Language

ENहिગુ
Scripture Library

muṇḍakopaniṣad · Chapter 1

1.1.1

// muṇḍakopaniṣat //
// śrīḥ //
// muṇḍakopaniṣat //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvām̐sastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ /
svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu /
// ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// ॐ brahmaṇe namaḥ //
// prathamamuṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
ॐ brahmā devānāṃ prathamaḥ saṃbabhūva viśvasya kartā
bhuvanasya goptā /
sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya
jyeṣṭhaputrāya prāha

1.1.2

atharvaṇe yāṃ pravadeta brahmā'tharvā taṃ
purovācāṅgire brahmavidyām /
sa bhāradvājāya satyavāhāya prāha
bhāradvājo'ṅgirase parāvarām

1.1.3

śaunako ha vai mahāśālo'ṅgirasaṃ vidhivadupasannaḥ papraccha /
kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavatīti

1.1.4

tasmai sa hovāca /
dve vidye veditavye iti ha sma
yadbrahmavido vadanti parā caivāparā ca

1.1.5

tatrāparā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvavedaḥ
śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chando jyotiṣamiti /
atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate

1.1.6

yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇa-
macakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam /
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ

1.1.7

yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhṇate ca
yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ saṃbhavanti /
yathā sataḥ puruṣāt keśalomāni
tathā'kṣarāt saṃbhavatīha viśvam

1.1.8

tapasā cīyate brahma tato'nnamabhijāyate /
annāt prāṇo manaḥ satyaṃ lokāḥ karmasu cāmṛtam

1.1.9

yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tāpaḥ /
tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ ca jāyāte

1.2.1

// iti muṇḍakopaniṣadi prathamamuṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
// prathamamuṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
tadetat satyaṃ mantreṣu karmāṇi kavayo
yānyapaśyaṃstāni tretāyāṃ bahudhā saṃtatāni /
tānyācaratha niyataṃ satyakāmā eṣa vaḥ
panthāḥ sukṛtasya loke

1.2.2

yadā lelāyate hyarciḥ samiddhe havyavāhane /
tadā''jyabhāgāvantareṇā''hutīḥ pratipādayet

1.2.3

yasyāgnihotramadarśamapaurṇamāsa-
macāturmāsyamanāgrayaṇamatithivarjitaṃ ca /
ahutamavaiśvadevamavidhinā huta-
māsaptamāṃstasya lokān hinasti

1.2.4

kālī karālī ca manojavā ca
sulohitā yā ca sudhūmravarṇā /
sphuliṅginī viśvarucī ca devī
lelāyamānā iti sapta jihvāḥ

1.2.5

eteṣu yaścarate bhrājamāneṣu yathākālaṃ
cāhutayo hyādadāyan /
taṃ nayantyetāḥ sūryasya raśmayo yatra
devānāṃ patireko'dhivāsaḥ

1.2.6

ehyehīti tamāhutayaḥ suvarcasaḥ
sūryasya raśmibhiryajamānaṃ vahanti /
priyāṃ vācamabhivadantyo'rcayantya
eṣa vaḥ puṇyaḥ sukṛto brahmalokaḥ

1.2.7

plavā hyete adṛḍhā yajñarūpā
aṣṭādaśoktamavaraṃ yeṣu karma /
etacchreyo ye'bhinandanti mūḍhā
jarāmṛtyuṃ te punarevāpi yanti

1.2.8

avidyāyāmantare vartamānāḥ
svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ /
jaṅghanyamānāḥ pariyanti mūḍhā
andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ

1.2.9

avidyāyāṃ bahudhā vartamānā vayaṃ
kṛtārthā ityabhimanyanti bālāḥ /
yat karmiṇo na pravedayanti rāgāt
tenāturāḥ kṣīṇalokāścyavante

1.2.10

iṣṭāpūrtaṃ manyamānā variṣṭhaṃ
nānyacchreyo vedayante pramūḍhāḥ /
nākasya pṛṣṭhe te sukṛte'nubhūtvemaṃ
lokaṃ hīnataraṃ vā viśanti

1.2.11

tapaḥśraddhe ye hyupavasantyaraṇye
śāntā vidvāṃso bhaikṣyacaryāṃ carantaḥ /
sūryadvāreṇa te virajāḥ prayānti
yatrāmṛtaḥ sa puruṣo hyavyayātmā

1.2.12

parīkṣya lokān karmacitān brāhmaṇo
nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena /
tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet
samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭham

1.2.13

tasmai sa vidvānupasannāya samyak
praśāntacittāya śamānvitāya /
yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ provāca
tāṃ tatvato brahmavidyām

2.1.1

// iti muṇḍakopaniṣadi prathamamuṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
// dvitīya muṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
tadetat satyaṃ
yathā sudīptāt pāvakādvisphuliṅgāḥ
sahasraśaḥ prabhavante sarūpāḥ /
tathā'kṣarādvividhāḥ somya bhāvāḥ
prajāyante tatra caivāpi yanti

2.1.2

divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sa bāhyābhyantaro hyajaḥ /
aprāṇo hyamanāḥ śubhro hyakṣarāt parataḥ paraḥ

2.1.3

etasmājjāyate praṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca /
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī

2.1.4

agnīrmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau
diśaḥ śrotre vāg vivṛtāśca vedāḥ /
vāyuḥ praṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ
pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā

2.1.5

tasmādagniḥ samidho yasya sūryaḥ
somāt parjanya oṣadhayaḥ pṛthivyām /
pumān retaḥ siñcati yoṣitāyāṃ
bahvīḥ prajāḥ puruṣāt saṃprasūtāḥ

2.1.6

tasmādṛcaḥ sāma yajūṃṣi dīkṣā
yajñāśca sarve kratavo dakṣiṇāśca /
saṃvatsaraśca yajamānaśca lokāḥ
somo yatra pavate yatra sūryaḥ

2.1.7

tasmācca devā bahudhā saṃprasūtāḥ
sādhyā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi /
prāṇāpānau vrīhiyavau tapaśca
śraddha satyaṃ brahmacaryaṃ vidhiśca

2.1.8

sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt
saptārciṣaḥ samidhaḥ sapta homāḥ /
sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā
guhāśayā nihitāḥ sapta sapta

2.1.9

ataḥ samudrā girayaśca sarve'smāt
syandante sindhavaḥ sarvarūpāḥ /
ataśca sarvā oṣadhayo rasaśca
yenaiṣa bhūtaistiṣṭhate hyantarātmā

2.1.10

puruṣa evedaṃ viśvaṃ karma tapo brahma parāmṛtam /
etadyo veda nihitaṃ guhāyāṃ
so'vidyāgranthiṃ vikiratīha somya

2.2.1

// iti muṇḍakopaniṣadi dvitīyamuṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
// dvitīya muṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
āviḥ saṃnihitaṃ guhācaraṃ nāma
mahatpadamatraitat samarpitam /
ejatprāṇannimiṣacca yadetajjānatha
sadasadvareṇyaṃ paraṃ vijñānādyadvariṣṭhaṃ prajānām

2.2.2

yadarcimadyadaṇubhyo'ṇu ca
yasmim̐llokā nihitā lokinaśca /
tadetadakṣaraṃ brahma sa prāṇastadu vāṅmanaḥ
tadetatsatyaṃ tadamṛtaṃ tadveddhavyaṃ somya viddhi

2.2.3

dhanurgṛhītvaupaniṣadaṃ mahāstraṃ
śaraṃ hyupāsā niśitaṃ sandhayīta /
āyamya tadbhāvagatena cetasā
lakṣyaṃ tadevākṣaraṃ somya viddhi

2.2.4

praṇavo dhanuḥ śāro hyātmā brahma tallakṣyamucyate /
apramattena veddhavyaṃ śaravat tanmayo bhavet

2.2.5

yasmin dyauḥ pṛthivī cāntarikṣamotaṃ
manaḥ saha prāṇaiśca sarvaiḥ /
tamevaikaṃ jānatha ātmānamanyā vāco
vimuñcathāmṛtasyaiṣa setuḥ

2.2.6

arā iva rathanābhau saṃhatā yatra nāḍyaḥ /
sa eṣo'ntaścarate bahudhā jāyamānaḥ /
omityevaṃ dhyāyatha ātmānaṃ svasti vaḥ
pārāya tamasaḥ parastāt

2.2.7

yaḥ sarvajñaḥ sarvavid yasyaiṣa mahimā bhuvi /
divye brahmapure hyeṣa vyomnyātmā pratiṣṭhitaḥ //
manomayaḥ prāṇaśarīranetā
pratiṣṭhito'nne hṛdayaṃ sannidhāya /
tad vijñānena paripaśyanti dhīrā
ānandarūpamamṛtaṃ yad vibhāti

2.2.8

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare

2.2.9

hiraṇmaye pare kośe virajaṃ brahma niṣkalam /
tacchubhraṃ jyotiṣaṃ jyotistad yadātmavido viduḥ

2.2.10

na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ
nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ /
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti

2.2.11

brahmaivedamamṛtaṃ purastād brahma paścād brahma dakṣiṇataścottareṇa /
adhaścordhvaṃ ca prasṛtaṃ brahmaivedaṃ viśvamidaṃ variṣṭham

3.1.1

// iti muṇḍakopaniṣadi dvitīyamuṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
// tṛtīya muṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte /
tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti

3.1.2

samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'
nīśayā śocati muhyamānaḥ /
juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya
mahimānamiti vītaśokaḥ

3.1.3

yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ
kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim /
tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya
nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti

3.1.4

praṇo hyeṣa yaḥ sarvabhūtairvibhāti
vijānan vidvān bhavate nātivādī /
ātmakrīḍa ātmaratiḥ kriyāvā-
neṣa brahmavidāṃ variṣṭhaḥ

3.1.5

satyena labhyastapasā hyeṣa ātmā
samyagjñānena brahmacaryeṇa nityam /
antaḥśarīre jyotirmayo hi śubhro
yaṃ paśyanti yatayaḥ kṣīṇadoṣāḥ

3.1.6

satyameva jayate nānṛtaṃ
satyena panthā vitato devayānaḥ /
yenā''kramantyṛṣayo hyāptakāmā
yatra tat satyasya paramaṃ nidhānam

3.1.7

bṛhacca tad divyamacintyarūpaṃ
sūkṣmācca tat sūkṣmataraṃ vibhāti /
dūrāt sudūre tadihāntike ca
paśyantvihaiva nihitaṃ guhāyām

3.1.8

na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā
nānyairdevaistapasā karmaṇa vā /
jñānaprasādena viśuddhasattva-
statastu taṃ paśyate niṣkalaṃ
dhyāyamānaḥ

3.1.9

eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyo
yasmin prāṇaḥ pañcadhā saṃviveśa /
prāṇaiścittaṃ sarvamotaṃ prajānāṃ
yasmin viśuddhe vibhavatyeṣa ātmā

3.1.10

yaṃ yaṃ lokaṃ manasā saṃvibhāti
viśuddhasattvaḥ kāmayate yāṃśca kāmān /
taṃ taṃ lokaṃ jayate tāṃśca kāmāṃ-
stasmādātmajñaṃ hyarcayet bhūtikāmaḥ

3.2.1

// iti muṇḍakopaniṣadi tṛtīyamuṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
// tṛtīyamuṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
sa vedaitat paramaṃ brahma dhāma
yatra viśvaṃ nihitaṃ bhāti śubhram /
upāsate puruṣaṃ ye hyakāmāste
śukrametadativartanti dhīrāḥ

3.2.2

kāmān yaḥ kāmayate manyamānaḥ
sa kāmabhirjāyate tatra tatra /
paryāptakāmasya kṛtātmanastu
ihaiva sarve pravilīyanti kāmāḥ

3.2.3

nāyamātmā pravacanena labhyo
na medhayā na bahunā śrutena /
yamevaiṣa vṛṇute tena labhya-
stasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām

3.2.4

nāyamātmā balahīnena labhyo
na ca pramādāt tapaso vāpyaliṅgāt /
etairupāyairyatate yastu vidvāṃ-
stasyaiṣa ātmā viśate brahmadhāma

3.2.5

saṃprāpyainamṛṣayo jñānatṛptāḥ
kṛtātmāno vītarāgāḥ praśāntāḥ
te sarvagaṃ sarvataḥ prāpya dhīrā
yuktātmānaḥ sarvamevāviśanti

3.2.6

vedāntavijñānasuniścitārthāḥ
saṃnyāsayogād yatayaḥ śuddhasattvāḥ /
te brahmalokeṣu parāntakāle
parāmṛtāḥ parimucyanti sarve

3.2.7

gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhā
devāśca sarve pratidevatāsu /
karmāṇi vijñānamayaśca ātmā
pare'vyaye sarve ekībhavanti

3.2.8

yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudre'
staṃ gacchanti nāmarūpe vihāya /
tathā vidvān nāmarūpādvimuktaḥ
parātparaṃ puruṣamupaiti divyam

3.2.9

sa yo ha vai tat paramaṃ brahma veda
brahmaiva bhavati nāsyābrahmavitkule bhavati /
tarati śokaṃ tarati pāpmānaṃ guhāgranthibhyo
vimukto'mṛto bhavati

3.2.10

tadetadṛcā'bhyuktam /
kriyāvantaḥ śrotriyā brahmaniṣṭhāḥ
svayaṃ juhvata ekarṣiṃ śraddhayantaḥ /
teṣāmevaitāṃ brahmavidyāṃ vadeta
śirovrataṃ vidhivad yaistu cīrṇam

3.2.11

tadetat satyamṛṣiraṅgirāḥ
purovāca naitadacīrṇavrato'dhīte /
namaḥ paramaṛṣibhyo namaḥ paramaṛṣibhyaḥ

// iti muṇḍakopaniṣadi tṛtīyamuṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
// ityatharvavedīya muṇḍakopaniṣatsamāptā //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ //
śāntiḥ //
// ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
adhikādhyayanāya

Original text: muṇḍakopaniṣad · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc