નારાયણોપનિષદ્ · અધ્યાય 1

સહસ્ત્રશીર્ષં દેવં વિશ્વાક્ષં વિશ્વશંભુવમ્ ।
વિશ્વં નારાયણં દેવમક્ષરં પરમં પદમ્

અનંત શિરાંની યુક્ત અસલેલા(સર્વ જગદાત્મક વિરાટ રૂપ, હાચ મહેશ્વરાચા દેહ આહે. યાસ્તવ આમ્હાં જીવાંચી શિરેં હી ત્યાચીચ શિરે આહેત. ત્યામુળે તો મહેશ્વર અનંત શિરાની યુક્ત આહે. ત્યાચ ન્યાયાને), અનંત નેત્રાંની યુક્ત અસલેલા, સર્વ જગાચે સુખ જ્યાચ્યાપાસૂન હોતે તો વિશ્વશંભુ, જગદાત્મક, નારાયણ(જગત્કારણભૂત પંચભૂતાંમધ્યે રાહિલેલા), સ્વપ્રકાશક, અક્ષર, સર્વાંચે કારણ અસલ્યામુળે શ્રેષ્ઠ આણિ જ્ઞાન્યાંકડૂન પ્રાપ્ત કરૂન ઘેતલે જાણારે અસે જે બ્રમ્હ(મહેશ્વર); ત્યાચે ધ્યાન કરાવે.

વિશ્વતઃ પરમાન્નિત્યં વિશ્વં નારાયણન્ હરિમ્ ।
વિશ્વમેવેદં પુરુષસ્તવ્દિશ્વમુપજીવતિ

સર્વ જડ વર્ગાંહૂન તો પરમાત્મા ઉત્કૃષ્ટ-વિનાશરહિત અસલ્યામુળે નિત્ય, સર્વાત્મક અસલ્યામુળે વિશ્વ, જગત્કારણાંત સ્થિત અસલ્યામુળે નારાયણ આણિ પાપ તસેચ અજ્ઞાન યાંચે હરણ કરણારા અસલ્યામુળે હરિ આહે; તસેચ અજ્ઞદૃષ્ટ્યા દિસણારે હે સર્વ તત્ત્વદૃષ્ટ્યા પરમાત્માચ આહે, અસે ધ્યાન કરાવે. તો પરમાત્મા હ્યા વિશ્વાવર ઉપજીવિકા કરતો(મ્હણજે સ્વતઃચ્યા વ્યવહારાચા નિર્વાહ વ્હાવા મ્હણૂન ત્યાચા(વિશ્વાચા) આશ્રય ઘેતો).

પતિં વિશ્વસ્યાઽઽત્મેશ્વર શાશ્વત શિવમચ્યુતમ્ ।
નારાયણં મહાજ્ઞેયં વિશ્વાત્માનં પરાયણમ્

જગાચા પાલક અસલ્યામુળે પતિ, આત્માચા(જીવાચા) નિયામક અસલ્યામુળે ઈશ્વર, નિરન્તર અસલ્યામુળે શાશ્વત, પરમ મંગલ અસલ્યામુળે શિવ, ચિત્સ્વભાવાપાસૂન ચ્યુત હોત નસલ્યામુળે અચ્યુત, નારાયણ, જ્ઞેય તત્ત્વાંમધ્યે શ્રેષ્ઠ અસલ્યામુળે મહાજ્ઞેય, જગાચે ઉપાદાનકારણ આણિ ત્યામુળેચ જગાહૂન અભિન્ન અસલ્યામુળે વિશ્વાત્મા આણિ ઉત્કૃષ્ટ અસલ્યામુળે પરાયણ અશા ઈશ્વરાચે ધ્યાન કરાવે.

નારાયણપરોજ્યોતિરાત્માનારાયણઃ પરઃ ।
નારાયણપરં બ્રમ્હતત્ત્વં નારાયણઃ પરઃ ।
નારાયણ પરો ધ્યાતા ધ્યાનં નારાયણઃ પરઃ

પુરાણાંત નારાયણ યા શબ્દાને જાણલા જાણારા જો પરમેશ્વર હાચ સત્ય-જ્ઞાનાદિ વાક્યપ્રતિપાદિત તત્ત્વ આહે. તીચ સર્વોત્કૃષ્ટ જ્યોતિ આહે. નારાયણચ પરમાત્મા આહે. નારાયણચ પરબ્રમ્હતત્ત્વ આહે. નારાયણચ સર્વોત્કૃષ્ટ આહે. તોચ ધ્યાતા(વેદાન્તાચા અધિકારી), ધ્યાન(પ્રત્યગાત્માવિષયક વૃત્તિવિશેષ) આણિ પાપ્યાંચા શત્રૂ આહે અશા નારાયણાચે ધ્યાન કરાવે.

યચ્ચકિંચિજ્જગત્સર્વં દૃશ્યતે શ્રૂયતેઽપિવા ।
અન્તર્બહિશ્ચ તત્સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણ: સ્થિત:

યા વર્તમાન જગાંત જે કાહી નજિકચે જગત્ દિસત આહે અથવા દૂર અસલેલે જે જગત્ ઎કૂ યેત આહે ત્યા સર્વાલા નારાયણ આતૂન આણિ બાહેરૂન વ્યાપૂન રાહિલા આહે. (જ્યાપ્રમાણે મુકુટ, કડે ઇ. આભૂષણાંચે ઉપાદાનકારણ સુવર્ણ ત્યાંના આતૂન આણિ બાહેરૂન વ્યાપૂન રાહતે ત્યાપ્રમાણે નારાયણ સર્વત્ર વ્યાપૂન આહે.)

અનન્તમવ્યયંકવિ સમુદ્રેન્તં વિશ્વશંભુવમ્ ।
પદ્મકોશપ્રતીકાશ હદયંચાપ્યધોમુખમ્

નારાયણાચે સ્વરૂપ દેશપરિચ્છેદશૂન્ય, વિનાશરહિત, ચિદ્રૂપ, સર્વજ્ઞ, સમુદ્રાપ્રમાણેં અફાટ સંસારાચે અવસાનરૂપ આણિ સંસારાચ્યા ઉત્પતિચે કારણ આહે. જ્યાપ્રમાણે અષ્ટદલકમળાચે મધ્યછિદ્ર અસતે ત્યાપ્રમાણેં અધોમુખ અસે ત્યાચે હ્દય આહે.

અધોનિષ્ઠ્યાવિતસ્ત્યાન્તે નાભ્યામુપરિ તિષ્ઠતિ ।
જ્વાલમાલાકુલંભાતિ વિશ્વસ્યાઽઽયતનંમહત્

તે ગળ્યાચ્યા ખાલી આણિ નાભીચ્યા વર એક વીત અંતરાવર અસતેં. ત્યાંત તેં બ્રમ્હાંડાચે આધારભૂત આણિ પ્રકાશાચ્યા પરંપરેને યુક્ત અસે પરબ્રમ્હ ભાસતેં.

સંતત શિલાભિસ્તુ લમ્બત્યાકોશસન્નિભમ્ ।
તસ્યાન્તે સુષિર સૂક્ષ્મં તસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

કમળાચ્યા કળ્યાપ્રમાણે તે હ્દયકમળ શરીરાંત અધોમુખ લ૊ંબતે. તે સભોંવાર નાડ્યાંની વ્યાપલેલેં આહે. ત્યા હ્દયાજવળ સૂક્ષ્મ છિદ્ર(સુષુમ્ના નાડીચે નાળ) આહે. ત્યાંત હે સર્વ જગત્ રાહિલે આહે.

તસ્યમધ્યે મહાનગ્નિર્વિશ્વાર્ચિર્વિશ્વતોમુખઃ ।
સોઽગ્રભુગ્વિભજન્તિષ્ઠન્નાહારમજરઃ કવિઃ ।
તિર્યગૂર્ધ્વમધઃશાયી રશ્મયસ્તસ્યસંતતા

ત્યા સુષુમ્નાનાળાચ્યા મધ્યભાગી અનેક જ્વાલાંની યુક્ત આણિ અનેક મુખાંની સંપન્ન અસલેલા મહાન અગ્નિ રાહતો. આપલ્યા અગ્રભાગી આલેલે અન્ન ખાણારા, અન્નાલા જિરવિણારા પણ સ્વતઃ જીર્ણ ન હોણારા, કુશલ અસા તો વૈશ્વાનર ખાલેલ્યા આહારાચા શરીરાંતીલ સર્વ અવયવાંમધ્યે વિભાગ કરીત (અન્નરસાલા શરીરભર વાટત) રાહતોં. ત્યા અગ્નીચે ખાલી, વર આણિ તિરકસ પસરણારે કિરણ સર્વતઃ વ્યાપલેલે અસતાત.

સંતાપયતિ સ્વંદેહમાપાદતલમસ્તકઃ ।
તસ્યમધ્યે વહ્નિશિખા અણીયોર્ધ્વા વ્યવસ્થિતઃ

પાયાંચ્યા તળવ્યાપાસૂન મસ્તકાપર્યંત સર્વત્ર રાહૂન તો આપલ્યા દેહાલા સર્વદા સંતપ્ત કરતો.(ગરમ ઠેવતો. તો ઊબદારપણાચ અગ્નીચ્યા અસ્તિત્વાચે ચિન્હ આહે.) આપલ્યા વિશેષ પ્રકારચ્યા જ્વાલાંની સકલ દેહાલા વ્યાપણા઱યા ત્યા અગ્નીચ્યા મધ્યેં એક અગ્નીચી જ્વાલા આહે. તી અત્યંન્ત સૂક્ષ્મ અસૂન સુષુમ્ના નાડીચ્યા દ્વારે વર બ્રમ્હરંધ્રાપર્યંત પસરૂન રાહિલી આહે.

નીલતોયદમધ્યસ્થાવ્દિદ્યુલ્લેખેવભાસ્વરા ।
નીવારશૂકવત્તન્વી પીતા ભાસ્વત્યણૂપમા

જલામુળે નીલવર્ણ દિસણા઱યા આકાશામધ્યે, વિદ્યુતલેખેપ્રમાણેં તી અગ્નિશિખા પ્રભાયુક્ત, સાંઠ્યાચ્યા કુસવાસારખી સૂક્ષ્મ(પાતળ), બાહેરૂન પિવળી દિસણારી આણિ દિપ્તિયુક્ત અસતેં. તિલા લૌકિક અણૂચીચ ઉપમા દેતા યેણે શક્ય આહે.

તસ્યાઃ શિખાયામધ્યે પરમાત્મા વ્યવસ્થિતઃ ।
સબ્રમ્હ સશિવઃ સહરિઃ સેન્દ્રઃ સોક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાટ્

ત્યા અગ્નિશિખેચ્યા મધ્યે જગત્કારણભૂત પરમાત્મા વિશેષરિત્યા અવસ્થિત આહે. તોચ બ્રમ્હદેવ, તોચ ગૌરિપતિ, તોચ હરી, તોચ ઇંદ્ર, તોચ અક્ષરસંજ્ઞક માયાવિશિષ્ટ અન્તર્યામી, તોચ પરમ મ્હણજે માયારહિત શુદ્ધ ચિદ્રૂપ આણિ પારતંત્ર્યાચ્યા અભાવી તો સ્વરાટ્ મ્હણજે સ્વયં રાજા આહે.(સારાંશ, ત્યા સહસ્ત્રશીર્ષાદિ પુરૂષાચે વર સાંગિતલ્યાપ્રમાણે ધ્યાન કરાવેં.)