muṇḍakopaniṣad · Chapter 1
// muṇḍakopaniṣat //
// śrīḥ //
// muṇḍakopaniṣat //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvām̐sastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ /
svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu /
// ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// ॐ brahmaṇe namaḥ //
// prathamamuṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
ॐ brahmā devānāṃ prathamaḥ saṃbabhūva viśvasya kartā
bhuvanasya goptā /
sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya
jyeṣṭhaputrāya prāha
atharvaṇe yāṃ pravadeta brahmā'tharvā taṃ
purovācāṅgire brahmavidyām /
sa bhāradvājāya satyavāhāya prāha
bhāradvājo'ṅgirase parāvarām
śaunako ha vai mahāśālo'ṅgirasaṃ vidhivadupasannaḥ papraccha /
kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavatīti
tasmai sa hovāca /
dve vidye veditavye iti ha sma
yadbrahmavido vadanti parā caivāparā ca
tatrāparā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvavedaḥ
śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chando jyotiṣamiti /
atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate
yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇa-
macakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam /
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ
yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhṇate ca
yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ saṃbhavanti /
yathā sataḥ puruṣāt keśalomāni
tathā'kṣarāt saṃbhavatīha viśvam
tapasā cīyate brahma tato'nnamabhijāyate /
annāt prāṇo manaḥ satyaṃ lokāḥ karmasu cāmṛtam
yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tāpaḥ /
tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ ca jāyāte
// iti muṇḍakopaniṣadi prathamamuṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
// prathamamuṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
tadetat satyaṃ mantreṣu karmāṇi kavayo
yānyapaśyaṃstāni tretāyāṃ bahudhā saṃtatāni /
tānyācaratha niyataṃ satyakāmā eṣa vaḥ
panthāḥ sukṛtasya loke
yadā lelāyate hyarciḥ samiddhe havyavāhane /
tadā''jyabhāgāvantareṇā''hutīḥ pratipādayet
yasyāgnihotramadarśamapaurṇamāsa-
macāturmāsyamanāgrayaṇamatithivarjitaṃ ca /
ahutamavaiśvadevamavidhinā huta-
māsaptamāṃstasya lokān hinasti
kālī karālī ca manojavā ca
sulohitā yā ca sudhūmravarṇā /
sphuliṅginī viśvarucī ca devī
lelāyamānā iti sapta jihvāḥ
eteṣu yaścarate bhrājamāneṣu yathākālaṃ
cāhutayo hyādadāyan /
taṃ nayantyetāḥ sūryasya raśmayo yatra
devānāṃ patireko'dhivāsaḥ
ehyehīti tamāhutayaḥ suvarcasaḥ
sūryasya raśmibhiryajamānaṃ vahanti /
priyāṃ vācamabhivadantyo'rcayantya
eṣa vaḥ puṇyaḥ sukṛto brahmalokaḥ
plavā hyete adṛḍhā yajñarūpā
aṣṭādaśoktamavaraṃ yeṣu karma /
etacchreyo ye'bhinandanti mūḍhā
jarāmṛtyuṃ te punarevāpi yanti
avidyāyāmantare vartamānāḥ
svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ /
jaṅghanyamānāḥ pariyanti mūḍhā
andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ
avidyāyāṃ bahudhā vartamānā vayaṃ
kṛtārthā ityabhimanyanti bālāḥ /
yat karmiṇo na pravedayanti rāgāt
tenāturāḥ kṣīṇalokāścyavante
iṣṭāpūrtaṃ manyamānā variṣṭhaṃ
nānyacchreyo vedayante pramūḍhāḥ /
nākasya pṛṣṭhe te sukṛte'nubhūtvemaṃ
lokaṃ hīnataraṃ vā viśanti
tapaḥśraddhe ye hyupavasantyaraṇye
śāntā vidvāṃso bhaikṣyacaryāṃ carantaḥ /
sūryadvāreṇa te virajāḥ prayānti
yatrāmṛtaḥ sa puruṣo hyavyayātmā
parīkṣya lokān karmacitān brāhmaṇo
nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena /
tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet
samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭham
tasmai sa vidvānupasannāya samyak
praśāntacittāya śamānvitāya /
yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ provāca
tāṃ tatvato brahmavidyām
// iti muṇḍakopaniṣadi prathamamuṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
// dvitīya muṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
tadetat satyaṃ
yathā sudīptāt pāvakādvisphuliṅgāḥ
sahasraśaḥ prabhavante sarūpāḥ /
tathā'kṣarādvividhāḥ somya bhāvāḥ
prajāyante tatra caivāpi yanti
divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sa bāhyābhyantaro hyajaḥ /
aprāṇo hyamanāḥ śubhro hyakṣarāt parataḥ paraḥ
etasmājjāyate praṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca /
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī
agnīrmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau
diśaḥ śrotre vāg vivṛtāśca vedāḥ /
vāyuḥ praṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ
pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā
tasmādagniḥ samidho yasya sūryaḥ
somāt parjanya oṣadhayaḥ pṛthivyām /
pumān retaḥ siñcati yoṣitāyāṃ
bahvīḥ prajāḥ puruṣāt saṃprasūtāḥ
tasmādṛcaḥ sāma yajūṃṣi dīkṣā
yajñāśca sarve kratavo dakṣiṇāśca /
saṃvatsaraśca yajamānaśca lokāḥ
somo yatra pavate yatra sūryaḥ
tasmācca devā bahudhā saṃprasūtāḥ
sādhyā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi /
prāṇāpānau vrīhiyavau tapaśca
śraddha satyaṃ brahmacaryaṃ vidhiśca
sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt
saptārciṣaḥ samidhaḥ sapta homāḥ /
sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā
guhāśayā nihitāḥ sapta sapta
ataḥ samudrā girayaśca sarve'smāt
syandante sindhavaḥ sarvarūpāḥ /
ataśca sarvā oṣadhayo rasaśca
yenaiṣa bhūtaistiṣṭhate hyantarātmā
puruṣa evedaṃ viśvaṃ karma tapo brahma parāmṛtam /
etadyo veda nihitaṃ guhāyāṃ
so'vidyāgranthiṃ vikiratīha somya
// iti muṇḍakopaniṣadi dvitīyamuṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
// dvitīya muṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
āviḥ saṃnihitaṃ guhācaraṃ nāma
mahatpadamatraitat samarpitam /
ejatprāṇannimiṣacca yadetajjānatha
sadasadvareṇyaṃ paraṃ vijñānādyadvariṣṭhaṃ prajānām
yadarcimadyadaṇubhyo'ṇu ca
yasmim̐llokā nihitā lokinaśca /
tadetadakṣaraṃ brahma sa prāṇastadu vāṅmanaḥ
tadetatsatyaṃ tadamṛtaṃ tadveddhavyaṃ somya viddhi
dhanurgṛhītvaupaniṣadaṃ mahāstraṃ
śaraṃ hyupāsā niśitaṃ sandhayīta /
āyamya tadbhāvagatena cetasā
lakṣyaṃ tadevākṣaraṃ somya viddhi
praṇavo dhanuḥ śāro hyātmā brahma tallakṣyamucyate /
apramattena veddhavyaṃ śaravat tanmayo bhavet
yasmin dyauḥ pṛthivī cāntarikṣamotaṃ
manaḥ saha prāṇaiśca sarvaiḥ /
tamevaikaṃ jānatha ātmānamanyā vāco
vimuñcathāmṛtasyaiṣa setuḥ
arā iva rathanābhau saṃhatā yatra nāḍyaḥ /
sa eṣo'ntaścarate bahudhā jāyamānaḥ /
omityevaṃ dhyāyatha ātmānaṃ svasti vaḥ
pārāya tamasaḥ parastāt
yaḥ sarvajñaḥ sarvavid yasyaiṣa mahimā bhuvi /
divye brahmapure hyeṣa vyomnyātmā pratiṣṭhitaḥ //
manomayaḥ prāṇaśarīranetā
pratiṣṭhito'nne hṛdayaṃ sannidhāya /
tad vijñānena paripaśyanti dhīrā
ānandarūpamamṛtaṃ yad vibhāti
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare
hiraṇmaye pare kośe virajaṃ brahma niṣkalam /
tacchubhraṃ jyotiṣaṃ jyotistad yadātmavido viduḥ
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ
nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ /
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti
brahmaivedamamṛtaṃ purastād brahma paścād brahma dakṣiṇataścottareṇa /
adhaścordhvaṃ ca prasṛtaṃ brahmaivedaṃ viśvamidaṃ variṣṭham
// iti muṇḍakopaniṣadi dvitīyamuṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
// tṛtīya muṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte /
tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti
samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'
nīśayā śocati muhyamānaḥ /
juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya
mahimānamiti vītaśokaḥ
yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ
kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim /
tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya
nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti
praṇo hyeṣa yaḥ sarvabhūtairvibhāti
vijānan vidvān bhavate nātivādī /
ātmakrīḍa ātmaratiḥ kriyāvā-
neṣa brahmavidāṃ variṣṭhaḥ
satyena labhyastapasā hyeṣa ātmā
samyagjñānena brahmacaryeṇa nityam /
antaḥśarīre jyotirmayo hi śubhro
yaṃ paśyanti yatayaḥ kṣīṇadoṣāḥ
satyameva jayate nānṛtaṃ
satyena panthā vitato devayānaḥ /
yenā''kramantyṛṣayo hyāptakāmā
yatra tat satyasya paramaṃ nidhānam
bṛhacca tad divyamacintyarūpaṃ
sūkṣmācca tat sūkṣmataraṃ vibhāti /
dūrāt sudūre tadihāntike ca
paśyantvihaiva nihitaṃ guhāyām
na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā
nānyairdevaistapasā karmaṇa vā /
jñānaprasādena viśuddhasattva-
statastu taṃ paśyate niṣkalaṃ
dhyāyamānaḥ
eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyo
yasmin prāṇaḥ pañcadhā saṃviveśa /
prāṇaiścittaṃ sarvamotaṃ prajānāṃ
yasmin viśuddhe vibhavatyeṣa ātmā
yaṃ yaṃ lokaṃ manasā saṃvibhāti
viśuddhasattvaḥ kāmayate yāṃśca kāmān /
taṃ taṃ lokaṃ jayate tāṃśca kāmāṃ-
stasmādātmajñaṃ hyarcayet bhūtikāmaḥ
// iti muṇḍakopaniṣadi tṛtīyamuṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ //
// tṛtīyamuṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
sa vedaitat paramaṃ brahma dhāma
yatra viśvaṃ nihitaṃ bhāti śubhram /
upāsate puruṣaṃ ye hyakāmāste
śukrametadativartanti dhīrāḥ
kāmān yaḥ kāmayate manyamānaḥ
sa kāmabhirjāyate tatra tatra /
paryāptakāmasya kṛtātmanastu
ihaiva sarve pravilīyanti kāmāḥ
nāyamātmā pravacanena labhyo
na medhayā na bahunā śrutena /
yamevaiṣa vṛṇute tena labhya-
stasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām
nāyamātmā balahīnena labhyo
na ca pramādāt tapaso vāpyaliṅgāt /
etairupāyairyatate yastu vidvāṃ-
stasyaiṣa ātmā viśate brahmadhāma
saṃprāpyainamṛṣayo jñānatṛptāḥ
kṛtātmāno vītarāgāḥ praśāntāḥ
te sarvagaṃ sarvataḥ prāpya dhīrā
yuktātmānaḥ sarvamevāviśanti
vedāntavijñānasuniścitārthāḥ
saṃnyāsayogād yatayaḥ śuddhasattvāḥ /
te brahmalokeṣu parāntakāle
parāmṛtāḥ parimucyanti sarve
gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhā
devāśca sarve pratidevatāsu /
karmāṇi vijñānamayaśca ātmā
pare'vyaye sarve ekībhavanti
yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudre'
staṃ gacchanti nāmarūpe vihāya /
tathā vidvān nāmarūpādvimuktaḥ
parātparaṃ puruṣamupaiti divyam
sa yo ha vai tat paramaṃ brahma veda
brahmaiva bhavati nāsyābrahmavitkule bhavati /
tarati śokaṃ tarati pāpmānaṃ guhāgranthibhyo
vimukto'mṛto bhavati
tadetadṛcā'bhyuktam /
kriyāvantaḥ śrotriyā brahmaniṣṭhāḥ
svayaṃ juhvata ekarṣiṃ śraddhayantaḥ /
teṣāmevaitāṃ brahmavidyāṃ vadeta
śirovrataṃ vidhivad yaistu cīrṇam
tadetat satyamṛṣiraṅgirāḥ
purovāca naitadacīrṇavrato'dhīte /
namaḥ paramaṛṣibhyo namaḥ paramaṛṣibhyaḥ
// iti muṇḍakopaniṣadi tṛtīyamuṇḍake dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
// ityatharvavedīya muṇḍakopaniṣatsamāptā //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ //
śāntiḥ //
// ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
adhikādhyayanāya
Original text: muṇḍakopaniṣad · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0