nirālambopaniṣat · Chapter 1
nirālambopaniṣat
yatrālambālambibhāvo vidyate na kadācana /
jñavijñasamyagjñālambaṃ nirālambaṃ hariṃ bhaje //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
ॐ namaḥ śivāya gurave saccidānandamūrtaye /
niṣprapañcāya śāntāya nirālambāya tejase //
nirālambaṃ samāśritya sālambaṃ vijahāti yaḥ /
sa saṃnyāsī ca yogī ca kaivalyaṃ padamaśnute
eṣamajñānajantūnāṃ samastāriṣṭaśāntaye /
yadyadboddhavyamakhilaṃ tadāśaṅkya bravīmyam
kiṃ brahma / ka īśvaraḥ / ko jīvaḥ / kā prakṛtiḥ / kaḥ paramātmā / ko brahmā / ko viṣṇuḥ / ko rudraḥ / ka indraḥ / kaḥ śamanaḥ / saḥ śamanaḥ / kaḥ sūrya / kaścandra / ke surāḥ / ke asurāḥ / ke piśācāḥ / ke manuṣyāḥ / kāḥ striyaḥ / ke paśvādayaḥ / kiṃ sthāvaram / ke brāhmaṇādayaḥ / kā jātiḥ / kiṃ karma / kimakarma / kiṃ jñānam / kimajñānam / kiṃ sukham / kiṃ dukham / kaḥ svargaḥ / ko narakaḥ / ko bandhaḥ / ko mokṣaḥ / ka upāsyaḥ / kaḥ śiṣyaḥ / ko vidvān / ko mūḍhaḥ / kimāsuram / kiṃ tapaḥ / kiṃ padamaṃ padam / kiṃ grāhyam / kimagrāhyam / kaḥ saṃnyāsītyāśaṅkyāha brahmeti /
sa hovāca mahadahaṅkārapṛthivyaptaॆjovāyvākāśatvena bṛhadrūpeṇāṇḍakośena karmajñānārtharūpatayā bhāsamānamadvitīyamakhilopādvinirmuktaṃ tatsakalaśaktyupabṛṃhitamanādyanantaṃ śuddhaṃ śivaṃ śāntaṃ nirguṇamityādivācyamanirvācyaṃ caitanyaṃ brahma īśvara iti ca / brahmaiva svaśaktiṃ prakṛtyabhidheyāmāśritya lokānsṛṣṭvā praviśyāntaryāmitvena brahmādīnāṃ buddhīndriyaniyantṛtvādīśvaraḥ
jīva iti ca brahmaviṣṇavīśānendrādīnāṃ nāmarūpadvārā sthūlo'hamiti mithyādhyāsavaśājjīvaḥ / so'hameko'pi dehārambhakabhedavaśādbahujīvaḥ
prakṛtiriti ca brahmaṇaḥ sakāśānnānāvicitrajagannirmāṇasāmārthyabuddhirūpā brahmaśaktireva prakṛtiḥ
paramātmeti ca dehādeḥ parataratvādbrahmaiva paramātmā
sa brahmā sa viṣṇuḥ sa indraḥ sa śamanaḥ sa sūryaḥ sa candraste asurāste piśācāste manuṣyāstāḥ striyate paśvādayastatsthāvaraṃ te brāhmaṇādayaḥ
sarvaṃ khalvidaṃ brahma neha nānāsti kiñcana
jātiriti ca / na carmaṇo na raktasya na māṃsasya na cāsthinaḥ /
na jātirātmano jātirvyavahāraprakalpitā
karmeti ca kriyamāṇendriyaiḥ karmāṇyahaṃ karomītyadhyātmaniṣṭhatayā kṛtaṃ karmaiva karma / akarmeti ca kartuvyabhoktṛtvādyahaṅkāratayā bandharūpaṃ janmādikāraṇaṃ nityanaimittikayāgavratatapodānādiṣu phalābhisandhānaṃ yattadakarma// ११-१२//
jñānamiti ca dehendriyanigrahasadgurūpāsanaśravaṇamanananididhyāsanairyadyadṛgdṛśyasvarūpaṃ sarvāntarasthaṃ sarvasamaṃ ghaṭapacādipadārthamivāvikāraṃ vikāreṣu caitanyaṃ vinā kiñcinnāstīti sākṣātkārānubhavo jñānam
ajñānamiti ca rajjau sarpabhrāntirivādvitīye sarvānusyūte sarvamaye brahmaṇi devatiryaṅnarasthāvarastrīpuruṣavarṇāśrama -bandhamokṣopādhinānātmabhedakalpitaṃ jñānamajñānam
sukhamiti ca saccidānandasvarūpaṃ jñātvānandarūpā yā sthitiḥ saiva sukham
duḥkhamiti anātmarūpo viṣayasaṅkalpa eva duḥkham
svarga iti ca satsaṃsargaḥ svargaḥ /
naraka iti ca asatsaṃsāraviṣayajanasaṃsarga eva narakaḥ
bandha iti ca anādyavidyāvāsanayā jāto'hamityādisaṅkalpo bandhaḥ
pitṛmātṛsahodaradārāpatyagṛhārāmakṣetramamatāsaṃsārāvaraṇasaṅkalpo bandhaḥ
kartṛtvādyahaṅkārasaṅkalpo bandhaḥ
aṇimādyaṣṭaiśvaryāśāsiddhasaṅkalpo bandhaḥ
devamanuṣyādyupāsanākāmasaṅkalpo bandhaḥ
yamādyaṣṭāṅgayogasaṅkalpo bandhaḥ
varṇāśramadharmakarmasaṅkalpo bandhaḥ
ājñābhayasaṃśayātmaguṇasaṅkalpo bandhaḥ
yāgavratatapodānavidhividhānajñānasaṅkalpo bandha
kevalamokṣāpekṣā saṅkalpo bandhaḥ
saṅkalpamātrasaṃbhavo bandhaḥ
mokṣa iti ca nityānityavastuvicārādanityasaṃsārasukhaduḥkhaviṣayasamastakṣetra mamatābandhakṣayo mokṣaḥ
upāsya iti ca sarvaśarīrasthacaitanyabrahmaprāpako gururupāsyaḥ
śiṣya iti ca vidyādhvastaprapañcāvagāhitajñānāvaśiṣṭaṃ brahmaiva śiṣyaḥ
vidvāniti ca sarvāntarasthasvasaṃvidrūpavidvidvān
mūḍha iti ca kartṛtvādyahaṅkārabhāvārūḍho mūḍhaḥ
āsuramiti ca brahmaviṣṇvīśānendrādīnāmaiśvaryakāmanayā niraśanajapāgnihotrādiṣvantarātmānaṃ saṃtāpayati cātyugrarāgadveṣa-vihiṃsādambhādyapekṣitaṃ tapa āsuram
tapa iti ca brahma satyaṃ jaganmithyetyaparokṣajñānāgninā / brahmādyaiśvaryāśāsiddhasaṅkalpabījasantāpaṃ tapaḥ
paramaṃ padamiti ca prāṇendriyādyantaḥ karaṇaguṇādeḥ/ parataraṃ saccidānandamayaṃ nityamuktabrahmasthānaṃ paramaṃ padam
grāhyamiti ca deśakālavastuparicchedarāhityacinmātrasvarūpaṃ grāhyam
agrāhyamiti ca svasvarūpavyatiriktamāyāmayabuddhīndriyagocarajagatsatyatvacintanamagrāhyam
saṃnyāsīti ca sarvadharmānparityajya nirmamo nirahaṅkāro bhūtvā brahmeṣṭaṃ śaraṇamupagamya tattvamasi ahaṃ brahmāsmi sarvaṃ khalvidaṃ brahma neha nānāsti kiñcanetyādimahāvākyārthānubhavajñānād brahmaivāhamasmīti niścitya nirvikalpasamādhinā svatantro yatiścarati sa saṃnyāsī sa muktaḥ sa pūjyaḥ sa yogī sa paramahaṃsaḥ so'vadhūtaḥ sa brāhmaṇa iti
idaṃ nirālambopaniṣadaṃ yo'dhīte gurvanugrahataḥ so'gnipūto bhavati sa vāyupūto bhavati na sa punarāvartate na sa punarāvartate punarnābhijāyate punarnābhijāyata ityupaniṣat
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
|| iti nirālambopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: nirālambopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0