માનવશુલ્બસૂત્રમ્ · અધ્યાય 1

માનવશુલ્બસૂત્રમ્

અથાતઃ શુલ્બં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

રજ્જું પાશવતીં સમાં નિરાયતાં પૃષ્ઠ્યાં યથાર્થમુપકલ્પયેત્

અન્તરેણ ચિત્રાસ્વાતી શ્રવણપ્રતિશ્રવણૌ કૃત્તિકાપ્રતિકૃત્તિકે તિષ્યપુનર્વસૂ ચ પ્રાગ્દેશોઽયં યુગમાત્રોદિતયોઃ પાશાઞ્ચ

દાર્શિક્યાઃ શયાઃ ષટ્તાનિ સપ્ત સપ્તદશૈવ તુ એકં દ્વે પઞ્ચ તૈર્મીત્વા સમરૈઃ પરિલેખયેત્

અંસાચ્છ્રોણૌ રજ્જ્વન્તં પ્રતિષ્ઠાપ્ય પ્રાચીમનુલિખેદંસેપ્રતિષ્ઠાપ્ય પ્રતીચીં સમરે રજ્જ્વન્તં પ્રતિષ્ઠાપ્ય શ્રોણેરધ્યંસાદનુલિખેત્

એવમુત્તરતઃ પુરસ્તાત્પશ્ચાચ્ચ

અરત્નિશ્ચતુરશ્રસ્તુ પૂર્વસ્યાગ્નેઃ ખરો ભવેત્ રથચક્રાકૃતિઃ પશ્ચાચ્ચન્દ્રાર્ધેન તુ દક્ષિણે

મધ્યાત્ કોટિપ્રમાણેન મણ્ડલં પરિલેખયેત્ અતિરિક્તત્રિભાગેન સર્વં તુ સહમણ્ડલમ્ ચતુરશ્રેઽક્ષ્ણયા રજ્જુર્મધ્યતઃ સંનિપાતયેત્ પરિલેખ્ય તદર્ધેનાર્ધમણ્ડલમેવ તત્

ગાર્હપત્યાહવનીયાવન્તરા રજ્જું નિમાયાપરસ્મિંસ્તૃતીયે લક્ષણમ્ । મધ્યાત્ તુરીયમુત્સૃજ્ય લક્ષણં પાશાન્તૌ સમાહૃત્ય દક્ષિણતો દક્ષિણાગ્નેર્લક્ષણમ્

એતદેવ વિપર્યસ્યોત્તરત ઉત્કરસ્ય લક્ષણમ્

યાવત્પ્રમાણા રજ્જુઃ સ્યાત્તાવદેવાગમો ભવેત્ આગમાર્ધે ભવેચ્છઙ્કુઃ શઙ્કોરર્ધે નિરાઞ્છનમ્

સમન્તચતુરશ્રાણિ વિધિરેષઃ પ્રકીર્તિતઃ

અષ્ટાશીતિઃ શતમીષા તિર્યગક્ષશ્ચતુઃશતમ્ ષડશીતિર્યુગં ચાસ્ય રથશ્ચારક્ય ઉચ્યતે

ઈષાયાં લક્ષણં મીત્વા ષટ્સુ નવસુ ચ લક્ષણે ત્રિચત્વારિંશકે પાશોઽઙ્ગુલાનાં નિયોગતઃ

એષા વેદિઃ સમાખ્યાતા ચારક્ય રથસંમિતા ઐન્દ્રાગ્નસ્ય પશોરેષા પશુષ્વન્યેષુ ષટ્શયા

પ્રાચ્યર્ધઃ ષડરત્નિઃ સ્યાદર્ધારત્નેર્નિરાઞ્છનમ્ અર્ધે શ્રોણી તતોઽર્ધેંઽસાવધ્યર્ધ ઇતિ પાશુકી

પશાદર્ધશયે શ્રોણી દ્વયોઃ પૃષ્ઠ્યાપરા દ્વયોઃ પ્રાચ્યર્ધસ્તુ તતોઽધ્યર્ધે તતોઽધ્યર્ધે નિરાઞ્છનમ્ અર્ધેંઽસોઽધ્યર્ધ એવાન્યસ્તતોઽધ્યર્ધેંઽસ ઉત્તરઃ અરત્નૌ તુ તતઃ પાશો વેદી મારુતી વારૂણી

સર્વા દશશયા રજ્જુર્મધ્યે ચાસ્યા નિરાઞ્છનમ્ પ્રાચ્યર્ધં પઞ્ચમે કુર્યાદ્દિક્કુષ્ઠા પૈતૃકી સ્મૃતા

સર્વા સપ્તશયા રજ્જુર્મધ્યે ચાસ્યા નિરાઞ્છનમ્ પ્રાચ્યર્ધં પઞ્ચમે કુર્યાદ્દિક્કુષ્ઠા પૈતૃકી સ્મૃતા

પ્રાગ્વંશં દશકં કુર્યાત્પત્નીશાલાં ચતુઃશયામ્ પ્રાગ્વંશાત્ત્રિષુ વેદ્યન્તો વેદ્યન્તાત્ પ્રક્રમે સદઃ

નવકં તુ સદો વિદ્યાચ્ચત્વારઃ સદસોઽન્તરમ્ ચત્વારસ્ત્રિકા હવિર્ધાનમર્ધદશાસ્તદન્તરમ્

પદં યૂપાવટે મીત્વા શેષમૌત્તરવેદિકમ્ આગ્નીધ્રં ષડરત્ન્યેવ ષટ્ત્રિંશત્પ્રક્રમા રજ્જુઃ

લક્ષિકા દ્વાદશ ત્રિકા । વેદિસદોહવિર્ધાનાનિ મિનોત્યેવાનુપૂર્વશઃ પઞ્ચદશકમેકવિંશકં ત્રિકમપરમ્ । પરતોઽપરસ્ત્રિકો દ્વાદશસુ ચ પાશદ ઉચ્યતે । સોમે રજ્જુ નિમાનમુત્તમમ્

ત્રિપદા પાર્શ્વમાની સ્યાત્તિર્યઙ્માની પદં ભવેત્ તસ્યાક્ષ્ણયા તુ યા રજ્જુઃ કુર્યાદ્દશપદાં તયા

પશાદર્ધચતુર્દશે નવકે તુ તતઃ પુનઃ અર્ધચતુર્દશઃ પાશઃ સદસશ્છેદનમુત્તમમ્

નિમાય રજ્જું દશભી રથાક્ષૈરેકાદશભિશ્ચોપરબુધ્નમાત્રૈસ્તસ્યાશ્ચતુર્વિંશતિભાગધેયમેકાદશિનીં પ્રતિવેદિમાહુઃ

શિખણ્ડિની ચેત્કર્તવ્યા વેદ્યન્તાદ્દ્વ્યર્ધમુદ્ધરેત્ અષ્ટાઙ્ગુલં તદર્ધં સ્યાદ્દેવ્ય વેદિ પ્રસિદ્ધયે તં પ્રાઞ્ચં તુ સમીક્ષેત તાંસ્તુ વિદ્યાચ્છિખણ્ડિનીમ્

પઞ્ચકં સપ્તં ચૈવ એકમેકં તતઃ પુનઃ એષા વેદિઃ સમાખ્યાતા કૌકિલ્યાસ્ત્વથ ચારકે

જન્મના રોગહીનો વા યજમાનો ભવેદ્યદિ કથં તત્ર પ્રમાણાનિ પ્રયોક્તવ્યાનિ કર્તૃભિઃ

તુણ્ડં પુષ્કરનાલસ્ય ષડ્ગુણં પરિવેષ્ટિતમ્ ત્રિહાયણ્યા વત્સતર્યા વાલેન સમમિષ્યતે

ત્રયસ્ત્રિહાયણીવાલાઃ સર્ષપાર્ધં વિધીયતે દ્વિગુણં સર્ષપં પ્રાહુર્યવઃ સર્ષપારમ્

અઙ્ગુલસ્ય પ્રમાણં તુ ષડ્યવાઃ પાર્શ્વસંહિતાઃ દશાઙ્ગુલસ્તુ પ્રાદેશો વિતસ્તિર્દ્વાદશાઙ્ગુલઃ દ્વિવિતસ્તિરરત્નિઃ સ્યાદ્વ્યાયામસ્તુ ચતુઃશયઃ

વિંશતિશતાઙ્ગુલતઃ પુરુષઃ સ્વૈઃ સ્વૈરઙ્ગુલિપર્વભિઃ અથ ચેત્પ્રપદોત્થાનઃ પઞ્ચવિંશશતો ભવેત્

ત્રિયવં કૃષ્ણલં વિદ્યાત્ માનં વિદ્યાત્ ત્રિકૃષ્ણલમ્ અનેન કૃષ્ણલપ્રમાણેન નિષ્કમાહુશ્ચતુર્ગુણમ્

પુરુષસ્ય તૃતીયપઞ્ચમૌ ભાગૌ તત્કરણં પુનશ્ચિતેઃ તસ્યાર્ધમથાપરં ભવેત્ત્રિચિતિકમગ્નિચિતિશ્ચેત્

અષ્ટાવષ્ટૌ સંમિતા ચિતિરષ્ટૈકાદશિકા ચ મધ્યમા વ્યત્યા સવતીરુપન્યસેદષ્ટૌ દ્વાદશ ચોત્તમા ચિતિઃ

અથાત ઉત્તરેષ્ટકં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઊર્ધબાહુના યજમાનેન વેણું વિમિમીતે

તત્સમોઽન્યતરઃ સારત્નિર્દ્વિતીયસ્તસ્ય પુરુષે લક્ષણમરત્નિ વિતસ્ત્યોશ્ચોભયોરર્ધપુરુષે

શિરસિ પરિશ્રિતે યૂપાયાવશિષ્ય શેષમનુરજ્જુ પુરુષૌ સંધાય પઞ્ચાઙ્ગ્યા શઙ્કું વિનિહન્તિ તયોઃ સંધાવર્ધયોશ્ચ

યાવભિતો મધ્યમં શઙ્કું તયોર્વેણૂ નિદ્યાય દક્ષિણતઃ પુરુષસંનિપાતે તોદં કરોતિ

મધ્યમે શઙ્કૌ વેણું નિધાયાધ્યધિ તોદં હૃત્વા દક્ષિણતઃ પુરુષે શઙ્કું નિહન્તિ

પૂર્વે શઙ્કૌ વેણું નિધાય દ્વિતીયં દક્ષિણતઃ પુરસ્તાત્પુરુષસંનિપાતે શઙ્કું નિહન્ત્યર્ધે ચૈવં પશ્ચાત્

એતેનોત્તરાર્ધો વ્યાખ્યાતઃ

દક્ષિણસ્ય વર્ગસ્ય યાવભિતો મધ્યમં શઙ્કું તયોર્વેણૂ નિધાય દક્ષિણતઃ પુરુષસંનિપાતે તોદં કરોતિ

મધ્યમે શઙ્કૌ વેણું નિધાયાધ્યપિ તોદં હૃત્વા દક્ષિણતઃ સારત્નૌ શઙ્કું નિહન્તિ

યઃ સારત્નિસ્તં મધ્યમસ્ય પૂર્વે નિધાય દ્વિતીયં દક્ષિણતઃ પુરસ્તાત્સારત્નિમર્ધપુરુષેણ સંનિપાત્ય શઙ્કું નિહન્ત્યેવં પશ્ચાત્

એતેનૈવોત્તરપક્ષો વ્યાખ્યાતઃ

પુચ્છં સવિતસ્તિરરત્નિસ્થાને

પૂર્વસ્ય પુરસ્તાદર્ધપુરુષેણ પઞ્ચાઙ્ગ્યા શિરો વિમિમીતે

વ્યાયામસ્યાષ્ટમમેકતસ્તુરીયમેકત ઉભયતસ્તુરીયં ચ તે ગાર્હપત્યચિતેઃ કરણે

પુરુષસ્ય દશમેન ભાગેન પ્રથમં ચતુરશ્રં કરણં કારયેદ્દશમમેકતોઽર્ધમેકતસ્તદ્દ્વિતીયં દશમમેકતોઽધ્યર્ધમેકતસ્તત્તૃતીયમુભયતસ્તુરીયં તચ્ચતુર્થમ્

તાસામુત્સેધસ્ત્રિંશત્પઞ્ચમભાગેનાન્યત્ર નાકસદ્ભ્યશ્ચ ચૂડાભ્ય ઋતવ્યાભ્યોઽથ મધ્યમાયાં પઞ્ચમષષ્ઠીભ્યશ્ચ વૈશ્વદેવીભ્યસ્તા અર્ધોત્સેધાઃ

પુરીષમન્તર્ધાયોત્તરામુપદધ્યાદ્ગણસંસર્ગાયાવિચ્છેદાય

ગર્તેષૂપદધ્યાદ્યદન્યદિષ્ટકાભ્યઃ

તત્ર શ્લોકો ભવતિ ઉખાયાઃ પશુશીર્ષાણાં કૂર્મસ્યોલૂખલસ્ય ચ સ્રુચોઃ કુમ્ભેષ્ટકાનાં ચ ચરોશ્ચૈવાવટાન્ખનેત્

પ્રતિદિશમુપદધ્યાદાત્મનિ મધ્યે પ્રાચીઃ શિરસિ પુચ્છે પક્ષયોશ્ચાત્મન્યપ્યયેષુ સમં વિભજ્યોત્તરામુત્તરામપ્યયસંહિતાં પૂર્વાપરદક્ષિણોત્તરા વિષયવચનાદન્યચ્ચતસ્રઃ પુરસ્તાત્પઞ્ચર્તવ્યાભ્યઃ પશ્ચાચ્ચોત્તરપૂર્વે ચાર્ધે ગાર્હપત્યસ્ય । શેષં ચતુરશ્રાભિઃ

એતા એવ દક્ષિણોત્તરા દ્વિતીયસ્યાં । શેષં ચતુરશ્રાભિઃ

યથા પ્રથમૈવં તૃતીયા પઞ્ચમી વા યથા દ્વિતીયૈવં ચતુર્થે । તેન ધર્મેન વત્યાસં ચિનુયાત્

અથેતરાનાગ્નીધ્રીયાદીન્ નવનવ પદાનિ કરોત્યેકૈકં મધ્યેઽસ્માનમાગ્નીધ્રીયે । ચત્વારિ ચત્વારિ તુરીયાણિ પ્રતિદિશં હોત્રીયે । ચતસ્રોઽર્ધાઃ કુષ્ઠાસુ બ્રાહ્યણાછંસ્ય । ઇતરેષાં દ્વે દ્વે અધ્યર્ધે મધ્યે પ્રાચીઃ । ષડેવ માર્જાલીયે પશુસ્રપણે ચ

વિંશતિમધ્યર્ધાઃ પ્રાચીરંસયોર્દદ્યાચ્છ્રોણ્યોઃ પુચ્છે ચ વિંશતિં દ્વાદશ દ્વાદશ પુરસ્તાત્પક્ષયોઃ પ્રાચીઃ પશ્ચાચ્ચ પઞ્ચ પઞ્ચ ચોદીચીરભિતઃ શિરસિ । શેષં ચતુરશ્રાભિઃ

વિંશતિં શ્રોણ્યંસપક્ષેષૂદીચીર્દક્ષિણતસ્તથોત્તરતો દ્વિતીયસ્યામેકાદશૈકાદશાભિતઃ પુચ્છે પઞ્ચ પઞ્ચ પ્રાચીરભિતઃ શિરસે । શેષં ચતુરશ્રાભિઃ

યથા પ્રથમૈવં તૃતીયા પઞ્ચમી ચ યથા દ્વિતીયૈવં ચતુર્થ્યેતેન ધર્મેણ વ્યત્યાસં ચિનુયાત્

ત્રિરુપસત્સુ દ્વે પૂર્વસ્યાં તિસ્રો મધ્યમાયાં ષટ્સુ યથાનુપૂર્વેણ દ્વાદશસુ વ્યત્યાસં ચિતિપુરીષે કરોતિ

એતેન ધર્મેણ સંવત્સરાત્સમં વિભજ્ય જાનુદઘ્નેઽસ્ય દ્વિગુણં ત્રિગુણમુત્તરેષાં ચૈકામુત્તરામુદ્ધત્યાભ્યાયનં વર્ધાયાતિરિક્તા ઉપદધ્યાત્

મન્ત્રાદ્યભિમર્શનાન્તં તત્પુરુષસ્ય લક્ષણમ્

દર્ભસ્તમ્બં પુષ્કરપર્ણં રુક્મપુરુષૌ હિરણ્યેષ્ટકાં શર્કરાં સ્વયમાતૃણ્ણાં દૂર્વેષ્ટકા નૈવારમિતિ મધ્યં । તસ્મિન્કુમ્ભેષ્ટકા યા મધ્યે દક્ષિણોત્તરે ચ સ્રુચાવનૂપમધ્યેષુ શેષાઃ । પશ્ચાત્સ્વયમાતૃણ્ણાયાઃ કુલાયિનીં દ્વિયજુશ્ચ વંશયોઃ પાર્શ્વસંહિતે દ્વિયજુરુત્તરે પુરસ્તાદ્રેતઃસિચૌ દ્વે । દક્ષિણે તસ્મિન્વંશે દ્વિતીયામૃતવ્યાં ચ પુરસ્તાચ્ચતુર્થે લોકે રેતઃસિચં વિશ્વજ્યોતિષં મણ્ડલામૃતવ્યાં ઘર્મેષ્ટકામષાઢાં કૂર્મં વૃષભમિતિ પ્રાઞ્ચમુત્તરે વંશે દક્ષિણતઃ પુરસ્તાત્સ્વયમાતૃણ્ણાયાઃ પઞ્ચ મુલૂખલમુસલમુત્તરપૂર્વે ચોખાં મધ્યે શિરસાં શિરોભિઃ સંહિતામુપદધાતિ

તસ્યાઃ પશ્ચાત્પુરુષશિરસઃ પુરુષ ચિતિમુપદધાતિ ષટ્ત્રિંશતં પ્રતીચીસ્ત્રિવર્ગેણ શ્રોણ્યામ્

તત્ર શ્લોકો ભવતિ તિસ્રો ગ્રીવાઃ ષડંસયોર્દ્વે દ્વે બાહ્વોર્નવાત્મનિ જઙ્ઘયોરુ પઞ્ચ પશ્ચાદસ્માનામેકૈકં પાણિપાદયોઃ

અષ્ટવથાપસ્યાઃ સમં વિભજ્ય વંશેષુ નવમેનવમે પ્રાણભૃતઃ પુરસ્તાદુત્તરે વંશે પ્રથમં પશ્ચાદ્દક્ષિણે દક્ષિણતઃ પૂર્વ ઉત્તરતઃ પશ્ચાદ્દક્ષિણતઃ સ્વયમાતૃણ્ણાયા દ્વિતીયે પઞ્ચમમનૂપેષુ સંયતો નવમેઽતિમાત્રા યથા પ્રાણભૃતઃ પુરસ્તાદ્દક્ષિણે વંશે પ્રથમં પશ્ચાદુત્તરે દક્ષિણતઃ પશ્ચાદુત્તરતઃ પૂર્વ ઉત્તરતઃ પશ્ચાદ્દક્ષિણતઃ ઉત્તરતઃ સ્વયમાતૃણ્ણાયા દ્વિતીયે પઞ્ચમમ્ । વૈશ્વદેવ્યશ્ચાનૂપેષુ પ્રતિદિશમુત્તરપૂર્વેષુ વંશેષ્વાદ્યા । દક્ષિણોત્તરે ચ સંયાન્યાવપ્યયે તયોર્વંશયોરાદ્યાત્ પુરસ્તાદ્વાથર્વશિરઃ

સમં વિભજ્ય વંશેષુ શિરઃ પક્ષપુચ્છાનિ પ્રથમેષુ વંશેષુ લોકાન્વિજાનીયાત્

શિરસિ પ્રથમે વંશ ઉત્તરામુત્તરામિતરેષાં પક્ષપુચ્છાનાં ચતુર્થે પક્ષયોઃ પ્રાચીઃ પુચ્છે ચોદીચીર્લોકેષ્ટકા ઉપદધ્યાચ્છેષાઃ પશ્ચાત્સ્વયમાતૃણ્ણાયા એકૈકં પૂર્વં સંહિતામ્ । દક્ષિણે વંશે વૈશ્વદેવ્યાદ્ય ઉત્તરે ચ પુરીષાદ્યાઃ

ગાયત્રં મધ્યે શિરસિ રથન્તરં બૃહદ્યજ્ઞાયમિતિ યથામ્નાતમ્

દ્વિતીયાયાં પુરસ્તાત્સ્વયમાતૃણ્ણાયાઃ પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયેષ્વૃતવ્યા વાયવ્યા અપસ્યા ઇતિ યથાસંખ્યમ્ । તિસ્રસ્તિસ્રો દક્ષિણેષુ વંશેષુ દક્ષિણોત્તરા દ્વે દ્વે ઉત્તરસ્યોત્તરયોર્નવમેઽભિતઃ શેષા યથાપસ્યાઃ

તૃતીયાયાં દશ દ્વાદશ નવમેઽઅભિતો । અષ્ટમે સપ્ત પુરસ્તાત્પશ્ચાચ્ચ સમીચીરભિતઃ સ્વયમાતૃણ્ણાયા અર્ધોત્સેધા અષ્ટૌ નાનામન્ત્રા ઉત્તમાયાં વા

ચતુર્થ્યામેકૈકાં નવમેનવમેઽભિતઃ પુરસ્તાદુત્તરસ્ય વંશસ્ય મધ્યે પ્રથમાં વ્યત્યાસમિતરા । એવમેવ સ્પૃતઃ પુરસ્તાદ્દક્ષિણસ્ય વંશસ્ય મધ્યે પ્રથમાં વ્યત્યાસમિતરાઃ । ષટ્સપ્તાષ્ટમેષુ દક્ષિણતો યુગ્માયુગ્મા ઉત્તરતસ્ત્રિવર્ગાન્કુર્યાત્સપ્તદશ દક્ષિણતઃ પઞ્ચદશોત્તરતઃ

પઞ્ચમ્યામેકૈકાં પ્રાણભૃદાધિષુ શેષં છન્દસાં વિરાજશ્ચ યથાતિમાત્રાઃ ષટ્સપ્તાષ્ટમેષ્વભિતો યથાસંખ્યમ્

અર્ધેષ્ટકાભિઃ પૂરયિત્વા દક્ષિણતઃ પ્રાચીઃ સ્તોમભાગાઃ પશ્ચિમાશ્ચ યુગ્મા ઉત્તરતસ્ત્રિવર્ગાન્કુર્યાદેકત્રિંશતમ્ । પશ્ચાત્પ્રત્યઞ્ચં ત્રિવર્ગેણ નાકસદં ચ પશ્ચાત્પુરીષવત્યા યવાદિના સનામ્નીરુપશીવરીર્ઘૃતપ્લુતા ઇતિ યથાસંખ્યમ્ । તુરીયાણિ મધ્યે યથા પ્રાણભૃતોઽતિમાત્રા મધ્યમાં સ્વયમાતૃણ્ણાસંહિતામુત્તરસ્તુ વિકર્ણીમ્

ઇતિ સુપર્ણસ્ય

યાવતી શોષપાકાભ્યામિષ્ટકા હ્રસતે કૃતા તાવત્સમધિકં કાર્યં કરણં સમમિચ્છત

સદા ચ ત્રિંશકં ભાગમિષ્ટકા હ્રસતે કૃતા તાવત્ સમધિકં કાર્યં કરણં સમમિચ્છત

એકૈકં શતમધ્યર્ધં તદૂતં ષડભિરઙ્ગુલૈઃ ઇષ્ટકાનાં પરિમાણં વૈકૃતં યદતોઽન્યથા

નવાઙ્ગુલસહસ્રાણિ દ્વે શતે ષોડશોત્તરે અઙ્ગુલાનાં પરિમાણં વ્યાયામસ્ય તુ નિર્દિશેત્

ઇતરેષાં તુ ધિષ્ણ્યાનાં સર્વેષામેવ નિશ્ચયઃ એકૈકસ્ય સહસ્રં સ્યાચ્છતે ષણ્ણવતિઃ પરા

એકાદશ સહસ્રાણિ અઙ્ગુલાનાં શતાનિ ષટ્ શતં ચૈવ સહસ્રાણાં ક્ષેત્રમગ્નેર્વિધીયતે

પ્રાકૃતં વૈકૃતં વાપિ ક્ષેત્રમર્ધાષ્ટમાન્તરે પઞ્ચવિંશં શિરઃ કૃત્વા તતઃ ક્ષેત્રે સમાવપેત્

શતાન્યષ્ટૌ પદોનાનિ પદાનામિહ કીર્ત્યન્તે સાઙ્ગસ્ય સશિરસ્કસ્ય ક્ષેત્રં ક્ષેત્રવિદો વિદુઃ

આત્મા ચતુઃશતઃ કાર્યઃ પક્ષૌ ત્રિંશચ્છતૌ સ્મૃતૌ દશ પુચ્છે શતં ચૈવ શિરઃ સ્યાત્ પઞ્ચવિંશકમ્

એકત્રિંશસ્ત્રયસ્ત્રિંશૈર્વર્ગૈઃ પઞ્ચાશકૈરપિ અસંભવત્સુ વર્ગેષુ દ્વિધા ભિદ્યેત ઇષ્ટકા

ઇષ્ટકાહ્રાસવૃદ્ધિભ્યાં દૃઢાસુ શતકેષુ ચ મતિમાનિષ્ટકા ભાગૈર્મન્ત્રાત્સંનાશયેદિતિ

ચતુરશ્રે પૃષ્ટૌ વાપિ પક્ષપુચ્છશિરેષ્ટકાઃ દિક્તોઽપધાનં લોકાચ્ચ તથા લોકસ્તુ લુપ્યતે

અધ્યાત્મનિ હ વિજ્ઞેયમુપધાનં વિજાનતા રથન્તરબૃહલ્લોકૈરન્યં ગાયત્રયાજ્ઞિયૈઃ

યજુષ્મતીનાં સંખ્યા તુ સર્વાસાં ચૈવ નિશ્ચિતા એકૈકસ્યાં ચિતૌ વાપિ તાં મે નિગદતઃ શૃણુ

ષડશીતિઃ શતં ત્વાદ્યા દ્વિતીયા દશ સપ્તતિઃ ત્રયોદશ તૃતીયા સ્યાચ્છતં ચાહુર્મનીષિણઃ ચતુર્થી શતમેકા સ્યાત્તિસ્રશ્ચૈવેષ્ટકાઃ સ્મૃતાઃ શતાનિ ત્રીણિ પઞ્ચાશત્ષટ્ચૈવ ચિતિરુત્તમા

એતાઃ સર્વા યજુષ્મત્યો યાભિરગ્નિઃ પ્રસૂર્યતે શેષં લોકંપૃણાભિસ્તુ ચિતીનામભિપૂરયેત્

એતાઃ સર્વા સમામ્નાતાઃ યજુર્યાવત્પ્રવર્તતે તદેતદ્ધિ સહસ્રં સ્યાચ્છર્કરાભિઃ સહોચ્યતે

એતા ઉપહિતાઃ સમ્યગ્ધેનવસ્તુ પ્રજાયન્તે અમુષ્મિન્યજમાનાય કામાન્દુહ્યતિ સર્વશઃ

ષષ્ટિં પ્રજાપતિં વેદ યો હિ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ ગચ્છતિ બ્રહ્મણો લોકં નાકં બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપમ્

વૈષ્ણવે યા પ્રમેયાય શુલ્બવિદ્ભિશ્ચ સર્વશઃ સંખ્યાતૃભ્યઃ પ્રવક્તૃભ્યો નમો ભરન્તો યો મસે ઇદં ભૂમ્ય ભજામહે યા નો માનકૃતામિવ યજ્ઞિયં માનમુત્તમં વર્ધમાનં સ્વે દમે

સ્પષ્ટા ભૂમિઋજુઃ શઙ્કુર્મૌઞ્જં શુલ્બમબન્ધુરમ્ ચિત્રાદૌ નાકૃતિઃ કાર્યા તિથ્યૃક્ષં વરુણશુભમ્

સર્વાઃ પ્રાગાયતા વેદ્યઃ કરણં યસ્કદેહિકમ્ અર્ધેનાર્વસમં સર્વમુચ્છેદો જાનુ પઞ્ચકમ્

મધ્યમેઽર્ધમૃતવ્યાનાં નાકસત્પઞ્ચચૂડયોઃ કરણાદ્યર્થમુદ્દિશ્ય ક્ષેત્રમર્ધાષ્ટમાન્તરઃ

અનઃસિદ્ધં હવિર્ધાનં પાત્રસિદ્ધાઃ ખરાઃ ખરાઃ ચાત્વાલઃ પશુભિઃ સિદ્ધો હવિર્ભિઃ સાગ્નિકાઃ ખરાઃ

મણ્ડલાર્ધં ચતુઃસ્રક્તિ રત્નિનાં વિહિતાઃ ખરાઃ અરત્નિર્ઘન એતેષાં ભૂયસ્ત્વે ભૂયસીબિધૌ

પૂર્વશ્ચતુર્વિંશતિભાગે લેખ્યશ્ચતુર્વંશૈરાલિખિતસ્તુ પશ્ચિમઃ સ્યાદ્દક્ષિણેઽષ્ટદ્વિગુણેન લેખ્યસ્ત્રિંશદ્ભિરાયમ્ય હરેત્તુરાયમ્

ઉદક્પ્રક્રમ્ય ચાત્વાલં શામિત્રં પ્રક્રમે તતઃ ભૂયસ્તત્પશુભૂયસ્ત્વે વૃદ્ધિરુત્તરતો ભવેત્

આયામબાહું નિક્ષિપ્ય વિસ્તરસ્તુ તથા પૃથક્ સોઽધ્યર્ધં ગુણયેદ્રાશિં સ સર્વગુણિતો ઘનઃ

આયામમાયામગુણં વિસ્તારં વિસ્તરેણ તુ સમસ્ય વર્ગમૂલં યત્તત્કર્ણં તદ્વિદો વિદુઃ

શ્રવણાભિજિતોર્બહુલાતિષ્યયોર્વા ચિત્રાસ્વાત્યોરન્તરેઽપ્સ્વગ્નિના વા

નક્તં પ્રાચીભાસ્કરશ્રાયમાહુઃ । શઙ્કુલિપ્તે મણ્ડલે પ્રાક્પરાક્ચેતિ

જન્મના રોગહીનો વા યજમાનો ભવેદ્યદિ કથં તત્ર પ્રમાણાનિ પ્રયોક્તવ્યાનિ કર્તૃભિઃ

યદ્યુરુતન્તુઃ કેશોવાસ્તૃતઃ સર્ષપો યવશ્ચૈવ ષડ્ગુણિતઃ ષડ્ગુણિતો ભવતિ નરસ્યાઙ્ગુલં માને તદ્દ્વાદશકં પ્રાદેશમિત્યાહુઃ

તદ્દ્વયં સ્મૃતોઽરત્નિઃ પ્રક્રમોઽરત્નિસમઃ સ દ્વિઃપ્રાદેશો ભવેચ્ચિતિષુ

અધ્યર્ધાઙ્ગુલહીનાશ્ચત્વારઃ પ્રક્રમા ભવેન્નિયતાઃ

તત્રૈકાદશ યૂપાશ્ચત્વારશ્ચતુરુત્તરાઃ સત્ત્રેસત્ત્રે

એકસ્યાં વેદ્યામગ્નિદ્વયમિષ્ટકારિક્તં ભવતિ પૃથગતો વેદિઃ ચેત્પૃથગગ્નિઃ કૢપ્તઃ

વિંશત્યઙ્ગુલઃ શતં નિયતઃ પઞ્ચારત્નિર્નરો દશપદો વા । હીનાતિરિક્તયુક્ત્યા દેહેદેહે પ્રમાણં તુ

ષડશીતિર્યુગમુક્તં સાષ્ટાદશ ઉચ્યતે ત્વક્ષસ્તન્ત્રસમસમસ્તં દ્વ્યુજં રથમીષાં વ્યવાસ્યન્તિ

મણ્ડલમથ ચતુરશ્રં મણ્ડલં ચ યઃ કુર્જાત્તસ્યેમં કરણવિધિં તદ્વિદામુદાહૃતં શૃણુત

મણ્ડલવિષ્કમ્ભાર્ધસમસ્ત્રિભુજાદવલમ્બકશ્ચતુઃસ્રક્તિઃ પ્રાગાયતાત્ત્રિભાગાત્કર્ણાત્ સ મણ્ડલં ભવતિ

પુરુષઃ પુરુષં કુર્યાત્તસ્યાક્ષ્ણયા દ્વિપુરુષં ભવેચ્ચતુરસ્તસ્યાપ્યક્ષ્ણયા દ્વાભ્યાં વા સ્યાશ્ચતુઃપુરુષમ્

દ્વિપુરુષઃ કરણી શ્રોણી બાહુસ્તુ દ્વિગુણો ભવેત્ત્રિંકુષ્ઠવત્ત્ર્યવલમ્બકસ્તતો યશ્ચતુરશ્રે દ્વાષ્ટમાઃ પુરુષાઃ

વિષ્કમ્ભઃ પઞ્ચભાગશ્ચ વિષ્કમ્ભસ્ત્રિગુણશ્ચ યઃ સ મણ્ડલપરિક્ષેપો ન વાલમતિરિચ્યતે

દશધા છિદ્ય વિષ્કમ્ભં ત્રિભાગાનુદ્ધરેત્તતઃ તેન યચ્ચતુરશ્રં સ્યાન્મણ્ડલે તદપપ્રથિઃ

ચતુરશ્રં નવધા કુર્યાદ્ધનુઃકોટ્યસ્ત્રિધાત્રિધા ઉત્સેધાત્પઞ્ચમં લુમ્પેત્પુરીષેણેહ તાવત્સમં

ચતુરરત્નિર્વા નરઃ સિકતાકરણે ત્વર્ધં ભુજઃ પ્રદિશ્યતે

કરણાનિ તતોઽસ્યાઃ કારયેત્ત્રિચતુઃપઞ્ચત્રિરભિપર્યસ્ય યચ્છુભં ચયનેષુ વિધિઃ પુરાતનૈરૃષિભિર્યોઽભિહિતશ્ચ નિત્યશઃ

પરિલેખનમાનસંચયૈર્વ્યત્યાસ્યૈઃ પરિમાણસંપદા વેદ્યઃ સર્વાઃ પ્રમાણૈરાયામેન ચ વિસ્તરેણ ચ મિમીયાત્

ચતુરશ્રસંપદાદ્વ્યાયામસમાપનાઃ સ્મૃતા પઞ્ચાઙ્ગ્યાથ વા પુરાતનૈર્યાઃ પૂર્વૈરૃષિભિઃ પ્રદર્શિતાઃ

યશ્ચૈષ વિધિર્મર્યાકૃતસ્તત્રૈષા મિથુનાત્સમં પઞ્ચાઙ્ગી તાવતી રજ્જુર્યયા સર્વં મિમીમહે ઋતે કઙ્કાલજશ્યેનાં સ્તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

ઇયં મિતા યા સમયાર્ધલક્ષણા તતશ્ચતુર્થે ભવેન્નિરાઞ્છનં તતોઽર્ધશિષ્ટા વિસ્તારસમા ચયસ્ય । યત્તતશ્ચતુઃકુષ્ઠમિહાનયા ચરેત્

પ્રાચીતથાયામસમા નિદધ્યાત્પાશૌ નિખન્યાદથ મધ્યં ચ

ઉન્મુચ્ય પશ્ચાદથ મધ્યમે તત્પ્રાગ્દક્ષિણાયમ્ય નિરાઞ્છનેન વિસ્તારતોઽર્ધે નિખનેત શઙ્કુમ્ । પ્રત્યક્તથોત્તરમધ્યમે ચ । સ વાસુવેદીષુ

અથ માનમેતચ્છ્રોણ્યાં તુ પાશોદ્ધરણં ક્રિયેત

અંસશ્રોણ્યોર્લિખેત્ દિક્ષુ લેખાઃ । શઙ્કૂ નિહન્યાત્સમરેષુ તેષુ । તેભ્યઃ સમન્તાત્પરિલેખયેત્

યદ્યૈષ્ટિકા નોભૌ લિખેત શિષ્ટૌ

પૂર્વે ત્રિભાગે ત્વપરે ચ સિદ્ધોપસ્થિતાવુત્કરદક્ષિણાગ્ની

અથાન્યદસ્ય પરિલેખનં તુ મધ્યે ભવેદ્દિક્ષુ નવાઙ્ગુલેનેતિ

પ્રમાણાર્ધં તુ ષષ્ટયૂનં વિશેષ ઇતિ સઙ્જ્ઞિતમ્ વિશેષશ્ચ પ્રમાણં ચ પ્રમાણસ્યાક્ષ્ણયા ભવેત્

પ્રમાણાર્ધમન્યત્સ્યાત્ પાશષષ્ઠે સચતુર્વિંશે લક્ષણં કરોતિ તન્નિરાઞ્છનમક્ષ્ણયા તિર્યઙ્માની શેષઃ પાશાદર્ધશયે શ્રોણી દ્વ

ચાગ્નીધ્રમિહોપદિશ્યતે

અગ્નેર્યદક્ષ્ણયામાનં તસ્ય ચૈવ તદક્ષ્ણયા તદાશ્વમેધિકં વિદ્યાદેકવિંશદ્વિધૌઽથવા

પુરુષસ્તિર્યગ્ભવેદ્યદનુદશધા યો મિતઃ તસ્ય કર્ણેન યત્ક્ષેત્રં વિદ્યાદેકાદશં તુ તત્

ઉભૌ બાહૂ નશક્ષ્ણાં તુ નરસ્તિર્યક્તદક્ષ્ણયા એકોચ્ચતાનૈકશતાદ્બાહુવૃદ્ધયા વિવર્ધયેત્

અવલમ્બકકુષ્ઠે તુ યો ભવેત્ષોડશાઙ્ગુલે સૌત્રામણ્યા ભવેદેષ પ્રક્રમો માનકર્મણિ

પ્રક્રમસ્ય તૃતીયેન સૌમિકી સાર્પરાજ્ઞિકી સંતૃતીયૈસ્ત્રિભિશ્ચાન્યૈઃ સિદ્ધમૌત્તરવેદિકમ્

ચતુર્દશાઙ્ગુલો વા સ્યાત્પ્રક્રમસ્તેન સૌમિકી શતૈર્દ્વાદશભિર્વાપિ મિનુયાત્પાશુકામિવ

સચતુર્થે વનં ષડ્ભિર્નવભિર્વાથ સપ્તભિઃ નવભિર્વાપરં ચક્રં કરણાધે ન લેખયેત્

ચતુર્ષુ નિવપેદેષાં સાવિત્રાદિષુ યો વિધિઃ અરુણે જાનુદઘ્ને નિખન્યાદદ્ભિસ્તુ પૂરયેત્

ચતુરશ્રમથાપિ મણ્ડલં દ્વિવિધં ગાર્હપત્યલક્ષણં વ્યાયામમિતં ચતુર્ભુજં પુરુષાર્ધેન તુ મણ્ડલં પરિલિખેત્

વ્યાયામતૃતીયમાયાન્તં ચતુરશ્રં સપ્તમભાગવિસ્તૃતં પ્રાગાચિતમુત્તરાચિતં વ્યત્યાસે તદથૈકવિંશકમ્

પુરુષસ્ય તૃતીયમાયાન્તં ચતુરશ્રં ષડ્ભાગવિસ્તૃતમ્ । પ્રથિકશ્ચ તદાયતો ભવેન્મધ્યે તેન સમાયતો ભવેન્મધ્યે તેન સમાસ્તિકે શેષૌ । કોણૌ પ્રથિકમિતૌ સમૌ તદ્વિસ્તારકૃતૌ વિશાખઃ

ષડ્ભાગકૃતાયામો ભવેદ્દ્વ્યર્ધે તુ ત્રિકોણસંસ્થિતે

ચતુરશ્રવિપાણકઃ પ્રથિકોઽર્ધં પ્રથિકશ્ચ યો મિતઃ

કરણાનિ ભવન્તિ મણ્ડલે ચત્વારિ પ્રમિતાનિ ભાગશઃ

મધ્યેઽસ્ય ચતસ્ર ઇષ્ટકાઃ તત્પૂર્વાપરયોર્દ્વયોર્દ્વયમ્ । પ્રથિકોઽર્ધ વિષાણિકદ્વયં પુનરેવ પુનરૈતિ મણ્ડલમર્ધપ્રથિકદ્વયે સમં સંપૂર્ણમ્ । તદથૈકવિંશકમ્

વ્યત્યાસમુદઙ્મુખેન સહ વ્યત્યસ્યેદ્વેત્યુત્તરોત્તરમ્

અધ્યર્ધં પદ્યં ચ પદ્યાર્ધપદ્યપાદવત્પદ્યાર્ધોત્સેધમિત્યાહુર્ગાયત્રે કરણાનિ ચ

ચતુર્ગુણાં દ્વિપુરુષાં રજ્જું કૃત્વા સમાહિતામ્ । સંભાગજ્ઞાતૃતોદાન્તાં પઞ્ચાઙ્ગીં તદ્વિદો વિદુઃ

મધ્યમાત્પાશયોસ્તોદો ગાયત્રમાનમુચ્યતે । સારત્નાવર્ધપુરુષે । ચતુ રશ્રસ્તયા મિતઃ । પક્ષપુચ્છાન્તયોર્વૃદ્ધ્યા ગાયત્રેણેતરેષુભિઃ

ઇષ્ટકા શોષપાકાભ્યાં ત્રિંશન્માનાત્તુ હીયતે

તતઃ ક્ષેત્રં ત્રિચતુર્ભાગં નિરુહ્યાદાપયેચ્છિવમ્

અંસ ઉત્તરેંઽસે ચ પ્રાચ્યોઽધ્યર્ધાસ્તુ વિંશતિર્દશ પુચ્છે દ્વિર્દ્વાદશકૌ પક્ષયોરભિતઃ પુચ્છે તુ પઞ્ચ દેયાઃ પઞ્ચ પ્રાચીઃ પઞ્ચદશ દદ્યાચ્છિરસિ । ચતુરશીતી પક્ષયોઃ પઞ્ચાશતં ત્રિંશતમાત્મનિ પદ્યા ભવન્તિ શતમેકોનં પુચ્છેંઽસશ્રોણ્યોર્વિંશતિર્વિંશતિઃ પુચ્છે પક્ષયોર્દશદશાહુઃ

અધ્યર્ધા દશ શિરસિ પ્રાચ્યુદીચ્યો ભવન્તિ

પૂર્વોપહિતા પ્રથમા પદયુજઃ સર્વા । દ્વિતીયાવાગ્યુજોઽશ્વિની

વ્યત્યાસં ચિનુયાદેવં જાનુનાસ્ય વર્ત્મસુ

ત્રિપદા અલ્પક્ષેત્રા એકચિતિકાશ્ચતુઃ કરણયુક્તાઃ ધિષ્ણ્યા ભવન્તિ સાગ્નિચિત્યમન્ત્રાઃ સાતિરિક્તાશ્ચ

અધ્યર્ધાસ્તુ ચતસ્રો દ્વે મધ્યે નકુલશ્ચતુર્ભાગઃ

અશ્મા નવમોઽગ્નીધ્રે

હોત્રીયમતઃ સંવક્ષ્યામો । અંસશ્રોણ્યોઃ પદ્યાશ્રયા નકુલકા બહિસ્તિસૃષુ દિક્ષ્વન્તશ્ચતુર્દશ પદકચતુર્થાઃ સ યઃ પ્રતિદિશમષ્ટૌ પદ્યા દિક્ષુ વિદિક્ષુ

બ્રાહ્મણાચ્છંસ્યે દશ ચૈકા સ્યુર્મધ્યે દ્વૌ દ્વૌ ચતુર્થ્યૌ નકુલશ્ચ

અભિતસ્તિસ્રઃ પદ્યા દ્વે મધ્યેઽધ્યર્ધે શિષ્ટેષ્વષ્ટૌ

અધ્યર્ધાઃ ષણ્માર્જાલીયેંઽસ માર્જાલીયં સ્યાદ્દક્ષિણપાર્શ્વેન શામિત્રં ચાત્વાલસ્ય ચ પશ્ચાદ્ વભૃથકલ્પેઽપ્યેવં પદમેકતસ્ત્રિપદસ્તિસ્રોઽતિરિક્તેષ્વિતિ

સપ્તત્રિંશત્સાર્ધાઃ પક્ષઃ સવ્યશ્ચ શિરસિ ચત્વારઃ ષડ્વિંશકસ્તથાત્મ શ્યેને પઞ્ચદશકં પુચ્છમ્ । સપ્તદશકં પુચ્છં દ્વયં શિરસ્યાત્મપક્ષયોઃ કૢપ્તમલજસ્ય । ભાગસંધાન્તયજ્ઞૈઃ પ્રમિતાન્નરચતુર્થે

અષ્ટૌ ભાગાઃ પુચ્છં કઙ્કચિતે ભવન્તિ પાદયોશ્ચતુરઃ શિરસિ તુ સપ્ત જ્ઞેયાઃ શ્યેનવદાત્મા ચ પક્ષૌ ચ

શ્યેનાલજકઙ્કાનામષ્ટૌ સાર્ધા વિસ્તૃતં પુચ્છં ચત્વારોત્મા દ્વૌ ચ શિરઃ સર્વેષાં પઞ્ચકૌ પક્ષૌ

શ્યેનાલજકઙ્કાનાં દ્વિત્રિચતુઃ કુષ્ઠમિત્યુચ્યતે પુચ્છમ્ । પઞ્ચાક્ષ્ણાઃ પક્ષપાત્રાસ્ત્વક્ષ્ણાભિઃ પરિશ્રિતાઃ

પુચ્છે દ્વૌ ભાગાવાનયેત્પુચ્છમલજેન ત્રિકુષ્ઠવત્ત્રીન્શ્યેનપુચ્છાચ્છિરસિ કઙ્કે પાદૌ તુ હરેત્

પ્રાચીર્દ્વાદશ સાર્ધા વિંશતિરુદીચીર્ભવેન્મિતા ભાગા । દશ પઞ્ચ કઙ્કચિતાવલજ ઉદીચીસ્ત્રયોદશ સાર્ધાશ્ચ

ત્રિચતુર્ભાગમાની સ્યાદ્રજ્જુરર્ધત્રયોદશી મધ્યે ચ લક્ષણં તસ્યાશ્ચતુર્ભાગૈર્નિરાઞ્છનમ્

ભાગિકાશ્ચત્વારસ્તોદા અર્ધષષ્ઠેઽપરઃ સ્મૃતઃ અર્ધાશ્ચ મેઽષ્ટમે ચૈવ નવમે દશમેઽપરઃ અર્ધદ્વાદશો વાન્યઃ

તતઃ પ્રાચીઃ પ્રસાર્ય તુ તસ્યા નિખાનયેચ્છઙ્કુમ્ । પાશયોર્મધ્યમેઽષ્ટમે । ચતુર્થે વાહત્ય પાશમ્ । આસજ્ય મધ્યમે નિરાઞ્છનમ્

નિરાયમ્ય વિનુદ્યોન્મુચ્ય મધ્યમાત્ । અભિતો દશમ આયમ્ય ભાગા દ્વિકચતુષ્કાઃ । અર્ધષષ્ઠેઽપિ ચાહત્ય પૂર્વાદેવં સમાચરેત્ । તુલ્યં શઙ્કું તુર્યે

તતઃ પ્રાચીઃ પ્રસાર્ય તુ અર્ધષષ્ઠકયોઃ પાશૌ । શઙ્કૂ અર્ધાષ્ટમેઽષ્ટમે । પ્રગૃહ્ય પશ્ચિમશઙ્કૂ । દ્વિકયોર્વોત્સૃજેત્તતઃ

ચતુર્થનવમૌ શઙ્કૂ પ્રવૃહેદન્તિમાવુભૌ

અષ્ટમે પાશમાસૃજ્ય અષ્ટમેનૈવ નિગ્રહઃ । ભાગેભાગે તતઃ શઙ્કૂ તયોઃ

અષ્ટમે પાશમાસૃજ્ય આદિશઙ્કૌ નિગૃહ્ય ચ દશમે શઙ્કુમાહન્યાત્પુચ્છાર્ધે અલજસ્ય તુ

સ્યાર્ધાષ્ટમે શઙ્કુઃ કઙ્કસ્ય દર્શને સ્મૃતઃ

ત્રિકે પાશં સમાસૃજ્ય દશકેન નિગૃહ્ય ચ એતાભ્યામેવ તોદાભ્યાં શઙ્કૂ દેયૌ તથોત્તરૌ

અર્ધદ્વાદશમે પાશસ્ત્રિકો નિગ્રહણો ભવેત્ આદિપાશે દ્વિકે ચૈવ શઙ્કૂ દેયૌ તથોત્તરૌ

ઉત્તરે દ્વિકમાસજ્ય દક્ષિણં સમયોર્હરેત્

ચતુર્થે શઙ્કુમાહન્યાદ્વિપરીતં સમાચરેત્ ચતુર્થે તુ તદર્થેન નિર્ગૃહ્ય ચ

ઇતિ શ્યેનસ્ય રજ્જુર્દ્વાદશલક્ષણા

ચત્વારિ કરણાન્યેષાં ત્રિચતુર્થેન કારયેત્ નવભાગા અક્ષ્ણાર્ધાક્ષ્ણાઃ પઞ્ચકોણાઃ ચ ભાગશઃ

પ્રાચીને પઞ્ચકોણે દ્વે અથાર્ધાક્ષ્ણાદ્વયં ન્યસેત્ અંસાગ્રયોરથૈકૈકા એવં પક્ષવિપક્ષયોઃ

નવભાગૈશ્ચિતં મધ્યમક્ષ્ણાભિઃ પરિષિઞ્ચતે પક્ષાગ્રે પઞ્ચ પત્રાણ્યેવં ચાક્ષ્ણા વિધીયતે

વ્યત્યાસાક્ષ્ણાદ્વયં તુન્દે પઞ્ચકોણે પ્રત્યક્સ્થિતે અર્ધાક્ષ્ણે કણ્ઠસંધ્યોશ્ચ પૂરયેદમિતં શિરઃ

દ્વે પક્ષસંધ્યોરર્ધાક્ષ્ણે પુચ્છસંધ્યોસ્તથાપરે દશ પઞ્ચ ચ પુચ્છાગ્રે પક્ષાગ્ર એકવિંશતિમ્

ઔપમાને ચયને ચૈષાં વ્યત્યાસે કરણેષુ ચ રજ્જ્વાશ્ચાવપનં હ્રાસો શ્યેનસિદ્ધિરિતિ સ્થિતિઃ

અવક્રપક્ષમલજં ચ પૂર્વપક્ષે તથાયુતમ્ મધ્યાત્ પ્રસિદ્ધં પુચ્છં શ્યેને દામ્ના પ્રસિધ્યત ઇતિ

નવમાત્પ્રાગ્ભાગે શઙ્કૂ તુરીયસ્ય કરણમ્ અલજે પક્ષાર્ધમવક્રતાદ્ધ્યેવં ભવેત્

પુરુષસ્ય તૃતીયપઞ્ચમૌ ભાગૌ તત્કરણં પુનશ્ચિતેઃ તસ્યાર્ધમથાપરં ભવેત્ત્રિચિતિકમગ્નિચિતિશ્ચેત્

અષ્ટાવષ્ટૌ રંમિતા ચિતિરષ્ટૈકાદશિકા ચ મધ્યમા વ્યત્યાસવતીરુપન્ય સેદષ્ટૌ દ્વાદશ ચોત્તમા ચિતિઃ

પઞ્ચદશનરં ક્ષેત્રં પ્રૌગચિત્તતસ્ત્વર્ધમ્ મધ્યાદ્દશકે ત્રિકુષ્ઠમેતત્તથા કરણમ્

બાહ્વોરેકવિંશ ઉભકરણે તથાર્ધોઽન્યશ્ચ અંસશ્રોણ્યોશ્છેદસ્તસ્યોભયતો ભવેત્ પ્રૌગઃ

ચાત્વાલેભ્યશ્ચતુર્ભ્યસ્તુ સમૂહ્યોઽગ્નિરનિષ્ટકઃ દિગ્ભ્યઃ પુરીષૈઃ સમૂહ્યો ભાગશો યુક્તિતો વિધિઃ

મણ્ડલચતુરશ્રોઽદ્ય પરિવાર્યઃ શ્મશાનચિત્ દ્રોણચિત્ત્સરુમાનેષાં દશભાગો ભવેત્ત્સરુઃ

મણ્ડલે ચતુરશ્રં તુ કુર્યાદ્ગાર્હપત્યવત્ બાહ્વોર્વિંશતિભાગેન વારુણં સાર્ધમેવ તુ

પ્રસિદ્ધં દશધા કુર્યાદ્બહિરન્તશ્ચ યુક્તિતઃ ત્રિકુષ્ઠશ્ચ વિષાણઃ સ્યાત્સંધૌ વ્યત્યાસ એવ સઃ

ચતુરશ્રસ્ય કરણં બાહ્વોર્દ્વાત્રિંશદ્ભાગિકમ્ ચતુરશ્રમથાધ્યર્ધં તાભ્યાં ગાયત્રવદ્વિધિઃ

સાહસ્રસ્ય કરણં બાહ્વોઃ પઞ્ચદશભાગં ચતુરશ્રમ્ અધ્યર્ધાસ્તુ તતઃ સ્યુર્દ્વિશતાશ્ચિતયઃ સ્મૃતાઃ

પઞ્ચ પઞ્ચાશતમધ્યર્ધાસ્તિસ્રઃ પઞ્ચાશતં ચતુરશ્રાઃ સહસ્રાચ્છતં પક્ષાઃ સ્યુરુષા સહસ્રતમી

બાહ્વોરેકત્રિંશો ભાગઃ કરણં ચિતિસ્તથોત્તરયોઃ ચતુરસ્રાનાં સાહસ્રં સવનિકે વ્યવાસ્યન્તિ

અર્ધૈકાદશપુરુષં ઘનં ભવેદ્ભવેન્મણ્ડલં રથચક્રમ્ । નાભિરરા વિવરધા નેમિરરેભ્યો યદ્યતિરિક્તમ્

તદર્ધાઃ પુરુષાયામાઃ પુરુષાષ્ટભાગવિસ્તૃતાઃ ચતુર્વિંશતિસ્ત્રિનરનાયાઃ

વિવરકરણમતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ । દ્વિસપ્તમેન નેમ્યસ્રકરણં ભવેદરસ્યાષ્ટભાગેન વૈકૃતશ્ચતુર્વિંશતિભાગેન નાભ્યામન્તરમન્તરોઽષ્ટમભાગેન પ્રૌગવદ્ભવેત્

દ્વીષ્ટકાં ચિનુયાન્નાભિં ચતુર્ભિશ્ચિનુયાદરાન્ ત્રિભિર્નેમિં યથાભાગં વ્યત્યાસઃ કૂપવત્ સ્મૃતઃ

વિષ્કમ્ભસ્ય ચતુર્થેન નાભ્યાસ્તુ વિવરં લિખેત્ ત્રિચત્વારિંશાઙ્ગુલાં નેમિં સાર્ધચતુરઙ્ગુલામ્

સિદ્ધમન્યદ્યથા યુક્તિશ્ચયને યાશ્ચ સંપદઃ

ય ઇદમપિ યથાતથં સ્મૃતિં વિધિં યદાધીત્ય મિમીતે રૌરવં સમવતિ ખલુ કૃત્સ્નસંમતો બ્રજતિ ચ શુલ્બકૃતાં સલોકતામ્

રથચક્રસ્ય ચિત્યસ્ય સંક્ષેપોક્તસ્ય વિષ્ણુના અથ ધાતુર્નિર્વિષ્ઠસ્ય ત્રિગુણાન્યં બહિર્બહિઃ લીયન્તે મણ્ડલે યસ્ય સપ્ત સાર્ધા નરા બુધૈઃ

મુચ્યન્તે વિવરેષ્વન્યે ક્ષેત્રાદભ્યધિકાસ્ત્રયઃ

તસ્ય ચક્રવિધાનં તુ નેમિરરેભ્યો વિસ્તરઃ મણ્ડલાનાં ચ વિષ્કમ્ભઃ ત્રિભાગઃ કરણાનિ ચ

નરાર્ધેનાભિલિખેન્નાભિસ્તતઃ પ્રસ્તારગોચરા અરેભ્યોઽભ્યધિકા નેમિસ્ત્રિષષ્ઠેનાક્ષરાગારમ્ ત્રિંશતેન સવિંશેન અધિકૈશ્ચાર્ધપઞ્ચમૈઃ મિમાયાઙ્ગુલૈર્વા મધ્યં કુર્યાદ્વિંશેન પરિલેખનમ્

પ્રથમે પ્રસ્તરે રથચક્રસ્ય સૃણુતેષ્ટકાઃ ચતુર્ભિરધિકં વેત્થ ચત્વારિંશચ્છતત્રયમ્

દ્વિતીયેઽભ્યધિકા યાન્તુ ચતુર્વિંશતિરિષ્ટકાઃ પઞ્ચકોણાસ્ત્રિકોણાશ્ચ નેમ્યરેભ્યઃ ચ સંધિષુ

ઇષ્ટકાનાં સહસ્રેણ શતૈઃ સપ્તભિરેવ ચ અષ્ટષષ્ટ્યા ચ ચક્રસ્ય ચિતયઃ પઞ્ચ પૂરિતાઃ

ઇતિ શુલ્બસૂત્રં સમાપ્તમ્

સ્રોતમ્
[હ્ત્ત્પ્:॥વેદિચ્રેસેર્વે.મુમ્.એદુ।કલ્પ।સ્હુલ્બ।મનવ_સ્હુલ્બ_સુત્ર.પ્દ્f માનવશુલ્બસૂત્રમ્] (પીતર ફેણ્ડ)