maṇḍalabrāhmaṇopaniṣat · Chapter 1
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
//prathamaṃ brāhmaṇam//
// 1.1prathama: khaṇḍa://
yājñavalkyo ha vai mahāmunirādityalokaṃ jagāma /
tamādityaṃ natvā bho bhagavannādityātmatattvamanubrūhīti
sahovāca nārāyaṇaḥ /
jñānayuktayamādyaṣṭāṅgayoga ucyate
śītoṣṇāhāranidrāvijayaḥ sarvadā śāntirniścalatvaṃ viṣayendriyanigrahaścaite yamāḥ
gurubhaktiḥ satyamārgānuraktiḥ sukhāgatavastvanubhavaśca tadvastvanubhavena /
tuṣṭirniḥsaṅgatā ekāntavāso manonivṛttiḥ phalānabhilāṣo vairāgyabhāvaśca niyamāḥ
sukhāsanavṛttiścīravāsāścaivamāsananiyamo bhavati
pūrakakumbhakarecakaiḥ ṣoḍaśacatu: ṣaṣṭidvātri'nśatsaṅkhyayā yathākramaṃ prāṇāyāmaḥ
viṣayebhya indriyārthebhyo manonirodhanaṃ pratyāhāraḥ
viṣayavyāvartanapūrvakaṃ caitanye ceta:sthāpanaṃ dhāraṇaṃ bhavati
sarvaśarīreṣu caitanyaikatānatā dhyānam
dhyānavismṛtiḥ samādhiḥ
evaṃ sūkṣmāṅgāni /
ya evaṃ veda sa muktibhāgbhavati
// 1.2 dvitīya: khaṇḍa://
dehasya pañcadoṣā bhavanti kāmakrodhaniḥśvāsabhayanidrāḥ
tannirāsastu niḥsaṅkalpakṣamālaghvāhārapramādatātattvasevanam
nidrābhayasarīsṛpaṃ hiṃsāditaraṅgaṃ tṛṣṇāvartaṃ dārapaṅkaṃ saṃsāravārdhiṃ tarītu sūkṣmamārgamavalambya sattvādiguṇānatikramya tāramavalokayet
bhrūmadhye saccidānandatejaḥkūṭarūpaṃ tārakaṃ brahma
tadupāyaṃ lakṣyatrayāvalokanam
mūlādhārādārabhya brahmarandhraparyantaṃ suṣumnā sūryābhā / tanmadhye taḍitkoṭisamā mṛṇālatantu-sūkṣmā kuṇḍalinī /
tatra tamonivṛttiḥ/ taddarśanātsarvapāpanivṛttiḥ
tarjanyagronmīlitakarṇarandhradvaye phūtkāraśabdo jāyate /
tatra sthite manasi cakṣurmadhyanīlajyotiḥ paśyati / evaṃ hṛdaye'pi
bahirlakṣyaṃ tu nāsāgre catuḥṣaḍaṣṭadaśadvādaśāṅgulībhiḥ kramānnīladyutiśyāmatvasadṛgraktabhaṅgīsphuratpītavarṇadvayopetaṃ vyomatvaṃ paśyati sa tu yogī
calanadṛṣṭyā vyomabhāgavīkṣituḥ puruṣasya dṛṣṭyagre jyotirmayūkhā vartante /
taddṛṣṭiḥ sthirā bhavati
śīrṣopari dvādaśāṅgulimānaṃ jyotiḥ paśyati tadā'mṛtatvameti
madhyalakṣyaṃ tu prātaścitrādivarṇasūryacandravahnijvālā valīvattadvihīnāntarikṣavatpaśyati
tadākārākārī bhavati
abhyāsānnirvikāraṃ guṇarahitākāśaṃ bhavati /
visphurattārakākāragāḍhatamopamaṃ parākāśaṃ bhavati /
kālānalasamaṃ dyotamānaṃ mahākāśaṃ bhavati /
sarvotkṛṣṭaparamādvitīyapradyotamānaṃ tattvākāśaṃ bhavati /
koṭisūryaprakāśasaṃkāśaṃ sūryākāśaṃ bhavati
evamabhyāsāttanmayo bhavati ya evaṃ veda
// 1.3 tṛtīya: khaṇḍa://
tadyogaṃ ca dvidhā viddhi pūrvottaravibhāgataḥ /
pūrvaṃ tu tārakaṃ vidyādamanaskaṃ taduttaramiti /
tārakaṃ dvividham /
mūrtitārakamamūrtitārakamiti /
yadindriyāntaṃ tanmūrtitārakam /
yadbhrūyugātītaṃ tadamūrtitārakamiti
ubhayamapi manoyuktamabhyaset /
manoyuktāntaradṛṣṭistārakaprakāśāya bhavati
bhrūyugamadhyabile tejasa āvirbhāvaḥ /
etatpūrvatārakam
uttaraṃ tvamanaskam /
tālumūlordhvabhāge mahājyotirvidyate /
taddarśanādaṇimādisiddhiḥ
lakṣye'ntarbāhyāyāṃ dṛṣṭau nimeṣonmeṣavarjitāyāṃ ca iyaṃ śāmbhavī mudrā bhavati /
sarvatantreṣu gopyamahāvidyā bhavati /
tajjñānena saṃsāranivṛttiḥ /
tatpūjanaṃ mokṣaphaladam
antarlakṣyaṃ jalajyotiḥsvarūpaṃ bhavati /
maharṣivedyaṃ antarbāhyendriyairadṛśyam
// 1.4 caturtha: khaṇḍa://
sahasrāre jalajyotirantarlakṣyam /
buddhiguhāyāṃ sarvāṅgasundaraṃ puruṣarūpamantarlakṣyamityapare /
śīrṣāntargatamaṇḍalamadhyagaṃ pañcavaktramumāsahāyaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntamantarlakṣyamiti kecit /
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarlakṣyamityeke
uktavikalpaṃ sarvamātmaiva /
tallakṣyaṃ śuddhātmadṛṣṭyā vā yaḥ paśyati sa eva brahmaniṣṭho bhavati
jīvaḥ pañcaviṃśakaḥ svakalpitacaturviṃśatitattvaṃ parityajya ṣaḍviṃśaḥ paramātmāhamiti niścayājjīvanmukto bhavati
evamantarlakṣyadarśanena jīvanmuktidaśāyāṃ svayamantarlakṣyo bhūtvā paramākāśākhaṇḍa-maṇḍalo bhavati
iti prathamaṃ brāhmaṇam //
//dvitīyaṃ brāhmaṇam//
// 2.1 prathama: khaṇḍa://
atha ha yājñavalkya ādityamaṇḍalapuruṣaṃ papraccha /
bhagavannantarlakṣyādikaṃ bahudhoktam /
mayā tannajñātam /
tadbrūhi mahyam
taduhovāca pañcabhūtakāraṇaṃ taḍitkūṭābhaṃ tadvaccatuḥpīṭham /
tanmadhye tattvaprakāśo bhavati /
so'tigūḍha avyaktaśca
tajjñānaplavādhirūḍhena jñeyam /
tadbāhyābhyantarlakṣyam
tanmadhye jagallīnam /
tannādabindukalātītamakhaṇḍamaṇḍalam /
tatsaguṇanirguṇasvarūpam /
tadvettā vimuktaḥ
ādāvagnimaṇḍalam /
tadupari sūryamaṇḍalam /
tanmadhye sudhācandramaṇḍalam /
tanmadhye'khaṇḍa-brahmatejo maṇḍalam /
tadvidyullekhāvacchuklabhāsvaram /
tadeva śāmbhavīlakṣaṇam
taddarśane tisro dṛṣṭaya: amā pratipatpūrṇimā ceti /
nimīlitadarśanamamādṛṣṭiḥ /
ardhonmīlitaṃ pratipat /
sarvonmīlanaṃ pūrṇimā bhavati /
tāsu pūrṇimābhyāsaḥ kartavyaḥ
tallakṣyaṃ nāsāgram /
yadā tālumūle gāḍhatamo dṛśyate /
tadabhyāsādakhaṇḍamaṇḍalākāra-jyotirdṛśyate /
tadeva saccidānandaṃ brahma bhavati
evaṃ sahajānande yadā mano līyate tadā śānto bhavī bhavati /
tāmeva khecarīmāhuḥ
tadabhyāsānmanaḥsthairyam /
tato vāyusthairyam
taccihnāni ādau tārakavaddṛśyate /
tato vajradarpaṇam /
tata upari pūrṇacandramaṇḍalam /
tato navaratnaprabhāmaṇḍalam /
tato madhyāhnārkamaṇḍalam /
tato vahniśikhāmaṇḍalaṃ kramāddṛśyate //
// 2.2 dvitīya: khaṇḍa://
tadā paścimābhimukhaprakāśaḥ sphaṭikadhūmrabindunādakalānakṣatrakhadyotadīpanetrasavarṇanavaratnādiprabhā dṛśyante /
tadeva praṇavasvarūpam
prāṇāpānayoraikyaṃ kṛtvā dhṛtakumbhako nāsāgradarśanadṛḍhabhāvanayā dvikarāṅgulibhiḥ ṣaṇmukhīkaraṇena praṇavadhvaniṃ niśamya manastatra līnaṃ bhavati
tasya na karmalepaḥ /
raverudayāstamayayoḥ kila karma kartavyam /
evaṃvidaścidādityasyodayāstamayābhāvātsarvakarmābhāvaḥ
śabdakālalayena divārātryatīto bhūtvā sarvaparipūrṇajñānenonyānyavasthāvaśena brahmaikyaṃ bhavati /
unmanyā amanaskaṃ bhavati
tasya niścintā dhyānam /
sarvakarmanirākaraṇamāvāhanam /
niścayajñānamāsanam /
unmanībhāvaḥ pādyam /
sadā'manaskamarghyam /
sadādīptirapārāmṛtavṛttiḥ snānam /
sarvatra bhāvanā gandhaḥ /
dṛksvarūpāvasthānamakṣatāḥ /
cidāptiḥ puṣpam /
cidagnisvarūpaṃ dhūpaḥ /
cidādityasvarūpaṃ dīpaḥ /
paripūrṇacandrāmṛtarasasyaikīkaraṇaṃ naivedyam /
niścalatvaṃ pradakṣiṇam /
sohaṃbhāvo namaskāraḥ /
maunaṃ stutiḥ /
sarvasantoṣo visarjanamiti ya evaṃ veda
// 2.3 tṛtīya: khaṇḍa://
evaṃ tripuṭyāṃ nirastāyāṃ nistaraṅgasamudravannivātasthitadīpavadacalasaṃpūrṇabhāvābhāvavihīnakaivalyadyotirbhavati
jāgrannindāntaḥparijñānena brahmavidbhavati
suṣuptisamādhyormanolayāviśeṣe'pi mahadastyubhayorbhedastamasi līnatvānmuktihetutvābhāvācca
samādhau mṛditatamovikārasya tadākārākāritākhaṇḍākāravṛttyātmakasākṣicaitanye prapañcalayaḥ saṃpadyate prapañcasya manaḥkalpitatvāt
tato bhedābhāvātkadācidbahirgate'pi mithyātvabhānāt /
sakṛdvibhātasadānandānubhavaikagocaro brahmavittadeva bhavati
yasya saṅkalpanāśaḥ syāttasya muktiḥ kare sthitā /
tasmādbhāvābhāvau parityajya paramātmadhyānena mukto bhavati
punaḥpunaḥ sarvāvasthāsu jñānajñeyau dhyānadhyeyau lakṣyālakṣye dṛśyādṛśye cohāpohādi parityajya jīvanmukto bhavet /
ya evaṃ veda
// 2.4 caturtha: khaṇḍa://
pañcāvasthāḥ jāgratsvapnasuṣuptiturīyaturīyātītāḥ
jāgrati pravṛtto jīvaḥ pravṛttimārgāsaktaḥ /
pāpaphalanarakādimāṃstu śubhakarmaphalasvargamastviti kāṅkṣate
evaṃ sa eva svīkṛtavairāgyātkarmaphalajanmā'laṃ /
saṃsārabandhanamalamiti vimuktyabhimukho nivṛttimārgapravṛtto bhavati
sa eva saṃsāratāraṇāya gurumāśritya kāmādi tyaktvā vihitakarmācaransādhanacatuṣṭayasaṃpanno hṛdayakamalamadhye bhagavatsattāmātrānta- rlakṣyarūpamāsādya suṣuptyavasthāyā muktabrahmānandasmṛtiṃ labdhvā eka evāhamadvitīyaḥ kañcitkālamajñānavṛttyā vismṛtajāgradvāsa- nānuphalena taijaso'smīti tadubhayanivṛttyā prājña idānīmasmītyahameka eva sthānabhedādavasthābhedasya paraṃtu nahi madanyaditi jātavi- vekaḥ śuddhādvaitabrahmāhamiti bhidāgandhaṃ nirasya svāntarvijṛmbhitabhānumaṇḍaladhyānatadākārākāritaparaṃbrahmākāritamuktimārgamārūḍhaḥ paripakvo bhavati
saṅkalpādikaṃ mano bandhahetuḥ /
tadviyuktaṃ mano mokṣāya bhavati
tadvāṃścakṣurādibāhyaprapañcarato vigataprapañcagandhaḥ sarvajagadātmatvena paśyaṃstyaktāhaṅkāro brahmāhamasmīti cintayannidaṃ sarvaṃ yadayamātmeti bhāvayankṛtakṛtyo bhavati
// 2.5 pañcama: khaṇḍa://
sarvaparipūrṇaturīyātītabrahmabhūto yogī bhavati /
taṃ brahmeti stuvanti /१//
sarvalokastutipātraḥ sarvadeśasaṃcāraśīlaḥ paramātmagagane binduṃ nikṣipya śuddhādvaitājāḍyasahajāmanaskayoganidrākhaṇḍānandapadānuvṛttyā jīvanmukto bhavati
taccānandasamudramagnā yogino bhavanti
tadapekṣayā indrādayaḥ svalpānandāḥ /
evaṃ prāptānandaḥ paramayogī bhavatītyupaniṣat
iti dvitīyaṃ brāhmaṇam //
//tṛtīyaṃ brāhmaṇam//
// 3.1 prathama: khaṇḍa://
yājñavalkyo mahāmunirmaṇḍalapuruṣaṃ papraccha svāminnamanaskalakṣaṇamuktamapi vismṛtaṃ punastallakṣaṇaṃ brūhīti
tatheti maṇḍalapuruṣo'bravīt /
idamamanaskamatirahasyam /
yajjñānena kṛtārtho bhavati tannityaṃ śāṃbhavīmudrānvitam
paramātmadṛṣṭyā tatpratyayalakṣyāṇi dṛṣṭvā tadanu sarveśamaprameyamajaṃ śivaṃ paramākāśaṃ nirālambamadvayaṃ brahmaviṣṇurudrādīnāmekalakṣyaṃ sarvakāraṇaṃ paraṃbrahmātmanyeva paśyamāno guhāviharaṇameva niścayena jñātvā bhāvābhāvādidvandvātītaḥ saṃviditamanonmanyanubhavastada- nantaramakhilendriyakṣayavaśā-damanaskasukhabrahmānandasamudre manaḥpravāhayogarūpanivātasthitadīpavadacalaṃ paraṃbrahma prāpnoti
tataḥ śuṣkavṛkṣavanmūrcchānidrāmayaniḥśvāsocchvāsābhāvānnaṣṭadvandvaḥ sadācañcalagātraḥ paramaśāntiṃ svīkṛtya manaḥ pracāraśūnyaṃ paramātmani līnaṃ bhavati
paya: srāvānantaraṃ dhenustanakṣīramiva sarvendriyavarge parinaṣṭe manonāśaṃ bhavati tadevāmanaskam
tadanu nityaśuddhaḥ paramātmāhameveti tattvamasītyupadeśena tvamevāhamahameva tvamiti tārakayogamārgeṇākhaṇḍānandapūrṇaḥ kṛtārtho bhavati
// 3.2 dvitīya: khaṇḍa://
paripūrṇaparākāśamagnamanāḥ prāptonmanyavasthaḥ saṃnyastasarvendriyavargo'nekajanmārjitapuṇyapuñjapakvakaivalyaphalo'khaṇḍānandanirasta- sarvakleśakaśmalo brahmāhamasmīti kṛtakṛtyo bhavati
tvamevāhaṃ na bhedo'sti pūrṇatvātparamātmanaḥ /
ityuccarantsamāliṅgya śiṣyaṃ jñaptimanīnayat
iti tṛtīyaṃ brāhmaṇam //
//caturthaṃ brāhmaṇam//
// 4.1 prathama: khaṇḍa://
atha ha yājñavalkyo maṇḍalapuruṣaṃ papraccha vyomapañcakalakṣaṇaṃ vistareṇānubrūhīti
sa hovācākāśaṃ parākāśaṃ mahākāśaṃ sūryākāśaṃ paramākāśamiti pañca bhavanti
sa bāhyābhyantaramandhakāramayamākāśam /
sa bāhyasyābhyantare kālānalasadṛśaṃ parākāśam /
sabāhyābhyantare'parimitadyutinibhaṃ tattvaṃ mahākāśam /
sabāhyābhyantare sūryanibhaṃ sūryākāśam /
anirvacanīyajyotiḥ sarvavyāpakaṃ niratiśayānandalakṣaṇaṃ paramākāśam
evaṃ tattallakṣyadarśanāttattadrūpo bhavati
navacakraṃ ṣaḍādhāraṃ trilakṣyaṃ vyomapañcakam /
samyagetanna jānāti sa yogī nāmato bhavet
iti caturthaṃ brāhmaṇam //
//pañcamaṃ brāhmaṇam//
// 5.1 prathama: khaṇḍa: //
saviṣayaṃ mano bandhāya nirviṣayaṃ muktaye bhavati
ataḥ sarvaṃ jagaccittagocaram /
tadeva cittaṃ nirāśrayaṃ manonmanyavasthāparipakvaṃ layayogyaṃ bhavati
tallayaṃ paripūrṇe mayi samabhyaset /
manolayakāraṇamahameva
anāhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ /
dhvanerantargataṃ jyotirjyotirantargataṃ manaḥ
yanmanastrijagatsṛṣṭisthitivyasanakarmakṛt /
tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
tallayācchuddhādvaitasiddhirbhedābhāvāt /
etadeva paramatattvam
sa tajjño bālonmattapiśācavajjaḍavṛttyā lokamācaret
evamamanaskābhyāsenaivanityatṛptiralpamūtrapurīṣamitabhojanadṛḍhāṅgājāḍyanidrādṛgvāyucalanābhāvabrahmadarśanājjñātasukhasvarūpasiddhirbhavati
evaṃ cirasamādhijanitabrahmāmṛtapānaparāyaṇo'sau saṃnyāsī paramahaṃsa avadhūto bhavati /
taddarśanena sakalaṃ jagatpavitraṃ bhavati /
tatsevāparo'jño'pi mukto bhavati /
tatkulamekottaraśataṃ tārayati /
tanmātṛpitṛjāyāpatyavargaṃ ca muktaṃ bhavatītyupaniṣat //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
iti maṇḍalabrāhmaṇopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: maṇḍalabrāhmaṇopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0