nārāyaṇopaniṣad · Chapter 1

sahastraśīrṣaṃ devaṃ viśvākṣaṃ viśvaśaṃbhuvam /
viśvaṃ nārāyaṇaṃ devamakṣaraṃ paramaṃ padam

anaṃta śirāṃnī yukta asalelā(sarva jagadātmaka virāṭa rūpa, hāca maheśvarācā deha āhe. yāstava āmhāṃ jīvāṃcī śireṃ hī tyācīca śire āheta. tyāmuḻe to maheśvara anaṃta śirānī yukta āhe. tyāca nyāyāne), anaṃta netrāṃnī yukta asalelā, sarva jagāce sukha jyācyāpāsūna hote to viśvaśaṃbhu, jagadātmaka, nārāyaṇa(jagatkāraṇabhūta paṃcabhūtāṃmadhye rāhilelā), svaprakāśaka, akṣara, sarvāṃce kāraṇa asalyāmuḻe śreṣṭha āṇi jñānyāṃkaḍūna prāpta karūna ghetale jāṇāre ase je bramha(maheśvara); tyāce dhyāna karāve.

viśvataḥ paramānnityaṃ viśvaṃ nārāyaṇan harim /
viśvamevedaṃ puruṣastavdiśvamupajīvati

sarva jaḍa vargāṃhūna to paramātmā utkṛṣṭa-vināśarahita asalyāmuḻe nitya, sarvātmaka asalyāmuḻe viśva, jagatkāraṇāṃta sthita asalyāmuḻe nārāyaṇa āṇi pāpa taseca ajñāna yāṃce haraṇa karaṇārā asalyāmuḻe hari āhe; taseca ajñadṛṣṭyā disaṇāre he sarva tattvadṛṣṭyā paramātmāca āhe, ase dhyāna karāve. to paramātmā hyā viśvāvara upajīvikā karato(mhaṇaje svataḥcyā vyavahārācā nirvāha vhāvā mhaṇūna tyācā(viśvācā) āśraya gheto).

patiṃ viśvasyā''tmeśvara śāśvata śivamacyutam /
nārāyaṇaṃ mahājñeyaṃ viśvātmānaṃ parāyaṇam

jagācā pālaka asalyāmuḻe pati, ātmācā(jīvācā) niyāmaka asalyāmuḻe īśvara, nirantara asalyāmuḻe śāśvata, parama maṃgala asalyāmuḻe śiva, citsvabhāvāpāsūna cyuta hota nasalyāmuḻe acyuta, nārāyaṇa, jñeya tattvāṃmadhye śreṣṭha asalyāmuḻe mahājñeya, jagāce upādānakāraṇa āṇi tyāmuḻeca jagāhūna abhinna asalyāmuḻe viśvātmā āṇi utkṛṣṭa asalyāmuḻe parāyaṇa aśā īśvarāce dhyāna karāve.

nārāyaṇaparojyotirātmānārāyaṇaḥ paraḥ /
nārāyaṇaparaṃ bramhatattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ |
nārāyaṇa paro dhyātā dhyānaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ

purāṇāṃta nārāyaṇa yā śabdāne jāṇalā jāṇārā jo parameśvara hāca satya-jñānādi vākyapratipādita tattva āhe. tīca sarvotkṛṣṭa jyoti āhe. nārāyaṇaca paramātmā āhe. nārāyaṇaca parabramhatattva āhe. nārāyaṇaca sarvotkṛṣṭa āhe. toca dhyātā(vedāntācā adhikārī), dhyāna(pratyagātmāviṣayaka vṛttiviśeṣa) āṇi pāpyāṃcā śatrū āhe aśā nārāyaṇāce dhyāna karāve.

yaccakiṃcijjagatsarvaṃ dṛśyate śrūyate'pivā /
antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇa: sthita:

yā vartamāna jagāṃta je kāhī najikace jagat disata āhe athavā dūra asalele je jagat ऎkū yeta āhe tyā sarvālā nārāyaṇa ātūna āṇi bāherūna vyāpūna rāhilā āhe. (jyāpramāṇe mukuṭa, kaḍe i. ābhūṣaṇāṃce upādānakāraṇa suvarṇa tyāṃnā ātūna āṇi bāherūna vyāpūna rāhate tyāpramāṇe nārāyaṇa sarvatra vyāpūna āhe.)

anantamavyayaṃkavi samudrentaṃ viśvaśaṃbhuvam /
padmakośapratīkāśa hadayaṃcāpyadhomukham

nārāyaṇāce svarūpa deśaparicchedaśūnya, vināśarahita, cidrūpa, sarvajña, samudrāpramāṇeṃ aphāṭa saṃsārāce avasānarūpa āṇi saṃsārācyā utpatice kāraṇa āhe. jyāpramāṇe aṣṭadalakamaḻāce madhyachidra asate tyāpramāṇeṃ adhomukha ase tyāce hdaya āhe.

adhoniṣṭhyāvitastyānte nābhyāmupari tiṣṭhati /
jvālamālākulaṃbhāti viśvasyā''yatanaṃmahat

te gaḻyācyā khālī āṇi nābhīcyā vara eka vīta aṃtarāvara asateṃ. tyāṃta teṃ bramhāṃḍāce ādhārabhūta āṇi prakāśācyā paraṃparene yukta ase parabramha bhāsateṃ.

saṃtata śilābhistu lambatyākośasannibham /
tasyānte suṣira sūkṣmaṃ tasminsarvaṃ pratiṣṭhitam

kamaḻācyā kaḻyāpramāṇe te hdayakamaḻa śarīrāṃta adhomukha laॊṃbate. te sabhoṃvāra nāḍyāṃnī vyāpaleleṃ āhe. tyā hdayājavaḻa sūkṣma chidra(suṣumnā nāḍīce nāḻa) āhe. tyāṃta he sarva jagat rāhile āhe.

tasyamadhye mahānagnirviśvārcirviśvatomukhaḥ /
so'grabhugvibhajantiṣṭhannāhāramajaraḥ kaviḥ /
tiryagūrdhvamadhaḥśāyī raśmayastasyasaṃtatā

tyā suṣumnānāḻācyā madhyabhāgī aneka jvālāṃnī yukta āṇi aneka mukhāṃnī saṃpanna asalelā mahāna agni rāhato. āpalyā agrabhāgī ālele anna khāṇārā, annālā jiraviṇārā paṇa svataḥ jīrṇa na hoṇārā, kuśala asā to vaiśvānara khālelyā āhārācā śarīrāṃtīla sarva avayavāṃmadhye vibhāga karīta (annarasālā śarīrabhara vāṭata) rāhatoṃ. tyā agnīce khālī, vara āṇi tirakasa pasaraṇāre kiraṇa sarvataḥ vyāpalele asatāta.

saṃtāpayati svaṃdehamāpādatalamastakaḥ /
tasyamadhye vahniśikhā aṇīyordhvā vyavasthitaḥ

pāyāṃcyā taḻavyāpāsūna mastakāparyaṃta sarvatra rāhūna to āpalyā dehālā sarvadā saṃtapta karato.(garama ṭhevato. to ūbadārapaṇāca agnīcyā astitvāce cinha āhe.) āpalyā viśeṣa prakāracyā jvālāṃnī sakala dehālā vyāpaṇāऱyā tyā agnīcyā madhyeṃ eka agnīcī jvālā āhe. tī atyaṃnta sūkṣma asūna suṣumnā nāḍīcyā dvāre vara bramharaṃdhrāparyaṃta pasarūna rāhilī āhe.

nīlatoyadamadhyasthāvdidyullekhevabhāsvarā /
nīvāraśūkavattanvī pītā bhāsvatyaṇūpamā

jalāmuḻe nīlavarṇa disaṇāऱyā ākāśāmadhye, vidyutalekhepramāṇeṃ tī agniśikhā prabhāyukta, sāṃṭhyācyā kusavāsārakhī sūkṣma(pātaḻa), bāherūna pivaḻī disaṇārī āṇi diptiyukta asateṃ. tilā laukika aṇūcīca upamā detā yeṇe śakya āhe.

tasyāḥ śikhāyāmadhye paramātmā vyavasthitaḥ /
sabramha saśivaḥ sahariḥ sendraḥ sokṣaraḥ paramaḥ svarāṭ

tyā agniśikhecyā madhye jagatkāraṇabhūta paramātmā viśeṣarityā avasthita āhe. toca bramhadeva, toca gauripati, toca harī, toca iṃdra, toca akṣarasaṃjñaka māyāviśiṣṭa antaryāmī, toca parama mhaṇaje māyārahita śuddha cidrūpa āṇi pārataṃtryācyā abhāvī to svarāṭ mhaṇaje svayaṃ rājā āhe.(sārāṃśa, tyā sahastraśīrṣādi purūṣāce vara sāṃgitalyāpramāṇe dhyāna karāveṃ.)