mānavaśulbasūtram · Chapter 1
mānavaśulbasūtram
athātaḥ śulbaṃ vyākhyāsyāmaḥ
rajjuṃ pāśavatīṃ samāṃ nirāyatāṃ pṛṣṭhyāṃ yathārthamupakalpayet
antareṇa citrāsvātī śravaṇapratiśravaṇau kṛttikāpratikṛttike tiṣyapunarvasū ca prāgdeśo'yaṃ yugamātroditayoḥ pāśāñca
dārśikyāḥ śayāḥ ṣaṭtāni sapta saptadaśaiva tu ekaṃ dve pañca tairmītvā samaraiḥ parilekhayet
aṃsācchroṇau rajjvantaṃ pratiṣṭhāpya prācīmanulikhedaṃsepratiṣṭhāpya pratīcīṃ samare rajjvantaṃ pratiṣṭhāpya śroṇeradhyaṃsādanulikhet
evamuttarataḥ purastātpaścācca
aratniścaturaśrastu pūrvasyāgneḥ kharo bhavet rathacakrākṛtiḥ paścāccandrārdhena tu dakṣiṇe
madhyāt koṭipramāṇena maṇḍalaṃ parilekhayet atiriktatribhāgena sarvaṃ tu sahamaṇḍalam caturaśre'kṣṇayā rajjurmadhyataḥ saṃnipātayet parilekhya tadardhenārdhamaṇḍalameva tat
gārhapatyāhavanīyāvantarā rajjuṃ nimāyāparasmiṃstṛtīye lakṣaṇam / madhyāt turīyamutsṛjya lakṣaṇaṃ pāśāntau samāhṛtya dakṣiṇato dakṣiṇāgnerlakṣaṇam
etadeva viparyasyottarata utkarasya lakṣaṇam
yāvatpramāṇā rajjuḥ syāttāvadevāgamo bhavet āgamārdhe bhavecchaṅkuḥ śaṅkorardhe nirāñchanam
samantacaturaśrāṇi vidhireṣaḥ prakīrtitaḥ
aṣṭāśītiḥ śatamīṣā tiryagakṣaścatuḥśatam ṣaḍaśītiryugaṃ cāsya rathaścārakya ucyate
īṣāyāṃ lakṣaṇaṃ mītvā ṣaṭsu navasu ca lakṣaṇe tricatvāriṃśake pāśo'ṅgulānāṃ niyogataḥ
eṣā vediḥ samākhyātā cārakya rathasaṃmitā aindrāgnasya paśoreṣā paśuṣvanyeṣu ṣaṭśayā
prācyardhaḥ ṣaḍaratniḥ syādardhāratnernirāñchanam ardhe śroṇī tato'rdheṃ'sāvadhyardha iti pāśukī
paśādardhaśaye śroṇī dvayoḥ pṛṣṭhyāparā dvayoḥ prācyardhastu tato'dhyardhe tato'dhyardhe nirāñchanam ardheṃ'so'dhyardha evānyastato'dhyardheṃ'sa uttaraḥ aratnau tu tataḥ pāśo vedī mārutī vārūṇī
sarvā daśaśayā rajjurmadhye cāsyā nirāñchanam prācyardhaṃ pañcame kuryāddikkuṣṭhā paitṛkī smṛtā
sarvā saptaśayā rajjurmadhye cāsyā nirāñchanam prācyardhaṃ pañcame kuryāddikkuṣṭhā paitṛkī smṛtā
prāgvaṃśaṃ daśakaṃ kuryātpatnīśālāṃ catuḥśayām prāgvaṃśāttriṣu vedyanto vedyantāt prakrame sadaḥ
navakaṃ tu sado vidyāccatvāraḥ sadaso'ntaram catvārastrikā havirdhānamardhadaśāstadantaram
padaṃ yūpāvaṭe mītvā śeṣamauttaravedikam āgnīdhraṃ ṣaḍaratnyeva ṣaṭtriṃśatprakramā rajjuḥ
lakṣikā dvādaśa trikā / vedisadohavirdhānāni minotyevānupūrvaśaḥ pañcadaśakamekaviṃśakaṃ trikamaparam / parato'parastriko dvādaśasu ca pāśada ucyate / some rajju nimānamuttamam
tripadā pārśvamānī syāttiryaṅmānī padaṃ bhavet tasyākṣṇayā tu yā rajjuḥ kuryāddaśapadāṃ tayā
paśādardhacaturdaśe navake tu tataḥ punaḥ ardhacaturdaśaḥ pāśaḥ sadasaśchedanamuttamam
nimāya rajjuṃ daśabhī rathākṣairekādaśabhiścoparabudhnamātraistasyāścaturviṃśatibhāgadheyamekādaśinīṃ prativedimāhuḥ
śikhaṇḍinī cetkartavyā vedyantāddvyardhamuddharet aṣṭāṅgulaṃ tadardhaṃ syāddevya vedi prasiddhaye taṃ prāñcaṃ tu samīkṣeta tāṃstu vidyācchikhaṇḍinīm
pañcakaṃ saptaṃ caiva ekamekaṃ tataḥ punaḥ eṣā vediḥ samākhyātā kaukilyāstvatha cārake
janmanā rogahīno vā yajamāno bhavedyadi kathaṃ tatra pramāṇāni prayoktavyāni kartṛbhiḥ
tuṇḍaṃ puṣkaranālasya ṣaḍguṇaṃ pariveṣṭitam trihāyaṇyā vatsataryā vālena samamiṣyate
trayastrihāyaṇīvālāḥ sarṣapārdhaṃ vidhīyate dviguṇaṃ sarṣapaṃ prāhuryavaḥ sarṣapāram
aṅgulasya pramāṇaṃ tu ṣaḍyavāḥ pārśvasaṃhitāḥ daśāṅgulastu prādeśo vitastirdvādaśāṅgulaḥ dvivitastiraratniḥ syādvyāyāmastu catuḥśayaḥ
viṃśatiśatāṅgulataḥ puruṣaḥ svaiḥ svairaṅguliparvabhiḥ atha cetprapadotthānaḥ pañcaviṃśaśato bhavet
triyavaṃ kṛṣṇalaṃ vidyāt mānaṃ vidyāt trikṛṣṇalam anena kṛṣṇalapramāṇena niṣkamāhuścaturguṇam
puruṣasya tṛtīyapañcamau bhāgau tatkaraṇaṃ punaściteḥ tasyārdhamathāparaṃ bhavettricitikamagnicitiścet
aṣṭāvaṣṭau saṃmitā citiraṣṭaikādaśikā ca madhyamā vyatyā savatīrupanyasedaṣṭau dvādaśa cottamā citiḥ
athāta uttareṣṭakaṃ vyākhyāsyāmaḥ
ūrdhabāhunā yajamānena veṇuṃ vimimīte
tatsamo'nyataraḥ sāratnirdvitīyastasya puruṣe lakṣaṇamaratni vitastyoścobhayorardhapuruṣe
śirasi pariśrite yūpāyāvaśiṣya śeṣamanurajju puruṣau saṃdhāya pañcāṅgyā śaṅkuṃ vinihanti tayoḥ saṃdhāvardhayośca
yāvabhito madhyamaṃ śaṅkuṃ tayorveṇū nidyāya dakṣiṇataḥ puruṣasaṃnipāte todaṃ karoti
madhyame śaṅkau veṇuṃ nidhāyādhyadhi todaṃ hṛtvā dakṣiṇataḥ puruṣe śaṅkuṃ nihanti
pūrve śaṅkau veṇuṃ nidhāya dvitīyaṃ dakṣiṇataḥ purastātpuruṣasaṃnipāte śaṅkuṃ nihantyardhe caivaṃ paścāt
etenottarārdho vyākhyātaḥ
dakṣiṇasya vargasya yāvabhito madhyamaṃ śaṅkuṃ tayorveṇū nidhāya dakṣiṇataḥ puruṣasaṃnipāte todaṃ karoti
madhyame śaṅkau veṇuṃ nidhāyādhyapi todaṃ hṛtvā dakṣiṇataḥ sāratnau śaṅkuṃ nihanti
yaḥ sāratnistaṃ madhyamasya pūrve nidhāya dvitīyaṃ dakṣiṇataḥ purastātsāratnimardhapuruṣeṇa saṃnipātya śaṅkuṃ nihantyevaṃ paścāt
etenaivottarapakṣo vyākhyātaḥ
pucchaṃ savitastiraratnisthāne
pūrvasya purastādardhapuruṣeṇa pañcāṅgyā śiro vimimīte
vyāyāmasyāṣṭamamekatasturīyamekata ubhayatasturīyaṃ ca te gārhapatyaciteḥ karaṇe
puruṣasya daśamena bhāgena prathamaṃ caturaśraṃ karaṇaṃ kārayeddaśamamekato'rdhamekatastaddvitīyaṃ daśamamekato'dhyardhamekatastattṛtīyamubhayatasturīyaṃ taccaturtham
tāsāmutsedhastriṃśatpañcamabhāgenānyatra nākasadbhyaśca cūḍābhya ṛtavyābhyo'tha madhyamāyāṃ pañcamaṣaṣṭhībhyaśca vaiśvadevībhyastā ardhotsedhāḥ
purīṣamantardhāyottarāmupadadhyādgaṇasaṃsargāyāvicchedāya
garteṣūpadadhyādyadanyadiṣṭakābhyaḥ
tatra śloko bhavati ukhāyāḥ paśuśīrṣāṇāṃ kūrmasyolūkhalasya ca srucoḥ kumbheṣṭakānāṃ ca caroścaivāvaṭānkhanet
pratidiśamupadadhyādātmani madhye prācīḥ śirasi pucche pakṣayoścātmanyapyayeṣu samaṃ vibhajyottarāmuttarāmapyayasaṃhitāṃ pūrvāparadakṣiṇottarā viṣayavacanādanyaccatasraḥ purastātpañcartavyābhyaḥ paścāccottarapūrve cārdhe gārhapatyasya / śeṣaṃ caturaśrābhiḥ
etā eva dakṣiṇottarā dvitīyasyāṃ / śeṣaṃ caturaśrābhiḥ
yathā prathamaivaṃ tṛtīyā pañcamī vā yathā dvitīyaivaṃ caturthe / tena dharmena vatyāsaṃ cinuyāt
athetarānāgnīdhrīyādīn navanava padāni karotyekaikaṃ madhye'smānamāgnīdhrīye / catvāri catvāri turīyāṇi pratidiśaṃ hotrīye / catasro'rdhāḥ kuṣṭhāsu brāhyaṇāchaṃsya / itareṣāṃ dve dve adhyardhe madhye prācīḥ / ṣaḍeva mārjālīye paśusrapaṇe ca
viṃśatimadhyardhāḥ prācīraṃsayordadyācchroṇyoḥ pucche ca viṃśatiṃ dvādaśa dvādaśa purastātpakṣayoḥ prācīḥ paścācca pañca pañca codīcīrabhitaḥ śirasi / śeṣaṃ caturaśrābhiḥ
viṃśatiṃ śroṇyaṃsapakṣeṣūdīcīrdakṣiṇatastathottarato dvitīyasyāmekādaśaikādaśābhitaḥ pucche pañca pañca prācīrabhitaḥ śirase / śeṣaṃ caturaśrābhiḥ
yathā prathamaivaṃ tṛtīyā pañcamī ca yathā dvitīyaivaṃ caturthyetena dharmeṇa vyatyāsaṃ cinuyāt
trirupasatsu dve pūrvasyāṃ tisro madhyamāyāṃ ṣaṭsu yathānupūrveṇa dvādaśasu vyatyāsaṃ citipurīṣe karoti
etena dharmeṇa saṃvatsarātsamaṃ vibhajya jānudaghne'sya dviguṇaṃ triguṇamuttareṣāṃ caikāmuttarāmuddhatyābhyāyanaṃ vardhāyātiriktā upadadhyāt
mantrādyabhimarśanāntaṃ tatpuruṣasya lakṣaṇam
darbhastambaṃ puṣkaraparṇaṃ rukmapuruṣau hiraṇyeṣṭakāṃ śarkarāṃ svayamātṛṇṇāṃ dūrveṣṭakā naivāramiti madhyaṃ / tasminkumbheṣṭakā yā madhye dakṣiṇottare ca srucāvanūpamadhyeṣu śeṣāḥ / paścātsvayamātṛṇṇāyāḥ kulāyinīṃ dviyajuśca vaṃśayoḥ pārśvasaṃhite dviyajuruttare purastādretaḥsicau dve / dakṣiṇe tasminvaṃśe dvitīyāmṛtavyāṃ ca purastāccaturthe loke retaḥsicaṃ viśvajyotiṣaṃ maṇḍalāmṛtavyāṃ gharmeṣṭakāmaṣāḍhāṃ kūrmaṃ vṛṣabhamiti prāñcamuttare vaṃśe dakṣiṇataḥ purastātsvayamātṛṇṇāyāḥ pañca mulūkhalamusalamuttarapūrve cokhāṃ madhye śirasāṃ śirobhiḥ saṃhitāmupadadhāti
tasyāḥ paścātpuruṣaśirasaḥ puruṣa citimupadadhāti ṣaṭtriṃśataṃ pratīcīstrivargeṇa śroṇyām
tatra śloko bhavati tisro grīvāḥ ṣaḍaṃsayordve dve bāhvornavātmani jaṅghayoru pañca paścādasmānāmekaikaṃ pāṇipādayoḥ
aṣṭavathāpasyāḥ samaṃ vibhajya vaṃśeṣu navamenavame prāṇabhṛtaḥ purastāduttare vaṃśe prathamaṃ paścāddakṣiṇe dakṣiṇataḥ pūrva uttarataḥ paścāddakṣiṇataḥ svayamātṛṇṇāyā dvitīye pañcamamanūpeṣu saṃyato navame'timātrā yathā prāṇabhṛtaḥ purastāddakṣiṇe vaṃśe prathamaṃ paścāduttare dakṣiṇataḥ paścāduttarataḥ pūrva uttarataḥ paścāddakṣiṇataḥ uttarataḥ svayamātṛṇṇāyā dvitīye pañcamam / vaiśvadevyaścānūpeṣu pratidiśamuttarapūrveṣu vaṃśeṣvādyā / dakṣiṇottare ca saṃyānyāvapyaye tayorvaṃśayorādyāt purastādvātharvaśiraḥ
samaṃ vibhajya vaṃśeṣu śiraḥ pakṣapucchāni prathameṣu vaṃśeṣu lokānvijānīyāt
śirasi prathame vaṃśa uttarāmuttarāmitareṣāṃ pakṣapucchānāṃ caturthe pakṣayoḥ prācīḥ pucche codīcīrlokeṣṭakā upadadhyāccheṣāḥ paścātsvayamātṛṇṇāyā ekaikaṃ pūrvaṃ saṃhitām / dakṣiṇe vaṃśe vaiśvadevyādya uttare ca purīṣādyāḥ
gāyatraṃ madhye śirasi rathantaraṃ bṛhadyajñāyamiti yathāmnātam
dvitīyāyāṃ purastātsvayamātṛṇṇāyāḥ prathamadvitīyatṛtīyeṣvṛtavyā vāyavyā apasyā iti yathāsaṃkhyam / tisrastisro dakṣiṇeṣu vaṃśeṣu dakṣiṇottarā dve dve uttarasyottarayornavame'bhitaḥ śeṣā yathāpasyāḥ
tṛtīyāyāṃ daśa dvādaśa navame'abhito / aṣṭame sapta purastātpaścācca samīcīrabhitaḥ svayamātṛṇṇāyā ardhotsedhā aṣṭau nānāmantrā uttamāyāṃ vā
caturthyāmekaikāṃ navamenavame'bhitaḥ purastāduttarasya vaṃśasya madhye prathamāṃ vyatyāsamitarā / evameva spṛtaḥ purastāddakṣiṇasya vaṃśasya madhye prathamāṃ vyatyāsamitarāḥ / ṣaṭsaptāṣṭameṣu dakṣiṇato yugmāyugmā uttaratastrivargānkuryātsaptadaśa dakṣiṇataḥ pañcadaśottarataḥ
pañcamyāmekaikāṃ prāṇabhṛdādhiṣu śeṣaṃ chandasāṃ virājaśca yathātimātrāḥ ṣaṭsaptāṣṭameṣvabhito yathāsaṃkhyam
ardheṣṭakābhiḥ pūrayitvā dakṣiṇataḥ prācīḥ stomabhāgāḥ paścimāśca yugmā uttaratastrivargānkuryādekatriṃśatam / paścātpratyañcaṃ trivargeṇa nākasadaṃ ca paścātpurīṣavatyā yavādinā sanāmnīrupaśīvarīrghṛtaplutā iti yathāsaṃkhyam / turīyāṇi madhye yathā prāṇabhṛto'timātrā madhyamāṃ svayamātṛṇṇāsaṃhitāmuttarastu vikarṇīm
iti suparṇasya
yāvatī śoṣapākābhyāmiṣṭakā hrasate kṛtā tāvatsamadhikaṃ kāryaṃ karaṇaṃ samamicchata
sadā ca triṃśakaṃ bhāgamiṣṭakā hrasate kṛtā tāvat samadhikaṃ kāryaṃ karaṇaṃ samamicchata
ekaikaṃ śatamadhyardhaṃ tadūtaṃ ṣaḍabhiraṅgulaiḥ iṣṭakānāṃ parimāṇaṃ vaikṛtaṃ yadato'nyathā
navāṅgulasahasrāṇi dve śate ṣoḍaśottare aṅgulānāṃ parimāṇaṃ vyāyāmasya tu nirdiśet
itareṣāṃ tu dhiṣṇyānāṃ sarveṣāmeva niścayaḥ ekaikasya sahasraṃ syācchate ṣaṇṇavatiḥ parā
ekādaśa sahasrāṇi aṅgulānāṃ śatāni ṣaṭ śataṃ caiva sahasrāṇāṃ kṣetramagnervidhīyate
prākṛtaṃ vaikṛtaṃ vāpi kṣetramardhāṣṭamāntare pañcaviṃśaṃ śiraḥ kṛtvā tataḥ kṣetre samāvapet
śatānyaṣṭau padonāni padānāmiha kīrtyante sāṅgasya saśiraskasya kṣetraṃ kṣetravido viduḥ
ātmā catuḥśataḥ kāryaḥ pakṣau triṃśacchatau smṛtau daśa pucche śataṃ caiva śiraḥ syāt pañcaviṃśakam
ekatriṃśastrayastriṃśairvargaiḥ pañcāśakairapi asaṃbhavatsu vargeṣu dvidhā bhidyeta iṣṭakā
iṣṭakāhrāsavṛddhibhyāṃ dṛḍhāsu śatakeṣu ca matimāniṣṭakā bhāgairmantrātsaṃnāśayediti
caturaśre pṛṣṭau vāpi pakṣapucchaśireṣṭakāḥ dikto'padhānaṃ lokācca tathā lokastu lupyate
adhyātmani ha vijñeyamupadhānaṃ vijānatā rathantarabṛhallokairanyaṃ gāyatrayājñiyaiḥ
yajuṣmatīnāṃ saṃkhyā tu sarvāsāṃ caiva niścitā ekaikasyāṃ citau vāpi tāṃ me nigadataḥ śṛṇu
ṣaḍaśītiḥ śataṃ tvādyā dvitīyā daśa saptatiḥ trayodaśa tṛtīyā syācchataṃ cāhurmanīṣiṇaḥ caturthī śatamekā syāttisraścaiveṣṭakāḥ smṛtāḥ śatāni trīṇi pañcāśatṣaṭcaiva citiruttamā
etāḥ sarvā yajuṣmatyo yābhiragniḥ prasūryate śeṣaṃ lokaṃpṛṇābhistu citīnāmabhipūrayet
etāḥ sarvā samāmnātāḥ yajuryāvatpravartate tadetaddhi sahasraṃ syāccharkarābhiḥ sahocyate
etā upahitāḥ samyagdhenavastu prajāyante amuṣminyajamānāya kāmānduhyati sarvaśaḥ
ṣaṣṭiṃ prajāpatiṃ veda yo hi saṃvatsaraḥ smṛtaḥ gacchati brahmaṇo lokaṃ nākaṃ bradhnasya viṣṭapam
vaiṣṇave yā prameyāya śulbavidbhiśca sarvaśaḥ saṃkhyātṛbhyaḥ pravaktṛbhyo namo bharanto yo mase idaṃ bhūmya bhajāmahe yā no mānakṛtāmiva yajñiyaṃ mānamuttamaṃ vardhamānaṃ sve dame
spaṣṭā bhūmiṛjuḥ śaṅkurmauñjaṃ śulbamabandhuram citrādau nākṛtiḥ kāryā tithyṛkṣaṃ varuṇaśubham
sarvāḥ prāgāyatā vedyaḥ karaṇaṃ yaskadehikam ardhenārvasamaṃ sarvamucchedo jānu pañcakam
madhyame'rdhamṛtavyānāṃ nākasatpañcacūḍayoḥ karaṇādyarthamuddiśya kṣetramardhāṣṭamāntaraḥ
anaḥsiddhaṃ havirdhānaṃ pātrasiddhāḥ kharāḥ kharāḥ cātvālaḥ paśubhiḥ siddho havirbhiḥ sāgnikāḥ kharāḥ
maṇḍalārdhaṃ catuḥsrakti ratnināṃ vihitāḥ kharāḥ aratnirghana eteṣāṃ bhūyastve bhūyasībidhau
pūrvaścaturviṃśatibhāge lekhyaścaturvaṃśairālikhitastu paścimaḥ syāddakṣiṇe'ṣṭadviguṇena lekhyastriṃśadbhirāyamya haretturāyam
udakprakramya cātvālaṃ śāmitraṃ prakrame tataḥ bhūyastatpaśubhūyastve vṛddhiruttarato bhavet
āyāmabāhuṃ nikṣipya vistarastu tathā pṛthak so'dhyardhaṃ guṇayedrāśiṃ sa sarvaguṇito ghanaḥ
āyāmamāyāmaguṇaṃ vistāraṃ vistareṇa tu samasya vargamūlaṃ yattatkarṇaṃ tadvido viduḥ
śravaṇābhijitorbahulātiṣyayorvā citrāsvātyorantare'psvagninā vā
naktaṃ prācībhāskaraśrāyamāhuḥ / śaṅkulipte maṇḍale prākparākceti
janmanā rogahīno vā yajamāno bhavedyadi kathaṃ tatra pramāṇāni prayoktavyāni kartṛbhiḥ
yadyurutantuḥ keśovāstṛtaḥ sarṣapo yavaścaiva ṣaḍguṇitaḥ ṣaḍguṇito bhavati narasyāṅgulaṃ māne taddvādaśakaṃ prādeśamityāhuḥ
taddvayaṃ smṛto'ratniḥ prakramo'ratnisamaḥ sa dviḥprādeśo bhaveccitiṣu
adhyardhāṅgulahīnāścatvāraḥ prakramā bhavenniyatāḥ
tatraikādaśa yūpāścatvāraścaturuttarāḥ sattresattre
ekasyāṃ vedyāmagnidvayamiṣṭakāriktaṃ bhavati pṛthagato vediḥ cetpṛthagagniḥ kḷptaḥ
viṃśatyaṅgulaḥ śataṃ niyataḥ pañcāratnirnaro daśapado vā / hīnātiriktayuktyā dehedehe pramāṇaṃ tu
ṣaḍaśītiryugamuktaṃ sāṣṭādaśa ucyate tvakṣastantrasamasamastaṃ dvyujaṃ rathamīṣāṃ vyavāsyanti
maṇḍalamatha caturaśraṃ maṇḍalaṃ ca yaḥ kurjāttasyemaṃ karaṇavidhiṃ tadvidāmudāhṛtaṃ śṛṇuta
maṇḍalaviṣkambhārdhasamastribhujādavalambakaścatuḥsraktiḥ prāgāyatāttribhāgātkarṇāt sa maṇḍalaṃ bhavati
puruṣaḥ puruṣaṃ kuryāttasyākṣṇayā dvipuruṣaṃ bhaveccaturastasyāpyakṣṇayā dvābhyāṃ vā syāścatuḥpuruṣam
dvipuruṣaḥ karaṇī śroṇī bāhustu dviguṇo bhavettriṃkuṣṭhavattryavalambakastato yaścaturaśre dvāṣṭamāḥ puruṣāḥ
viṣkambhaḥ pañcabhāgaśca viṣkambhastriguṇaśca yaḥ sa maṇḍalaparikṣepo na vālamatiricyate
daśadhā chidya viṣkambhaṃ tribhāgānuddharettataḥ tena yaccaturaśraṃ syānmaṇḍale tadapaprathiḥ
caturaśraṃ navadhā kuryāddhanuḥkoṭyastridhātridhā utsedhātpañcamaṃ lumpetpurīṣeṇeha tāvatsamaṃ
caturaratnirvā naraḥ sikatākaraṇe tvardhaṃ bhujaḥ pradiśyate
karaṇāni tato'syāḥ kārayettricatuḥpañcatrirabhiparyasya yacchubhaṃ cayaneṣu vidhiḥ purātanairṛṣibhiryo'bhihitaśca nityaśaḥ
parilekhanamānasaṃcayairvyatyāsyaiḥ parimāṇasaṃpadā vedyaḥ sarvāḥ pramāṇairāyāmena ca vistareṇa ca mimīyāt
caturaśrasaṃpadādvyāyāmasamāpanāḥ smṛtā pañcāṅgyātha vā purātanairyāḥ pūrvairṛṣibhiḥ pradarśitāḥ
yaścaiṣa vidhirmaryākṛtastatraiṣā mithunātsamaṃ pañcāṅgī tāvatī rajjuryayā sarvaṃ mimīmahe ṛte kaṅkālajaśyenāṃ steṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
iyaṃ mitā yā samayārdhalakṣaṇā tataścaturthe bhavennirāñchanaṃ tato'rdhaśiṣṭā vistārasamā cayasya / yattataścatuḥkuṣṭhamihānayā caret
prācītathāyāmasamā nidadhyātpāśau nikhanyādatha madhyaṃ ca
unmucya paścādatha madhyame tatprāgdakṣiṇāyamya nirāñchanena vistārato'rdhe nikhaneta śaṅkum / pratyaktathottaramadhyame ca / sa vāsuvedīṣu
atha mānametacchroṇyāṃ tu pāśoddharaṇaṃ kriyeta
aṃsaśroṇyorlikhet dikṣu lekhāḥ / śaṅkū nihanyātsamareṣu teṣu / tebhyaḥ samantātparilekhayet
yadyaiṣṭikā nobhau likheta śiṣṭau
pūrve tribhāge tvapare ca siddhopasthitāvutkaradakṣiṇāgnī
athānyadasya parilekhanaṃ tu madhye bhaveddikṣu navāṅguleneti
pramāṇārdhaṃ tu ṣaṣṭayūnaṃ viśeṣa iti saṅjñitam viśeṣaśca pramāṇaṃ ca pramāṇasyākṣṇayā bhavet
pramāṇārdhamanyatsyāt pāśaṣaṣṭhe sacaturviṃśe lakṣaṇaṃ karoti tannirāñchanamakṣṇayā tiryaṅmānī śeṣaḥ pāśādardhaśaye śroṇī dva
cāgnīdhramihopadiśyate
agneryadakṣṇayāmānaṃ tasya caiva tadakṣṇayā tadāśvamedhikaṃ vidyādekaviṃśadvidhau'thavā
puruṣastiryagbhavedyadanudaśadhā yo mitaḥ tasya karṇena yatkṣetraṃ vidyādekādaśaṃ tu tat
ubhau bāhū naśakṣṇāṃ tu narastiryaktadakṣṇayā ekoccatānaikaśatādbāhuvṛddhayā vivardhayet
avalambakakuṣṭhe tu yo bhavetṣoḍaśāṅgule sautrāmaṇyā bhavedeṣa prakramo mānakarmaṇi
prakramasya tṛtīyena saumikī sārparājñikī saṃtṛtīyaistribhiścānyaiḥ siddhamauttaravedikam
caturdaśāṅgulo vā syātprakramastena saumikī śatairdvādaśabhirvāpi minuyātpāśukāmiva
sacaturthe vanaṃ ṣaḍbhirnavabhirvātha saptabhiḥ navabhirvāparaṃ cakraṃ karaṇādhe na lekhayet
caturṣu nivapedeṣāṃ sāvitrādiṣu yo vidhiḥ aruṇe jānudaghne nikhanyādadbhistu pūrayet
caturaśramathāpi maṇḍalaṃ dvividhaṃ gārhapatyalakṣaṇaṃ vyāyāmamitaṃ caturbhujaṃ puruṣārdhena tu maṇḍalaṃ parilikhet
vyāyāmatṛtīyamāyāntaṃ caturaśraṃ saptamabhāgavistṛtaṃ prāgācitamuttarācitaṃ vyatyāse tadathaikaviṃśakam
puruṣasya tṛtīyamāyāntaṃ caturaśraṃ ṣaḍbhāgavistṛtam / prathikaśca tadāyato bhavenmadhye tena samāyato bhavenmadhye tena samāstike śeṣau / koṇau prathikamitau samau tadvistārakṛtau viśākhaḥ
ṣaḍbhāgakṛtāyāmo bhaveddvyardhe tu trikoṇasaṃsthite
caturaśravipāṇakaḥ prathiko'rdhaṃ prathikaśca yo mitaḥ
karaṇāni bhavanti maṇḍale catvāri pramitāni bhāgaśaḥ
madhye'sya catasra iṣṭakāḥ tatpūrvāparayordvayordvayam / prathiko'rdha viṣāṇikadvayaṃ punareva punaraiti maṇḍalamardhaprathikadvaye samaṃ saṃpūrṇam / tadathaikaviṃśakam
vyatyāsamudaṅmukhena saha vyatyasyedvetyuttarottaram
adhyardhaṃ padyaṃ ca padyārdhapadyapādavatpadyārdhotsedhamityāhurgāyatre karaṇāni ca
caturguṇāṃ dvipuruṣāṃ rajjuṃ kṛtvā samāhitām / saṃbhāgajñātṛtodāntāṃ pañcāṅgīṃ tadvido viduḥ
madhyamātpāśayostodo gāyatramānamucyate / sāratnāvardhapuruṣe / catu raśrastayā mitaḥ / pakṣapucchāntayorvṛddhyā gāyatreṇetareṣubhiḥ
iṣṭakā śoṣapākābhyāṃ triṃśanmānāttu hīyate
tataḥ kṣetraṃ tricaturbhāgaṃ niruhyādāpayecchivam
aṃsa uttareṃ'se ca prācyo'dhyardhāstu viṃśatirdaśa pucche dvirdvādaśakau pakṣayorabhitaḥ pucche tu pañca deyāḥ pañca prācīḥ pañcadaśa dadyācchirasi / caturaśītī pakṣayoḥ pañcāśataṃ triṃśatamātmani padyā bhavanti śatamekonaṃ puccheṃ'saśroṇyorviṃśatirviṃśatiḥ pucche pakṣayordaśadaśāhuḥ
adhyardhā daśa śirasi prācyudīcyo bhavanti
pūrvopahitā prathamā padayujaḥ sarvā / dvitīyāvāgyujo'śvinī
vyatyāsaṃ cinuyādevaṃ jānunāsya vartmasu
tripadā alpakṣetrā ekacitikāścatuḥ karaṇayuktāḥ dhiṣṇyā bhavanti sāgnicityamantrāḥ sātiriktāśca
adhyardhāstu catasro dve madhye nakulaścaturbhāgaḥ
aśmā navamo'gnīdhre
hotrīyamataḥ saṃvakṣyāmo / aṃsaśroṇyoḥ padyāśrayā nakulakā bahistisṛṣu dikṣvantaścaturdaśa padakacaturthāḥ sa yaḥ pratidiśamaṣṭau padyā dikṣu vidikṣu
brāhmaṇācchaṃsye daśa caikā syurmadhye dvau dvau caturthyau nakulaśca
abhitastisraḥ padyā dve madhye'dhyardhe śiṣṭeṣvaṣṭau
adhyardhāḥ ṣaṇmārjālīyeṃ'sa mārjālīyaṃ syāddakṣiṇapārśvena śāmitraṃ cātvālasya ca paścād vabhṛthakalpe'pyevaṃ padamekatastripadastisro'tirikteṣviti
saptatriṃśatsārdhāḥ pakṣaḥ savyaśca śirasi catvāraḥ ṣaḍviṃśakastathātma śyene pañcadaśakaṃ puccham / saptadaśakaṃ pucchaṃ dvayaṃ śirasyātmapakṣayoḥ kḷptamalajasya / bhāgasaṃdhāntayajñaiḥ pramitānnaracaturthe
aṣṭau bhāgāḥ pucchaṃ kaṅkacite bhavanti pādayoścaturaḥ śirasi tu sapta jñeyāḥ śyenavadātmā ca pakṣau ca
śyenālajakaṅkānāmaṣṭau sārdhā vistṛtaṃ pucchaṃ catvārotmā dvau ca śiraḥ sarveṣāṃ pañcakau pakṣau
śyenālajakaṅkānāṃ dvitricatuḥ kuṣṭhamityucyate puccham / pañcākṣṇāḥ pakṣapātrāstvakṣṇābhiḥ pariśritāḥ
pucche dvau bhāgāvānayetpucchamalajena trikuṣṭhavattrīnśyenapucchācchirasi kaṅke pādau tu haret
prācīrdvādaśa sārdhā viṃśatirudīcīrbhavenmitā bhāgā / daśa pañca kaṅkacitāvalaja udīcīstrayodaśa sārdhāśca
tricaturbhāgamānī syādrajjurardhatrayodaśī madhye ca lakṣaṇaṃ tasyāścaturbhāgairnirāñchanam
bhāgikāścatvārastodā ardhaṣaṣṭhe'paraḥ smṛtaḥ ardhāśca me'ṣṭame caiva navame daśame'paraḥ ardhadvādaśo vānyaḥ
tataḥ prācīḥ prasārya tu tasyā nikhānayecchaṅkum / pāśayormadhyame'ṣṭame / caturthe vāhatya pāśam / āsajya madhyame nirāñchanam
nirāyamya vinudyonmucya madhyamāt / abhito daśama āyamya bhāgā dvikacatuṣkāḥ / ardhaṣaṣṭhe'pi cāhatya pūrvādevaṃ samācaret / tulyaṃ śaṅkuṃ turye
tataḥ prācīḥ prasārya tu ardhaṣaṣṭhakayoḥ pāśau / śaṅkū ardhāṣṭame'ṣṭame / pragṛhya paścimaśaṅkū / dvikayorvotsṛjettataḥ
caturthanavamau śaṅkū pravṛhedantimāvubhau
aṣṭame pāśamāsṛjya aṣṭamenaiva nigrahaḥ / bhāgebhāge tataḥ śaṅkū tayoḥ
aṣṭame pāśamāsṛjya ādiśaṅkau nigṛhya ca daśame śaṅkumāhanyātpucchārdhe alajasya tu
syārdhāṣṭame śaṅkuḥ kaṅkasya darśane smṛtaḥ
trike pāśaṃ samāsṛjya daśakena nigṛhya ca etābhyāmeva todābhyāṃ śaṅkū deyau tathottarau
ardhadvādaśame pāśastriko nigrahaṇo bhavet ādipāśe dvike caiva śaṅkū deyau tathottarau
uttare dvikamāsajya dakṣiṇaṃ samayorharet
caturthe śaṅkumāhanyādviparītaṃ samācaret caturthe tu tadarthena nirgṛhya ca
iti śyenasya rajjurdvādaśalakṣaṇā
catvāri karaṇānyeṣāṃ tricaturthena kārayet navabhāgā akṣṇārdhākṣṇāḥ pañcakoṇāḥ ca bhāgaśaḥ
prācīne pañcakoṇe dve athārdhākṣṇādvayaṃ nyaset aṃsāgrayorathaikaikā evaṃ pakṣavipakṣayoḥ
navabhāgaiścitaṃ madhyamakṣṇābhiḥ pariṣiñcate pakṣāgre pañca patrāṇyevaṃ cākṣṇā vidhīyate
vyatyāsākṣṇādvayaṃ tunde pañcakoṇe pratyaksthite ardhākṣṇe kaṇṭhasaṃdhyośca pūrayedamitaṃ śiraḥ
dve pakṣasaṃdhyorardhākṣṇe pucchasaṃdhyostathāpare daśa pañca ca pucchāgre pakṣāgra ekaviṃśatim
aupamāne cayane caiṣāṃ vyatyāse karaṇeṣu ca rajjvāścāvapanaṃ hrāso śyenasiddhiriti sthitiḥ
avakrapakṣamalajaṃ ca pūrvapakṣe tathāyutam madhyāt prasiddhaṃ pucchaṃ śyene dāmnā prasidhyata iti
navamātprāgbhāge śaṅkū turīyasya karaṇam alaje pakṣārdhamavakratāddhyevaṃ bhavet
puruṣasya tṛtīyapañcamau bhāgau tatkaraṇaṃ punaściteḥ tasyārdhamathāparaṃ bhavettricitikamagnicitiścet
aṣṭāvaṣṭau raṃmitā citiraṣṭaikādaśikā ca madhyamā vyatyāsavatīrupanya sedaṣṭau dvādaśa cottamā citiḥ
pañcadaśanaraṃ kṣetraṃ praugacittatastvardham madhyāddaśake trikuṣṭhametattathā karaṇam
bāhvorekaviṃśa ubhakaraṇe tathārdho'nyaśca aṃsaśroṇyośchedastasyobhayato bhavet praugaḥ
cātvālebhyaścaturbhyastu samūhyo'gniraniṣṭakaḥ digbhyaḥ purīṣaiḥ samūhyo bhāgaśo yuktito vidhiḥ
maṇḍalacaturaśro'dya parivāryaḥ śmaśānacit droṇacittsarumāneṣāṃ daśabhāgo bhavettsaruḥ
maṇḍale caturaśraṃ tu kuryādgārhapatyavat bāhvorviṃśatibhāgena vāruṇaṃ sārdhameva tu
prasiddhaṃ daśadhā kuryādbahirantaśca yuktitaḥ trikuṣṭhaśca viṣāṇaḥ syātsaṃdhau vyatyāsa eva saḥ
caturaśrasya karaṇaṃ bāhvordvātriṃśadbhāgikam caturaśramathādhyardhaṃ tābhyāṃ gāyatravadvidhiḥ
sāhasrasya karaṇaṃ bāhvoḥ pañcadaśabhāgaṃ caturaśram adhyardhāstu tataḥ syurdviśatāścitayaḥ smṛtāḥ
pañca pañcāśatamadhyardhāstisraḥ pañcāśataṃ caturaśrāḥ sahasrācchataṃ pakṣāḥ syuruṣā sahasratamī
bāhvorekatriṃśo bhāgaḥ karaṇaṃ citistathottarayoḥ caturasrānāṃ sāhasraṃ savanike vyavāsyanti
ardhaikādaśapuruṣaṃ ghanaṃ bhavedbhavenmaṇḍalaṃ rathacakram / nābhirarā vivaradhā nemirarebhyo yadyatiriktam
tadardhāḥ puruṣāyāmāḥ puruṣāṣṭabhāgavistṛtāḥ caturviṃśatistrinaranāyāḥ
vivarakaraṇamataḥ saṃpravakṣyāmi / dvisaptamena nemyasrakaraṇaṃ bhavedarasyāṣṭabhāgena vaikṛtaścaturviṃśatibhāgena nābhyāmantaramantaro'ṣṭamabhāgena praugavadbhavet
dvīṣṭakāṃ cinuyānnābhiṃ caturbhiścinuyādarān tribhirnemiṃ yathābhāgaṃ vyatyāsaḥ kūpavat smṛtaḥ
viṣkambhasya caturthena nābhyāstu vivaraṃ likhet tricatvāriṃśāṅgulāṃ nemiṃ sārdhacaturaṅgulām
siddhamanyadyathā yuktiścayane yāśca saṃpadaḥ
ya idamapi yathātathaṃ smṛtiṃ vidhiṃ yadādhītya mimīte rauravaṃ samavati khalu kṛtsnasaṃmato brajati ca śulbakṛtāṃ salokatām
rathacakrasya cityasya saṃkṣepoktasya viṣṇunā atha dhāturnirviṣṭhasya triguṇānyaṃ bahirbahiḥ līyante maṇḍale yasya sapta sārdhā narā budhaiḥ
mucyante vivareṣvanye kṣetrādabhyadhikāstrayaḥ
tasya cakravidhānaṃ tu nemirarebhyo vistaraḥ maṇḍalānāṃ ca viṣkambhaḥ tribhāgaḥ karaṇāni ca
narārdhenābhilikhennābhistataḥ prastāragocarā arebhyo'bhyadhikā nemistriṣaṣṭhenākṣarāgāram triṃśatena saviṃśena adhikaiścārdhapañcamaiḥ mimāyāṅgulairvā madhyaṃ kuryādviṃśena parilekhanam
prathame prastare rathacakrasya sṛṇuteṣṭakāḥ caturbhiradhikaṃ vettha catvāriṃśacchatatrayam
dvitīye'bhyadhikā yāntu caturviṃśatiriṣṭakāḥ pañcakoṇāstrikoṇāśca nemyarebhyaḥ ca saṃdhiṣu
iṣṭakānāṃ sahasreṇa śataiḥ saptabhireva ca aṣṭaṣaṣṭyā ca cakrasya citayaḥ pañca pūritāḥ
iti śulbasūtraṃ samāptam
srotam
[http://vedicreserve.mum.edu/kalpa/shulba/manava_shulba_sutra.pdf mānavaśulbasūtram] (pītara pheṇḍa)
Original text: mānavaśulbasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0