Language

ENहिગુ
Scripture Library

mānavaśulbasūtram · Chapter 1

1

mānavaśulbasūtram

1

athātaḥ śulbaṃ vyākhyāsyāmaḥ

2

rajjuṃ pāśavatīṃ samāṃ nirāyatāṃ pṛṣṭhyāṃ yathārthamupakalpayet

3

antareṇa citrāsvātī śravaṇapratiśravaṇau kṛttikāpratikṛttike tiṣyapunarvasū ca prāgdeśo'yaṃ yugamātroditayoḥ pāśāñca

4

dārśikyāḥ śayāḥ ṣaṭtāni sapta saptadaśaiva tu ekaṃ dve pañca tairmītvā samaraiḥ parilekhayet

5

aṃsācchroṇau rajjvantaṃ pratiṣṭhāpya prācīmanulikhedaṃsepratiṣṭhāpya pratīcīṃ samare rajjvantaṃ pratiṣṭhāpya śroṇeradhyaṃsādanulikhet

6

evamuttarataḥ purastātpaścācca

7

aratniścaturaśrastu pūrvasyāgneḥ kharo bhavet rathacakrākṛtiḥ paścāccandrārdhena tu dakṣiṇe

8

madhyāt koṭipramāṇena maṇḍalaṃ parilekhayet atiriktatribhāgena sarvaṃ tu sahamaṇḍalam caturaśre'kṣṇayā rajjurmadhyataḥ saṃnipātayet parilekhya tadardhenārdhamaṇḍalameva tat

9

gārhapatyāhavanīyāvantarā rajjuṃ nimāyāparasmiṃstṛtīye lakṣaṇam / madhyāt turīyamutsṛjya lakṣaṇaṃ pāśāntau samāhṛtya dakṣiṇato dakṣiṇāgnerlakṣaṇam

10

etadeva viparyasyottarata utkarasya lakṣaṇam

11

yāvatpramāṇā rajjuḥ syāttāvadevāgamo bhavet āgamārdhe bhavecchaṅkuḥ śaṅkorardhe nirāñchanam

12

samantacaturaśrāṇi vidhireṣaḥ prakīrtitaḥ

1

aṣṭāśītiḥ śatamīṣā tiryagakṣaścatuḥśatam ṣaḍaśītiryugaṃ cāsya rathaścārakya ucyate

2

īṣāyāṃ lakṣaṇaṃ mītvā ṣaṭsu navasu ca lakṣaṇe tricatvāriṃśake pāśo'ṅgulānāṃ niyogataḥ

3

eṣā vediḥ samākhyātā cārakya rathasaṃmitā aindrāgnasya paśoreṣā paśuṣvanyeṣu ṣaṭśayā

4

prācyardhaḥ ṣaḍaratniḥ syādardhāratnernirāñchanam ardhe śroṇī tato'rdheṃ'sāvadhyardha iti pāśukī

5

paśādardhaśaye śroṇī dvayoḥ pṛṣṭhyāparā dvayoḥ prācyardhastu tato'dhyardhe tato'dhyardhe nirāñchanam ardheṃ'so'dhyardha evānyastato'dhyardheṃ'sa uttaraḥ aratnau tu tataḥ pāśo vedī mārutī vārūṇī

6

sarvā daśaśayā rajjurmadhye cāsyā nirāñchanam prācyardhaṃ pañcame kuryāddikkuṣṭhā paitṛkī smṛtā

7

sarvā saptaśayā rajjurmadhye cāsyā nirāñchanam prācyardhaṃ pañcame kuryāddikkuṣṭhā paitṛkī smṛtā

1

prāgvaṃśaṃ daśakaṃ kuryātpatnīśālāṃ catuḥśayām prāgvaṃśāttriṣu vedyanto vedyantāt prakrame sadaḥ

2

navakaṃ tu sado vidyāccatvāraḥ sadaso'ntaram catvārastrikā havirdhānamardhadaśāstadantaram

3

padaṃ yūpāvaṭe mītvā śeṣamauttaravedikam āgnīdhraṃ ṣaḍaratnyeva ṣaṭtriṃśatprakramā rajjuḥ

4

lakṣikā dvādaśa trikā / vedisadohavirdhānāni minotyevānupūrvaśaḥ pañcadaśakamekaviṃśakaṃ trikamaparam / parato'parastriko dvādaśasu ca pāśada ucyate / some rajju nimānamuttamam

5

tripadā pārśvamānī syāttiryaṅmānī padaṃ bhavet tasyākṣṇayā tu yā rajjuḥ kuryāddaśapadāṃ tayā

6

paśādardhacaturdaśe navake tu tataḥ punaḥ ardhacaturdaśaḥ pāśaḥ sadasaśchedanamuttamam

7

nimāya rajjuṃ daśabhī rathākṣairekādaśabhiścoparabudhnamātraistasyāścaturviṃśatibhāgadheyamekādaśinīṃ prativedimāhuḥ

8

śikhaṇḍinī cetkartavyā vedyantāddvyardhamuddharet aṣṭāṅgulaṃ tadardhaṃ syāddevya vedi prasiddhaye taṃ prāñcaṃ tu samīkṣeta tāṃstu vidyācchikhaṇḍinīm

9

pañcakaṃ saptaṃ caiva ekamekaṃ tataḥ punaḥ eṣā vediḥ samākhyātā kaukilyāstvatha cārake

1

janmanā rogahīno vā yajamāno bhavedyadi kathaṃ tatra pramāṇāni prayoktavyāni kartṛbhiḥ

2

tuṇḍaṃ puṣkaranālasya ṣaḍguṇaṃ pariveṣṭitam trihāyaṇyā vatsataryā vālena samamiṣyate

3

trayastrihāyaṇīvālāḥ sarṣapārdhaṃ vidhīyate dviguṇaṃ sarṣapaṃ prāhuryavaḥ sarṣapāram

4

aṅgulasya pramāṇaṃ tu ṣaḍyavāḥ pārśvasaṃhitāḥ daśāṅgulastu prādeśo vitastirdvādaśāṅgulaḥ dvivitastiraratniḥ syādvyāyāmastu catuḥśayaḥ

5

viṃśatiśatāṅgulataḥ puruṣaḥ svaiḥ svairaṅguliparvabhiḥ atha cetprapadotthānaḥ pañcaviṃśaśato bhavet

6

triyavaṃ kṛṣṇalaṃ vidyāt mānaṃ vidyāt trikṛṣṇalam anena kṛṣṇalapramāṇena niṣkamāhuścaturguṇam

7

puruṣasya tṛtīyapañcamau bhāgau tatkaraṇaṃ punaściteḥ tasyārdhamathāparaṃ bhavettricitikamagnicitiścet

8

aṣṭāvaṣṭau saṃmitā citiraṣṭaikādaśikā ca madhyamā vyatyā savatīrupanyasedaṣṭau dvādaśa cottamā citiḥ

1

athāta uttareṣṭakaṃ vyākhyāsyāmaḥ

2

ūrdhabāhunā yajamānena veṇuṃ vimimīte

3

tatsamo'nyataraḥ sāratnirdvitīyastasya puruṣe lakṣaṇamaratni vitastyoścobhayorardhapuruṣe

4

śirasi pariśrite yūpāyāvaśiṣya śeṣamanurajju puruṣau saṃdhāya pañcāṅgyā śaṅkuṃ vinihanti tayoḥ saṃdhāvardhayośca

5

yāvabhito madhyamaṃ śaṅkuṃ tayorveṇū nidyāya dakṣiṇataḥ puruṣasaṃnipāte todaṃ karoti

6

madhyame śaṅkau veṇuṃ nidhāyādhyadhi todaṃ hṛtvā dakṣiṇataḥ puruṣe śaṅkuṃ nihanti

7

pūrve śaṅkau veṇuṃ nidhāya dvitīyaṃ dakṣiṇataḥ purastātpuruṣasaṃnipāte śaṅkuṃ nihantyardhe caivaṃ paścāt

8

etenottarārdho vyākhyātaḥ

9

dakṣiṇasya vargasya yāvabhito madhyamaṃ śaṅkuṃ tayorveṇū nidhāya dakṣiṇataḥ puruṣasaṃnipāte todaṃ karoti

10

madhyame śaṅkau veṇuṃ nidhāyādhyapi todaṃ hṛtvā dakṣiṇataḥ sāratnau śaṅkuṃ nihanti

11

yaḥ sāratnistaṃ madhyamasya pūrve nidhāya dvitīyaṃ dakṣiṇataḥ purastātsāratnimardhapuruṣeṇa saṃnipātya śaṅkuṃ nihantyevaṃ paścāt

12

etenaivottarapakṣo vyākhyātaḥ

13

pucchaṃ savitastiraratnisthāne

14

pūrvasya purastādardhapuruṣeṇa pañcāṅgyā śiro vimimīte

1

vyāyāmasyāṣṭamamekatasturīyamekata ubhayatasturīyaṃ ca te gārhapatyaciteḥ karaṇe

2

puruṣasya daśamena bhāgena prathamaṃ caturaśraṃ karaṇaṃ kārayeddaśamamekato'rdhamekatastaddvitīyaṃ daśamamekato'dhyardhamekatastattṛtīyamubhayatasturīyaṃ taccaturtham

3

tāsāmutsedhastriṃśatpañcamabhāgenānyatra nākasadbhyaśca cūḍābhya ṛtavyābhyo'tha madhyamāyāṃ pañcamaṣaṣṭhībhyaśca vaiśvadevībhyastā ardhotsedhāḥ

4

purīṣamantardhāyottarāmupadadhyādgaṇasaṃsargāyāvicchedāya

5

garteṣūpadadhyādyadanyadiṣṭakābhyaḥ

6

tatra śloko bhavati ukhāyāḥ paśuśīrṣāṇāṃ kūrmasyolūkhalasya ca srucoḥ kumbheṣṭakānāṃ ca caroścaivāvaṭānkhanet

7

pratidiśamupadadhyādātmani madhye prācīḥ śirasi pucche pakṣayoścātmanyapyayeṣu samaṃ vibhajyottarāmuttarāmapyayasaṃhitāṃ pūrvāparadakṣiṇottarā viṣayavacanādanyaccatasraḥ purastātpañcartavyābhyaḥ paścāccottarapūrve cārdhe gārhapatyasya / śeṣaṃ caturaśrābhiḥ

8

etā eva dakṣiṇottarā dvitīyasyāṃ / śeṣaṃ caturaśrābhiḥ

9

yathā prathamaivaṃ tṛtīyā pañcamī vā yathā dvitīyaivaṃ caturthe / tena dharmena vatyāsaṃ cinuyāt

10

athetarānāgnīdhrīyādīn navanava padāni karotyekaikaṃ madhye'smānamāgnīdhrīye / catvāri catvāri turīyāṇi pratidiśaṃ hotrīye / catasro'rdhāḥ kuṣṭhāsu brāhyaṇāchaṃsya / itareṣāṃ dve dve adhyardhe madhye prācīḥ / ṣaḍeva mārjālīye paśusrapaṇe ca

11

viṃśatimadhyardhāḥ prācīraṃsayordadyācchroṇyoḥ pucche ca viṃśatiṃ dvādaśa dvādaśa purastātpakṣayoḥ prācīḥ paścācca pañca pañca codīcīrabhitaḥ śirasi / śeṣaṃ caturaśrābhiḥ

12

viṃśatiṃ śroṇyaṃsapakṣeṣūdīcīrdakṣiṇatastathottarato dvitīyasyāmekādaśaikādaśābhitaḥ pucche pañca pañca prācīrabhitaḥ śirase / śeṣaṃ caturaśrābhiḥ

13

yathā prathamaivaṃ tṛtīyā pañcamī ca yathā dvitīyaivaṃ caturthyetena dharmeṇa vyatyāsaṃ cinuyāt

14

trirupasatsu dve pūrvasyāṃ tisro madhyamāyāṃ ṣaṭsu yathānupūrveṇa dvādaśasu vyatyāsaṃ citipurīṣe karoti

15

etena dharmeṇa saṃvatsarātsamaṃ vibhajya jānudaghne'sya dviguṇaṃ triguṇamuttareṣāṃ caikāmuttarāmuddhatyābhyāyanaṃ vardhāyātiriktā upadadhyāt

16

mantrādyabhimarśanāntaṃ tatpuruṣasya lakṣaṇam

1

darbhastambaṃ puṣkaraparṇaṃ rukmapuruṣau hiraṇyeṣṭakāṃ śarkarāṃ svayamātṛṇṇāṃ dūrveṣṭakā naivāramiti madhyaṃ / tasminkumbheṣṭakā yā madhye dakṣiṇottare ca srucāvanūpamadhyeṣu śeṣāḥ / paścātsvayamātṛṇṇāyāḥ kulāyinīṃ dviyajuśca vaṃśayoḥ pārśvasaṃhite dviyajuruttare purastādretaḥsicau dve / dakṣiṇe tasminvaṃśe dvitīyāmṛtavyāṃ ca purastāccaturthe loke retaḥsicaṃ viśvajyotiṣaṃ maṇḍalāmṛtavyāṃ gharmeṣṭakāmaṣāḍhāṃ kūrmaṃ vṛṣabhamiti prāñcamuttare vaṃśe dakṣiṇataḥ purastātsvayamātṛṇṇāyāḥ pañca mulūkhalamusalamuttarapūrve cokhāṃ madhye śirasāṃ śirobhiḥ saṃhitāmupadadhāti

2

tasyāḥ paścātpuruṣaśirasaḥ puruṣa citimupadadhāti ṣaṭtriṃśataṃ pratīcīstrivargeṇa śroṇyām

3

tatra śloko bhavati tisro grīvāḥ ṣaḍaṃsayordve dve bāhvornavātmani jaṅghayoru pañca paścādasmānāmekaikaṃ pāṇipādayoḥ

4

aṣṭavathāpasyāḥ samaṃ vibhajya vaṃśeṣu navamenavame prāṇabhṛtaḥ purastāduttare vaṃśe prathamaṃ paścāddakṣiṇe dakṣiṇataḥ pūrva uttarataḥ paścāddakṣiṇataḥ svayamātṛṇṇāyā dvitīye pañcamamanūpeṣu saṃyato navame'timātrā yathā prāṇabhṛtaḥ purastāddakṣiṇe vaṃśe prathamaṃ paścāduttare dakṣiṇataḥ paścāduttarataḥ pūrva uttarataḥ paścāddakṣiṇataḥ uttarataḥ svayamātṛṇṇāyā dvitīye pañcamam / vaiśvadevyaścānūpeṣu pratidiśamuttarapūrveṣu vaṃśeṣvādyā / dakṣiṇottare ca saṃyānyāvapyaye tayorvaṃśayorādyāt purastādvātharvaśiraḥ

5

samaṃ vibhajya vaṃśeṣu śiraḥ pakṣapucchāni prathameṣu vaṃśeṣu lokānvijānīyāt

6

śirasi prathame vaṃśa uttarāmuttarāmitareṣāṃ pakṣapucchānāṃ caturthe pakṣayoḥ prācīḥ pucche codīcīrlokeṣṭakā upadadhyāccheṣāḥ paścātsvayamātṛṇṇāyā ekaikaṃ pūrvaṃ saṃhitām / dakṣiṇe vaṃśe vaiśvadevyādya uttare ca purīṣādyāḥ

7

gāyatraṃ madhye śirasi rathantaraṃ bṛhadyajñāyamiti yathāmnātam

1

dvitīyāyāṃ purastātsvayamātṛṇṇāyāḥ prathamadvitīyatṛtīyeṣvṛtavyā vāyavyā apasyā iti yathāsaṃkhyam / tisrastisro dakṣiṇeṣu vaṃśeṣu dakṣiṇottarā dve dve uttarasyottarayornavame'bhitaḥ śeṣā yathāpasyāḥ

2

tṛtīyāyāṃ daśa dvādaśa navame'abhito / aṣṭame sapta purastātpaścācca samīcīrabhitaḥ svayamātṛṇṇāyā ardhotsedhā aṣṭau nānāmantrā uttamāyāṃ vā

3

caturthyāmekaikāṃ navamenavame'bhitaḥ purastāduttarasya vaṃśasya madhye prathamāṃ vyatyāsamitarā / evameva spṛtaḥ purastāddakṣiṇasya vaṃśasya madhye prathamāṃ vyatyāsamitarāḥ / ṣaṭsaptāṣṭameṣu dakṣiṇato yugmāyugmā uttaratastrivargānkuryātsaptadaśa dakṣiṇataḥ pañcadaśottarataḥ

4

pañcamyāmekaikāṃ prāṇabhṛdādhiṣu śeṣaṃ chandasāṃ virājaśca yathātimātrāḥ ṣaṭsaptāṣṭameṣvabhito yathāsaṃkhyam

5

ardheṣṭakābhiḥ pūrayitvā dakṣiṇataḥ prācīḥ stomabhāgāḥ paścimāśca yugmā uttaratastrivargānkuryādekatriṃśatam / paścātpratyañcaṃ trivargeṇa nākasadaṃ ca paścātpurīṣavatyā yavādinā sanāmnīrupaśīvarīrghṛtaplutā iti yathāsaṃkhyam / turīyāṇi madhye yathā prāṇabhṛto'timātrā madhyamāṃ svayamātṛṇṇāsaṃhitāmuttarastu vikarṇīm

6

iti suparṇasya

1

yāvatī śoṣapākābhyāmiṣṭakā hrasate kṛtā tāvatsamadhikaṃ kāryaṃ karaṇaṃ samamicchata

2

sadā ca triṃśakaṃ bhāgamiṣṭakā hrasate kṛtā tāvat samadhikaṃ kāryaṃ karaṇaṃ samamicchata

3

ekaikaṃ śatamadhyardhaṃ tadūtaṃ ṣaḍabhiraṅgulaiḥ iṣṭakānāṃ parimāṇaṃ vaikṛtaṃ yadato'nyathā

4

navāṅgulasahasrāṇi dve śate ṣoḍaśottare aṅgulānāṃ parimāṇaṃ vyāyāmasya tu nirdiśet

5

itareṣāṃ tu dhiṣṇyānāṃ sarveṣāmeva niścayaḥ ekaikasya sahasraṃ syācchate ṣaṇṇavatiḥ parā

6

ekādaśa sahasrāṇi aṅgulānāṃ śatāni ṣaṭ śataṃ caiva sahasrāṇāṃ kṣetramagnervidhīyate

7

prākṛtaṃ vaikṛtaṃ vāpi kṣetramardhāṣṭamāntare pañcaviṃśaṃ śiraḥ kṛtvā tataḥ kṣetre samāvapet

8

śatānyaṣṭau padonāni padānāmiha kīrtyante sāṅgasya saśiraskasya kṣetraṃ kṣetravido viduḥ

9

ātmā catuḥśataḥ kāryaḥ pakṣau triṃśacchatau smṛtau daśa pucche śataṃ caiva śiraḥ syāt pañcaviṃśakam

10

ekatriṃśastrayastriṃśairvargaiḥ pañcāśakairapi asaṃbhavatsu vargeṣu dvidhā bhidyeta iṣṭakā

11

iṣṭakāhrāsavṛddhibhyāṃ dṛḍhāsu śatakeṣu ca matimāniṣṭakā bhāgairmantrātsaṃnāśayediti

12

caturaśre pṛṣṭau vāpi pakṣapucchaśireṣṭakāḥ dikto'padhānaṃ lokācca tathā lokastu lupyate

13

adhyātmani ha vijñeyamupadhānaṃ vijānatā rathantarabṛhallokairanyaṃ gāyatrayājñiyaiḥ

14

yajuṣmatīnāṃ saṃkhyā tu sarvāsāṃ caiva niścitā ekaikasyāṃ citau vāpi tāṃ me nigadataḥ śṛṇu

15

ṣaḍaśītiḥ śataṃ tvādyā dvitīyā daśa saptatiḥ trayodaśa tṛtīyā syācchataṃ cāhurmanīṣiṇaḥ caturthī śatamekā syāttisraścaiveṣṭakāḥ smṛtāḥ śatāni trīṇi pañcāśatṣaṭcaiva citiruttamā

16

etāḥ sarvā yajuṣmatyo yābhiragniḥ prasūryate śeṣaṃ lokaṃpṛṇābhistu citīnāmabhipūrayet

17

etāḥ sarvā samāmnātāḥ yajuryāvatpravartate tadetaddhi sahasraṃ syāccharkarābhiḥ sahocyate

18

etā upahitāḥ samyagdhenavastu prajāyante amuṣminyajamānāya kāmānduhyati sarvaśaḥ

19

ṣaṣṭiṃ prajāpatiṃ veda yo hi saṃvatsaraḥ smṛtaḥ gacchati brahmaṇo lokaṃ nākaṃ bradhnasya viṣṭapam

1

vaiṣṇave yā prameyāya śulbavidbhiśca sarvaśaḥ saṃkhyātṛbhyaḥ pravaktṛbhyo namo bharanto yo mase idaṃ bhūmya bhajāmahe yā no mānakṛtāmiva yajñiyaṃ mānamuttamaṃ vardhamānaṃ sve dame

2

spaṣṭā bhūmiṛjuḥ śaṅkurmauñjaṃ śulbamabandhuram citrādau nākṛtiḥ kāryā tithyṛkṣaṃ varuṇaśubham

3

sarvāḥ prāgāyatā vedyaḥ karaṇaṃ yaskadehikam ardhenārvasamaṃ sarvamucchedo jānu pañcakam

4

madhyame'rdhamṛtavyānāṃ nākasatpañcacūḍayoḥ karaṇādyarthamuddiśya kṣetramardhāṣṭamāntaraḥ

5

anaḥsiddhaṃ havirdhānaṃ pātrasiddhāḥ kharāḥ kharāḥ cātvālaḥ paśubhiḥ siddho havirbhiḥ sāgnikāḥ kharāḥ

6

maṇḍalārdhaṃ catuḥsrakti ratnināṃ vihitāḥ kharāḥ aratnirghana eteṣāṃ bhūyastve bhūyasībidhau

7

pūrvaścaturviṃśatibhāge lekhyaścaturvaṃśairālikhitastu paścimaḥ syāddakṣiṇe'ṣṭadviguṇena lekhyastriṃśadbhirāyamya haretturāyam

8

udakprakramya cātvālaṃ śāmitraṃ prakrame tataḥ bhūyastatpaśubhūyastve vṛddhiruttarato bhavet

9

āyāmabāhuṃ nikṣipya vistarastu tathā pṛthak so'dhyardhaṃ guṇayedrāśiṃ sa sarvaguṇito ghanaḥ

10

āyāmamāyāmaguṇaṃ vistāraṃ vistareṇa tu samasya vargamūlaṃ yattatkarṇaṃ tadvido viduḥ

11

śravaṇābhijitorbahulātiṣyayorvā citrāsvātyorantare'psvagninā vā

12

naktaṃ prācībhāskaraśrāyamāhuḥ / śaṅkulipte maṇḍale prākparākceti

1

janmanā rogahīno vā yajamāno bhavedyadi kathaṃ tatra pramāṇāni prayoktavyāni kartṛbhiḥ

2

yadyurutantuḥ keśovāstṛtaḥ sarṣapo yavaścaiva ṣaḍguṇitaḥ ṣaḍguṇito bhavati narasyāṅgulaṃ māne taddvādaśakaṃ prādeśamityāhuḥ

3

taddvayaṃ smṛto'ratniḥ prakramo'ratnisamaḥ sa dviḥprādeśo bhaveccitiṣu

4

adhyardhāṅgulahīnāścatvāraḥ prakramā bhavenniyatāḥ

5

tatraikādaśa yūpāścatvāraścaturuttarāḥ sattresattre

6

ekasyāṃ vedyāmagnidvayamiṣṭakāriktaṃ bhavati pṛthagato vediḥ cetpṛthagagniḥ kḷptaḥ

7

viṃśatyaṅgulaḥ śataṃ niyataḥ pañcāratnirnaro daśapado vā / hīnātiriktayuktyā dehedehe pramāṇaṃ tu

8

ṣaḍaśītiryugamuktaṃ sāṣṭādaśa ucyate tvakṣastantrasamasamastaṃ dvyujaṃ rathamīṣāṃ vyavāsyanti

9

maṇḍalamatha caturaśraṃ maṇḍalaṃ ca yaḥ kurjāttasyemaṃ karaṇavidhiṃ tadvidāmudāhṛtaṃ śṛṇuta

10

maṇḍalaviṣkambhārdhasamastribhujādavalambakaścatuḥsraktiḥ prāgāyatāttribhāgātkarṇāt sa maṇḍalaṃ bhavati

11

puruṣaḥ puruṣaṃ kuryāttasyākṣṇayā dvipuruṣaṃ bhaveccaturastasyāpyakṣṇayā dvābhyāṃ vā syāścatuḥpuruṣam

12

dvipuruṣaḥ karaṇī śroṇī bāhustu dviguṇo bhavettriṃkuṣṭhavattryavalambakastato yaścaturaśre dvāṣṭamāḥ puruṣāḥ

13

viṣkambhaḥ pañcabhāgaśca viṣkambhastriguṇaśca yaḥ sa maṇḍalaparikṣepo na vālamatiricyate

14

daśadhā chidya viṣkambhaṃ tribhāgānuddharettataḥ tena yaccaturaśraṃ syānmaṇḍale tadapaprathiḥ

15

caturaśraṃ navadhā kuryāddhanuḥkoṭyastridhātridhā utsedhātpañcamaṃ lumpetpurīṣeṇeha tāvatsamaṃ

16

caturaratnirvā naraḥ sikatākaraṇe tvardhaṃ bhujaḥ pradiśyate

17

karaṇāni tato'syāḥ kārayettricatuḥpañcatrirabhiparyasya yacchubhaṃ cayaneṣu vidhiḥ purātanairṛṣibhiryo'bhihitaśca nityaśaḥ

18

parilekhanamānasaṃcayairvyatyāsyaiḥ parimāṇasaṃpadā vedyaḥ sarvāḥ pramāṇairāyāmena ca vistareṇa ca mimīyāt

19

caturaśrasaṃpadādvyāyāmasamāpanāḥ smṛtā pañcāṅgyātha vā purātanairyāḥ pūrvairṛṣibhiḥ pradarśitāḥ

20

yaścaiṣa vidhirmaryākṛtastatraiṣā mithunātsamaṃ pañcāṅgī tāvatī rajjuryayā sarvaṃ mimīmahe ṛte kaṅkālajaśyenāṃ steṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

21

iyaṃ mitā yā samayārdhalakṣaṇā tataścaturthe bhavennirāñchanaṃ tato'rdhaśiṣṭā vistārasamā cayasya / yattataścatuḥkuṣṭhamihānayā caret

22

prācītathāyāmasamā nidadhyātpāśau nikhanyādatha madhyaṃ ca

23

unmucya paścādatha madhyame tatprāgdakṣiṇāyamya nirāñchanena vistārato'rdhe nikhaneta śaṅkum / pratyaktathottaramadhyame ca / sa vāsuvedīṣu

24

atha mānametacchroṇyāṃ tu pāśoddharaṇaṃ kriyeta

25

aṃsaśroṇyorlikhet dikṣu lekhāḥ / śaṅkū nihanyātsamareṣu teṣu / tebhyaḥ samantātparilekhayet

26

yadyaiṣṭikā nobhau likheta śiṣṭau

27

pūrve tribhāge tvapare ca siddhopasthitāvutkaradakṣiṇāgnī

28

athānyadasya parilekhanaṃ tu madhye bhaveddikṣu navāṅguleneti

1

pramāṇārdhaṃ tu ṣaṣṭayūnaṃ viśeṣa iti saṅjñitam viśeṣaśca pramāṇaṃ ca pramāṇasyākṣṇayā bhavet

2

pramāṇārdhamanyatsyāt pāśaṣaṣṭhe sacaturviṃśe lakṣaṇaṃ karoti tannirāñchanamakṣṇayā tiryaṅmānī śeṣaḥ pāśādardhaśaye śroṇī dva

3

cāgnīdhramihopadiśyate

4

agneryadakṣṇayāmānaṃ tasya caiva tadakṣṇayā tadāśvamedhikaṃ vidyādekaviṃśadvidhau'thavā

5

puruṣastiryagbhavedyadanudaśadhā yo mitaḥ tasya karṇena yatkṣetraṃ vidyādekādaśaṃ tu tat

6

ubhau bāhū naśakṣṇāṃ tu narastiryaktadakṣṇayā ekoccatānaikaśatādbāhuvṛddhayā vivardhayet

1

avalambakakuṣṭhe tu yo bhavetṣoḍaśāṅgule sautrāmaṇyā bhavedeṣa prakramo mānakarmaṇi

2

prakramasya tṛtīyena saumikī sārparājñikī saṃtṛtīyaistribhiścānyaiḥ siddhamauttaravedikam

3

caturdaśāṅgulo vā syātprakramastena saumikī śatairdvādaśabhirvāpi minuyātpāśukāmiva

4

sacaturthe vanaṃ ṣaḍbhirnavabhirvātha saptabhiḥ navabhirvāparaṃ cakraṃ karaṇādhe na lekhayet

5

caturṣu nivapedeṣāṃ sāvitrādiṣu yo vidhiḥ aruṇe jānudaghne nikhanyādadbhistu pūrayet

6

caturaśramathāpi maṇḍalaṃ dvividhaṃ gārhapatyalakṣaṇaṃ vyāyāmamitaṃ caturbhujaṃ puruṣārdhena tu maṇḍalaṃ parilikhet

7

vyāyāmatṛtīyamāyāntaṃ caturaśraṃ saptamabhāgavistṛtaṃ prāgācitamuttarācitaṃ vyatyāse tadathaikaviṃśakam

8

puruṣasya tṛtīyamāyāntaṃ caturaśraṃ ṣaḍbhāgavistṛtam / prathikaśca tadāyato bhavenmadhye tena samāyato bhavenmadhye tena samāstike śeṣau / koṇau prathikamitau samau tadvistārakṛtau viśākhaḥ

9

ṣaḍbhāgakṛtāyāmo bhaveddvyardhe tu trikoṇasaṃsthite

10

caturaśravipāṇakaḥ prathiko'rdhaṃ prathikaśca yo mitaḥ

11

karaṇāni bhavanti maṇḍale catvāri pramitāni bhāgaśaḥ

12

madhye'sya catasra iṣṭakāḥ tatpūrvāparayordvayordvayam / prathiko'rdha viṣāṇikadvayaṃ punareva punaraiti maṇḍalamardhaprathikadvaye samaṃ saṃpūrṇam / tadathaikaviṃśakam

13

vyatyāsamudaṅmukhena saha vyatyasyedvetyuttarottaram

14

adhyardhaṃ padyaṃ ca padyārdhapadyapādavatpadyārdhotsedhamityāhurgāyatre karaṇāni ca

15

caturguṇāṃ dvipuruṣāṃ rajjuṃ kṛtvā samāhitām / saṃbhāgajñātṛtodāntāṃ pañcāṅgīṃ tadvido viduḥ

16

madhyamātpāśayostodo gāyatramānamucyate / sāratnāvardhapuruṣe / catu raśrastayā mitaḥ / pakṣapucchāntayorvṛddhyā gāyatreṇetareṣubhiḥ

17

iṣṭakā śoṣapākābhyāṃ triṃśanmānāttu hīyate

18

tataḥ kṣetraṃ tricaturbhāgaṃ niruhyādāpayecchivam

19

aṃsa uttareṃ'se ca prācyo'dhyardhāstu viṃśatirdaśa pucche dvirdvādaśakau pakṣayorabhitaḥ pucche tu pañca deyāḥ pañca prācīḥ pañcadaśa dadyācchirasi / caturaśītī pakṣayoḥ pañcāśataṃ triṃśatamātmani padyā bhavanti śatamekonaṃ puccheṃ'saśroṇyorviṃśatirviṃśatiḥ pucche pakṣayordaśadaśāhuḥ

20

adhyardhā daśa śirasi prācyudīcyo bhavanti

21

pūrvopahitā prathamā padayujaḥ sarvā / dvitīyāvāgyujo'śvinī

22

vyatyāsaṃ cinuyādevaṃ jānunāsya vartmasu

23

tripadā alpakṣetrā ekacitikāścatuḥ karaṇayuktāḥ dhiṣṇyā bhavanti sāgnicityamantrāḥ sātiriktāśca

24

adhyardhāstu catasro dve madhye nakulaścaturbhāgaḥ

25

aśmā navamo'gnīdhre

26

hotrīyamataḥ saṃvakṣyāmo / aṃsaśroṇyoḥ padyāśrayā nakulakā bahistisṛṣu dikṣvantaścaturdaśa padakacaturthāḥ sa yaḥ pratidiśamaṣṭau padyā dikṣu vidikṣu

27

brāhmaṇācchaṃsye daśa caikā syurmadhye dvau dvau caturthyau nakulaśca

28

abhitastisraḥ padyā dve madhye'dhyardhe śiṣṭeṣvaṣṭau

29

adhyardhāḥ ṣaṇmārjālīyeṃ'sa mārjālīyaṃ syāddakṣiṇapārśvena śāmitraṃ cātvālasya ca paścād vabhṛthakalpe'pyevaṃ padamekatastripadastisro'tirikteṣviti

1

saptatriṃśatsārdhāḥ pakṣaḥ savyaśca śirasi catvāraḥ ṣaḍviṃśakastathātma śyene pañcadaśakaṃ puccham / saptadaśakaṃ pucchaṃ dvayaṃ śirasyātmapakṣayoḥ kḷptamalajasya / bhāgasaṃdhāntayajñaiḥ pramitānnaracaturthe

2

aṣṭau bhāgāḥ pucchaṃ kaṅkacite bhavanti pādayoścaturaḥ śirasi tu sapta jñeyāḥ śyenavadātmā ca pakṣau ca

3

śyenālajakaṅkānāmaṣṭau sārdhā vistṛtaṃ pucchaṃ catvārotmā dvau ca śiraḥ sarveṣāṃ pañcakau pakṣau

4

śyenālajakaṅkānāṃ dvitricatuḥ kuṣṭhamityucyate puccham / pañcākṣṇāḥ pakṣapātrāstvakṣṇābhiḥ pariśritāḥ

5

pucche dvau bhāgāvānayetpucchamalajena trikuṣṭhavattrīnśyenapucchācchirasi kaṅke pādau tu haret

6

prācīrdvādaśa sārdhā viṃśatirudīcīrbhavenmitā bhāgā / daśa pañca kaṅkacitāvalaja udīcīstrayodaśa sārdhāśca

7

tricaturbhāgamānī syādrajjurardhatrayodaśī madhye ca lakṣaṇaṃ tasyāścaturbhāgairnirāñchanam

8

bhāgikāścatvārastodā ardhaṣaṣṭhe'paraḥ smṛtaḥ ardhāśca me'ṣṭame caiva navame daśame'paraḥ ardhadvādaśo vānyaḥ

9

tataḥ prācīḥ prasārya tu tasyā nikhānayecchaṅkum / pāśayormadhyame'ṣṭame / caturthe vāhatya pāśam / āsajya madhyame nirāñchanam

10

nirāyamya vinudyonmucya madhyamāt / abhito daśama āyamya bhāgā dvikacatuṣkāḥ / ardhaṣaṣṭhe'pi cāhatya pūrvādevaṃ samācaret / tulyaṃ śaṅkuṃ turye

11

tataḥ prācīḥ prasārya tu ardhaṣaṣṭhakayoḥ pāśau / śaṅkū ardhāṣṭame'ṣṭame / pragṛhya paścimaśaṅkū / dvikayorvotsṛjettataḥ

12

caturthanavamau śaṅkū pravṛhedantimāvubhau

13

aṣṭame pāśamāsṛjya aṣṭamenaiva nigrahaḥ / bhāgebhāge tataḥ śaṅkū tayoḥ

14

aṣṭame pāśamāsṛjya ādiśaṅkau nigṛhya ca daśame śaṅkumāhanyātpucchārdhe alajasya tu

15

syārdhāṣṭame śaṅkuḥ kaṅkasya darśane smṛtaḥ

16

trike pāśaṃ samāsṛjya daśakena nigṛhya ca etābhyāmeva todābhyāṃ śaṅkū deyau tathottarau

17

ardhadvādaśame pāśastriko nigrahaṇo bhavet ādipāśe dvike caiva śaṅkū deyau tathottarau

18

uttare dvikamāsajya dakṣiṇaṃ samayorharet

19

caturthe śaṅkumāhanyādviparītaṃ samācaret caturthe tu tadarthena nirgṛhya ca

20

iti śyenasya rajjurdvādaśalakṣaṇā

21

catvāri karaṇānyeṣāṃ tricaturthena kārayet navabhāgā akṣṇārdhākṣṇāḥ pañcakoṇāḥ ca bhāgaśaḥ

22

prācīne pañcakoṇe dve athārdhākṣṇādvayaṃ nyaset aṃsāgrayorathaikaikā evaṃ pakṣavipakṣayoḥ

23

navabhāgaiścitaṃ madhyamakṣṇābhiḥ pariṣiñcate pakṣāgre pañca patrāṇyevaṃ cākṣṇā vidhīyate

24

vyatyāsākṣṇādvayaṃ tunde pañcakoṇe pratyaksthite ardhākṣṇe kaṇṭhasaṃdhyośca pūrayedamitaṃ śiraḥ

25

dve pakṣasaṃdhyorardhākṣṇe pucchasaṃdhyostathāpare daśa pañca ca pucchāgre pakṣāgra ekaviṃśatim

26

aupamāne cayane caiṣāṃ vyatyāse karaṇeṣu ca rajjvāścāvapanaṃ hrāso śyenasiddhiriti sthitiḥ

27

avakrapakṣamalajaṃ ca pūrvapakṣe tathāyutam madhyāt prasiddhaṃ pucchaṃ śyene dāmnā prasidhyata iti

28

navamātprāgbhāge śaṅkū turīyasya karaṇam alaje pakṣārdhamavakratāddhyevaṃ bhavet

1

puruṣasya tṛtīyapañcamau bhāgau tatkaraṇaṃ punaściteḥ tasyārdhamathāparaṃ bhavettricitikamagnicitiścet

2

aṣṭāvaṣṭau raṃmitā citiraṣṭaikādaśikā ca madhyamā vyatyāsavatīrupanya sedaṣṭau dvādaśa cottamā citiḥ

3

pañcadaśanaraṃ kṣetraṃ praugacittatastvardham madhyāddaśake trikuṣṭhametattathā karaṇam

4

bāhvorekaviṃśa ubhakaraṇe tathārdho'nyaśca aṃsaśroṇyośchedastasyobhayato bhavet praugaḥ

5

cātvālebhyaścaturbhyastu samūhyo'gniraniṣṭakaḥ digbhyaḥ purīṣaiḥ samūhyo bhāgaśo yuktito vidhiḥ

6

maṇḍalacaturaśro'dya parivāryaḥ śmaśānacit droṇacittsarumāneṣāṃ daśabhāgo bhavettsaruḥ

7

maṇḍale caturaśraṃ tu kuryādgārhapatyavat bāhvorviṃśatibhāgena vāruṇaṃ sārdhameva tu

8

prasiddhaṃ daśadhā kuryādbahirantaśca yuktitaḥ trikuṣṭhaśca viṣāṇaḥ syātsaṃdhau vyatyāsa eva saḥ

9

caturaśrasya karaṇaṃ bāhvordvātriṃśadbhāgikam caturaśramathādhyardhaṃ tābhyāṃ gāyatravadvidhiḥ

10

sāhasrasya karaṇaṃ bāhvoḥ pañcadaśabhāgaṃ caturaśram adhyardhāstu tataḥ syurdviśatāścitayaḥ smṛtāḥ

11

pañca pañcāśatamadhyardhāstisraḥ pañcāśataṃ caturaśrāḥ sahasrācchataṃ pakṣāḥ syuruṣā sahasratamī

12

bāhvorekatriṃśo bhāgaḥ karaṇaṃ citistathottarayoḥ caturasrānāṃ sāhasraṃ savanike vyavāsyanti

13

ardhaikādaśapuruṣaṃ ghanaṃ bhavedbhavenmaṇḍalaṃ rathacakram / nābhirarā vivaradhā nemirarebhyo yadyatiriktam

14

tadardhāḥ puruṣāyāmāḥ puruṣāṣṭabhāgavistṛtāḥ caturviṃśatistrinaranāyāḥ

15

vivarakaraṇamataḥ saṃpravakṣyāmi / dvisaptamena nemyasrakaraṇaṃ bhavedarasyāṣṭabhāgena vaikṛtaścaturviṃśatibhāgena nābhyāmantaramantaro'ṣṭamabhāgena praugavadbhavet

16

dvīṣṭakāṃ cinuyānnābhiṃ caturbhiścinuyādarān tribhirnemiṃ yathābhāgaṃ vyatyāsaḥ kūpavat smṛtaḥ

17

viṣkambhasya caturthena nābhyāstu vivaraṃ likhet tricatvāriṃśāṅgulāṃ nemiṃ sārdhacaturaṅgulām

18

siddhamanyadyathā yuktiścayane yāśca saṃpadaḥ

19

ya idamapi yathātathaṃ smṛtiṃ vidhiṃ yadādhītya mimīte rauravaṃ samavati khalu kṛtsnasaṃmato brajati ca śulbakṛtāṃ salokatām

1

rathacakrasya cityasya saṃkṣepoktasya viṣṇunā atha dhāturnirviṣṭhasya triguṇānyaṃ bahirbahiḥ līyante maṇḍale yasya sapta sārdhā narā budhaiḥ

2

mucyante vivareṣvanye kṣetrādabhyadhikāstrayaḥ

3

tasya cakravidhānaṃ tu nemirarebhyo vistaraḥ maṇḍalānāṃ ca viṣkambhaḥ tribhāgaḥ karaṇāni ca

4

narārdhenābhilikhennābhistataḥ prastāragocarā arebhyo'bhyadhikā nemistriṣaṣṭhenākṣarāgāram triṃśatena saviṃśena adhikaiścārdhapañcamaiḥ mimāyāṅgulairvā madhyaṃ kuryādviṃśena parilekhanam

5

prathame prastare rathacakrasya sṛṇuteṣṭakāḥ caturbhiradhikaṃ vettha catvāriṃśacchatatrayam

6

dvitīye'bhyadhikā yāntu caturviṃśatiriṣṭakāḥ pañcakoṇāstrikoṇāśca nemyarebhyaḥ ca saṃdhiṣu

7

iṣṭakānāṃ sahasreṇa śataiḥ saptabhireva ca aṣṭaṣaṣṭyā ca cakrasya citayaḥ pañca pūritāḥ

8

iti śulbasūtraṃ samāptam

srotam
[http://vedicreserve.mum.edu/kalpa/shulba/manava_shulba_sutra.pdf mānavaśulbasūtram] (pītara pheṇḍa)

Original text: mānavaśulbasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc