mānavagṛhyasūtram · Chapter 1
śrīrastvatra
prathamaḥ puruṣaḥ
1.1 prathamaḥ khaṇḍaḥ
atha mānavagṛhyasūtraprārambhaḥ
ॐ upanayanaprabhṛti vratacārī syāt
mārgavāsāḥ saṃhatakeśo bhaikṣācāryavṛttiḥ saśalkadaṇḍaḥ sapta / muñjāṃ mekhalāṃ dhārayedācāryasyāpratikūlaḥ sarvakārī
yadenamupeyāttadasmai dadyādbahūnāṃ yena saṃyuktaḥ
nāsya śayyāmāviśet
na sam̐vastrayet
na rathamārohet
nānṛtam̐ vadet
na muṣitām̐ striyaṃ prekṣeta
na vihārārtho jalpet
na rucyarthaṃ kiṃcana dhārayīta
sarvāṇi sām̐sparśikāni strībhyo varjayet
na madhumām̐se prāśnīyātkṣāralavaṇe ca
na snāyādudakam̐ vābhyaveyāt
yadi snāyāddaṇḍa ivāpsu plaveta
prāgastamayānniṣkramya samidhāvāhareddhariṇyau brahmavarcasakāma iti śrutiḥ
imam̐ stomamarhata ityagniṃ parisamuhya paryukṣya paristīryaidhosyedhiṣīmahīti samidha mādadhāti samidasi samedhiṣīmahīti dvitīyām
apo adyānvacāriṣamityupatiṣṭhate
yadagne tapasā tapo brahmacaryamupeyamasi
priyāḥ śrutasya bhūyāsmāyuṣmantaḥ sumedhasa
iti mukham̐ vimṛṣṭe
bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā iti śrotre abhimṛśati
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrā iti cakṣuṣī
sthirairaṅgaistuṣṭuvām̐sastanūbhirvyaśema devahitam̐ yadāyurityaṅgāni
iha dhṛtiriha svadhṛtiriti hṛdayadeśamārabhya japati
rucaṃ no dhehīti pṛthivīmārabhate
tryāyuṣaṃ jamadagneḥ kaśyapasya tryāyuṣamagastyasya tryāyuṣam
yaddevānāṃ tryāyuṣaṃ tanme astu tryāyuṣam
iti bhasmanāṅgāni sam̐spṛśyāpohiṣṭhīyābhirmārjayate
iti prathamaḥ khaṇḍaḥ
1.2 dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
ॐ atha saṃdhyāmupāste
prāgastamayānniṣkramyottarato grāmasya purastādvā śucau deśe niṣadyopaspṛśyāpāmañjaliṃ pūrayitvā pradakṣiṇamāvṛtya / āyāhi viraje devyakṣare brahmasaṃmite / gāyattrīṃ chandasāṃ mātaridaṃ brahma juṣasva me / ityāvāhayati
ojo'sīti japitvā kaste yunaktīti yojayitvaॐ bhūrbhuvaḥ svastatsaviturityaṣṭau kṛtvaḥ prayuṅkta ityāmnātāḥ kāmā ādevo yātīti triṣṭubham̐ rājanyasya yuñjata iti jagatim̐ vaiśasya
udutyaṃ jātavedasamiti dve nigadya kaste vimuñcatīti vimucyodakāñjalimutsṛjati
evaṃ prātastiṣṭhan
etena dharmeṇa dvādaśacaturvi śam̐tim̐ṣaṭtri śam̐tamaṣṭācatvārim̐śataṃ vā varṣāṇi yo brāhmaṇo rājanyo vaiśyo vā brahmacaryaṃ carati muṇḍaḥ śikhājaṭaḥ sarvajaṭo vā malajñurabalaḥ kṛśaḥ snātvā sa sarvaṃ vindate yatkiṃcinmanasecchatīti
etena dharmeṇa sādhvadhīte
chandasyarthānbudhvā snāsyangāṃ kārayet
ācāryamarhayecchrotriyaḥ
anyo vedapāṭhī na tasya snānam
āpo hiṣṭheti tisṛbhirhiraṇyavarṇāḥ śucaya iti dvābhyāṃ snātvā'hate vāsasī paridhatte
vasvasi vasumantaṃ mā kuru sauvarcasāya mā tejase brahmavarcasāya paridadhāmīti paridadhāti
yathā dyauśca pṛthivī ca na bibhīto na riṣyataḥ / evaṃ me prāṇa mā bibha evaṃ me prāṇa mā riṣa ityāṅkte
hiraṇyamābadhnīte
chatraṃ dhārayate daṇḍaṃ mālāṃ gandham
pratiṣṭhe sthodaivate dyāvāpṛthivī mā mā saṃtāptamityupānahau
dvivastro'ta urdhvaṃ bhavati tasmācchobhanaṃ vāso bharttavyamiti śrutiḥ
āmantrya gurūnguruvandhūṃśca svāngṛhānvrajet
pratiṣiddhamaparayā dvārā niṣkramaṇaṃ malavadvāsasā saha sam̐vastraṇaṃ rajaḥ suvāsinyā saha śayyā gurorduruktavacanamasthāne śayanam̐ smayanam̐ saraṇam̐ sthānam̐ yānaṃ gānaṃ tasya cekṣaṇam
paurṇamāsyāmamāvāsyāyām̐ vāgneyena paśunā yajeta
tasya havirbhakṣayitvā yathāsukhamata ūrdhvaṃ madhumām̐se prāśnīyātkṣvāralavaṇe ca
iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
1.3 tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
yamevam̐ vidvām̐samabhyudiyādvābhyastamiyādvā pratibudhya japet
punarmā maitvindriyaṃ punarāyuḥ punarbhagaḥ
punardraviṇamaitu māṃ punarbrāhmaṇamaitu mām
athoyatheme dhiṣṇyāso agnayo yathāsthānaṃ kalpayantāmihai / vetyabhyuditaḥ
punarmātmā punarāyuraitu punaḥ prāṇaḥ punarākūtiraitu
vaiśvānaro vāvṛdhāno varaṇāntastiṣṭhato me mano amṛtasya ketuḥ
ītyabhyastamitaḥ
ubhāveva vābhyudito japedubhāveva vābhyastamitaḥ
yadyacaraṇīyānvācaredanākrośyānvākrośedabhojyasya vānna maśnīyādakṣi vā spandetkarṇo vākrośedagnim̐ vā citimārohetsmaśānam̐ vā gacchedyūpam̐ vopaspṛśedretaso vā skandedetābhyāmevamantrābhyāmāhutīrjuhuyādapi vājyalipte samidhā vādadhyādapi vā manttrāveva japet
evamadharmamācaryāsthūlam
sthūle veṣaṇayā viharedavastro lomatvagācchādo'gnimārohetsaṃgrāme vā ghātayedapi vāgnimindhānaṃ tapasātmānamupayojayīta
iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
1.4 caturthaḥ khaṇḍaḥ
varṣāsu śravaṇena svādhyāyānupākurute
sa juhoti
apvā nāmāsi tasyāstejoṣṭrīṃ gameyam
ahamiddhi pituḥ parimedhāmṛtasya jagrabha ahaṃ sūrya ivājani svāhā
apvo nāmāsi tasya tejoṣṭraṃ gameyam
ahamiddhi pituḥ parimedhāmṛtasyajagrabha ahaṃ sūrya ivājani svāhā
sarasvatī nāmāsi sarasvannāmāsi / yuktirnāmāsi yogo nāmāsi / matirnāmāsi mano nāmāsi / tasyāstejoṣṭrīṃ gameyam / tasya tejoṣṭraṃ gameyamiti sarvatrānuṣajati
yuje svāhā prayuje svāhodyujesvāhetyetairantevāsināṃ yogamicchanniti
prāksviṣṭakṛto'tha japati / ṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi tanmāmavatu tadvaktāramavatvavatu māmavatu vaktāram / vāṅme manasi pratiṣṭhinā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāyurmayi dhehi vedasya vāṇīḥ stha / ॐ bhūrbhuvaḥ svastatsavituriti
darbhapāṇistriḥ sāvitrīmadhīte / trīṃścādito'nuvākān / ko vo yunaktīti ca / upākurmahe'dhyāyānupatiṣṭhantu cchandāsīti ca
tasyānadhyāyāḥ samūhanvāto valī kakṣāraprabhṛti varṣaṃ na vidyotamāne na stanayatīti śrutirākālikaṃ devatumulaṃ vidyuddhanvolkātyakṣarāḥ śabdāḥ / ācāreṇānye
ardhapañcamānmāsānadhītyotsṛjati pañcārdhaṣaṣṭhānvā
atha japati ṛtamavādiṣaṃ satyamavādiṣaṃ tanmāvīttadvaktāramāvīdāvīnmāmāvīdvaktāram / vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāyurmayi dhehi / vedasya vāṇīḥ stha / ॐ bhūrbhuvaḥ svastatsavituriti
darbhapāṇistriḥ sāvitrīmadhīte / trīṃścādito'nuvākānko vo vimuñcatīti vimucyotsṛjāmahe'dhyāyānpratiśvasantu chandāṃsīti ca
pratipadaṃ pakṣiṇīṃ rātrīṃ nādhīyīta nāta ūrdhvamabhreṣu
ākāliko vidyutstanayitnuvarṣeṣu
gonāmeṣu mantrabrāhmaṇakalpayitṛmedhamahāvratā'ṣṭāpadīm̐ vaiṣuvatāni divādhīyīta vaiṣuvatamārdrapāṇiḥ
rudrānna naktaṃ na bhuktā na grāme
śukriyasya pravargyakalpe niyamo vyākhyātastrayovim̐śaṃ tu saṃmīlya
gavāṃ tu na sakāśe gonāmāni garbhiṇīnāmasakāśe'ṣṭāpadīm̐ reto mūtramiti ca
śunāsīryasya ca saurye cakṣuṣkāmasya cakṣurno dhehi cakṣuṣa iti sūryo'po'vagāhata iti cādityasauryayāmyāni ṣaḍṛcāni divādhīyīta
upākṛtyotsṛjya ca tryahaṃ pañcarātrameke
vedārambhaṇe samāptau
cākālam
iti caturthaḥ khaṇḍaḥ
1.5 pañcamaḥ khaṇḍaḥ
athāto'ntarakalpam̐ vyākhyāsyāmaḥ
darbhamayam̐ vāsaḥ paridhāyācamyāpāṃ naptra iti tīre japitvāpo'vagāhya ॐ bhūrbhuvaḥ svastatsavituriti
darbhapāṇistriḥ sāvitrīmadhīte trīm̐ścādito'nuvākān
āpo devīrhaviṣmatīrimā nigrābhyā stha mahitrīṇāmavo'stu agnerāyurasi devīrāpo apāṃ napāddevīrāpo madhumatīragnaye svāhā rātrī rām̐trīmityaṣṭau
yā oṣadhayaḥ samanyāyanti punantu mā pitaro'gnermanve saśevṛdhamadhidhāḥ kayā naścitra ābhuvadūtīti tisraḥ
taccham̐yorāvṛṇīmaha iti mārjayitvā vāsāṃsyutsṛjyācāryānpitṛdharmeṇa tarpayanti
śrāddhakalpena śeṣo vyākhyātaḥ
iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ
1.6 ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
athāto'gniṃ pravartayanti
uttarato grāmasya purastādvā śucau deśe vedyākṛtiṃ kṛtvāhavanīyasthāne sapta cchandām̐si pratiṣṭhāpya viṣṭarāndarbhamuṣṭīnvā dakṣiṇāgnisthāne praugākṛtiṃ kausitaṃ khātvā paścādutkaramapāṃ pūrayitvā gārhapatyasthāne'gniṃ praṇīya yuñjānaḥ prathamaṃ mana ityaṣṭau hutvākūtamagniṃ prayujam̐ svāheti ṣaḍjuhoti viśvo devasya neturiti saptamīm
yajñiyānām̐ samidhāṃ trīm̐strīn samitpūlānupakalpya prāksviṣṭakṛtastiṣṭhanto vyāhṛtipūrvakaṃ khaṇḍilasyāditastribhiranuvākairekaikena svāhākārāntābhirādadhati
āpohiṣṭīyābhiḥ kausitānmārjayitvā dhānābhirbrāhmaṇānsvasti vācayanti dhānābhirbrāhmaṇā
nsvasti vācayanti
iti mānave
ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
1.7 saptamaḥ khaṇḍaḥ
athopaniṣadarhāḥ / brahmacārī sucaritī medhāvī karmakṛddhanadaḥ priyo vidyāṃ vā vidyayānveṣyan
tāni tīrthāni brahmaṇaḥ
bhāryām̐ vindate
kṛttikā svāti pūrvairiti varayet
rohiṇīmṛgaśiraḥ śravaṇaśraviṣṭhottarāṇītyupayame tathodvāhe yadvā puṇyoktam
pañca vivāhakārakāṇi bhavanti vittam̐ rūpam̐ vidyā prajñā bāndhava iti
ekālābhe vittam̐ visṛjeddvitīyālābhe rūpaṃ tṛtīyālābhe vidyāṃ prajñāyāṃ bāndhava iti ca vivahante
bandhumatīṃ kanyāmaspṛṣṭamaithunā mupayaccheta samānavarṇāmasamānapravarām̐ yavīyasīṃ nagnikām̐ śreṣṭhām
vijñānamasyāḥ kuryādaṣṭau loṣṭānāharetsītāloṣṭam̐ vediloṣṭaṃ dūrvāloṣṭaṃ gomayaloṣṭaṃ phalavato vṛkṣasyādhastālloṣṭam̐ śmaśānaloṣṭamadhvaloṣṭamiriṇaloṣṭamiti
devāgāre sthāpayitvātha kanyāṃ grāhayedyadi smaśānaloṣṭaṃ gṛhṇīyādadhvaloṣṭamiriṇaloṣṭam̐ vā no payamet
saṃjuṣṭāṃ dharmeṇopayaccheta brāhmeṇa śaulkena vā
śatamitirathaṃ dadyādgomithunam̐ vā
iti saptamaḥ khaṇḍaḥ
1.8 aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
paścādagneścatvāryāsanānyupakalpayīta
teṣūpaviśanti purastātpratyaṅmukho dātā paścātprāṅmukhaḥ pratigrahītā dāturuttarataḥ pratyaṅmukhī kanyā dakṣiṇata udaṅmukho mantrakāraḥ
teṣāṃ madhye prāktūlāndarbhānāstīrya kām̐syamakṣatodakena pūrayitvāvidhavāsmai prayacchati
tatra hiraṇyam
aṣṭau maṅgalyānyāvedayati
maṅgalyānyuktvā dadāmi pratīgṛhṇāmīti trirbrahmadeyāpitā bhrātā vā dadyāt
sahiraṇyānañjalīnāvapati dhanāya tveti dātā putrebhyastveti pratigrahītā tasmai pratyāvapati
caturvyatihṛtya dadāti
sāvitreṇa kanyāṃ pratigṛhya prajāpataya iti ca ka idaṃ kasmā adāditi sarvatrānuṣajati kāmaitatta ityantam
samānā vā ākūtānīti saha japantyāntādanuvākasya
khe rathasya khe'nasaḥ khe yugasya śatakrato
apālāmindrastriḥ pūrtyavakṛṇotsūryatvacam
iti tenodakāṃsyena kanyāmabhiṣiñcet
iti aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
1.9 navamaḥ khaṇḍaḥ
ṣaḍarghyārhā bhavantyṛtvigācāryo vivāhyo rājā snātakaḥ priyaśceti
aprākaraṇikānvā parisaṃvatsarādarhayanti
prākaraṇikāḥ kartāraḥ sadasyāśca vṛtāḥ
na jīvatpitṛko'rghyaṃ pratigṛhṇiyāditiśrutirathavā pratigṛhṇiyāt
athainamarhayanti
kām̐sye camase vā dadhi madhu cānīya varṣīyasāpidhāyācamanīyaprathamaiḥ pratipadyante
virājo doho'si virājo dohamaśīya mayi dohaḥ padyāyai virājaḥ kalpatāmityekaikamāhriyamāṇaṃ pratīkṣate
sāvitreṇa viṣṭaraṃ pratigṛhya / ahaṃ varṣma sadṛśānāmudyatāmiva sūryaḥ / idaṃ tamabhitiṣṭhāmi yo mā kaścābhidāsati / iti japati
rāṣṭrabhṛdasītyācārya āsandīmanumantrayate
mā tvā doṣa ityadhastātpādayorviṣṭaramupakarṣati
viṣṭara āsīnāyaikaikaṃ triḥ prāha
naiva bho ityāha nama ārṣeyāyeti śrutiḥ spṛśatyarghyam
pādyena pādau prakṣālya sāvitreṇa madhuparkaṃ pratigṛhya pratiṣṭhāpyāvasāyya namo rudrāya pātrasade namo rudrāya pātrasada iti prādeśenādhyadhi pratidiśaṃ pradakṣiṇaṃ sarvato'bhyuddiśati
madhu vātā ṛtāyata iti tisṛbhiraṅgulyā pradakṣiṇaṃ pratyṛcaṃ trirāyauti
amṛtopastaraṇamasītyupastarati
satyaṃ yaśaḥ śrīrmayi śrīḥ śrayatāmiti madhuparkaṃ triḥ prāśnāti
amṛtāpidhānamasītyācāmati
suhṛde'vaśiṣṭaṃ prayacchati
asi pāṇirgāṃ prāha
hato me pāpmā pāpmānaṃ me hata ॐ kuruta iti preṣyati
caturo brāhmaṇānnānāgotrānbhojayate
paśvaṅgaṃ pāyasaṃ vā kārayennāmāṃso madhuparka iti śrutiḥ
yadyutsṛjet / mātā rudrāṇāṃ duhitā vasūnāṃ svasādityānāmamṛtasya nābhiḥ / pranuvocaṃ cikituṣe janāya māgā manāgā maditiṃ vadhiṣṭa / bhūrbhuvaḥ svaromutsṛjatu tṛṇānyattu
athālaṃkaraṇamalaṃkaraṇamasi sarvasmā alaṃ me bhūyāsam
prāṇāpānau me tarpaya samānavyānau me tarpaya udānarūpe me tarpaya sucakṣā ahamakṣibhyāṃ bhūyāsaṃ suvarcā mukhena suśrutkarṇābhyāṃ bhūyāsamiti yathāliṅgamaṅgāni sam̐spṛśati
atha gandhotsadane vāsasī
paridhāsye yaśo dhāsye dīrghāyutvāya jaradaṣṭirastu / śataṃ jīvema śaradaḥ purūcī rāyaspoṣamabhisam̐ vyayiṣye / yaśasā mā dyāvāpṛthivī yaśasendrābṛhaspatī yaśo bhagaśca māriṣadyaśo mā pratimucyatām / ityahatam̐ vāsaḥ paridhatte
kumāryāḥ pramadane bhagamaryamaṇaṃ pūṣaṇaṃ tvaṣṭāramiti yajati
prāksviṣṭakṛtaścatasro'vidhavā nandīrupavādayanti
abhyantare kautuke devapatnīrjayati
iti navamaḥ khaṇḍaḥ
1.10 daśamaḥ khaṇḍaḥ
prāgudañcaṃ lakṣaṇamuddhṛtyāvokṣya sthaṇḍilaṃ gomayenopalipya maṇḍalaṃ caturasraṃ vā agniṃ nirmathyābhimukhaṃ praṇayettatra brahmopaveśanam
darbhāṇāṃ pavitre mantravadutpādyemam̐ stomamarhata ityagniṃ parisamuhya paryukṣya paristīrya paścādagnerekavadbarhiḥstṛṇāti
udakprāktūlāndarbhānprakṛṣya dakṣiṇāṃstathottarānagreṇāgniṃ dakṣiṇairuttarānavastṛṇāti
dakṣiṇato'gnerbrahmaṇe sam̐stṛṇātyaparam̐ yajamānāya paścārdhe patnyai aparamaparam̐ śākhodakadhārayorlājādhāryāśca paścādyugadhārasya ca
syonā pṛthivi bhavetyetayāvasthāpya śamīmayīḥ śamyāḥ kṛtvāntargoṣṭhe'gnimupasamādhāya bhartā bhāryāmabhyudānayati
vāsaso'nte gṛhītvā
aghoracakṣurapatighnyedhi śivā paśubhyaḥ sumanāḥ suvarcāḥ
vīrasūrdevakāmā syonā śaṃ no bhava dvipade śaṃ catuṣpade
ityabhiparigṛhyābhyudānayati
uttareṇa ratham̐ vāno vānuparikramyāntareṇa jvalanavahanāvatikramya dakṣiṇasyāṃ dhuryuttarasya yugatanmano'dhastātkanyāmavasthāpya śamyāmutkṛṣya hiraṇyamantardhāya hiraṇyavarṇāḥ śucaya iti tisṛbhiradbhirabhiṣicya / atraiva bāṇaśabdaṃ kuruteti preṣyati
athāsyai vāsaḥ prayacchati
yā akṛntanyā atanvanyā āvanyā avāharanyāśca gnādevyo'ntānabhito'tatananta / tāstvā devyo jarase sam̐vyayantvāyuṣmatīdaṃ paridhatsva vāsaḥ / ityahatam̐ vāsaḥ paridhāpyānvārabhyāghārāvājyabhāgau hutvā / agnaye janavide svāhetyuttarārdhe juhoti somāya janavide svāheti dakṣiṇārdhe gandharvāya janavide svāheti madhye
yukto vaha yadākūtamiti dvābhyāmagnim̐ yojayitvā nakṣatramiṣṭvā
nakṣatradevatām̐ yajettithiṃ tithidevatāmṛtumṛtudevatāṃ ca
somo dadadgandharvāya gandharvo dadadagnaye
rayiṃ ca putrāṃścādādagnirmahyamatho imām
agnirasyāḥ prathamo jātavedāḥ so'syāḥ prajāṃ muñcatu mṛtyupāśāt
tadidaṃ rājā varuṇo'numanyatām
yathedam̐ strīpautramaganma rudriyāya svāhā
iti hiraṇyagarbha ityaṣṭābhiḥ pratyṛcamājyāhutīrjuhuyāt
yena ca karmaṇecchettatra
ca jayānjuhuyājjayānāṃ ca śrutistām̐ yathoktām / ākūtyai tvā svāhā bhūtyai tvā svāhā prayuje tvā svāhā nabhase tvā svāhā aryamṇe tvā svāhā samṛddhyai tvā svāhā jayāyai tvā svāhā kāmāya tvā svāhetyṛcā stomaṃ prajāpataya iti ca
śuciḥ pratyaṅṅupayantā tām̐ samīkṣasvetyāha
tasyām̐ samīkṣamāṇāyāṃ
japati
mama vrate te hṛdayaṃ dadhātu mama cittamanucittaṃ te astu
mama vācamekamanā juṣasva prajāpatiṣṭvā niyunaktumahyam / iti
kā nāmāsītyāha
nāmadheye prokte devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām̐ hastaṃ gṛhṇāmyasāviti hastaṃ gṛhṇannāma gṛhṇāti / prāṅmukhyāḥ
prātyaṅmukha ūrdhvastiṣṭhannāsīnāyā dakṣiṇamuttānaṃ dakṣiṇena nīcārikta mariktena /
yathendro hastamagrahītsavitā varuṇo bhagaḥ
gṛbhṇāmi te sau bhagatvāya hastaṃ mayā patyā jaradṛṣṭiryathāsat
bhago aryamā savitā purandhirmahyaṃ tvādurgārhapatyāya devāḥ
yāgre vāksamavadata purā devāsurebhyaḥ
tāmadya gāthāṃ gāsyāmo yā strīṇāmuttamaṃ manaḥ
sarasvati predamava subhage vājinīvati
yāṃ tvā viśvasya bhūtasya bhavyasya pragāyāmyasyāgrataḥ
amo'hamasmi sā tvaṃ sā tvamasyāpyamo'ham
dyaurahaṃ pṛthivī tvamṛktvamasi sāmāham
reto'hamasmi reto dhattam / tā eva vivahāvahai pum̐se putrāya karttavai / śrīye
putrāya vedhavai / rāyasyoṣāya suprajāstvāya suvīryāya / iti
abhidakṣiṇamānīyāgneḥ paścāt
etamaśmānamātiṣṭatamaśmeva yuvāṃ sthirau bhavatam
kṛṇvantu viśve devā āyurvāṃ śaradaḥ śatam
iti dakṣiṇābhyāṃ padbhyāmaśmānamāsthāpayati
yathendraḥ sahendrāṇyā avāruhadgandhamādanāt
evaṃ tvamasmādaśmano avaroha saha patnyā
ārohasva same pādau pra pūrvyāyuṣmatī kanye putravatī bhava / ityevaṃ dvirāsthāpayati
catuḥ pariṇayati
samitaṃ saṃkalpethāmiti paryāye paryāye
brahmā brahmajapaṃ japet
iti daśamaḥ khaṇḍaḥ
1.11 ekādaśaḥ khaṇḍaḥ
tato yathārthaṃ karmasannipāto vijñeyaḥ
aryamṇe'gnaye pūṣṇe'gnaye varuṇāya ca vrīhīnyavānvābhinirūpya prokṣya lājā bhṛjjati
mātre prayacchati sa jātāyā avidhavāyai
athāsyai dvitīyaṃ vāsaḥ prayacchati tenaiva mantreṇa
darbharajvā indrāṇyāḥ saṃnahanamityantau samāyamya pumām̐saṃ granthiṃ badhnāti
saṃ tvā nahyāmi payasā pṛthivyāḥ saṃ tvā nahyāmyadbhiroṣadhībhiḥ / saṃ tvā nahyāmi prajayā dhanena sā sannaddhā sunuhi bhāgadheyam / ityantarato vastrasya yoktreṇa kanyāṃ saṃnahyate
athainānyupakalpayate śūrpaṃ lājā iṣīkā aśmānamāñjanam
catasṛbhirdarbheṣīkābhiḥ śareṣīkābhirvā samuñjābhiḥ satūlābhirityekaikayā traikakubhasyāñjanasya saṃnikṛṣya vṛtrasyāsi kanīniketi bharturdakṣiṇamakṣi triḥ prathamamāṅkte
tathāparaṃ tathā patnyāḥ śeṣeṇa tūṣṇīm
diśi śalākāḥ pravidhyati
yāni rakṣāṃsyabhito vrajantyasyā vadhvā agnisakāśa māgacchantyāḥ
teṣāmahaṃ pratividhyāmi cakṣuḥ svasti vadhvai bhūtapatirdadhātu / iti
lājāḥ paścādagnerupasādya śamīparṇaiḥ sam̐yujya śūrpe samaṃ caturdhā vibhajyāgreṇāgniṃ
paryāhṛtya lājādhāryai prayacchati
lājā bhrātā brahmacārī vāñjalināñjalyorāvapati
upastaraṇābhighāraṇaiḥ saṃpātaṃ tā avicchinnairjuhutaḥ
aryamaṇaṃ nu devaṃ kanyā agnimayakṣata
so'smāndevo'ryamā preto muñcātu māmutaḥ svāhā
tubhyamagne paryavahantsūryām̐vahatunā saha
punaḥ patibhyo jāyāṃ dā agneḥ prajayā saha
punaḥ patnīmagniradādāyuṣā saha varcasā
dīrghāyurasyā yaḥ patirjīvāti śaradaḥ śatam
iyaṃ nāryupabrūte'gnau lājānāvapantikā
dīrghāyurastu me patiredhantāṃ jñātayo mameti
evaṃ pūṣaṇaṃ nu devaṃ varuṇaṃ nu devam
yena dyaurugretyādaya udvāhe homā jayābhyātānāḥ saṃtatihomā rāṣṭrabhṛtaśca
ākūtāya svāheti jayāḥ prācī digvasanta ṛturityabhyātānāḥ / prāṇādapānam̐ saṃtanviti saṃtatihomā ṛtāṣāḍṛtadhāmeti dvādaśarāṣṭrabhṛtaśca
trātāramindram̐ viśvādityā iti māṅgalye
lājāḥ kāmena caturtham̐sviṣṭakṛtamiti
athaināṃ prācīm̐ saptapadāni prakramayatyekamiṣe dve ūrje trīṇi prajābhyaścatvāri rāyaspoṣāya pañca bhavāya ṣaḍṛtubhyaḥ sakhā saptadī bhava sumṛḍīkā sarasvatī / mā te vyoma saṃdṛśi / viṣṇustvāmunnayatviti sarvatrānuṣajati
paścādagne rohite carmaṇyānaḍuhe prāggrīve lomato darbhānāstīrya teṣu vadhūmupaveśayatyapi vā darbheṣveva
imam̐ viṣyāmi varuṇasya pāśam̐ yajjagrantha savitā satyadharmā
dhātuśca yonau sukṛtasya loke'riṣṭāṃ mā saha patyā dadhātu
iti yoktrapāśam̐ viṣāya vāsaso'nte badhnāti
anumatibhyām̐ vyāhṛtibhiśca tvaṃ
no agne sa tvaṃ no agne ayāścāgne'sīti ca
śamīmayīstisro'ktāḥ samidhaḥ samudrādūrmirityetābhistisṛbhiḥ svāhākārāntābhirādadhāti
akṣatasaktūnāṃ dadhnaśca samavadāyedam̐ haviḥ prajananaṃ ma iti ca hutvā vi te muñcāmi raśanām̐ vi raśmīniti ca hutvā pavitre'nu prahṛtyājyenābhijuhoti
edho'syedhiṣīmahīti samidhamādadhāti / samidasi samedhiṣīmahīti dvitīyām
apo adyānvacāriṣamityupatiṣṭhante
kumbhādudakenāpohiṣṭhīyābhirmārjayante
varo dakṣiṇā
ityekādaśaḥ khaṇḍaḥ
1.12 dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
sumaṅgalīriyam̐ vadhūrimāṃ sameta paśyataḥ
saubhāgyamasyai datvāyāthāstvaṃ viparetana
iti prekṣakānvrajato'numantrayate
atraiva sīmantaṃ karoti trīśyetayā śalalyā
samūlena vā darbheṇa senāhanāmetyetayā
athābhyañjanti
abhyajya keśānsumanasyamānāḥ prajāvarīryaśase bahuputrā aghorāḥ
śivā bhartuḥ śvaśurasyāvadāyāyuṣmatīḥ śvaśrūmatīścirāyuḥ / iti
jīvorṇayopasamasyati samasya keśānavṛjinānaghorānśikhā sakhībhyo bhava sarvābhyaḥ / śivā bhava sukulohyamānā śivā janeṣu sahavāhaneṣu / iti
athainau dadhimadhu samaśnuto yadvā haviṣyam̐ syāt
tasya svasti vācayitvā
samānā vā ākūtānīti saha japanti
ubhau saha prāśnītaḥ
iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
1.13 trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
puṇyāhe yuṅke
yuñjanti bradhnamiti dvābhyām̐ yujyamānamanumantrayate dakṣiṇamathottaram
ahatena vāsasā darbhairvā ratham̐ saṃmārṣṭi
aṅkūnyaṅkāvabhito ratham̐ ye dhvāntā vātā agnimabhi ye saṃcaranti / dūrehetiḥ patatrī vājinīvām̐ste no'gnayaḥ paprayaḥ pālayantu / iti cakre'bhimantrayate
vanaspate viḍvaṅga ityadhiṣṭhānam
sukim̐śukam̐ śalmalim̐ viśvarūpam̐ hiraṇyavarṇam̐ suvṛtam̐ sucakram / āroha sūrye amṛtasya lokam̐ syonaṃ patye vahataṃ kṛṇuṣva / ityārohayati
anumāyantu devatā anubrahma suvīryam / anukṣatraṃ tu yadbalamanumāmaitu madyaśaḥ / iti prāṅbhiprayāya pradakṣiṇamāvartayati
prati māyantu devatāḥ prati brahma suvīryam / prati kṣatraṃ tu yadbalaṃ prati māmaitu yadyaśaḥ / iti yathāstam̐ yantamanumantrayate
amaṅgalyaṃ cedatikrāmati anumāyantviti japati
namo rudrāya grāmasada iti grāme imā rudrāyeti ca
namo rudrāyaikavṛkṣasada ityekavṛkṣe / ye vṛkṣeṣu śaṣpiñjarā iti ca
namo rudrāya śmaśānasada iti śmaśāne / ye bhūtānāmadhipataya iti ca
namo rudrāya catuṣpathasada iti catuṣpathe / ye pathāṃ pathirakṣaya iti ca
namo rudrāya tīrthasada iti tīrthe / ye tīrthāni pracarantīti ca
yatrāpastaritavyā āsīdati samudrāya vaiṇave sindhūnāṃ pataye namaḥ / namo nadīnām̐ sarvāsāṃ patye / viśvāhā juṣatām̐ viśvakarmaṇāmidam̐ haviḥ svaḥ svāhetyapsūdakāñjalīnninayati / amṛtaṃ vā āsye juhomyāyuḥ prāṇe'pyamṛtaṃ brahmaṇā saha mṛtyuntarati / prāsahāditi riṣṭiriti muktiriti mukṣīyamāṇaḥ sarvaṃ bhayaṃ nudasva svāheti triḥ parimṛjyācāmati
yadi nāvā taretsutrāmāṇamiti japet
yadi rathākṣaḥ śamyāṇīvā riṣyetānyadvā rathāṅgaṃ tatraivāgnibhupasamādhāya jayaprabhṛtibhirhutvā sumaṅgalīriyam̐ vadhūriti japedvadhvā saha vadhūm̐ sameta paśyata
vyutkrāma panthāṃ jaritāṃ javena śivena vaiśvānara iḍayāsyāgrataḥ / ācāryo yena yena pathā prayāti tena tena saha / ityubhāveva vyutkrāmataḥ
gobhiḥ sahāstamite grāmaṃ praviśanti brāhmaṇavacanādvā
iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
1.14 caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
aparasminnanhaḥ saṃdhau gṛhānpratipādayīta
pratibrahmanniti pratyavarohati
maṅgalāni prādurbhavanti
goṣṭhātsantatāmulaparājim̐ stṛṇāti
rathādadhyopāsanāt / yeṣvadhyeti pravasanyeṣu saumanasaṃ mahat / tenopavyayāmahe te no jānantvāgatam / iti tayābhyupaiti
gṛhānaham̐ sumanasaḥ prapadye vīram̐ hi vīravataḥ suśevā / irām̐ vahantī ghṛtamukṣamāṇāsteṣvaham̐ sumanāḥ sam̐ vasāma / ityabhyāhitāgnim̐ sodakam̐ sauṣadhamāvasathaṃ pratipadyate rohiṇyā mūlena vā yadvā puṇyoktam
paścādagne rohite carmaṇyānaḍuhe prāggrīve lomato darbhānāstīrya teṣu vadhūmupaveśayatyapi vā darbheṣveva
athāsyai brahmacāriṇamupastha āveśayati / somenādityā balinaḥ somena pṛthivī mahī / asau nakṣatrāṇāmeṣāmupasthe soma āhitaḥ / iti
athāsya tilataṇḍulānāṃ phalamiśrāṇāmañjaliṃ pūrayitvotthāpyāthāsyai dhruvamarundhatīṃ jīvantīm̐ sapta ṛṣīniti darśayet
acyutā dhruvā dhruvapatnī dhruvaṃ paśyema sarvataḥ / dhruvāsaḥ parvatā ime dhruvā strī patikuleyam / iti tasyām̐ samīkṣamāṇāyāṃ japati
śvobhūte prājāpatyaṃ payasi sthālīpākam̐ śrapayitvā tasya juhoti / ājyaśeṣe dadhisamānīya tena hutaśeṣeṇa
cakrīvānaḍuhau vā me vāṅmaitu te manaḥ / cākravākam̐ sam̐vananaṃ tannau sam̐vananaṃ kṛtamiti yajamānastriḥ prāśnātyavaśiṣṭaṃ tūṣṇīṃ patnī
aparāhṇe piṇḍapitṛyajñaḥ sa vyākhyātaḥ
sam̐vatsaraṃ brahmacaryaṃ carato dvādaśarātraṃ trirātramekarātraṃ vā
athāsyai gṛhānvisṛjet
yoktrapāśaṃ viṣāya tau saṃnipātayet / apaśyaṃ tvā manasā cekitānaṃ tapaso jātaṃ tapaso vibhūtam / iha prajāmiha rayim̐ rarāṇaḥ prajāyasva prajayā putrakāma / apaśyaṃ tvā manasā dīdhyānāṃ svāyāṃ tanūm̐ ṛtviye bādhamānām / upa māmuccā yuvatirbabhūyāḥ prajāyasva prajayā putrakāme / prajāpatistanvaṃ me juṣasva tvaṣṭā devaiḥ sahamāna indraḥ / viśvedevairṛtubhiḥ sam̐ vidānaḥ pum̐sāṃ bahūnāṃ mātarau syāva / ahaṃ garbhamadadhāmoṣadhīṣvaham̐ viśveṣu bhuvaneṣvantaḥ / ahaṃ prajā ajanayaṃ pṛthivyā ahaṃ janibhyo aparīṣu putrān / iti stryādivyatyāsaṃ japati
karaditi bhasadamabhibhṛśati
jananītyupajananam
bṛhaditi jātaṃ pratiṣṭhitam
etena dharmeṇa ṛtāvṛtau saṃnipātayet
iti caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
1.15 pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
tṛtīye garbhamāse'raṇī āhṛtya ṣaṣṭhe'ṣṭame vā jayaprabhṛtibhirhutvā paścādagnerdarbheṣvāsīnāyāḥ patnyāḥ sarvānpramucya keśānnavanītenābhyajya triśyenayā śalalyā śamīśākhayā ca sa palāśayā punaḥ patnīmagniradāditi sīmantaṃ karoti
iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
1.16 ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
aṣṭame garbhamāse jayaprabhṛtibhirhutvā phalaiḥ snāpayitvā yā oṣadhaya ityanuvākenāhatena vāsasā pracchādya gandhapuṣpairalaṃkṛtya phalāni kaṇṭhe vai saṃsṛjyāgniṃ pradakṣiṇaṃ kuryāt
prajāṃ me narya pāhīti mantreṇopasthānaṃ kṛtvā guṇavato brāhmaṇānbhojayet
phalāni dakṣiṇāṃ dadyāt
tataḥ svastyayanaṃ ca
yo gurustamarhayet
iti ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
1.17 saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
putre jāte varaṃ dadāti
araṇibhyāmagniṃ mathitvā tasminnāyuṣyahomāñjuhoti
agnerāyurasītyanuvākena pratyṛcaṃ pratiparyāyamekavim̐śatimājyāhutīrjuhoti
ājyaśeṣe dadhimadhvapo hiraṇyaśakalenopahatya triḥ prāśāpayati
aśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava / vedo vai putranāmāsi sajīva śaradaḥ śatam / iti prādeśenādhyadhi pratimukhaṃ pradakṣiṇam̐ sarvato'bhyuddiśati
palāśasya madhyamaparṇaṃ praveṣṭya tenāsya karṇayorjapetbhūste dadāmīti dakṣiṇe bhuvastedadāmīti savye svaste dadāmīti dakṣiṇe bhūrbhuvaḥsvaste dadāmīti savye
iṣaṃ pinvorjaṃ pinveti stanau prakṣālya pradhāpayet
iti saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
1.18 aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
daśamyām̐ rātryāṃ putrasya nāma dadhyādghoṣavadādyantarantasthaṃ dvyakṣaraṃ caturakṣaram̐ vā tryakṣaraṃ dāntaṃ kumārīṇām
tenābhivādayituṃ tyaktvā piturnāmadheyam̐ yaśasyaṃ nāmadheyaṃ devatāśrayaṃ nakṣatrāśrayaṃ devatāyāśca pratyakṣaṃ pratiṣiddham
snātvā sahaputro'bhyupaiti
athainamabhibhṛśati / agneṣṭvā tejasā sūryasya varcasā viśveṣāṃ tvā devānāṃ kratunābhibhṛśāmīti prakṣālitapāṇirnavanītenābhyajyāgnau pratāpya brāhmaṇāya procyābhibhṛśediti śrutiḥ
varaṃ kartre dadāti
aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhi jāyase / ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam / iti pravāsādetya putrasya mūrdhani japet
na madhumām̐se prāśnīyādāpaśubandhāt
sam̐vatsare cājāvibhyāmagnidhanvantarī yajet
iti aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
1.19 ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
athādityadarśanam
caturthe māsi payasi sthālīpākam̐ śrapayitvā tasya juhoti
ādityaḥ śukra udagātpurastāddham̐saḥ śuciṣadyadedenamiti sūryasya juhoti
udutyaṃ jātavedasamityetayopasthāyādityābhimukhaṃ darśayet
namaste astu bhagavanśataraśme tamonuda
jahi me deva daurbhāgyaṃ saubhāgyena māṃ saṃyojayasva iti
atha brāhmaṇatarpaṇam
ṛṣabho dakṣiṇā
ityūnaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
1.20 viṃśatitamaḥ khaṇḍaḥ athānnaprāśanam
pañcame ṣaṣṭhe vā māsi payasi sthālīpākam̐ śrapayitvā snātamalaṅkṛtamahatena vāsasā pracchādyānnapate'nnasya no dehīti hutvā hiraṇyena prāśayedannātparisruta ityṛcā
ratnasuvarṇopaskarāṇyāyudhāni darśayet
yadīcchettadupasaṃgṛhṇīyāt
tato brāhmaṇabhojanam
vāso dakṣiṇā
iti viṃśaḥ khaṇḍaḥ
1.21 ekaviṃśatitamaḥ khaṇḍaḥ
tṛtīyasya varṣasya bhūyiṣṭe gate cūḍāḥ kārayet / udagayane jyautsne puṇye
nakṣatre'nyatra navamyām
jayaprabhṛtirhutvā
uṣṇena vāyurudakenedyajamānasyāyuṣā
savitā varuṇodadhadyajamānāya dāśuṣe
ityuṣṇā apo'bhimantrayate
aditiḥ keśānvapatvāya undantu jīvase
dhārayatu prajāpatiḥ punaḥ punaḥ svastaye
ityabhyundati
oṣadhe trāyasvainamiti dakṣiṇasminkeśānte darbhamantardadhāti
svadhite mainam̐ him̐sīriti kṣureṇābhinidadhāti
yenāvapatsavitā kṣureṇa somasya rājño varuṇasya keśān
tena brāhmaṇo vapatvāyuṣmānayaṃ jaradaṣṭirastu
yena pūṣā bṛhaspaterindrasya cāyuṣe'vapat
tena te vapāmyāyuṣe dīrghāyutvāya jīvase
yena bhūyaścaratyayaṃ jyokca paśyati sūryaḥ
tena te vapāmyāyuṣe suślokyāya svastaye
iti tisṛbhistriḥ pravapati
yatkṣureṇa vartayatā sutejasā vaptarvapasi keśān
śundhi śiro māsyāyuḥ pramoṣīḥ
iti lauhāyasaṃ kṣūraṃ keśavāpāya prayacchati
mā te keśānanugādvarca etattathā dhātā dadhātu te
tubhyamindro varuṇo bṛhaspatiḥ savitā varca ādadhuḥ
iti pravapato'numantrayate
suhṛtparigrāham̐ haritagośakṛtpiṇḍe samavacinoti
uptvāya keśānvaruṇasya rājño bṛhaspatiḥ savitā viṣṇuragniḥ
tebhyo nidhānaṃ mahataṃ na vindannantarā dyāvāpṛthivyorapasyuḥ
iti prāgudīco hriyamāṇānanumantrayate
arikte patnyāśleṣayediti śrutiḥ
varaṃ kartre dadāti pakṣmaguḍaṃ tilapiślaṃ ca keśavāpāya
etena tu kalpena ṣoḍaśe varṣe godānamagnim̐ vādhyeṣyamāṇasyāgnirgodāniko maitrāyaṇiriti śrutiḥ
aditiḥ śmaśru vapatvityūhena śmaśru pravapati śundhi mukhamiti ca
ityekaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
1.22 dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ
saptame navame vopāyanam
āgantrā samaganmahi prathamamartim̐ yuyotu naḥ
ariṣṭāḥ saṃcaremahi svasti caratā diśaḥ / svastyāgṛhebhyaḥ
ityuptakeśena snātenāktenābhyaktenālaṃkṛtena yajñopavītinā sametya japati
athāsmai vāsaḥ prayacchati
yā akṛntanyā atanvanyā āvanyā avāharan
yāścāgnyā devyo'ntānabhito'tatananta
tāstvā devyo jarase sam̐vyayantvāyuṣmannidaṃ paridhatsva vāsaḥ / ityahatam̐ vā
saḥ paridhāpyānvārabhyāghārāvājyabhāgau hutvājyaśeṣe dadhyānīya dadhikrāvṇo akāriṣamiti dadhi triḥ prāśnāti
ko nāmāsītyāha
nāmadheye prokte devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām̐ hastaṃ gṛhṇāmyasāviti hastaṃ gṛhṇannāma gṛhṇāti prāṅmukhasya pratyaṅmukha ūrdhvastiṣṭhannāsīnasya dakṣiṇamuttānaṃ dakṣiṇena nīcārīktamariktena savitā te hastamagrahīdasāvagnirācāryastava devasavitareṣate brahmacārī tvaṃ gopāya samāvṛtat / kasya brahmacāryasi / prāṇasya brahmacāryasi / kastvā kamupanayate / kāya tvā paridadāmi / kasmai tvā paridadāmi / tasmai tvā paridadāmi / bhagāya tvā paridadāmyaryamṇe tvā paridadāmi savitre tvā paridadāmi sarasvatyai tvā paridadāmīndrāgnibhyāṃ tvā paridadāmi viśvebhyastvā devebhyaḥ paridadāmi sarvebhyastvā devebhyaḥ paridadāmīti paridadāti
brahmaṇo granthirasi sa te mā visrasaditi hṛdayadeśamārabhya japati / prāṇānāṃ granthirasīti prāṇadeśam
ṛtasya goptrī tapasastarutrī ghnatī rakṣaḥ sahamānā arātīḥ
sānaḥ samagantamabhiparyyehi bhadre dhartāraste subhage mekhale mā riṣāma
iti mauñjīṃ pṛthvīṃ triguṇāṃ mekhalāmādatte
yuvā suvāsā iti mekhalāṃ pradakṣiṇaṃ
triḥ parivyayati
pum̐sastrīngranthīnbadhnāti
iyaṃ duruktātparibādhamānā varṇaṃ purāṇaṃ punatīma āgāt
prāṇāpānābhyāṃ balamābhajantī śivā devī subhage mekhale mā riṣāma
iti tasyāṃ parivītāyāṃ japati
mama vrate te hṛdayaṃ dadhātu mama cittamanucittaṃ te astu
mama vācamekavrato juṣasva bṛhaspatiṣṭvā niyunaktu mahyam / iti
yajñiyasya vṛkṣasya daṇḍaṃ pradāya kṛṣṇājinaṃ cādityamupasthāpayati
adhvanāmadhvapate śraiṣṭhyasya svastyasyādhvanaḥ pāramaśīya
taccakṣurdevahitaṃ purastācchukramuccarat
paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam
śṛṇuyāma śaradaḥ śataṃ prabravāma śaradaḥ śatam
adonāḥ syāma śaradaḥ śataṃ bhūyaśca śaradaḥ śatāt
yā medhāpsaraḥsu gandharveṣu ca yanmanaḥ
daivī yā mānuṣī medhā sā māmāviśatāmihaiva iti
abhidakṣiṇamānīyāgneḥ paścāt
ehyaśmānamātiṣṭhāśmeva tvam̐ sthiro bhava
kṛṇvantu viśve devā āyuṣṭe śaradaḥ śatam
iti dakṣiṇena pādenāśmānamāsthāpayati
paścādagnermahadupastīrya sūpasthalaṃ
kṛtvā prāṅāsīnaḥ pratyaṅṅāsīnāyānuvācayati gāyatrīm̐ sāvitrīmapi hyeke triṣṭubhamapi hyeke jagatīmomityuktvā vyāhṛtibhiśca
tāṃ triravagṛhṇīyāttāṃ dviravakṛtya tām̐ sakṛtsamasyetpādaśo'rdharcaśaḥ sarvāmantena
yattisṛṇāṃ prātaranvāha yaddvayoryadekasyāḥ sam̐vatsare dvādaśāhe ṣaḍahe tryahe vā tasmātsadyo'nūcyeti śrutiḥ
varaṃ kartre dadāti kām̐syam̐ vasanaṃ ca
yasya tu medhākāmaḥ syātpalāśaṃ navanītenābhyajya tasya cchāyāyāṃ vācayetsuśravaḥ
suśravā asi
yathā tvam̐ suśravaḥ suśravā asi evaṃ mām̐ suśravaḥ sauśravasaṃ kuru
yathā tvaṃ devānām̐ vedānāṃ nidhipo asi
evamahaṃ manuṣyāṇām̐ vedānāṃ nidhipo bhūyāsam iti
adhīteha vā ayameṣām̐ vedānāmekaṃ dvau trīnsarvānveti
yamevam̐ vidvām̐samupanayatīti śrutiḥ
vyākhyātaṃ brahmacaryam
atha bhaikṣaṃ carate mātaramevāgre yāścānyāḥ suhṛdo yāvatyo vā sannihitāḥ syuḥ
ācāryāya bhaikṣamupakalpayate tenānujñāto bhuñjīteti śrutiḥ
iti dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ
1.23 trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ
atha dīkṣā cāturhautṛkī sam̐vatsaram
caturhotṝnsvakarmaṇo juhuyātsaha ṣaḍḍhotrā saptahotāram
antato vrataṃ pradāyādito dvāvanuvākāvanuvācayet
evamevoddīkṣāṃ juhuyāt
atha dīkṣāgnikī dvādaśarātram
yuñjānaḥ prathamaṃ mana ityaṣṭau hutvākūtamagniṃ prayujam̐ svāheti ṣaḍjuhoti viśvo devasya neturiti saptamīm
vrataṃ pradāyādito'ṣṭāvanuvākānanuvācayet
triṣavaṇamudakamāharettrīm̐ strīnkumbhān
ekena vāsasāntarhitāyāṃ bhūmau śayīta bhasmani karīṣe sikatāsu vā
nodakamabhyaveyāt
samāpte ghṛtavatāpūpeneṣṭvā vātsapraṃ vājayet
tato ghṛtavadbhirapūpairbrāhmaṇānbhojayet
evamevoddīkṣāṃ juhuyāt
atha dīkṣāśvamedhikī dvādaśarātram
vaitasamidhmamupasamādhāya navamenānuvākena hutvā ṣaṣṭhenopasthāpya vrataṃ pradāyādita ekaviṃśatyanuvākānanuvācayet
triṣavaṇamaśvasya ghāsamāharettrīm̐strīnpūlān
ekena vāsasānantarhitāyāṃ bhūmau śayīta bhasmani karīṣe sikatāsu vā
yā oṣadhayaḥ samanyā yanti punantu mā pitaro'gnermanva iti caturbhiranuvākairapo'bhimantrya snānamācaret
evamevoddīkṣāṃ juhuyāt
śādaṃ dadbhiriti caturdaśānuvākānanuvācayet
rahasyamadhyeṣyamāṇaḥ pravargyam
ādeśe yathā purastādvyākhyātam
āditaḥ pañcaviṃśatyanuvākānanuvācayet
traividyakamupanayanena vyākhyātam
āditastrīnanuvākānanuvācayet
vyākhyātāni vratāni vyākhyātāni vratāni
uduttamaṃ varuṇapāśamiti mekhalāmunmuñcati
iti maitrāyaṇīyamānavagṛhye trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ prathamaḥ puruṣaśca samāptaḥ
śrīrastvatra
dvitīyaḥ puruṣaḥ
audvāhikaṃ pretapitā śālāgniṃ kurvīta
anyatra tataḥ prete pitari prajvalanto'gniṃ jāgarayeyuḥ parvaṇi jyautsne puṇye nakṣatre'nyatra navamyāḥ
snātaḥ śucirahatavāsāḥ
vāgyatāvaraṇipāṇī jāgṛtaḥ
avakāśe'kṣatānyavānpiṣṭvā manthamāyautyanālambamimkṣuśalākayā bahulam
hiraṇyapāṇim̐ savitāram̐ vāyumindraṃ prajāpatim / viśvāndevānaṅgiraso havāmahe / amuṃ kravyādam̐ śamayantvagnim / iti manthenāgnimavasiñcati
somo rājā vibhajatūbhāgnirvvibhājayan / ihaivāstu havyavāhano'gniḥ kravyādaṃ nudasva / iti kaṭe kṛtāyām̐ vāgnim̐ samāropya prahiṇoti
kravyādamagniṃ prahiṇomi dūram̐ yamarājyaṃ gacchatu ripravāhaḥ / ihaivāyamitaro jātavedā devebhyo havyā vahatu prajānan / ityagnimādāya dakṣiṇāpratyagharanti
sahādhikaraṇairyanti
svakṛta iriṇe sīse malimlucāmahe śiromimupabarhaṇe / avyāmasitāyāmṛṣṭvāstaṃ pretasudānavaḥ / iti sīsamupadhānenyasyādhyadhi
dhāmno dhāmna iti tisṛbhiḥ parogoṣṭhaṃ mārjayante
anapekṣamāṇāḥ pratyāyanti
nalairvetasaśākhayā vā padāni lopayante / mṛtyoḥ padāni lopayante yadetadrāghīya āyuḥ pratiraṃ dadhānaḥ / āpyāyamānāḥ prajayā dhanena śuddhāḥ pūtā bhavantu yajñiyāsaḥ
anaḍvāhaṃ plavamanvārabhadhvam̐ yenāvepatsaramā rapantī / iti
agnyāyatanamuddhatyāvokṣyāgnyādheyikyānpārthivānsaṃbhārānnirvapatyūṣasikatavarjam
araṇibhyāmagniṃ mathitvā hiraṇyaśakalaṃ ca nyupya prāgudayādupasthakṛto bhūriti jvalantamādadhāti
gaurvāsaḥ kām̐syaṃ ca dakṣiṇā
iti dvitīyapuruṣe prathamaḥ khaṇḍaḥ
2.2 dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
prāgudañcaṃ lakṣaṇamuddhatyāvokṣya sthaṇḍilaṃ gomayenopalipya maṇḍalaṃ caturasram̐ vāgniṃ nirmathyābhimukhaṃ praṇayet
darbhāṇāṃ pavitre mantravadutpādyāgneyam̐ sthālīpākaṃ śrapayati
pavitrāntarhite'pa ānīya taṇḍulānopya mekṣaṇena pradakṣiṇaṃ paryāyuvañjīva taṇḍulam̐ śrapayati
ghṛtenānutpūtena navanītena votpūtena śṛtamabhighāryottarata udvāsayati
imam̐ stomamarhata ityagniṃ parisamuhya paryukṣya paristīrya paścādagnerekavadbarhistṛṇāti
udakprāktūlāndarbhānprakṛṣya dakṣiṇām̐stathottarānagreṇāgniṃ dakṣiṇairuttarānavastṛṇāti
dakṣiṇato'gnerbrahmaṇe sam̐stṛṇātyaparam̐ yajamānāya paścārdhe patnyai
uttarataḥ sam̐stīrṇe pavitre sruksruvāvājyasthālīṃ prakṣālya sam̐stīrṇe dve dve prayunakti
tūṣṇīṃ dakṣiṇata ājyaṃ nirūpya mantravatparyagniṃ kṛtvā tūṣṇīm̐ sruksruvau saṃmṛjyādabdhena tvā cakṣuṣāvekṣa iti patnyājyamavekṣate
tūṣṇīmadhiśrityopādhiśritya paścādagnerupasādya mantravadutpūyāvekṣate
tejo sītyājyam̐ yajamāno'vekṣate
ājyasthālyām̐ sruvaṃ nidhāyāgreṇa sthālīpākamanvāyātayatyapareṇa mekṣaṇam
tūṣṇīṃ prāñcamidhmamupasamādhāya brahmāṇamāmantrya ॐ juhudhītyukte dakṣiṇena hastenāntareṇa jānunī prāṅāsīna āghārau juhoti prājāpatyamuttarārdhe prāñcaṃ manasā aindraṃ dakṣiṇārdhe prāñcameva
athājyabhāgau juhotyāgneyamuttarārdhe saumyaṃ dakṣiṇārdhe samāvanakṣṇau
yukto vaha yadākūtamiti dvābhyāmagnim̐ yojayitvā nakṣatramiṣṭvā nakṣatradevatām̐ yajettithiṃ tithidevatāmṛtumṛtudevatāṃ ca
upastīryāpa upaspṛśya mekṣaṇena sthālīpākasyāvadyati madhyātpūrvārdhād dvitīyaṃ paścārdhāttṛtīyam̐ yadi pañcāvadānasya
avattamabhighārya sthālīpākaṃ pratyabhighārayati
agnaye svāheti madhye juhoti
yo devānāmasīti raudrasya
jayānhutvājyasya sviṣṭakṛte samavadyatyuttarārddhātsakṛd dvimātram / dvirvā yadi pañcāvadānasya
avattaṃ dvirabhighārya nāta urdhvam̐sthālīpākaṃ pratyabhighārayati
agnaye sviṣṭakṛte svāhetyasam̐saktamuttarārdhapūrvārdhe juhoti
mekṣaṇaṃ darbhā ścām̐dhāyānumatibhyām̐ vyāhṛtibhiśca tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne ayāścāgne'sītyetābhirjuhuyāt
vi te muñcāmi raśanām̐ vi raśmīniti ca hutvā pavitre'nuprahṛtyājye nābhijuhoti
edho'syedhiṣīmahīti samidhamādadhāti samidasi samedhiṣīmahīti dvitīyām
apo adyānvacāriṣamityupatiṣṭhate
āpohiṣṭhīyābhirmārjayet
pūrṇapātram dakṣiṇā
barhiranupraharati
etena sthālīpākena sthālīpākāḥ sarve
vyākhyātāḥ
iti dvitīyapuruṣe dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
2.3 tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
agnaye svāheti sāyaṃ juhoti prajāpataya iti dvitīyām
sūryāya svāheti prātaḥ prajāpataya iti dvitīyām
agnīṣomīyaḥ sthālīpākaḥ paurṇamāsyāmaindrāgno'māvāsyāyāmubhayatra cāgneyaḥ āgantuḥ pūrvaḥ paurṇamāsyāmuttaromāvāsyāyām
āśvayujyāṃ paurṇamāsyāṃ prātarnityeṣu sthālīpākeṣu sthālīpākamanvāyātayati
tasyāgnim̐rudraṃ paśupatimīśānaṃ tryambakam̐ śaradaṃ praṣātakaṃ gā iti yajati
dadhighṛtamiśraḥ praṣātakastasyā no mitrāvaruṇā pravāhaveti ca hutvāmbhaḥ sthāmbho vo bhakṣīyeti gāḥ prāśāpayati
avasṛṣṭāśca vaseyuḥ
brāhmaṇān ghṛtavadbhojayet
nāniṣṭvāgrayaṇena navasyāśnīyāt
parvaṇyāgrayaṇaṃ kurvīta vasante yavānāṃ śaradi vrīhīṇām
agrapākasya payasi sthālīpākaṃ śrapayitvā tasya juhoti sajūragnīndrābhyām̐ svāhā sajūrviśvebhyo devebhyaḥ svāhā sajūrdyāvāpṛthivībhyām̐ svāhā sajūḥ somāya svāheti
śaradi somāya śyāmākānām̐ vasante veṇuyavānāmubhayatra vājyena
vatsaḥ prathamajo dakṣiṇā
brāhmaṇa eva haviḥśeṣaṃ bhujjīteti śrutiḥ
iti dvitīyapuruṣe tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
2.4 caturthaḥ khaṇḍaḥ
paśunā yakṣyamāṇaḥ pākayajñopacārāgnimupacarati
paśubandhavattūṣṇīmāvṛddevatāhomavarjam
prokṣyānumānyopapāyya paryagniṃ kṛtvā śāmitraṃ praṇīya vapāśrapaṇībhyāmudañcaṃ prakramamāṇamanvārabhante
saṃjñapyamānamavekṣate
saṃjñaptam̐ snapayitvā yathādaivatam̐ vapāmutkṛtya śrapayitvāghārāvājyabhāgau hutvā jātavedo vapayā gaccha devām̐stvam̐ hi hotā prathamo babhūva / ghṛtasyāgne tanvā saṃbhava satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ svāhā / iti vapāṃ juhoti
svāhā svāheti parivapyau
sthālīpākamanvāyātayati samānadevataṃ paśunā
taddhutāvājyabhāgau
aniruktaḥ sviṣṭhakṛt
pāśubandhikānāmavadānānāṃ rasasyāvadāya daivataiḥ pracarya vasāhomaśeṣeṇa diśaḥ pratiyajati yathā vājinena vanaspatimājyasya
jayānhutvā tryaṅgāṇāṃ sviṣṭakṛte samavadyati
sthālīpākena śeṣo vyākhyātaḥ
paśoḥ paśureva dakṣiṇā
iti dvitīyapuruṣe caturthaḥ khaṇḍaḥ
2.5 pañcamaḥ khaṇḍaḥ
raudraḥ śaradi śūlagavaḥ
prāgudīcyāṃ diśi grāmasyāsakāśe niśi gavāṃ madhye taṣṭo yūpaḥ
prāksviṣṭakṛto'ṣṭhau śoṇitapuṭānpūrayitvā namaste rudra manyava iti prabhṛtibhiraṣṭabhiranuvākairdikṣvantardikṣu copaharet
nāśṛtaṃ grāmamāharet
śeṣaṃ bhūmau nikhanedapi carma
ayūpāneke pākayajñapaśūnāhuḥ
iti dvitīyapuruṣe pañcamaḥ khaṇḍaḥ
2.6 ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
athāto dhruvāśvakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
āśvayujyāṃ paurṇamāsyām
ṛtvigavyaṅgaḥ snātaḥ śucirahatavāsāḥ
prāgastamayānniṣkramyottarato grāmasya purastādvā śucau deśe'śvatthasyādhastānnyagrodhasya vāpām̐ vā samīpe vedyākṛtiṃ kṛtvā tasyāṃ catuṣkoṇavanaspatiśākhāyāmavasaktacīrāyāṃ gandhasragdāmavatyāṃ caturdiśam̐ vinyastodakummasahiraṇyabījapiṭikāyāmapūpastrastaralājollopikamaṅgalaphalākṣavatyāṃ sarvagandhasarvarasasarvauṣadhīḥ sarvaratnāni copakalpya pratisaradadhimadhumodakasvastikanandyāvartavatyāmagniṃ praṇīyāśvatthapalāśakhadirarohitakodumbarāṇāmanyatamasyedhmamupasasādhāya tisraḥ pradhānadevatā yajatyuccaiḥśravasam̐ varuṇam̐ viṣṇumiti sthālīpākaiḥ paśubhiścāśvinau cāśvayujau cājyasya
jayānhutvā yā oṣadhayaḥ samannyāyanti punantu mā pitaro'gnermanva iti caturbhiranuvākairapo'bhimantryāśvānsnapayanti
gandhasragdāmabhiralaṃkṛtya pradakṣiṇaṃ devayajanaṃ triḥ pariyanti
prāharṣaṃ kārayanti
iṣṭe yathāsthānam̐ vrajanti
gauranaḍvām̐śca dakṣiṇā
iti dvitīyapuruṣe ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
2.7 saptamaḥ khaṇḍaḥ
āgrahāyaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ payasi sthālīpākam̐ śrapayitvā tasya juhoti / apaḥ śvetapadāgrahi pūrveṇa cāpareṇa ca / sapta ca vāruṇīrimāḥ prajāḥ sarvāśca rājabāndhavyaḥ svāhā / śveto ruṣatyo vidadhātyaśvo dadhadgarbham̐ vṛṣaḥ satvaryāṃ jyok / samaṃ janāścakramayo vasānāḥ proṣādasāvirasi viśvametat / śvetāya rauṣidaśvāya svāhā na vai śvetasyābhyācāre ahirjaghāna kiṃcana / śvetāya vaitahavyāya svāhā / abhayaṃ naḥ prājāpatyebhyo bhūyātsvāhā / iti
srastare'hatam̐ vāsa udagdaśamāstīryodakām̐sye'śmānam̐ vrīhīnyavānvāsya pariṣiñcati syonā pṛthivi bhaveti dvābhyām̐ sutrāmāṇamiti dvābhyām
śamīśākhayā ca sapalāśayodañca triḥsamunmārṣṭi syonā pṛthivi bhaveti dvābhyām̐ sūtrāmāṇamiti dvābhyāṃ namo astu sarpebhya iti tisṛbhiśca
śāmyantu sarpāḥ svaśayā bhavantu ye antarikṣa uta ye divi śritāḥ / imāṃ mahīṃ pratyavarohema / śivāmajasrām̐ śivām̐ śāntām̐ suhemantāmuttarāmuttarām̐ samāṃkriyāsam / iti jyeṣṭha prathamānudīca āveśayati
udīrghaṃ jīvo asurna āgādayaḥ prāgāttama ājyotireti / āraikapanthāṃ yātave sūryāyāganma yatra prataraṃ na āyuḥ / iti kaniṣṭhaprathamānujjihate
caitryāmudgrohaṇam
na tatra sthālīpāko na śākhayā samunmārṣṭi
ayaṃ talpaḥ prataraṇo vasūnām̐ viśvārtvibhya talpo asmān / jyogjīvema sarvavīrā vayaṃ tama / iti talpamabhimantrayate
trīṇi nābhyāni phālgunyāmāṣāḍhyāṃ kārttikyām
tāsu nādhīyīta
tāsu payasi sthālīpākaḥ sa vyākhyātaḥ
iti dvitīyapuruṣe saptamaḥ khaṇḍaḥ
2.8 aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
tisro'ṣṭakāḥ
ūrdhvamāgrahāyaṇyāḥ prāk phālgunyāstāmiśrāṇāmaṣṭamyaḥ
tāsu nādhīyīta
tāsu payasi sthālīpākam̐ śrapayitvā tasya juhoti / yā devyaṣṭakeṣvapasāpastamā stapā avayā asi / tvaṃ yajñe varuṇasyāvayā asi tasyai ta enā haviṣā vidhema / ulūkhalā grāvāṇo ghoṣamakurvata haviḥ kṛṇvantaḥ parivatsarīyam / ekāṣṭake suprajasaḥ suvīrā jyogjīvema balihṛto vayaṃ te / yāṃ janāḥ pratinandanti rātrīṃ dhenumivāyatīm / sam̐vatsarasya yā patnī sā no astu sumaṅgalī / saṃmvatsarasya pratimām̐ ye tvā rātrīmupāsate / teṣāmāyuṣmatīṃ prajām̐ rāyaspoṣeṇa sam̐sṛjasva / iti catasraḥ sthālīpākasya
aṣṭakāyai surādhase svāheti sarvatrānuṣajati
hemanto vasanto grīṣma ṛtavaḥ śivā naḥ śivā no varṣā abhayāściraṃ naḥ / vaiśvānaro'dhipati prāṇado no ahorātre kṛṇutāṃ dīrghamāyuḥ / śāntā pṛthivī śivamantarikṣaṃ dyaurno devyabhayaṃ kṛṇotu / śivā diśaḥ pradiśa ādiśo na āpo vidyutaḥ paripāntvāyuḥ / āpo marīcīḥ paripāntu viśvato dhātā samudro abhayaṃ kṛṇotu / bhūtaṃ bhaviṣyaduta bhadramastu me brahmābhigūrttam̐ svarākṣāṇaḥ / kaviragnirindraḥ somaḥ sūryo vāyurastu me agnirvaiśvānaro apahantu pāpam / bṛhaspatiḥ savitā śarma yacchatu śriyam̐ virājaṃ mayi pūṣā dadhātu / viśva ādityā vasavaśca sarve rudrā goptāro marutaśca santu / ūrjaṃ prajāmamṛtaṃ dīrghamāyuḥ prajāpatirmayi parameṣṭhī dadhātu / iti pañcājyasya
jayānhutveḍāmagna iti sviṣṭakṛditi
evam̐ sarvāsu
iti dvitīyapuruṣe'ṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
2.9 navamaḥ khaṇḍaḥ
uttamāyāḥ pradoṣe catuṣpathe'ṅgaśo gāṃ kārayet
yo ya āgacchettasmai tasmai dadyāt
śvo'nyāṃ kārayet
tasyā vapāṃ juhuyāt / vaha vapāṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatraitānvettha nihitānparāke medaso ghṛtasya kulyā abhiniḥsravantu satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ svāhā / iti
athāsyā vakṣasa udagodanam̐ śrapayati
tasyāṣṭakāhomakalpena śeṣo vyākhyātaḥ
avaśiṣṭaṃ bhaktam̐ randhayati
śvo'vaśiṣṭaṃ bhaktaṃ randhayitvā piṇḍānāmāvṛtā trīnmām̐saudanapiṇḍānnidadhāti
śrāddhamaparapakṣe pitṛbhyo dadyāt
anuguptamannaṃ brāhmaṇānbhojayennāvedavidbhuñjīteti śrutiḥ
yadi gavā paśunā vā kurvīta prokṣaṇamupapāyanaṃ paryagnikaraṇamulmukaharaṇaṃ vapāhomamiti
traidhaṃ vapāṃ juhuyātsthālīpākamavadānāni ca
somāya pitṛmate svadhā nama iti juhoti yamāyāṅgirasvate pitṛmate svadhā nama iti dvitīyām / agnaye kavyavāhanāya svadhā nama iti tṛtīyām
evaṃ māsi māsi niyataṃ tantraṃ piṇḍapitṛyajñe
iti dvitīye navamaḥ khaṇḍaḥ
2.10 daśamaḥ khaṇḍaḥ
phālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ purastāddhānāpūpābhyāṃ bhagaṃ cāryamaṇaṃ ca yajet
indrāṇyā haviṣyānpiṣṭvā piṣṭāni samutpūya yāvanti paśujātāni tāvato mithunānpratirūpānśrapayitvā kām̐sye'dhyājyānkṛtvā tenaiva rudrāya svāheti juhoti / īśānāyetyeke
sāyamapūpābhyāṃ pracaratyagnīndrābhyām
āgneyastundilo na tasya striyaḥ prāśnanti sarvāmātyā itarasya
sthālīpākenendrāṇīm̐ śvo vā
saṃgheṣvekavadbarhiragnirāghārājyabhāgājyāhutayaḥ sviṣṭakṛcca
agnirindraḥ somaḥ sītā savitā sarasvatyaśvinānumatī revatī rākā pūṣā rudra ityetairāyojanaparyayanapravapanapralavanasītāyajñakhalayajñatantīyajñānaḍudyajñeṣvetā devatā iti yajati sām̐vatsareṣu ca parvasu
nadyudadhikūpataḍāgeṣu varuṇam̐ yajatyoṣadhivanaspatiṣu somamanādiṣṭadevateṣvagnim
iti dvitīye daśamaḥ khaṇḍaḥ
2.11 ekādaśaḥ khaṇḍaḥ
avasānam̐ samam̐ samūlam
dakṣiṇāpravaṇamannakāmasya mārukāstatra prajā bhavanti
sarvataḥ samavasrāvam
samavasrutya vā yasmātprāgudīcīrāpo nirvaheyustadvā
gartaṃ khātvā yattaiḥ pām̐subhiḥ pratipūryeta tadvā
yadi dhārayiṣṇūdakataram̐ syāt
idamaham̐ viśamannādyāya tejase brahmavarcasāya parigṛhṇāmīti veśma parigṛhya garte hiraṇyaṃ nidhāyācyutāya dhruvāya bhaumāya svāheti juhoti
samīcī nāmāsīti paryāyairupatiṣṭhate pratidiśaṃ dvābhyāṃ madhye
udakām̐sye'śmānam̐ vrīhīnyavānvāsya pariṣiñcati syonā pṛthivi bhaveti dvābhyām̐ sutrāmāṇamiti dvābhyām
śamīśākhayā ca palāśayodañcaṃ triḥ samunmārṣṭi syonā pṛthivi
bhaveti dvābhyāṃ sutrāmāṇamiti dvābhyāṃ namo astu sarpebhya iti tisṛbhiśca
idaṃ tat sarvato bhadramayamūrjo'yam̐ rasaḥ
prāpyaivaṃ mānuṣānkāmānyadaśīrṣṇī tallapsyasi
iti madhyamām̐ sthūṇāmāsicya garta āsiñcati
ihaiva tiṣṭha nitarā tilvalā sthirāvatī
madhye poṣasya puṣpatāmā tvā prāpannadyāyavaḥ
ā tvā kumārastaruṇa ā tvā parisṛtaḥ kumbhaḥ
ā vatso jagatā saha ā dadhnaḥ kalaśamairayam
iti madhyamām̐ sthūṇāmabhimantrayate
vasūnāṃ tvā vasuvīryasyāhorātrayośceti
garte sthūṇāmavadadhāti
ṛte'vasthūṇā adhiroha vam̐śo agne virājamupasedha śakram / iti madhyamam̐ vam̐śamavadadhāti
tūṣṇīm̐ śiṣṭāḥ sthūṇā vam̐śāśca
prāgdvāraṃ dakṣiṇādvāram̐ vā māpayitvā gṛhānaham̐ sumanasaḥ prapadye vīram̐ hītyetayā prapadyate yathā purastādvyākhyātam
praitu rājā varuṇo revatībhirasminsthāne tiṣṭhatu puṣyamāṇaḥ / irām̐ vahantī ghṛtamukṣamāṇāsteṣvaham̐ sumanāḥ sam̐vasāma / ityuttarapūrvasyāṃ diśi pratipānamudakumbhamavasthāpayati
samudram̐ vaḥ prahiṇomi svām̐ yonimabhigacchata ariṣṭā / asmākam̐ vīrā mā parāseci matpayaḥ / ityudañcanam
vāstoṣpatyaṃ payasi sthālīpākam̐ śrapayitvā tasya juhoti / amīvahā vāstoṣpate vāstoṣpata ityetābhyām / vāstoṣpate prataraṇo na edhi gayasphāno gobhiraśvebhirindo / ajarāsaste sakhye syāma piteva putrānprati no juṣasva / vāstoṣpate śagmayā sam̐sadā te sakṣīmahi raṇvayā / gātumatyā pāhi kṣema uta yoge varaṃ no yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ / iti
jayaprabhṛti samānam
iti dvitīya ekādaśaḥ khaṇḍaḥ
2.12 dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
vaiśvadevasya siddhasya sāyaṃprātarbalim̐ haret
agnīṣomau dhanvantarim̐ viśvāndevānprajāpatimagnim̐ sviṣṭakṛtamityevam̐ homo vidhīyate
atha balim̐ haratyagnaye namaḥ somāya dhanvantaraye viśvebhyo devebhyaḥ prajāpataye agnaye sviṣṭakṛta ityagnyāgāra uttarāmuttarām
abhdya ityudakumbhasakāśe
oṣadhibhya ityoṣadhibhyo vanaspatibhya iti gṛhamadhyamāyāṃ sthūṇāyām
gṛhyābhyo devatābhya iti gṛhamadhye
dharmāyādharmāyeti dvāre
mṛtyava ākāśāyetyākāśe
antargoṣṭhāyetyantargoṣṭhe
bahirvaiśravaṇāyeti bahiḥ prācīm
viśvebhyo devebhya iti veśmani
indrāyendrapuruṣebhya iti purastāt
yamāya yamapuruṣebhya iti dakṣiṇataḥ
varuṇāya varuṇapuruṣebhya iti paścāt
somāya somapuruṣebhya ityuttarataḥ
brahmaṇe barhmapuruṣebhya iti madhye
prācīmāpātikebhyaḥ sampātikebhya ṛkṣebhyo yakṣebhyaḥ pipīlikābhyaḥ piśācebhyo'psarobhyo gandharvebhyo guhyakebhyaḥ śailebhyaḥ pannagebhyaḥ
divācāribhyo bhūtebhya iti divā naktaṃ cāribhyo bhūtebhya iti naktam
dhanvantaraye dhanvantaritarpaṇam
adbhiḥ sam̐sṛjya pitṛbhyaḥ svadheti śeṣaṃ dakṣiṇā bhūmau ninayet
pāṇī prakṣālyācamyātithiṃ bhojayitvāvaśiṣṭasyāśnīyāt
iti dvitīyapuruṣe dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
2.13 trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
athātaḥ ṣaṣṭhīkalpam̐ vyākhyāsyāmaḥ
śuklapakṣasya pañcamyāṃ pratyaṅmukho haviṣyamannamaśrīta
adhaḥ śayīta darbheṣu śālipalāleṣu vā prākśirā brahmacārī
śvobhūta udita āditye snānaṃ pānaṃ bhojanamanulepanam̐ srajo vāsām̐si na pratyācakṣīta
yāvaddadyāttāvadaśnīyādyadyaddadyāttattadaśnīyādanyatrāmedhyapātakibhyo'bhiniviṣṭakavarjam
astamita āditye payasi sthālīpākam̐ śrapayitvāthaitairnāmadheyairjuhoti dhanadām̐ vasumīśānāṃ kāmadām̐ sarvakāminām / puṇyām̐ yaśasvinīṃ devīm̐ ṣaṣṭhīm̐ śakra juṣasva me / nandī bhūtiśca lakṣmīścādityā ca yaśasvinī / sumanā vākca siddhiśca ṣaṣṭhī me diśatāṃ dhanam / putrānpaśūndhanaṃ dhānyaṃ bahvaśvājagaveḍakam / manasā yatpraṇītaṃ ca tanme diśatu havyabhuk / kāmadām̐ rajanīm̐ viśvarūpām̐ ṣaṣṭhīmupavartatu me dhanam / sā me kāmā kāmapatnī ṣaṣṭhī me diśatāṃ dhanam / ākṛtiḥ prakṛtirvacanī dhāvaniḥ padmacāriṇī manmanā bhava svāhā / gandhadvārāṃ durādharṣāṃ nityapuṣṭāṃ karīṣiṇīm / īśvarīm̐ sarvabhūtānāṃ tāmihopahvaye śriyam / nānāpatrakā sā devī puṣṭiścātisarasvatī / ariṃ devīṃ prapadyeyamupavarttayatu me dhanam / hiraṇyaprākārā devi mām̐ vara / āgacchatvāyuryaśaśca svāhā / aśvapūrṇām̐ rathamadhyām̐ hastinādapramodinīm / śriyaṃ devīmupavhaye śrīrmādevī juṣatām / upayantu māṃ devagaṇāstyāgāśca tapasā saha / prādurbhūto'smi rāṣṭre'smin śrīḥ śraddhāṃ dadhātu me / śriyai svāhā hriyai svāhā lakṣmyai svāhā upalakṣmyai svāhā nandāyai svāhā haridrāyai svāhā ṣaṣṭhyai svāhā samṛddhyai svāhā jayāyai svāhā kāmāyai svāheti
jayaprabhṛti samānam
ṣaṇmāsānprayuñjīta trīnvobhayataḥ pakṣān
śatasāhastrasam̐yoga ekavaro vā
gauranaḍvām̐śca dakṣiṇā
iti dvitīye trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
2.14 caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
athāto vināyakānvyākhyāsyāmaḥ
śālakaṭaṅkaṭaśca kūṣmāṇḍarājaputraścosmitaśca devayajanaśceti
etairadhigatānāmimāni rūpāṇi bhavanti
loṣṭhaṃ mṛdgāti
tṛṇāni cchinatti
aṅgeṣu lekhānlikhati
apasvapnaṃ paśyati
muṇḍānpaśyati
jaṭilānpaśyati
kāṣāyavāsasaḥ paśyati
uṣṭrānsūkarāngardabhāndivākīrtyādīnanyām̐ścāprayatānsvapnānpaśyati
antarikṣaṃ krāmati
adhvānam̐ vrajanmanyate pṛṣṭhato me kaścidanuvrajati
etaiḥ khaluvināyakairāviṣṭā rājaputrā lakṣaṇavanto rājyaṃ na labhante
kanyāḥ patikāmā lakṣaṇavatyo bhartṝnna labhante
striyaḥ prajākāmā lakṣaṇavatyaḥ prajāṃ na labhante
strīṇāmācāravatīnāmapatyāni mriyante
śrotriyo'dhyāpaka ācāryatvaṃ na prāpnoti
adhyetṝṇāmadhyayane mahāvighnāni bhavanti
vaṇijām̐ vaṇikpatho vinaśyati
kṛṣikarāṇāṃ kṛṣiralpaphalā bhavati
teṣāṃ prāyaścittam
mṛgākharakulāyamṛttikārocanāguggulāḥ
caturbhyaḥ prasravaṇebhyaścaturudakumbhānavyaṅgānāharet
sarvagandhasarvarasasarvauṣadhīḥ sarvaratnāni copakalpya pratisaradadhimadhughṛtamiti
etānsaṃbhārānsam̐sṛjya / ṛṣabhacarmāruhyāthainam̐ / sahasrākṣam̐ śatadhāramṛṣibhiḥ pāvanaṃ kṛtam / tābhiṣṭvābhiṣiñcāmi pāvamānīḥ punantu tvā / agninā dattā indreṇa dattāḥ somena dattā varuṇena dattā vāyunā dattā viṣṇunā dattā bṛhaspatinā dattā viśvairdevairdattāḥ sarvairdevairdattā oṣadhaya āpo varuṇasaṃmitāstābhiṣṭvābhiṣiñcāmi pāvamānīḥ punantu tveti sarvatrānuṣajati yatte keśeṣu daurbhāgyaṃ sīmante yacca mūrdhani / lalāṭe karṇayorakṣṇorāpastadghnantu te sadā / bhagaṃ te varuṇo rājā bhagam̐ sūryo bṛhaspatiḥ / bhagamindraśca vāyuśca bhagam̐ saptarṣayo daduḥ / iti
adhisnātasya niśāyām̐ sadyaḥ pīḍitasarṣapatailamaudumbareṇa sruveṇa mūrdhani catasra āhutīrujuhoti śālakaṭaṅkaṭāya svāhā / kūṣmāḍarājaputrāya svāhā usmitāya svāhā devayajanāya svāheti
ata ūrdhvaṃ grāmacatuṣpathe nagaracatuṣpathe nigamacatuṣpathe vā sarvatomukhāndarbhānāstīrya nave śūrpe balimupaharati phalīkṛtām̐staṇḍulānaphalīkṛtām̐staṇḍulānāmaṃ mām̐saṃ pakvaṃ mām̐samāmānmatsyānpakvānmatsyānāmānapūpānpakvānapūpānpiṣṭāngandhānapiṣṭāngandhān gandhapānaṃ madhupānaṃ maireyapānam̐ surāpānaṃ muktaṃ mālyaṃ grathitaṃ mālyam̐ raktaṃ mālyam̐ śuklaṃ mālyam̐ raktapītaśuklakṛṣṇanīlaharitacitravāsām̐si māṣakalmāṣamūlaphalamiti
atha devānāmāvāhanam̐ vimukhaḥ śyeno bako yakṣaḥ kalaho bhīrurvināyakaḥ kūṣmāṇḍarājaputro yajñāvikṣepī kulaṅgāpamāro yūpakeśī sūparakroḍī haimavato jambhako virūpākṣo lohitākṣo vaiśravaṇo mahāseno mahādevo mahārāja iti / ete me devīḥ prīyantāṃ prītā māṃ prīṇayantu tṛptā māṃ tarpayantviti
adhiṣṭhite'rdharātra ācāryo grahānupatiṣṭhate / bhagavati bhagaṃ me dehi varṇavati varṇaṃ me dehi rūpavati rūpaṃ me dehi tejasvini tejo me dehi yaśasvini yaśo me dehi putravati putrānme dehi sarvavati sarvānkāmānme pradehīti
ata ūrdhvamudita āditye vimale sumuhūrte sūryapūjā pūrvakamarghyadānamupasthānaṃ ca / namaste astu bhagavanśataraśme tamonuda / jahi me deva daurbhāgyam̐ saubhāgyena mām̐ sam̐yojayasva / iti
atha brāhmaṇatarpaṇam
ṛṣabho dakṣiṇā
iti dvitīye caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
2.15 pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
yadi duḥsvapnaṃ paśyedvyāhṛtibhistilān hutvā diśa upatiṣṭheta / bodhaśca mā pratibodhaśca purastādgopāyatām / asvapnaśca mānavadrāṇaśca dakṣiṇato gopāyatām / gopāyamānaṃ ca mām̐ rakṣamāṇaṃ ca paścādgopāyatām / jāgṛviśca mārundhatī cottarato gopāyatām / viṣṇuśca me pṛthivī ca nāgāścādhastādgopāyatām / bṛhaspatayaśca me viśve ca me devā dyauścopariṣṭhādgopāyatām
evam̐ yasmim̐ścotpanne'narthāñśaṅketa
vyāhṛtibhistilānhutvā tapaḥ pratipadyeta dvādaśarātram̐ ṣaḍrātraṃ trirātramekarātram̐ vā
yadi samutpātaṃ manyeta tadvā
yadi parvasu mārttikaṃ bhidyate pārthivamasi pṛthivīṃ dṛm̐hasvayoniṃ gaccha svāhetyapsu praharet
yadyarcā dahyedvā naśyedvā prapatedvā prabhajedvā prahasedvā pracaledvā sthālyā vā sthālīmāsicya dakṣiṇottarā vā sthālī bhidyetottarā vopalāśe niyamya dvāravam̐śo vā sphuṭet / gaurvā gāṃ dhayetstrī vā striyamāhanyāt kartasam̐sarge halasaṃsarge musalaprapatane musalam̐ vāvaśīryetānyasmim̐ścādbhuta etābhirjuhuyātsvasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ / svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu / svasti no mimītāmaśvinā bhagaḥ svasti devyaditiranarvaṇaḥ / svasti pūṣā asuro dadhātu naḥ svasti dyāvāpṛthivī sucetunā / svastaye vāyumupabravāmahai somam̐ svasti bhuvanasya yaspatiḥ / bṛhaspatim̐ sarvagaṇam̐ svastaye svastaya ādityāso bhavantu naḥ / viśve devā no adyā svastaye vaiśvānaro vasuragniḥ svastaye / devā avantvṛbhavaḥ svastaye svasti no rudraḥ pātvam̐hasaḥ / svasti naḥ pathyāsu dhanvasu svastyapsu vrajane svarvataḥ / svasti naḥ pathyākṛteṣu yoniṣu svasti rāye maruto dadhātu naḥ / trātāramindraṃ mā te asyāṃ vi na indra mṛgo na bhīmastaṃ śam̐ yorāvṛṇīmaha iti daśāhutayaḥ
jayaprabhṛti samānam
iti dvitīye puruṣe pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
2.16 ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
sarpebhyo bibhyacchrāvaṇyāṃ tūṣṇīṃ bhaumamekakapālam̐ śrapayitvākṣatasaktūnpiṣṭvā svakṛta iriṇe darbhānāstīryācyutāya dhruvāya bhaumāya svāheti juhoti
samīcī nāmāsīti paryāyairupatiṣṭhate pratidiśaṃ dvābhyāṃ madhye
akṣatasaktūnām̐ sarpabalim̐ harati īśānāyetyeke / sarpo'si sarpāṇāmadhipatistvayi sarve sarpāḥ / balihāro'stu sarpāṇāṃ namo astuṣurmārīriṣurmāhim̐siṣurmādām̐si sarpāḥ / mā no agne visṛjo aghāyā viṣyave ripave ducchunāyai / mā datvate daśate mādate no mā rīṣate sahasāvanparādāḥ / sarpo'si sarpāṇāmadhipatirannena manuṣyām̐strāyase'pūpena sarpān / tvayi santaṃ mayi santaṃ mākṣiṣurmārīriṣurmā him̐siṣurmā dāṅkṣu sarpāḥ / namo astu sarpebhya iti tisṛbhiśca
dhruvāmuṃ te paridadāmīti sarvāmātyānnāmagrāhamātmānaṃ ca
etena dharmeṇa caturo māsānsarpabalim̐ hṛtvā viramati
tūṣṇīmapi śūdrā prakṣālitapāṇiḥ
iti dvitīye ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
2.17 saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
ayūthike bhayārte kapote gṛhānpraviṣṭe tasyāgnau padaṃ dṛśyeta dadhani saktuṣu ghṛte vā devāḥ kapota iti pratyṛcaṃ japejjuhuyādvā devāḥ kapota iṣito yadicchandūto nirṛtyā idamājagāma / tasmā arcāma kṛṇavāma niṣkṛtim̐ śaṃ no astu dvipade śaṃ catuṣpade / śivaḥ kapota iṣito no astvanāgā devāḥ śakuno gṛheṣu agnirhi vipro juṣatām̐ havirnaḥ parihetiḥ pakṣiṇo no vṛṇaktu / hetiḥ pakṣiṇī na dabhātyasmānāṣṭryāṃ padaṃ kṛṇute agnidhāne / śaṃ no gobhyaśca puruṣebhyaścāstu mā no him̐sīdiha devāḥ kapotaḥ / yadulūko vadati moghametadyatkapotaḥ padamagnau kṛṇoti / yasya dūtaḥ prahita eṣa etattasmai yamāya namo astu mṛtyave / ṛcā kapotaṃ nudata pramodamiṣaṃ madantaḥ pari gāṃ nayadhvam / sam̐yopayanto duritāni viśvā hitvā na ūrjaṃ prapatātpatiṣṭhaḥ / iti
padamādāya dakṣiṇā pratyaggharanti
sahādhikaraṇairyanti
svakṛta iriṇe padaṃ nyasyādhyadhi
dhāmno dhāmna iti tisṛbhiḥ parogoṣṭhaṃ mārjayante
anapekṣamāṇāḥ pratyāyanti
agna āyūm̐ṣi
pavase agnirṝṣiragne pavasveti pratyetya japanti
iti dvitīye saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
2.18 aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
ṣaḍāhutaṃ pratipadi putrakāmaḥ
payasi sthālīpākam̐ śrapayitvā tasya juhoti
brahmaṇāgniḥ sam̐vidāno rakṣohā bādhatāmitaḥ
amī vā yaste garbhaṃ durṇāmā yonimāśaye
yaste garbhamamī vā durṇāmā yonimāśaye
agniṣṭhaṃ brahmaṇā saha niṣkramyādamanīnaśat
yaste hanti patayantaṃ niṣatsnum̐ yaḥ sarīsṛpam
jātam̐ yaste jighām̐sati tamito nāśayāmasi
yastvā svapnena tamasā mohayitvā nipadyate
prajām̐ yaste jighām̐sati tamito nāśayāmasi
yastvā bhrātā patirbhūtvā jāro bhūtvā nipadyate
prajām̐ yaste jighām̐sati tamito nāśayāmasi
ye te ghnantyapsaraso gandharvā goṣṭhāśca ye
kravyādam̐ suraṃ devinaṃ tamito nāśayāmasi
yasta ūrū viharatyantarā dampatī śaye
yonim̐ yo antarāreḍhi tamito nāśayāmasi
abhinnāṇḍā vṛddhagarbhā ariṣṭā jīvasūkarī
vijāyatāṃ prajāyatāmiyaṃ bhavatu tokinī
viṣṇuryoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi pim̐śatu
āsiñcatu prajāpatirdhātā garbhaṃ dadhātu te
garbhaṃ dhehi sinīvāli garbhaṃ dhehi sarasvati
garbhaṃ te aśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajā
hiraṇyayī araṇī yaṃ nirmanthato aśvinā
taṃ te garbham̐ havāmahe daśame māsi sūtave
paraṃ mṛtyo anuparehi panthām̐ yaste sva itaro devayānāt
cakṣuṣmate śṛṇvate te bravīmi mā naḥ prajām̐ rīriṣo mota vīrān
iti dvādaśagarbhavedinyaḥ ṣaḍādyāḥ sthālīpākasya ṣaḍuttarā ājyasya
jayaprabhṛti samānam
naijameṣam̐sthālīpākam̐ śrapayitvā yathā ṣāḍāhutam
nejameṣa parāpata suputraḥ punarāpata
asyai me putrakāmāyai punarādhehi yaḥ pumān
yatheyaṃ pṛthivī mahyamuttānā garbhamādadhe
evaṃ taṃ garbhamādhehi daśame māsi sūtave
viṣṇoḥ śreṣṭhena rūpeṇāsyāṃ nāryāṃ gavīnyām
pumām̐saṃ putramādhehi daśame māsi sūtave
pākayajñānsamāsādya ekājyāmekabahirṣi
ekam̐ sviṣṭakṛtaṃ kuryānnānā satyapi daivate nānā satyapi daivate
iti dvitīyapuruṣe'ṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
iti maitrāyaṇīyamānavagṛhyasūtre dvitīyapuruṣākhyo bhāgaḥ
sūtraṃ ca samāptam
Original text: mānavagṛhyasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0