મુણ્ડકોપનિષદ્ · અધ્યાય 1

॥ મુણ્ડકોપનિષત્ ॥
॥ શ્રીઃ ॥
॥ મુણ્ડકોપનિષત્ ॥
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શ્રુણુયામ દેવા ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાઁસસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ।
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ।
॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ૐ બ્રહ્મણે નમઃ ॥
॥ પ્રથમમુણ્ડકે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
ૐ બ્રહ્મા દેવાનાં પ્રથમઃ સંબભૂવ વિશ્વસ્ય કર્તા
ભુવનસ્ય ગોપ્તા ।
સ બ્રહ્મવિદ્યાં સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠામથર્વાય
જ્યેષ્ઠપુત્રાય પ્રાહ

અથર્વણે યાં પ્રવદેત બ્રહ્માઽથર્વા તં
પુરોવાચાઙ્ગિરે બ્રહ્મવિદ્યામ્ ।
સ ભારદ્વાજાય સત્યવાહાય પ્રાહ
ભારદ્વાજોઽઙ્ગિરસે પરાવરામ્

શૌનકો હ વૈ મહાશાલોઽઙ્ગિરસં વિધિવદુપસન્નઃ પપ્રચ્છ ।
કસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતીતિ

તસ્મૈ સ હોવાચ ।
દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે ઇતિ હ સ્મ
યદ્બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પરા ચૈવાપરા ચ

તત્રાપરા ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદોઽથર્વવેદઃ
શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં છન્દો જ્યોતિષમિતિ ।
અથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે

યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્રમવર્ણ-
મચક્ષુઃશ્રોત્રં તદપાણિપાદમ્ ।
નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં
તદવ્યયં યદ્ભૂતયોનિં પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃ

યથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્ણતે ચ
યથા પૃથિવ્યામોષધયઃ સંભવન્તિ ।
યથા સતઃ પુરુષાત્ કેશલોમાનિ
તથાઽક્ષરાત્ સંભવતીહ વિશ્વમ્

તપસા ચીયતે બ્રહ્મ તતોઽન્નમભિજાયતે ।
અન્નાત્ પ્રાણો મનઃ સત્યં લોકાઃ કર્મસુ ચામૃતમ્

યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્ય જ્ઞાનમયં તાપઃ ।
તસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ચ જાયાતે

॥ ઇતિ મુણ્ડકોપનિષદિ પ્રથમમુણ્ડકે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
॥ પ્રથમમુણ્ડકે દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
તદેતત્ સત્યં મન્ત્રેષુ કર્માણિ કવયો
યાન્યપશ્યંસ્તાનિ ત્રેતાયાં બહુધા સંતતાનિ ।
તાન્યાચરથ નિયતં સત્યકામા એષ વઃ
પન્થાઃ સુકૃતસ્ય લોકે

યદા લેલાયતે હ્યર્ચિઃ સમિદ્ધે હવ્યવાહને ।
તદાઽઽજ્યભાગાવન્તરેણાઽઽહુતીઃ પ્રતિપાદયેત્

યસ્યાગ્નિહોત્રમદર્શમપૌર્ણમાસ-
મચાતુર્માસ્યમનાગ્રયણમતિથિવર્જિતં ચ ।
અહુતમવૈશ્વદેવમવિધિના હુત-
માસપ્તમાંસ્તસ્ય લોકાન્ હિનસ્તિ

કાલી કરાલી ચ મનોજવા ચ
સુલોહિતા યા ચ સુધૂમ્રવર્ણા ।
સ્ફુલિઙ્ગિની વિશ્વરુચી ચ દેવી
લેલાયમાના ઇતિ સપ્ત જિહ્વાઃ

એતેષુ યશ્ચરતે ભ્રાજમાનેષુ યથાકાલં
ચાહુતયો હ્યાદદાયન્ ।
તં નયન્ત્યેતાઃ સૂર્યસ્ય રશ્મયો યત્ર
દેવાનાં પતિરેકોઽધિવાસઃ

એહ્યેહીતિ તમાહુતયઃ સુવર્ચસઃ
સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્યજમાનં વહન્તિ ।
પ્રિયાં વાચમભિવદન્ત્યોઽર્ચયન્ત્ય
એષ વઃ પુણ્યઃ સુકૃતો બ્રહ્મલોકઃ

પ્લવા હ્યેતે અદૃઢા યજ્ઞરૂપા
અષ્ટાદશોક્તમવરં યેષુ કર્મ ।
એતચ્છ્રેયો યેઽભિનન્દન્તિ મૂઢા
જરામૃત્યું તે પુનરેવાપિ યન્તિ

અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાઃ
સ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતં મન્યમાનાઃ ।
જઙ્ઘન્યમાનાઃ પરિયન્તિ મૂઢા
અન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ

અવિદ્યાયાં બહુધા વર્તમાના વયં
કૃતાર્થા ઇત્યભિમન્યન્તિ બાલાઃ ।
યત્ કર્મિણો ન પ્રવેદયન્તિ રાગાત્
તેનાતુરાઃ ક્ષીણલોકાશ્ચ્યવન્તે

ઇષ્ટાપૂર્તં મન્યમાના વરિષ્ઠં
નાન્યચ્છ્રેયો વેદયન્તે પ્રમૂઢાઃ ।
નાકસ્ય પૃષ્ઠે તે સુકૃતેઽનુભૂત્વેમં
લોકં હીનતરં વા વિશન્તિ

તપઃશ્રદ્ધે યે હ્યુપવસન્ત્યરણ્યે
શાન્તા વિદ્વાંસો ભૈક્ષ્યચર્યાં ચરન્તઃ ।
સૂર્યદ્વારેણ તે વિરજાઃ પ્રયાન્તિ
યત્રામૃતઃ સ પુરુષો હ્યવ્યયાત્મા

પરીક્ષ્ય લોકાન્ કર્મચિતાન્ બ્રાહ્મણો
નિર્વેદમાયાન્નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેન ।
તદ્વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમેવાભિગચ્છેત્
સમિત્પાણિઃ શ્રોત્રિયં બ્રહ્મનિષ્ઠમ્

તસ્મૈ સ વિદ્વાનુપસન્નાય સમ્યક્
પ્રશાન્તચિત્તાય શમાન્વિતાય ।
યેનાક્ષરં પુરુષં વેદ સત્યં પ્રોવાચ
તાં તત્વતો બ્રહ્મવિદ્યામ્

॥ ઇતિ મુણ્ડકોપનિષદિ પ્રથમમુણ્ડકે દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
॥ દ્વિતીય મુણ્ડકે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
તદેતત્ સત્યં
યથા સુદીપ્તાત્ પાવકાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ
સહસ્રશઃ પ્રભવન્તે સરૂપાઃ ।
તથાઽક્ષરાદ્વિવિધાઃ સોમ્ય ભાવાઃ
પ્રજાયન્તે તત્ર ચૈવાપિ યન્તિ

દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સ બાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ ।
અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રો હ્યક્ષરાત્ પરતઃ પરઃ

એતસ્માજ્જાયતે પ્રણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણી

અગ્નીર્મૂર્ધા ચક્ષુષી ચન્દ્રસૂર્યૌ
દિશઃ શ્રોત્રે વાગ્ વિવૃતાશ્ચ વેદાઃ ।
વાયુઃ પ્રણો હૃદયં વિશ્વમસ્ય પદ્ભ્યાં
પૃથિવી હ્યેષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા

તસ્માદગ્નિઃ સમિધો યસ્ય સૂર્યઃ
સોમાત્ પર્જન્ય ઓષધયઃ પૃથિવ્યામ્ ।
પુમાન્ રેતઃ સિઞ્ચતિ યોષિતાયાં
બહ્વીઃ પ્રજાઃ પુરુષાત્ સંપ્રસૂતાઃ

તસ્માદૃચઃ સામ યજૂંષિ દીક્ષા
યજ્ઞાશ્ચ સર્વે ક્રતવો દક્ષિણાશ્ચ ।
સંવત્સરશ્ચ યજમાનશ્ચ લોકાઃ
સોમો યત્ર પવતે યત્ર સૂર્યઃ

તસ્માચ્ચ દેવા બહુધા સંપ્રસૂતાઃ
સાધ્યા મનુષ્યાઃ પશવો વયાંસિ ।
પ્રાણાપાનૌ વ્રીહિયવૌ તપશ્ચ
શ્રદ્ધ સત્યં બ્રહ્મચર્યં વિધિશ્ચ

સપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિ તસ્માત્
સપ્તાર્ચિષઃ સમિધઃ સપ્ત હોમાઃ ।
સપ્ત ઇમે લોકા યેષુ ચરન્તિ પ્રાણા
ગુહાશયા નિહિતાઃ સપ્ત સપ્ત

અતઃ સમુદ્રા ગિરયશ્ચ સર્વેઽસ્માત્
સ્યન્દન્તે સિન્ધવઃ સર્વરૂપાઃ ।
અતશ્ચ સર્વા ઓષધયો રસશ્ચ
યેનૈષ ભૂતૈસ્તિષ્ઠતે હ્યન્તરાત્મા

પુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મ તપો બ્રહ્મ પરામૃતમ્ ।
એતદ્યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં
સોઽવિદ્યાગ્રન્થિં વિકિરતીહ સોમ્ય

॥ ઇતિ મુણ્ડકોપનિષદિ દ્વિતીયમુણ્ડકે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
॥ દ્વિતીય મુણ્ડકે દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
આવિઃ સંનિહિતં ગુહાચરં નામ
મહત્પદમત્રૈતત્ સમર્પિતમ્ ।
એજત્પ્રાણન્નિમિષચ્ચ યદેતજ્જાનથ
સદસદ્વરેણ્યં પરં વિજ્ઞાનાદ્યદ્વરિષ્ઠં પ્રજાનામ્

યદર્ચિમદ્યદણુભ્યોઽણુ ચ
યસ્મિઁલ્લોકા નિહિતા લોકિનશ્ચ ।
તદેતદક્ષરં બ્રહ્મ સ પ્રાણસ્તદુ વાઙ્મનઃ
તદેતત્સત્યં તદમૃતં તદ્વેદ્ધવ્યં સોમ્ય વિદ્ધિ

ધનુર્ગૃહીત્વૌપનિષદં મહાસ્ત્રં
શરં હ્યુપાસા નિશિતં સન્ધયીત ।
આયમ્ય તદ્ભાવગતેન ચેતસા
લક્ષ્યં તદેવાક્ષરં સોમ્ય વિદ્ધિ

પ્રણવો ધનુઃ શારો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે ।
અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્ તન્મયો ભવેત્

યસ્મિન્ દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમોતં
મનઃ સહ પ્રાણૈશ્ચ સર્વૈઃ ।
તમેવૈકં જાનથ આત્માનમન્યા વાચો
વિમુઞ્ચથામૃતસ્યૈષ સેતુઃ

અરા ઇવ રથનાભૌ સંહતા યત્ર નાડ્યઃ ।
સ એષોઽન્તશ્ચરતે બહુધા જાયમાનઃ ।
ઓમિત્યેવં ધ્યાયથ આત્માનં સ્વસ્તિ વઃ
પારાય તમસઃ પરસ્તાત્

યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્ યસ્યૈષ મહિમા ભુવિ ।
દિવ્યે બ્રહ્મપુરે હ્યેષ વ્યોમ્ન્યાત્મા પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
મનોમયઃ પ્રાણશરીરનેતા
પ્રતિષ્ઠિતોઽન્ને હૃદયં સન્નિધાય ।
તદ્ વિજ્ઞાનેન પરિપશ્યન્તિ ધીરા
આનન્દરૂપમમૃતં યદ્ વિભાતિ

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે

હિરણ્મયે પરે કોશે વિરજં બ્રહ્મ નિષ્કલમ્ ।
તચ્છુભ્રં જ્યોતિષં જ્યોતિસ્તદ્ યદાત્મવિદો વિદુઃ

ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં
નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતોઽયમગ્નિઃ ।
તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં
તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ

બ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાદ્ બ્રહ્મ પશ્ચાદ્ બ્રહ્મ દક્ષિણતશ્ચોત્તરેણ ।
અધશ્ચોર્ધ્વં ચ પ્રસૃતં બ્રહ્મૈવેદં વિશ્વમિદં વરિષ્ઠમ્

॥ ઇતિ મુણ્ડકોપનિષદિ દ્વિતીયમુણ્ડકે દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
॥ તૃતીય મુણ્ડકે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે ।
તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ

સમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નોઽ
નીશયા શોચતિ મુહ્યમાનઃ ।
જુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય
મહિમાનમિતિ વીતશોકઃ

યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણં
કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્ ।
તદા વિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂય
નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ

પ્રણો હ્યેષ યઃ સર્વભૂતૈર્વિભાતિ
વિજાનન્ વિદ્વાન્ ભવતે નાતિવાદી ।
આત્મક્રીડ આત્મરતિઃ ક્રિયાવા-
નેષ બ્રહ્મવિદાં વરિષ્ઠઃ

સત્યેન લભ્યસ્તપસા હ્યેષ આત્મા
સમ્યગ્જ્ઞાનેન બ્રહ્મચર્યેણ નિત્યમ્ ।
અન્તઃશરીરે જ્યોતિર્મયો હિ શુભ્રો
યં પશ્યન્તિ યતયઃ ક્ષીણદોષાઃ

સત્યમેવ જયતે નાનૃતં
સત્યેન પન્થા વિતતો દેવયાનઃ ।
યેનાઽઽક્રમન્ત્યૃષયો હ્યાપ્તકામા
યત્ર તત્ સત્યસ્ય પરમં નિધાનમ્

બૃહચ્ચ તદ્ દિવ્યમચિન્ત્યરૂપં
સૂક્ષ્માચ્ચ તત્ સૂક્ષ્મતરં વિભાતિ ।
દૂરાત્ સુદૂરે તદિહાન્તિકે ચ
પશ્યન્ત્વિહૈવ નિહિતં ગુહાયામ્

ન ચક્ષુષા ગૃહ્યતે નાપિ વાચા
નાન્યૈર્દેવૈસ્તપસા કર્મણ વા ।
જ્ઞાનપ્રસાદેન વિશુદ્ધસત્ત્વ-
સ્તતસ્તુ તં પશ્યતે નિષ્કલં
ધ્યાયમાનઃ

એષોઽણુરાત્મા ચેતસા વેદિતવ્યો
યસ્મિન્ પ્રાણઃ પઞ્ચધા સંવિવેશ ।
પ્રાણૈશ્ચિત્તં સર્વમોતં પ્રજાનાં
યસ્મિન્ વિશુદ્ધે વિભવત્યેષ આત્મા

યં યં લોકં મનસા સંવિભાતિ
વિશુદ્ધસત્ત્વઃ કામયતે યાંશ્ચ કામાન્ ।
તં તં લોકં જયતે તાંશ્ચ કામાં-
સ્તસ્માદાત્મજ્ઞં હ્યર્ચયેત્ ભૂતિકામઃ

॥ ઇતિ મુણ્ડકોપનિષદિ તૃતીયમુણ્ડકે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
॥ તૃતીયમુણ્ડકે દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
સ વેદૈતત્ પરમં બ્રહ્મ ધામ
યત્ર વિશ્વં નિહિતં ભાતિ શુભ્રમ્ ।
ઉપાસતે પુરુષં યે હ્યકામાસ્તે
શુક્રમેતદતિવર્તન્તિ ધીરાઃ

કામાન્ યઃ કામયતે મન્યમાનઃ
સ કામભિર્જાયતે તત્ર તત્ર ।
પર્યાપ્તકામસ્ય કૃતાત્મનસ્તુ
ઇહૈવ સર્વે પ્રવિલીયન્તિ કામાઃ

નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યો
ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન ।
યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્ય-
સ્તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનૂં સ્વામ્

નાયમાત્મા બલહીનેન લભ્યો
ન ચ પ્રમાદાત્ તપસો વાપ્યલિઙ્ગાત્ ।
એતૈરુપાયૈર્યતતે યસ્તુ વિદ્વાં-
સ્તસ્યૈષ આત્મા વિશતે બ્રહ્મધામ

સંપ્રાપ્યૈનમૃષયો જ્ઞાનતૃપ્તાઃ
કૃતાત્માનો વીતરાગાઃ પ્રશાન્તાઃ
તે સર્વગં સર્વતઃ પ્રાપ્ય ધીરા
યુક્તાત્માનઃ સર્વમેવાવિશન્તિ

વેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃ
સંન્યાસયોગાદ્ યતયઃ શુદ્ધસત્ત્વાઃ ।
તે બ્રહ્મલોકેષુ પરાન્તકાલે
પરામૃતાઃ પરિમુચ્યન્તિ સર્વે

ગતાઃ કલાઃ પઞ્ચદશ પ્રતિષ્ઠા
દેવાશ્ચ સર્વે પ્રતિદેવતાસુ ।
કર્માણિ વિજ્ઞાનમયશ્ચ આત્મા
પરેઽવ્યયે સર્વે એકીભવન્તિ

યથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રેઽ
સ્તં ગચ્છન્તિ નામરૂપે વિહાય ।
તથા વિદ્વાન્ નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ
પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્

સ યો હ વૈ તત્ પરમં બ્રહ્મ વેદ
બ્રહ્મૈવ ભવતિ નાસ્યાબ્રહ્મવિત્કુલે ભવતિ ।
તરતિ શોકં તરતિ પાપ્માનં ગુહાગ્રન્થિભ્યો
વિમુક્તોઽમૃતો ભવતિ

તદેતદૃચાઽભ્યુક્તમ્ ।
ક્રિયાવન્તઃ શ્રોત્રિયા બ્રહ્મનિષ્ઠાઃ
સ્વયં જુહ્વત એકર્ષિં શ્રદ્ધયન્તઃ ।
તેષામેવૈતાં બ્રહ્મવિદ્યાં વદેત
શિરોવ્રતં વિધિવદ્ યૈસ્તુ ચીર્ણમ્

તદેતત્ સત્યમૃષિરઙ્ગિરાઃ
પુરોવાચ નૈતદચીર્ણવ્રતોઽધીતે ।
નમઃ પરમઋષિભ્યો નમઃ પરમઋષિભ્યઃ

॥ ઇતિ મુણ્ડકોપનિષદિ તૃતીયમુણ્ડકે દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
॥ ઇત્યથર્વવેદીય મુણ્ડકોપનિષત્સમાપ્તા ॥
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ ॥
શાન્તિઃ ॥
॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
અધિકાધ્યયનાય