદ્યુપાસ્યદેવતા નારસિંહલીલાવિગ્રહેત્યુપાસ્તે । એતદ્વિદ્યાગર્ભિતેત્યર્થઃ । અથવા યઃ ઉપાસકઃ પ્રાગુક્તવિદ્યાનુષ્ઠાનપ્રકારજ્ઞાને અસમર્થઃ સ કેવલં વિદ્યાપ્રતિપાદકં ગ્રન્થં નિત્યં પ્રતિદિનં સ્વાધ્યાયધર્મેણ અધીતે પઠતિ જપતિ, સોઽપિ વક્ષ્યમાણં ફલં પ્રાપ્નોતિ । તસ્ય તજ્જપસામથ્ર્યાત્પરમેશ્વરઃ કારુણ્યાત્ તદ્વિદ્યાનુષ્ઠાનપ્રકારં સાકારપ્રભૃતિ નિરાકારપર્યન્તમિહૈવ કથયતિ । તથા ચ અન્તે શ્રૂયતે --- ઠ તદ્વા એતત્પરમં ધામૈતદ્વિદ્યાગર્ભિતમન્ત્રરાજાધ્યાયકસ્ય પાઠકસ્ય જાપકસ્ય ઽ ઇત્યાદિના । સ ઉપાસકોઽગ્નિવાય્વાદિત્યસોમસત્યબ્રાહૃવિષ્ણુરુદ્રવેદૈર્નૃસિંહરૂપૈરુપાસ્યૈઃ પૂતો ભવતિ પવિત્રો ભવતિ । અન્યૈશ્ચ સર્વૈર્નૃસિંહરૂપૈરુપાસ્યૈઃ પૂતો ભવતિ । દ્વિરભ્યાસોઽધ્યાયસમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયભાષ્યમ્ ॥
દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥
(2) ---
ઇતઃપ્રભૃતિ નિત્યમેતદ્વિદ્યાનુષ્ઠાનેન તત્પ્રતિપાદકગ્રન્થાધ્ંયયનેન જપેન વા આનુષઙ્ગિકાન્યેવ ફલાનિ કામ્યાનિ તદ્રહિતાનિ વા કથયિતુમાહ । ય ઉપાસકઃ નિત્યત્વેન તદ્વિદ્યાનુષ્ઠાનેન તજ્જપેન વા પાપક્ષયં કામયતે । એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે ઇત્યુક્તાર્થમ્ । તથા ઇતઃપ્રભૃતિ આ અન્ત્યાદધ્યાયાત્ તત્ર તત્ર યચ્છબ્દેન પુંલિઙ્ગેન પ્રાગુક્તનૃસિંહવિદ્યાયા નિશ્ચિતતયા અનુષ્ઠાનાત્ તદ્વિદ્યાપ્રતિપાદકગ્રન્થજપ્તા વા અધ્યેતા વા
પરામૃશ્યતે । તથા તચ્છબ્દેન પુંલિઙ્ગેન સ એવ પરામૃશ્યતે । તથા તત્ર તત્ર પુંલિઙ્ગાત્ તચ્છબ્દાભ્યાસાત્ તસ્મિન્નેવ નિત્યાનુષ્ઠાને જપે વા વ્યસ્તં સમસ્તં વા યથાયોગ્યતયા ફલં ગમ્યતે । સ મૃત્યું પાપ્માનં બ્રાહૃહત્યાં ભ્રૂણહત્યાં ભ્રૂણો ગર્ભઃ, યદ્વા સાઙ્ગવેદાર્થવ્યાખ્યાતા દીક્ષિતો ભ્રૂણઃ, વીરહત્યાં વીરઃ પુત્રઃ સવનસ્થઃ ક્ષત્રિયો વા અન્યચ્ચ પાતકં સર્વં તરતિ । દ્વિરભ્યાસોઽધ્યાયસમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥

ઇતિ દ્વિતીયાધ્યાયભાષ્યમ્ ॥
તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥
ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સોઽïગ્ન વાયુમાદિત્યં સોમમુદકં સર્વાન્દેવાન્ગ્રહાન્વિષં સ્તમ્ભયતીતિ સ્તમ્ભનફલનિર્દેશઃ । દ્વિરભ્યાસોઽધ્યાયસમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥
ઇતિ તૃતીયાધ્યાયભાષ્યમ્ ॥
ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥
ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સ ભૂર્ભુવઃસ્વર્મહર્જનસ્તપઃસત્યમન્યચ્ચ સર્વં પાતાલલોકં જયતીતિ ફલનિર્દેશઃ । દ્વિરભ્યાસોઽધ્યાયસમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥
ઇતિ ચતુર્થાધ્યાયભાષ્યમ્ ॥
પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥
ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સ મનુષ્યાન્દેવાન્નાગાન્યક્ષાન્ગ્રહાંસ્તદ્વ્યતિરિક્તાનન્યાંશ્ચ આકર્ષયતીતિ ફલનિર્દેશઃ । દ્વિરભ્યાસોઽધ્યાયસમાïપ્ત દ્યોતયતિ ॥
ઇતિ પઞ્ચમાધ્યાયભાષ્યમ્ ॥
ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ॥
ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સોઽગ્નિષ્ટોમેનોક્થ્યેન ષોડશિના વાજપેયેનાતિરાત્રેણાપ્તોર્યામેણાત્યગ્નિષ્ટોમેનાન્યૈશ્ચ સર્વૈઃ ક્રતુભિર્યજત ઇતિ ફલનિર્દેશઃ । દ્વિરભ્યાસોઽધ્યાયસમાïપ્ત દ્યોતયતિ । ન ચ વાચ્યમ્ ઠ અન્યાનર્થક્યાત્ ઽ ઇતિ ન્યાયેન કથં ફલનિર્દેશ ઇતિ । યતો મનોવ્યાપારૈકસાધ્યત્વાદેતદ્વિદ્યાનુષ્ઠાનસ્ય તસ્ય ચ કર્માનુષ્ઠાનાદત્યન્તદુઃસંપાદત્વાદિત્યધિકારભેદેન નાન્યાનર્થક્યમિતિ સર્વં નિર્મલમ્ ॥
ઇતિ ષષ્ઠાધ્યાયભાષ્યમ્ ॥
સપ્તમોઽધ્યાયઃ ॥
યઃ એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે, સઃ ઋચો યજૂંષિ સામાન્યથર્વાણમઙ્ગિરસમ્; એતચ્ચ ત્રયીસંપુટીકરણમ્, એતદન્તરાલવર્તિત્વાદ્વેદત્રયસ્ય । તથા ચ તસ્મિન્નેવ બ્રાઆહૃણે પ્રજાપતિઃ પ્રથમમથર્વાણમપશ્યત્ તતસ્ત્રયીં તતઃ અઙ્ગિરસમ્ ઇત્યસકૃદભિહિતત્વાત્ શાખાઃ પુરાણાનિ કલ્પાન્ગાથા નારાશંસીઃ પ્રણવમધીતે ઇતિ ફલનિર્દેશઃ । અત્ર ચ યઃ પ્રણવમધીતે સઃ સર્વમધીતે ઇતિ વદન્ મૂલમન્ત્રપ્રણવયોઃ ફલસામ્યાદુભયોઃ સામ્યં દર્શયતિ । તતશ્ચ જપે સમાધૌ ચ ઉભયોર્વિકલ્પઃ । તથા ચ નિત્યાનુષ્ઠાને ફલકામનાયાં પ્રયોગવિશેષઃ । તત્તત્ફલપદોચ્ચારણં મૂલમન્ત્રજપાન્તે કાર્યમિતિ કેચિત્; અન્યે તુ તદ્વિનૈવ કેવલં કામનૈવ કાર્યેતિ; સાંપ્રદાયિકમેવાન્વેષ્યમિતિ । દ્વિરભ્યાસોઽધ્યાયસમાïપ્ત દ્યોતયતિ ।
ઇતિ સપ્તમાધ્યાયભાષ્યમ્ ॥
અષ્ટમોઽધ્યાયઃ ॥
એવં નિત્યાનુષ્ઠાને આનુષઙ્ગિકં સર્વં ફલમભિધાય, અથેદાનીં તદ્વિદ્યાનુષ્ઠાતુર્જપ્તુઃ અધ્યેતુશ્ચ ઉત્કર્ષતરતમભાવેન સર્વોત્કૃષ્ટતાં સર્વોત્કૃષ્ટં ચ ફલમાહ --- અનુપનીતશતમેકમેકેનોપનીતેન તત્સમમ્ । ઉપનીતશતમ્ ઉપકુર્વાણકાનાં ન નૈષ્ઠિકાભિપ્રાયેણ તસ્ય સર્વોત્કૃષ્ટત્વાત્ । એકમેકેન ગૃહસ્થેન તત્સમં ગૃહસ્થશતમ્ એકમ્ એકેન વાનપ્રસ્થેન તત્સમં વાનપ્રસ્થશતમ્ એકમ્ એકેન યતિના તત્સમં સોઽયમાશ્રમસ્વીકારમાત્રે તરતમભાવઃ નાશ્રમપ્રયુક્તાનુષ્ઠાનાભિપ્રાયેણ; તતશ્ચ યતીનાં ચ શતં પૂર્ણં સ્વીકૃતાશ્રમમાત્રાણાં યસ્મિન્કïસ્મશ્ચિત્સ્થિતરુદ્રજાપ્યેન તત્સમં રુદ્રજાપ્યશતમેકં યસ્મિન્કïસ્મશ્ચિદાશ્રમે સ્થિતાથર્વશિરઃશિખાધ્યાયકેન જાપકેન તત્સમમથર્વશિરઃશિખાધ્યાયકશતં મન્ત્રરાજજાપકેન તત્સમમ્ ઇત્યુત્કર્ષતરતમભાવસ્ય મન્ત્રરાજજાપકે એતદ્વિદ્યાવતિ વિશ્રાન્તત્વાત્ એતદ્વિદ્યાવાન્સર્વોત્કૃષ્ટ ઇતિ ગમ્યતે । યથા આનન્દતરતમભાવસ્ય બ્રાહૃણિ વિશ્રાન્તત્વાત્ બ્રાહૃઆનન્દ એવ સર્વોત્કૃષ્ટઃ । યસ્માદેવં તસ્માત્ વૈ પ્રસિદ્ધમ્ એતત્પરમં ધામ સ્થાનમ્ એતદ્વિદ્યાગર્ભિતમન્ત્રરાજાધ્યાયકસ્ય જાપકસ્ય અનુષ્ઠાતુર્વા । યત્ર ક્ષીરોદાર્ણવસ્થાને સૂર્યો ન તપતિ યત્ર વાયુર્ન વાતિ યત્ર ન ચન્દ્રમાસ્તપતિ યત્ર ન નક્ષત્રાણિ ભાન્તિ યત્ર નાગ્નિર્દહતિ યત્ર ન મૃત્યુઃ પ્રવિશતિ યત્ર ન
દુઃખં સદાનન્દં પરમાનન્દં શાશ્વતં શાન્તં સદાશિવં બ્રાહૃઆદિવન્દિતં યોગિધ્યેયં યત્ર ગત્વા ન નિવર્તન્તે યોગિનઃ તદેતત્સ્થાનમ્ ઋચાભ્યુક્તં વિષ્ણોર્યત્પરમં પદમિતિ । યચ્છબ્દેન ક્ષીરોદાર્ણવસ્થાનં પરામૃશ્યતે, પરમપદપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ । સૂરયઃ ઉપાસકાઃ ઉપાસનાભેદેન તાદાત્મ્યમુપાસનાયાં ચેત્ સાયુજ્યં ફલં તતશ્ચ વિષ્ણુરેવ પરમં પદમ્ । ઉભયત્રાપિ વિષ્ણોરિતિ ષષ્ઠીનિર્દેશઃ શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમિતિવદ્દ્રષ્ટવ્યઃ । અથ ઉપાસ્યોપાસકભાવેન ચેદનુષ્ટુબ્વિદ્યા તસ્ય નૃસિંહસ્ય વિષ્ણોઃ પરમં પદં પરમં સ્થાનં મહાચક્રનાભિક્ષીરોદાર્ણવપ્રભૃતિ તત્ર સ્થિતાઃ ઉપાસકાઃ અનુષ્ઠાતારઃ જપ્તારઃ અધ્યેતારો વા સદા સર્વકાલં પશ્યન્તિ । કીદૃશં તદિત્યપેક્ષિતે, આહ --- દિવીવ દ્યુલોક ઇવ ચક્ષુઃ ખ્યાતેઃ સૂર્યમણ્ડલમ્ આતતમ્ આ સમન્તાત્ તતં વિસ્તૃતં વર્તુલં પ્રકાશાત્મકં સર્વપ્રકાશાભિભવકારણમ્ અતઃ સૂર્યચન્દ્રનક્ષત્રાદીનાં બ્રાહૃણિ પ્રવેશઃ પ્રતિષિદ્ધઃ તપકર્તૃતા ચ યત્ર સૂર્યો ન તપતીત્યાદિના । એવં તસ્મિન્ આધિદૈવાત્મકે દુઃખે પ્રતિષિદ્ધે આધ્યાત્મિકદુઃખપ્રાપ્તૌ તત્પ્રતિષેધતિ --- યત્ર ન દુઃખમિતિ । વિદુઃખતા દુઃખાભાવમાત્રે પ્રાપ્તે, સુષુપ્તવજ્જડતા સ્યાદિતિ તદ્વ્યાવૃત્ત્યર્થં સદાનન્દમિતિ । બ્રાહૃઆદિવન્દિતમિતિ । તદાદિન્યાયેન નાભિસ્થબ્રાહૃવિષ્ણુમહેશ્વરૈઃ પરિચારકૈઃ વન્દનીયં મહાચક્રાખ્યં સ્થાનમ્ । યત્ર ગત્વેતિ । તસ્ય ગન્તવ્યતામાહ --- તદ્વિપ્રાસ ઇતિ । તત્તાદૃશં સ્થાનં વિપ્રાસઃ વિપ્રાઃ બ્રાઆહૃણાઃ ઉપાસકાઃ વિપન્યવઃ મેધાવિનઃ સમાધૌ ધારણશક્તિયુક્તાઃ । જાગૃવાંસઃ જાગરિતાવસ્થાયામેવ અવસ્થાત્રયાત્પ્રચ્યુત્ય સમિન્ધતે સમૃદિંધ કુર્વન્તિ । તાદાત્મ્યપક્ષે તુ મન્ત્રબ્રાઆહૃણયોર્યથાસ્વરૂપં વ્યાખ્યેયમ્ । ઇતિ-શબ્દો મન્ત્રસમાïપ્ત દ્યોતયતિ । પદચતુષ્ટયાભ્યાસઃ સર્વોપનિષત્સમાïપ્ત દ્યોતયતીતિ સર્વં નિર્મલં સિદ્ધમ્ ॥
ઇતિ અષ્ટમાધ્યાયભાષ્યમ્ ॥
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય
શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યસ્ય
શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ
નૃસિંહપૂર્વતાપનીયોપનિષદ્ભાષ્યં
સંપૂર્ણમ્ ॥