નિરાલમ્બોપનિષત્ · અધ્યાય 1

નિરાલમ્બોપનિષત્
યત્રાલમ્બાલમ્બિભાવો વિદ્યતે ન કદાચન ।
જ્ઞવિજ્ઞસમ્યગ્જ્ઞાલમ્બં નિરાલમ્બં હરિં ભજે ॥
ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ૐ નમઃ શિવાય ગુરવે સચ્ચિદાનન્દમૂર્તયે ।
નિષ્પ્રપઞ્ચાય શાન્તાય નિરાલમ્બાય તેજસે ॥
નિરાલમ્બં સમાશ્રિત્ય સાલમ્બં વિજહાતિ યઃ ।
સ સંન્યાસી ચ યોગી ચ કૈવલ્યં પદમશ્નુતે

એષમજ્ઞાનજન્તૂનાં સમસ્તારિષ્ટશાન્તયે ।
યદ્યદ્બોદ્ધવ્યમખિલં તદાશઙ્ક્ય બ્રવીમ્યમ્

કિં બ્રહ્મ । ક ઈશ્વરઃ । કો જીવઃ । કા પ્રકૃતિઃ । કઃ પરમાત્મા । કો બ્રહ્મા । કો વિષ્ણુઃ । કો રુદ્રઃ । ક ઇન્દ્રઃ । કઃ શમનઃ । સઃ શમનઃ । કઃ સૂર્ય । કશ્ચન્દ્ર । કે સુરાઃ । કે અસુરાઃ । કે પિશાચાઃ । કે મનુષ્યાઃ । કાઃ સ્ત્રિયઃ । કે પશ્વાદયઃ । કિં સ્થાવરમ્ । કે બ્રાહ્મણાદયઃ । કા જાતિઃ । કિં કર્મ । કિમકર્મ । કિં જ્ઞાનમ્ । કિમજ્ઞાનમ્ । કિં સુખમ્ । કિં દુખમ્ । કઃ સ્વર્ગઃ । કો નરકઃ । કો બન્ધઃ । કો મોક્ષઃ । ક ઉપાસ્યઃ । કઃ શિષ્યઃ । કો વિદ્વાન્ । કો મૂઢઃ । કિમાસુરમ્ । કિં તપઃ । કિં પદમં પદમ્ । કિં ગ્રાહ્યમ્ । કિમગ્રાહ્યમ્ । કઃ સંન્યાસીત્યાશઙ્ક્યાહ બ્રહ્મેતિ ।

સ હોવાચ મહદહઙ્કારપૃથિવ્યપ્ત૆જોવાય્વાકાશત્વેન બૃહદ્રૂપેણાણ્ડકોશેન કર્મજ્ઞાનાર્થરૂપતયા ભાસમાનમદ્વિતીયમખિલોપાદ્વિનિર્મુક્તં તત્સકલશક્ત્યુપબૃંહિતમનાદ્યનન્તં શુદ્ધં શિવં શાન્તં નિર્ગુણમિત્યાદિવાચ્યમનિર્વાચ્યં ચૈતન્યં બ્રહ્મ ઈશ્વર ઇતિ ચ । બ્રહ્મૈવ સ્વશક્તિં પ્રકૃત્યભિધેયામાશ્રિત્ય લોકાન્સૃષ્ટ્વા પ્રવિશ્યાન્તર્યામિત્વેન બ્રહ્માદીનાં બુદ્ધીન્દ્રિયનિયન્તૃત્વાદીશ્વરઃ

જીવ ઇતિ ચ બ્રહ્મવિષ્ણવીશાનેન્દ્રાદીનાં નામરૂપદ્વારા સ્થૂલોઽહમિતિ મિથ્યાધ્યાસવશાજ્જીવઃ । સોઽહમેકોઽપિ દેહારમ્ભકભેદવશાદ્બહુજીવઃ

પ્રકૃતિરિતિ ચ બ્રહ્મણઃ સકાશાન્નાનાવિચિત્રજગન્નિર્માણસામાર્થ્યબુદ્ધિરૂપા બ્રહ્મશક્તિરેવ પ્રકૃતિઃ

પરમાત્મેતિ ચ દેહાદેઃ પરતરત્વાદ્બ્રહ્મૈવ પરમાત્મા

સ બ્રહ્મા સ વિષ્ણુઃ સ ઇન્દ્રઃ સ શમનઃ સ સૂર્યઃ સ ચન્દ્રસ્તે અસુરાસ્તે પિશાચાસ્તે મનુષ્યાસ્તાઃ સ્ત્રિયતે પશ્વાદયસ્તત્સ્થાવરં તે બ્રાહ્મણાદયઃ

સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન

જાતિરિતિ ચ । ન ચર્મણો ન રક્તસ્ય ન માંસસ્ય ન ચાસ્થિનઃ ।
ન જાતિરાત્મનો જાતિર્વ્યવહારપ્રકલ્પિતા

કર્મેતિ ચ ક્રિયમાણેન્દ્રિયૈઃ કર્માણ્યહં કરોમીત્યધ્યાત્મનિષ્ઠતયા કૃતં કર્મૈવ કર્મ । અકર્મેતિ ચ કર્તુવ્યભોક્તૃત્વાદ્યહઙ્કારતયા બન્ધરૂપં જન્માદિકારણં નિત્યનૈમિત્તિકયાગવ્રતતપોદાનાદિષુ ફલાભિસન્ધાનં યત્તદકર્મ॥ ૧૧-૧૨॥
જ્ઞાનમિતિ ચ દેહેન્દ્રિયનિગ્રહસદ્ગુરૂપાસનશ્રવણમનનનિદિધ્યાસનૈર્યદ્યદૃગ્દૃશ્યસ્વરૂપં સર્વાન્તરસ્થં સર્વસમં ઘટપચાદિપદાર્થમિવાવિકારં વિકારેષુ ચૈતન્યં વિના કિઞ્ચિન્નાસ્તીતિ સાક્ષાત્કારાનુભવો જ્ઞાનમ્

અજ્ઞાનમિતિ ચ રજ્જૌ સર્પભ્રાન્તિરિવાદ્વિતીયે સર્વાનુસ્યૂતે સર્વમયે બ્રહ્મણિ દેવતિર્યઙ્નરસ્થાવરસ્ત્રીપુરુષવર્ણાશ્રમ -બન્ધમોક્ષોપાધિનાનાત્મભેદકલ્પિતં જ્ઞાનમજ્ઞાનમ્

સુખમિતિ ચ સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપં જ્ઞાત્વાનન્દરૂપા યા સ્થિતિઃ સૈવ સુખમ્

દુઃખમિતિ અનાત્મરૂપો વિષયસઙ્કલ્પ એવ દુઃખમ્

સ્વર્ગ ઇતિ ચ સત્સંસર્ગઃ સ્વર્ગઃ ।
નરક ઇતિ ચ અસત્સંસારવિષયજનસંસર્ગ એવ નરકઃ

બન્ધ ઇતિ ચ અનાદ્યવિદ્યાવાસનયા જાતોઽહમિત્યાદિસઙ્કલ્પો બન્ધઃ

પિતૃમાતૃસહોદરદારાપત્યગૃહારામક્ષેત્રમમતાસંસારાવરણસઙ્કલ્પો બન્ધઃ

કર્તૃત્વાદ્યહઙ્કારસઙ્કલ્પો બન્ધઃ

અણિમાદ્યષ્ટૈશ્વર્યાશાસિદ્ધસઙ્કલ્પો બન્ધઃ

દેવમનુષ્યાદ્યુપાસનાકામસઙ્કલ્પો બન્ધઃ

યમાદ્યષ્ટાઙ્ગયોગસઙ્કલ્પો બન્ધઃ

વર્ણાશ્રમધર્મકર્મસઙ્કલ્પો બન્ધઃ

આજ્ઞાભયસંશયાત્મગુણસઙ્કલ્પો બન્ધઃ

યાગવ્રતતપોદાનવિધિવિધાનજ્ઞાનસઙ્કલ્પો બન્ધ

કેવલમોક્ષાપેક્ષા સઙ્કલ્પો બન્ધઃ

સઙ્કલ્પમાત્રસંભવો બન્ધઃ

મોક્ષ ઇતિ ચ નિત્યાનિત્યવસ્તુવિચારાદનિત્યસંસારસુખદુઃખવિષયસમસ્તક્ષેત્ર મમતાબન્ધક્ષયો મોક્ષઃ

ઉપાસ્ય ઇતિ ચ સર્વશરીરસ્થચૈતન્યબ્રહ્મપ્રાપકો ગુરુરુપાસ્યઃ

શિષ્ય ઇતિ ચ વિદ્યાધ્વસ્તપ્રપઞ્ચાવગાહિતજ્ઞાનાવશિષ્ટં બ્રહ્મૈવ શિષ્યઃ

વિદ્વાનિતિ ચ સર્વાન્તરસ્થસ્વસંવિદ્રૂપવિદ્વિદ્વાન્

મૂઢ ઇતિ ચ કર્તૃત્વાદ્યહઙ્કારભાવારૂઢો મૂઢઃ

આસુરમિતિ ચ બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશાનેન્દ્રાદીનામૈશ્વર્યકામનયા નિરશનજપાગ્નિહોત્રાદિષ્વન્તરાત્માનં સંતાપયતિ ચાત્યુગ્રરાગદ્વેષ-વિહિંસાદમ્ભાદ્યપેક્ષિતં તપ આસુરમ્

તપ ઇતિ ચ બ્રહ્મ સત્યં જગન્મિથ્યેત્યપરોક્ષજ્ઞાનાગ્નિના । બ્રહ્માદ્યૈશ્વર્યાશાસિદ્ધસઙ્કલ્પબીજસન્તાપં તપઃ

પરમં પદમિતિ ચ પ્રાણેન્દ્રિયાદ્યન્તઃ કરણગુણાદેઃ। પરતરં સચ્ચિદાનન્દમયં નિત્યમુક્તબ્રહ્મસ્થાનં પરમં પદમ્

ગ્રાહ્યમિતિ ચ દેશકાલવસ્તુપરિચ્છેદરાહિત્યચિન્માત્રસ્વરૂપં ગ્રાહ્યમ્

અગ્રાહ્યમિતિ ચ સ્વસ્વરૂપવ્યતિરિક્તમાયામયબુદ્ધીન્દ્રિયગોચરજગત્સત્યત્વચિન્તનમગ્રાહ્યમ્

સંન્યાસીતિ ચ સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય નિર્મમો નિરહઙ્કારો ભૂત્વા બ્રહ્મેષ્ટં શરણમુપગમ્ય તત્ત્વમસિ અહં બ્રહ્માસ્મિ સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનેત્યાદિમહાવાક્યાર્થાનુભવજ્ઞાનાદ્ બ્રહ્મૈવાહમસ્મીતિ નિશ્ચિત્ય નિર્વિકલ્પસમાધિના સ્વતન્ત્રો યતિશ્ચરતિ સ સંન્યાસી સ મુક્તઃ સ પૂજ્યઃ સ યોગી સ પરમહંસઃ સોઽવધૂતઃ સ બ્રાહ્મણ ઇતિ

ઇદં નિરાલમ્બોપનિષદં યોઽધીતે ગુર્વનુગ્રહતઃ સોઽગ્નિપૂતો ભવતિ સ વાયુપૂતો ભવતિ ન સ પુનરાવર્તતે ન સ પુનરાવર્તતે પુનર્નાભિજાયતે પુનર્નાભિજાયત ઇત્યુપનિષત્

ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ નિરાલમ્બોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય