Language

ENहिગુ
Scripture Library

maṇḍalabrāhmaṇopaniṣat · Chapter 1

1

ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
//prathamaṃ brāhmaṇam//
// 1.1prathama: khaṇḍa://
yājñavalkyo ha vai mahāmunirādityalokaṃ jagāma /
tamādityaṃ natvā bho bhagavannādityātmatattvamanubrūhīti

2

sahovāca nārāyaṇaḥ /
jñānayuktayamādyaṣṭāṅgayoga ucyate

3

śītoṣṇāhāranidrāvijayaḥ sarvadā śāntirniścalatvaṃ viṣayendriyanigrahaścaite yamāḥ

4

gurubhaktiḥ satyamārgānuraktiḥ sukhāgatavastvanubhavaśca tadvastvanubhavena /
tuṣṭirniḥsaṅgatā ekāntavāso manonivṛttiḥ phalānabhilāṣo vairāgyabhāvaśca niyamāḥ

5

sukhāsanavṛttiścīravāsāścaivamāsananiyamo bhavati

6

pūrakakumbhakarecakaiḥ ṣoḍaśacatu: ṣaṣṭidvātri'nśatsaṅkhyayā yathākramaṃ prāṇāyāmaḥ

7

viṣayebhya indriyārthebhyo manonirodhanaṃ pratyāhāraḥ

8

viṣayavyāvartanapūrvakaṃ caitanye ceta:sthāpanaṃ dhāraṇaṃ bhavati

9

sarvaśarīreṣu caitanyaikatānatā dhyānam

10

dhyānavismṛtiḥ samādhiḥ

11

evaṃ sūkṣmāṅgāni /
ya evaṃ veda sa muktibhāgbhavati

1

// 1.2 dvitīya: khaṇḍa://
dehasya pañcadoṣā bhavanti kāmakrodhaniḥśvāsabhayanidrāḥ

2

tannirāsastu niḥsaṅkalpakṣamālaghvāhārapramādatātattvasevanam

3

nidrābhayasarīsṛpaṃ hiṃsāditaraṅgaṃ tṛṣṇāvartaṃ dārapaṅkaṃ saṃsāravārdhiṃ tarītu sūkṣmamārgamavalambya sattvādiguṇānatikramya tāramavalokayet

4

bhrūmadhye saccidānandatejaḥkūṭarūpaṃ tārakaṃ brahma

5

tadupāyaṃ lakṣyatrayāvalokanam

6

mūlādhārādārabhya brahmarandhraparyantaṃ suṣumnā sūryābhā / tanmadhye taḍitkoṭisamā mṛṇālatantu-sūkṣmā kuṇḍalinī /
tatra tamonivṛttiḥ/ taddarśanātsarvapāpanivṛttiḥ

7

tarjanyagronmīlitakarṇarandhradvaye phūtkāraśabdo jāyate /
tatra sthite manasi cakṣurmadhyanīlajyotiḥ paśyati / evaṃ hṛdaye'pi

8

bahirlakṣyaṃ tu nāsāgre catuḥṣaḍaṣṭadaśadvādaśāṅgulībhiḥ kramānnīladyutiśyāmatvasadṛgraktabhaṅgīsphuratpītavarṇadvayopetaṃ vyomatvaṃ paśyati sa tu yogī

9

calanadṛṣṭyā vyomabhāgavīkṣituḥ puruṣasya dṛṣṭyagre jyotirmayūkhā vartante /
taddṛṣṭiḥ sthirā bhavati

10

śīrṣopari dvādaśāṅgulimānaṃ jyotiḥ paśyati tadā'mṛtatvameti

11

madhyalakṣyaṃ tu prātaścitrādivarṇasūryacandravahnijvālā valīvattadvihīnāntarikṣavatpaśyati

12

tadākārākārī bhavati

13

abhyāsānnirvikāraṃ guṇarahitākāśaṃ bhavati /
visphurattārakākāragāḍhatamopamaṃ parākāśaṃ bhavati /
kālānalasamaṃ dyotamānaṃ mahākāśaṃ bhavati /
sarvotkṛṣṭaparamādvitīyapradyotamānaṃ tattvākāśaṃ bhavati /
koṭisūryaprakāśasaṃkāśaṃ sūryākāśaṃ bhavati

14

evamabhyāsāttanmayo bhavati ya evaṃ veda

1

// 1.3 tṛtīya: khaṇḍa://
tadyogaṃ ca dvidhā viddhi pūrvottaravibhāgataḥ /
pūrvaṃ tu tārakaṃ vidyādamanaskaṃ taduttaramiti /
tārakaṃ dvividham /
mūrtitārakamamūrtitārakamiti /
yadindriyāntaṃ tanmūrtitārakam /
yadbhrūyugātītaṃ tadamūrtitārakamiti

2

ubhayamapi manoyuktamabhyaset /
manoyuktāntaradṛṣṭistārakaprakāśāya bhavati

3

bhrūyugamadhyabile tejasa āvirbhāvaḥ /
etatpūrvatārakam

4

uttaraṃ tvamanaskam /
tālumūlordhvabhāge mahājyotirvidyate /
taddarśanādaṇimādisiddhiḥ

5

lakṣye'ntarbāhyāyāṃ dṛṣṭau nimeṣonmeṣavarjitāyāṃ ca iyaṃ śāmbhavī mudrā bhavati /
sarvatantreṣu gopyamahāvidyā bhavati /
tajjñānena saṃsāranivṛttiḥ /
tatpūjanaṃ mokṣaphaladam

3

antarlakṣyaṃ jalajyotiḥsvarūpaṃ bhavati /
maharṣivedyaṃ antarbāhyendriyairadṛśyam

1

// 1.4 caturtha: khaṇḍa://
sahasrāre jalajyotirantarlakṣyam /
buddhiguhāyāṃ sarvāṅgasundaraṃ puruṣarūpamantarlakṣyamityapare /
śīrṣāntargatamaṇḍalamadhyagaṃ pañcavaktramumāsahāyaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntamantarlakṣyamiti kecit /
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarlakṣyamityeke

2

uktavikalpaṃ sarvamātmaiva /
tallakṣyaṃ śuddhātmadṛṣṭyā vā yaḥ paśyati sa eva brahmaniṣṭho bhavati

3

jīvaḥ pañcaviṃśakaḥ svakalpitacaturviṃśatitattvaṃ parityajya ṣaḍviṃśaḥ paramātmāhamiti niścayājjīvanmukto bhavati

4

evamantarlakṣyadarśanena jīvanmuktidaśāyāṃ svayamantarlakṣyo bhūtvā paramākāśākhaṇḍa-maṇḍalo bhavati

1

iti prathamaṃ brāhmaṇam //
//dvitīyaṃ brāhmaṇam//
// 2.1 prathama: khaṇḍa://
atha ha yājñavalkya ādityamaṇḍalapuruṣaṃ papraccha /
bhagavannantarlakṣyādikaṃ bahudhoktam /
mayā tannajñātam /
tadbrūhi mahyam

2

taduhovāca pañcabhūtakāraṇaṃ taḍitkūṭābhaṃ tadvaccatuḥpīṭham /
tanmadhye tattvaprakāśo bhavati /
so'tigūḍha avyaktaśca

3

tajjñānaplavādhirūḍhena jñeyam /
tadbāhyābhyantarlakṣyam

4

tanmadhye jagallīnam /
tannādabindukalātītamakhaṇḍamaṇḍalam /
tatsaguṇanirguṇasvarūpam /
tadvettā vimuktaḥ

5

ādāvagnimaṇḍalam /
tadupari sūryamaṇḍalam /
tanmadhye sudhācandramaṇḍalam /
tanmadhye'khaṇḍa-brahmatejo maṇḍalam /
tadvidyullekhāvacchuklabhāsvaram /
tadeva śāmbhavīlakṣaṇam

6

taddarśane tisro dṛṣṭaya: amā pratipatpūrṇimā ceti /
nimīlitadarśanamamādṛṣṭiḥ /
ardhonmīlitaṃ pratipat /
sarvonmīlanaṃ pūrṇimā bhavati /
tāsu pūrṇimābhyāsaḥ kartavyaḥ

7

tallakṣyaṃ nāsāgram /
yadā tālumūle gāḍhatamo dṛśyate /
tadabhyāsādakhaṇḍamaṇḍalākāra-jyotirdṛśyate /
tadeva saccidānandaṃ brahma bhavati

8

evaṃ sahajānande yadā mano līyate tadā śānto bhavī bhavati /
tāmeva khecarīmāhuḥ

9

tadabhyāsānmanaḥsthairyam /
tato vāyusthairyam

1

taccihnāni ādau tārakavaddṛśyate /
tato vajradarpaṇam /
tata upari pūrṇacandramaṇḍalam /
tato navaratnaprabhāmaṇḍalam /
tato madhyāhnārkamaṇḍalam /
tato vahniśikhāmaṇḍalaṃ kramāddṛśyate //
// 2.2 dvitīya: khaṇḍa://
tadā paścimābhimukhaprakāśaḥ sphaṭikadhūmrabindunādakalānakṣatrakhadyotadīpanetrasavarṇanavaratnādiprabhā dṛśyante /
tadeva praṇavasvarūpam

2

prāṇāpānayoraikyaṃ kṛtvā dhṛtakumbhako nāsāgradarśanadṛḍhabhāvanayā dvikarāṅgulibhiḥ ṣaṇmukhīkaraṇena praṇavadhvaniṃ niśamya manastatra līnaṃ bhavati

3

tasya na karmalepaḥ /
raverudayāstamayayoḥ kila karma kartavyam /
evaṃvidaścidādityasyodayāstamayābhāvātsarvakarmābhāvaḥ

4

śabdakālalayena divārātryatīto bhūtvā sarvaparipūrṇajñānenonyānyavasthāvaśena brahmaikyaṃ bhavati /
unmanyā amanaskaṃ bhavati

5

tasya niścintā dhyānam /
sarvakarmanirākaraṇamāvāhanam /
niścayajñānamāsanam /
unmanībhāvaḥ pādyam /
sadā'manaskamarghyam /
sadādīptirapārāmṛtavṛttiḥ snānam /
sarvatra bhāvanā gandhaḥ /
dṛksvarūpāvasthānamakṣatāḥ /
cidāptiḥ puṣpam /
cidagnisvarūpaṃ dhūpaḥ /
cidādityasvarūpaṃ dīpaḥ /
paripūrṇacandrāmṛtarasasyaikīkaraṇaṃ naivedyam /
niścalatvaṃ pradakṣiṇam /
sohaṃbhāvo namaskāraḥ /
maunaṃ stutiḥ /
sarvasantoṣo visarjanamiti ya evaṃ veda

1

// 2.3 tṛtīya: khaṇḍa://
evaṃ tripuṭyāṃ nirastāyāṃ nistaraṅgasamudravannivātasthitadīpavadacalasaṃpūrṇabhāvābhāvavihīnakaivalyadyotirbhavati

2

jāgrannindāntaḥparijñānena brahmavidbhavati

3

suṣuptisamādhyormanolayāviśeṣe'pi mahadastyubhayorbhedastamasi līnatvānmuktihetutvābhāvācca

4

samādhau mṛditatamovikārasya tadākārākāritākhaṇḍākāravṛttyātmakasākṣicaitanye prapañcalayaḥ saṃpadyate prapañcasya manaḥkalpitatvāt

5

tato bhedābhāvātkadācidbahirgate'pi mithyātvabhānāt /
sakṛdvibhātasadānandānubhavaikagocaro brahmavittadeva bhavati

6

yasya saṅkalpanāśaḥ syāttasya muktiḥ kare sthitā /
tasmādbhāvābhāvau parityajya paramātmadhyānena mukto bhavati

7

punaḥpunaḥ sarvāvasthāsu jñānajñeyau dhyānadhyeyau lakṣyālakṣye dṛśyādṛśye cohāpohādi parityajya jīvanmukto bhavet /
ya evaṃ veda

1

// 2.4 caturtha: khaṇḍa://
pañcāvasthāḥ jāgratsvapnasuṣuptiturīyaturīyātītāḥ

2

jāgrati pravṛtto jīvaḥ pravṛttimārgāsaktaḥ /
pāpaphalanarakādimāṃstu śubhakarmaphalasvargamastviti kāṅkṣate

3

evaṃ sa eva svīkṛtavairāgyātkarmaphalajanmā'laṃ /
saṃsārabandhanamalamiti vimuktyabhimukho nivṛttimārgapravṛtto bhavati

4

sa eva saṃsāratāraṇāya gurumāśritya kāmādi tyaktvā vihitakarmācaransādhanacatuṣṭayasaṃpanno hṛdayakamalamadhye bhagavatsattāmātrānta- rlakṣyarūpamāsādya suṣuptyavasthāyā muktabrahmānandasmṛtiṃ labdhvā eka evāhamadvitīyaḥ kañcitkālamajñānavṛttyā vismṛtajāgradvāsa- nānuphalena taijaso'smīti tadubhayanivṛttyā prājña idānīmasmītyahameka eva sthānabhedādavasthābhedasya paraṃtu nahi madanyaditi jātavi- vekaḥ śuddhādvaitabrahmāhamiti bhidāgandhaṃ nirasya svāntarvijṛmbhitabhānumaṇḍaladhyānatadākārākāritaparaṃbrahmākāritamuktimārgamārūḍhaḥ paripakvo bhavati

5

saṅkalpādikaṃ mano bandhahetuḥ /
tadviyuktaṃ mano mokṣāya bhavati

6

tadvāṃścakṣurādibāhyaprapañcarato vigataprapañcagandhaḥ sarvajagadātmatvena paśyaṃstyaktāhaṅkāro brahmāhamasmīti cintayannidaṃ sarvaṃ yadayamātmeti bhāvayankṛtakṛtyo bhavati

2

// 2.5 pañcama: khaṇḍa://
sarvaparipūrṇaturīyātītabrahmabhūto yogī bhavati /
taṃ brahmeti stuvanti /१//
sarvalokastutipātraḥ sarvadeśasaṃcāraśīlaḥ paramātmagagane binduṃ nikṣipya śuddhādvaitājāḍyasahajāmanaskayoganidrākhaṇḍānandapadānuvṛttyā jīvanmukto bhavati

3

taccānandasamudramagnā yogino bhavanti

5

tadapekṣayā indrādayaḥ svalpānandāḥ /
evaṃ prāptānandaḥ paramayogī bhavatītyupaniṣat

1

iti dvitīyaṃ brāhmaṇam //
//tṛtīyaṃ brāhmaṇam//
// 3.1 prathama: khaṇḍa://
yājñavalkyo mahāmunirmaṇḍalapuruṣaṃ papraccha svāminnamanaskalakṣaṇamuktamapi vismṛtaṃ punastallakṣaṇaṃ brūhīti

2

tatheti maṇḍalapuruṣo'bravīt /
idamamanaskamatirahasyam /
yajjñānena kṛtārtho bhavati tannityaṃ śāṃbhavīmudrānvitam

3

paramātmadṛṣṭyā tatpratyayalakṣyāṇi dṛṣṭvā tadanu sarveśamaprameyamajaṃ śivaṃ paramākāśaṃ nirālambamadvayaṃ brahmaviṣṇurudrādīnāmekalakṣyaṃ sarvakāraṇaṃ paraṃbrahmātmanyeva paśyamāno guhāviharaṇameva niścayena jñātvā bhāvābhāvādidvandvātītaḥ saṃviditamanonmanyanubhavastada- nantaramakhilendriyakṣayavaśā-damanaskasukhabrahmānandasamudre manaḥpravāhayogarūpanivātasthitadīpavadacalaṃ paraṃbrahma prāpnoti

4

tataḥ śuṣkavṛkṣavanmūrcchānidrāmayaniḥśvāsocchvāsābhāvānnaṣṭadvandvaḥ sadācañcalagātraḥ paramaśāntiṃ svīkṛtya manaḥ pracāraśūnyaṃ paramātmani līnaṃ bhavati

5

paya: srāvānantaraṃ dhenustanakṣīramiva sarvendriyavarge parinaṣṭe manonāśaṃ bhavati tadevāmanaskam

6

tadanu nityaśuddhaḥ paramātmāhameveti tattvamasītyupadeśena tvamevāhamahameva tvamiti tārakayogamārgeṇākhaṇḍānandapūrṇaḥ kṛtārtho bhavati

1

// 3.2 dvitīya: khaṇḍa://
paripūrṇaparākāśamagnamanāḥ prāptonmanyavasthaḥ saṃnyastasarvendriyavargo'nekajanmārjitapuṇyapuñjapakvakaivalyaphalo'khaṇḍānandanirasta- sarvakleśakaśmalo brahmāhamasmīti kṛtakṛtyo bhavati

2

tvamevāhaṃ na bhedo'sti pūrṇatvātparamātmanaḥ /
ityuccarantsamāliṅgya śiṣyaṃ jñaptimanīnayat

1

iti tṛtīyaṃ brāhmaṇam //
//caturthaṃ brāhmaṇam//
// 4.1 prathama: khaṇḍa://
atha ha yājñavalkyo maṇḍalapuruṣaṃ papraccha vyomapañcakalakṣaṇaṃ vistareṇānubrūhīti

2

sa hovācākāśaṃ parākāśaṃ mahākāśaṃ sūryākāśaṃ paramākāśamiti pañca bhavanti

3

sa bāhyābhyantaramandhakāramayamākāśam /
sa bāhyasyābhyantare kālānalasadṛśaṃ parākāśam /
sabāhyābhyantare'parimitadyutinibhaṃ tattvaṃ mahākāśam /
sabāhyābhyantare sūryanibhaṃ sūryākāśam /
anirvacanīyajyotiḥ sarvavyāpakaṃ niratiśayānandalakṣaṇaṃ paramākāśam

4

evaṃ tattallakṣyadarśanāttattadrūpo bhavati

5

navacakraṃ ṣaḍādhāraṃ trilakṣyaṃ vyomapañcakam /
samyagetanna jānāti sa yogī nāmato bhavet

1

iti caturthaṃ brāhmaṇam //
//pañcamaṃ brāhmaṇam//
// 5.1 prathama: khaṇḍa: //
saviṣayaṃ mano bandhāya nirviṣayaṃ muktaye bhavati

2

ataḥ sarvaṃ jagaccittagocaram /
tadeva cittaṃ nirāśrayaṃ manonmanyavasthāparipakvaṃ layayogyaṃ bhavati

3

tallayaṃ paripūrṇe mayi samabhyaset /
manolayakāraṇamahameva

4

anāhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ /
dhvanerantargataṃ jyotirjyotirantargataṃ manaḥ

5

yanmanastrijagatsṛṣṭisthitivyasanakarmakṛt /
tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

6

tallayācchuddhādvaitasiddhirbhedābhāvāt /
etadeva paramatattvam

7

sa tajjño bālonmattapiśācavajjaḍavṛttyā lokamācaret

8

evamamanaskābhyāsenaivanityatṛptiralpamūtrapurīṣamitabhojanadṛḍhāṅgājāḍyanidrādṛgvāyucalanābhāvabrahmadarśanājjñātasukhasvarūpasiddhirbhavati

evaṃ cirasamādhijanitabrahmāmṛtapānaparāyaṇo'sau saṃnyāsī paramahaṃsa avadhūto bhavati /
taddarśanena sakalaṃ jagatpavitraṃ bhavati /
tatsevāparo'jño'pi mukto bhavati /
tatkulamekottaraśataṃ tārayati /
tanmātṛpitṛjāyāpatyavargaṃ ca muktaṃ bhavatītyupaniṣat //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
iti maṇḍalabrāhmaṇopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: maṇḍalabrāhmaṇopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc