માનવગૃહ્યસૂત્રમ્ · અધ્યાય 1

શ્રીરસ્ત્વત્ર
પ્રથમઃ પુરુષઃ
1.1 પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
અથ માનવગૃહ્યસૂત્રપ્રારમ્ભઃ
ૐ ઉપનયનપ્રભૃતિ વ્રતચારી સ્યાત્

માર્ગવાસાઃ સંહતકેશો ભૈક્ષાચાર્યવૃત્તિઃ સશલ્કદણ્ડઃ સપ્ત । મુઞ્જાં મેખલાં ધારયેદાચાર્યસ્યાપ્રતિકૂલઃ સર્વકારી

યદેનમુપેયાત્તદસ્મૈ દદ્યાદ્બહૂનાં યેન સંયુક્તઃ

નાસ્ય શય્યામાવિશેત્

ન સઁવસ્ત્રયેત્

ન રથમારોહેત્

નાનૃતઁ વદેત્

ન મુષિતાઁ સ્ત્રિયં પ્રેક્ષેત

ન વિહારાર્થો જલ્પેત્

ન રુચ્યર્થં કિંચન ધારયીત

સર્વાણિ સાઁસ્પર્શિકાનિ સ્ત્રીભ્યો વર્જયેત્

ન મધુમાઁસે પ્રાશ્નીયાત્ક્ષારલવણે ચ

ન સ્નાયાદુદકઁ વાભ્યવેયાત્

યદિ સ્નાયાદ્દણ્ડ ઇવાપ્સુ પ્લવેત

પ્રાગસ્તમયાન્નિષ્ક્રમ્ય સમિધાવાહરેદ્ધરિણ્યૌ બ્રહ્મવર્ચસકામ ઇતિ શ્રુતિઃ

ઇમઁ સ્તોમમર્હત ઇત્યગ્નિં પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્યૈધોસ્યેધિષીમહીતિ સમિધ માદધાતિ સમિદસિ સમેધિષીમહીતિ દ્વિતીયામ્

અપો અદ્યાન્વચારિષમિત્યુપતિષ્ઠતે

યદગ્ને તપસા તપો બ્રહ્મચર્યમુપેયમસિ
પ્રિયાઃ શ્રુતસ્ય ભૂયાસ્માયુષ્મન્તઃ સુમેધસ
ઇતિ મુખઁ વિમૃષ્ટે

ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવા ઇતિ શ્રોત્રે અભિમૃશતિ

ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રા ઇતિ ચક્ષુષી

સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાઁસસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતઁ યદાયુરિત્યઙ્ગાનિ

ઇહ ધૃતિરિહ સ્વધૃતિરિતિ હૃદયદેશમારભ્ય જપતિ

રુચં નો ધેહીતિ પૃથિવીમારભતે

ત્ર્યાયુષં જમદગ્નેઃ કશ્યપસ્ય ત્ર્યાયુષમગસ્ત્યસ્ય ત્ર્યાયુષમ્
યદ્દેવાનાં ત્ર્યાયુષં તન્મે અસ્તુ ત્ર્યાયુષમ્
ઇતિ ભસ્મનાઙ્ગાનિ સઁસ્પૃશ્યાપોહિષ્ઠીયાભિર્માર્જયતે

ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ

1.2 દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
ૐ અથ સંધ્યામુપાસ્તે

પ્રાગસ્તમયાન્નિષ્ક્રમ્યોત્તરતો ગ્રામસ્ય પુરસ્તાદ્વા શુચૌ દેશે નિષદ્યોપસ્પૃશ્યાપામઞ્જલિં પૂરયિત્વા પ્રદક્ષિણમાવૃત્ય । આયાહિ વિરજે દેવ્યક્ષરે બ્રહ્મસંમિતે । ગાયત્ત્રીં છન્દસાં માતરિદં બ્રહ્મ જુષસ્વ મે । ઇત્યાવાહયતિ

ઓજોઽસીતિ જપિત્વા કસ્તે યુનક્તીતિ યોજયિત્વૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વસ્તત્સવિતુરિત્યષ્ટૌ કૃત્વઃ પ્રયુઙ્ક્ત ઇત્યામ્નાતાઃ કામા આદેવો યાતીતિ ત્રિષ્ટુભઁ રાજન્યસ્ય યુઞ્જત ઇતિ જગતિઁ વૈશસ્ય

ઉદુત્યં જાતવેદસમિતિ દ્વે નિગદ્ય કસ્તે વિમુઞ્ચતીતિ વિમુચ્યોદકાઞ્જલિમુત્સૃજતિ

એવં પ્રાતસ્તિષ્ઠન્

એતેન ધર્મેણ દ્વાદશચતુર્વિ શઁતિઁષટ્ત્રિ શઁતમષ્ટાચત્વારિઁશતં વા વર્ષાણિ યો બ્રાહ્મણો રાજન્યો વૈશ્યો વા બ્રહ્મચર્યં ચરતિ મુણ્ડઃ શિખાજટઃ સર્વજટો વા મલજ્ઞુરબલઃ કૃશઃ સ્નાત્વા સ સર્વં વિન્દતે યત્કિંચિન્મનસેચ્છતીતિ

એતેન ધર્મેણ સાધ્વધીતે

છન્દસ્યર્થાન્બુધ્વા સ્નાસ્યન્ગાં કારયેત્

આચાર્યમર્હયેચ્છ્રોત્રિયઃ

અન્યો વેદપાઠી ન તસ્ય સ્નાનમ્

આપો હિષ્ઠેતિ તિસૃભિર્હિરણ્યવર્ણાઃ શુચય ઇતિ દ્વાભ્યાં સ્નાત્વાઽહતે વાસસી પરિધત્તે

વસ્વસિ વસુમન્તં મા કુરુ સૌવર્ચસાય મા તેજસે બ્રહ્મવર્ચસાય પરિદધામીતિ પરિદધાતિ

યથા દ્યૌશ્ચ પૃથિવી ચ ન બિભીતો ન રિષ્યતઃ । એવં મે પ્રાણ મા બિભ એવં મે પ્રાણ મા રિષ ઇત્યાઙ્ક્તે

હિરણ્યમાબધ્નીતે

છત્રં ધારયતે દણ્ડં માલાં ગન્ધમ્

પ્રતિષ્ઠે સ્થોદૈવતે દ્યાવાપૃથિવી મા મા સંતાપ્તમિત્યુપાનહૌ

દ્વિવસ્ત્રોઽત ઉર્ધ્વં ભવતિ તસ્માચ્છોભનં વાસો ભર્ત્તવ્યમિતિ શ્રુતિઃ

આમન્ત્ર્ય ગુરૂન્ગુરુવન્ધૂંશ્ચ સ્વાન્ગૃહાન્વ્રજેત્

પ્રતિષિદ્ધમપરયા દ્વારા નિષ્ક્રમણં મલવદ્વાસસા સહ સઁવસ્ત્રણં રજઃ સુવાસિન્યા સહ શય્યા ગુરોર્દુરુક્તવચનમસ્થાને શયનઁ સ્મયનઁ સરણઁ સ્થાનઁ યાનં ગાનં તસ્ય ચેક્ષણમ્

પૌર્ણમાસ્યામમાવાસ્યાયાઁ વાગ્નેયેન પશુના યજેત

તસ્ય હવિર્ભક્ષયિત્વા યથાસુખમત ઊર્ધ્વં મધુમાઁસે પ્રાશ્નીયાત્ક્ષ્વારલવણે ચ

ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
1.3 તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
યમેવઁ વિદ્વાઁસમભ્યુદિયાદ્વાભ્યસ્તમિયાદ્વા પ્રતિબુધ્ય જપેત્
પુનર્મા મૈત્વિન્દ્રિયં પુનરાયુઃ પુનર્ભગઃ
પુનર્દ્રવિણમૈતુ માં પુનર્બ્રાહ્મણમૈતુ મામ્
અથોયથેમે ધિષ્ણ્યાસો અગ્નયો યથાસ્થાનં કલ્પયન્તામિહૈ । વેત્યભ્યુદિતઃ

પુનર્માત્મા પુનરાયુરૈતુ પુનઃ પ્રાણઃ પુનરાકૂતિરૈતુ
વૈશ્વાનરો વાવૃધાનો વરણાન્તસ્તિષ્ઠતો મે મનો અમૃતસ્ય કેતુઃ
ઈત્યભ્યસ્તમિતઃ

ઉભાવેવ વાભ્યુદિતો જપેદુભાવેવ વાભ્યસ્તમિતઃ

યદ્યચરણીયાન્વાચરેદનાક્રોશ્યાન્વાક્રોશેદભોજ્યસ્ય વાન્ન મશ્નીયાદક્ષિ વા સ્પન્દેત્કર્ણો વાક્રોશેદગ્નિઁ વા ચિતિમારોહેત્સ્મશાનઁ વા ગચ્છેદ્યૂપઁ વોપસ્પૃશેદ્રેતસો વા સ્કન્દેદેતાભ્યામેવમન્ત્રાભ્યામાહુતીર્જુહુયાદપિ વાજ્યલિપ્તે સમિધા વાદધ્યાદપિ વા મન્ત્ત્રાવેવ જપેત્

એવમધર્મમાચર્યાસ્થૂલમ્

સ્થૂલે વેષણયા વિહરેદવસ્ત્રો લોમત્વગાચ્છાદોઽગ્નિમારોહેત્સંગ્રામે વા ઘાતયેદપિ વાગ્નિમિન્ધાનં તપસાત્માનમુપયોજયીત

ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
1.4 ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
વર્ષાસુ શ્રવણેન સ્વાધ્યાયાનુપાકુરુતે

સ જુહોતિ
અપ્વા નામાસિ તસ્યાસ્તેજોષ્ટ્રીં ગમેયમ્
અહમિદ્ધિ પિતુઃ પરિમેધામૃતસ્ય જગ્રભ અહં સૂર્ય ઇવાજનિ સ્વાહા
અપ્વો નામાસિ તસ્ય તેજોષ્ટ્રં ગમેયમ્
અહમિદ્ધિ પિતુઃ પરિમેધામૃતસ્યજગ્રભ અહં સૂર્ય ઇવાજનિ સ્વાહા
સરસ્વતી નામાસિ સરસ્વન્નામાસિ । યુક્તિર્નામાસિ યોગો નામાસિ । મતિર્નામાસિ મનો નામાસિ । તસ્યાસ્તેજોષ્ટ્રીં ગમેયમ્ । તસ્ય તેજોષ્ટ્રં ગમેયમિતિ સર્વત્રાનુષજતિ

યુજે સ્વાહા પ્રયુજે સ્વાહોદ્યુજેસ્વાહેત્યેતૈરન્તેવાસિનાં યોગમિચ્છન્નિતિ

પ્રાક્સ્વિષ્ટકૃતોઽથ જપતિ । ઋતં વદિષ્યામિ સત્યં વદિષ્યામિ તન્મામવતુ તદ્વક્તારમવત્વવતુ મામવતુ વક્તારમ્ । વાઙ્મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિના મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમાવિરાયુર્મયિ ધેહિ વેદસ્ય વાણીઃ સ્થ । ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વસ્તત્સવિતુરિતિ

દર્ભપાણિસ્ત્રિઃ સાવિત્રીમધીતે । ત્રીંશ્ચાદિતોઽનુવાકાન્ । કો વો યુનક્તીતિ ચ । ઉપાકુર્મહેઽધ્યાયાનુપતિષ્ઠન્તુ ચ્છન્દાસીતિ ચ

તસ્યાનધ્યાયાઃ સમૂહન્વાતો વલી કક્ષારપ્રભૃતિ વર્ષં ન વિદ્યોતમાને ન સ્તનયતીતિ શ્રુતિરાકાલિકં દેવતુમુલં વિદ્યુદ્ધન્વોલ્કાત્યક્ષરાઃ શબ્દાઃ । આચારેણાન્યે

અર્ધપઞ્ચમાન્માસાનધીત્યોત્સૃજતિ પઞ્ચાર્ધષષ્ઠાન્વા

અથ જપતિ ઋતમવાદિષં સત્યમવાદિષં તન્માવીત્તદ્વક્તારમાવીદાવીન્મામાવીદ્વક્તારમ્ । વાઙ્મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમાવિરાયુર્મયિ ધેહિ । વેદસ્ય વાણીઃ સ્થ । ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વસ્તત્સવિતુરિતિ

દર્ભપાણિસ્ત્રિઃ સાવિત્રીમધીતે । ત્રીંશ્ચાદિતોઽનુવાકાન્કો વો વિમુઞ્ચતીતિ વિમુચ્યોત્સૃજામહેઽધ્યાયાન્પ્રતિશ્વસન્તુ છન્દાંસીતિ ચ

પ્રતિપદં પક્ષિણીં રાત્રીં નાધીયીત નાત ઊર્ધ્વમભ્રેષુ

આકાલિકો વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુવર્ષેષુ

ગોનામેષુ મન્ત્રબ્રાહ્મણકલ્પયિતૃમેધમહાવ્રતાઽષ્ટાપદીઁ વૈષુવતાનિ દિવાધીયીત વૈષુવતમાર્દ્રપાણિઃ

રુદ્રાન્ન નક્તં ન ભુક્તા ન ગ્રામે

શુક્રિયસ્ય પ્રવર્ગ્યકલ્પે નિયમો વ્યાખ્યાતસ્ત્રયોવિઁશં તુ સંમીલ્ય

ગવાં તુ ન સકાશે ગોનામાનિ ગર્ભિણીનામસકાશેઽષ્ટાપદીઁ રેતો મૂત્રમિતિ ચ

શુનાસીર્યસ્ય ચ સૌર્યે ચક્ષુષ્કામસ્ય ચક્ષુર્નો ધેહિ ચક્ષુષ ઇતિ સૂર્યોઽપોઽવગાહત ઇતિ ચાદિત્યસૌર્યયામ્યાનિ ષડૃચાનિ દિવાધીયીત

ઉપાકૃત્યોત્સૃજ્ય ચ ત્ર્યહં પઞ્ચરાત્રમેકે

વેદારમ્ભણે સમાપ્તૌ
ચાકાલમ્

ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
1.5 પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
અથાતોઽન્તરકલ્પઁ વ્યાખ્યાસ્યામઃ

દર્ભમયઁ વાસઃ પરિધાયાચમ્યાપાં નપ્ત્ર ઇતિ તીરે જપિત્વાપોઽવગાહ્ય ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વસ્તત્સવિતુરિતિ

દર્ભપાણિસ્ત્રિઃ સાવિત્રીમધીતે ત્રીઁશ્ચાદિતોઽનુવાકાન્

આપો દેવીર્હવિષ્મતીરિમા નિગ્રાભ્યા સ્થ મહિત્રીણામવોઽસ્તુ અગ્નેરાયુરસિ દેવીરાપો અપાં નપાદ્દેવીરાપો મધુમતીરગ્નયે સ્વાહા રાત્રી રાઁત્રીમિત્યષ્ટૌ

યા ઓષધયઃ સમન્યાયન્તિ પુનન્તુ મા પિતરોઽગ્નેર્મન્વે સશેવૃધમધિધાઃ કયા નશ્ચિત્ર આભુવદૂતીતિ તિસ્રઃ

તચ્છઁયોરાવૃણીમહ ઇતિ માર્જયિત્વા વાસાંસ્યુત્સૃજ્યાચાર્યાન્પિતૃધર્મેણ તર્પયન્તિ

શ્રાદ્ધકલ્પેન શેષો વ્યાખ્યાતઃ

ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
1.6 ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
અથાતોઽગ્નિં પ્રવર્તયન્તિ

ઉત્તરતો ગ્રામસ્ય પુરસ્તાદ્વા શુચૌ દેશે વેદ્યાકૃતિં કૃત્વાહવનીયસ્થાને સપ્ત ચ્છન્દાઁસિ પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિષ્ટરાન્દર્ભમુષ્ટીન્વા દક્ષિણાગ્નિસ્થાને પ્રૌગાકૃતિં કૌસિતં ખાત્વા પશ્ચાદુત્કરમપાં પૂરયિત્વા ગાર્હપત્યસ્થાનેઽગ્નિં પ્રણીય યુઞ્જાનઃ પ્રથમં મન ઇત્યષ્ટૌ હુત્વાકૂતમગ્નિં પ્રયુજઁ સ્વાહેતિ ષડ્જુહોતિ વિશ્વો દેવસ્ય નેતુરિતિ સપ્તમીમ્

યજ્ઞિયાનાઁ સમિધાં ત્રીઁસ્ત્રીન્ સમિત્પૂલાનુપકલ્પ્ય પ્રાક્સ્વિષ્ટકૃતસ્તિષ્ઠન્તો વ્યાહૃતિપૂર્વકં ખણ્ડિલસ્યાદિતસ્ત્રિભિરનુવાકૈરેકૈકેન સ્વાહાકારાન્તાભિરાદધતિ

આપોહિષ્ટીયાભિઃ કૌસિતાન્માર્જયિત્વા ધાનાભિર્બ્રાહ્મણાન્સ્વસ્તિ વાચયન્તિ ધાનાભિર્બ્રાહ્મણા
ન્સ્વસ્તિ વાચયન્તિ

ઇતિ માનવે
ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ

1.7 સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
અથોપનિષદર્હાઃ । બ્રહ્મચારી સુચરિતી મેધાવી કર્મકૃદ્ધનદઃ પ્રિયો વિદ્યાં વા વિદ્યયાન્વેષ્યન્

તાનિ તીર્થાનિ બ્રહ્મણઃ

ભાર્યાઁ વિન્દતે

કૃત્તિકા સ્વાતિ પૂર્વૈરિતિ વરયેત્

રોહિણીમૃગશિરઃ શ્રવણશ્રવિષ્ઠોત્તરાણીત્યુપયમે તથોદ્વાહે યદ્વા પુણ્યોક્તમ્

પઞ્ચ વિવાહકારકાણિ ભવન્તિ વિત્તઁ રૂપઁ વિદ્યા પ્રજ્ઞા બાન્ધવ ઇતિ

એકાલાભે વિત્તઁ વિસૃજેદ્દ્વિતીયાલાભે રૂપં તૃતીયાલાભે વિદ્યાં પ્રજ્ઞાયાં બાન્ધવ ઇતિ ચ વિવહન્તે

બન્ધુમતીં કન્યામસ્પૃષ્ટમૈથુના મુપયચ્છેત સમાનવર્ણામસમાનપ્રવરાઁ યવીયસીં નગ્નિકાઁ શ્રેષ્ઠામ્

વિજ્ઞાનમસ્યાઃ કુર્યાદષ્ટૌ લોષ્ટાનાહરેત્સીતાલોષ્ટઁ વેદિલોષ્ટં દૂર્વાલોષ્ટં ગોમયલોષ્ટં ફલવતો વૃક્ષસ્યાધસ્તાલ્લોષ્ટઁ શ્મશાનલોષ્ટમધ્વલોષ્ટમિરિણલોષ્ટમિતિ

દેવાગારે સ્થાપયિત્વાથ કન્યાં ગ્રાહયેદ્યદિ સ્મશાનલોષ્ટં ગૃહ્ણીયાદધ્વલોષ્ટમિરિણલોષ્ટઁ વા નો પયમેત્

સંજુષ્ટાં ધર્મેણોપયચ્છેત બ્રાહ્મેણ શૌલ્કેન વા

શતમિતિરથં દદ્યાદ્ગોમિથુનઁ વા

ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ

1.8 અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
પશ્ચાદગ્નેશ્ચત્વાર્યાસનાન્યુપકલ્પયીત

તેષૂપવિશન્તિ પુરસ્તાત્પ્રત્યઙ્મુખો દાતા પશ્ચાત્પ્રાઙ્મુખઃ પ્રતિગ્રહીતા દાતુરુત્તરતઃ પ્રત્યઙ્મુખી કન્યા દક્ષિણત ઉદઙ્મુખો મન્ત્રકારઃ

તેષાં મધ્યે પ્રાક્તૂલાન્દર્ભાનાસ્તીર્ય કાઁસ્યમક્ષતોદકેન પૂરયિત્વાવિધવાસ્મૈ પ્રયચ્છતિ

તત્ર હિરણ્યમ્

અષ્ટૌ મઙ્ગલ્યાન્યાવેદયતિ

મઙ્ગલ્યાન્યુક્ત્વા દદામિ પ્રતીગૃહ્ણામીતિ ત્રિર્બ્રહ્મદેયાપિતા ભ્રાતા વા દદ્યાત્

સહિરણ્યાનઞ્જલીનાવપતિ ધનાય ત્વેતિ દાતા પુત્રેભ્યસ્ત્વેતિ પ્રતિગ્રહીતા તસ્મૈ પ્રત્યાવપતિ

ચતુર્વ્યતિહૃત્ય દદાતિ

સાવિત્રેણ કન્યાં પ્રતિગૃહ્ય પ્રજાપતય ઇતિ ચ ક ઇદં કસ્મા અદાદિતિ સર્વત્રાનુષજતિ કામૈતત્ત ઇત્યન્તમ્

સમાના વા આકૂતાનીતિ સહ જપન્ત્યાન્તાદનુવાકસ્ય

ખે રથસ્ય ખેઽનસઃ ખે યુગસ્ય શતક્રતો
અપાલામિન્દ્રસ્ત્રિઃ પૂર્ત્યવકૃણોત્સૂર્યત્વચમ્
ઇતિ તેનોદકાંસ્યેન કન્યામભિષિઞ્ચેત્

ઇતિ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ

1.9 નવમઃ ખણ્ડઃ
ષડર્ઘ્યાર્હા ભવન્ત્યૃત્વિગાચાર્યો વિવાહ્યો રાજા સ્નાતકઃ પ્રિયશ્ચેતિ

અપ્રાકરણિકાન્વા પરિસંવત્સરાદર્હયન્તિ

પ્રાકરણિકાઃ કર્તારઃ સદસ્યાશ્ચ વૃતાઃ

ન જીવત્પિતૃકોઽર્ઘ્યં પ્રતિગૃહ્ણિયાદિતિશ્રુતિરથવા પ્રતિગૃહ્ણિયાત્

અથૈનમર્હયન્તિ

કાઁસ્યે ચમસે વા દધિ મધુ ચાનીય વર્ષીયસાપિધાયાચમનીયપ્રથમૈઃ પ્રતિપદ્યન્તે

વિરાજો દોહોઽસિ વિરાજો દોહમશીય મયિ દોહઃ પદ્યાયૈ વિરાજઃ કલ્પતામિત્યેકૈકમાહ્રિયમાણં પ્રતીક્ષતે

સાવિત્રેણ વિષ્ટરં પ્રતિગૃહ્ય । અહં વર્ષ્મ સદૃશાનામુદ્યતામિવ સૂર્યઃ । ઇદં તમભિતિષ્ઠામિ યો મા કશ્ચાભિદાસતિ । ઇતિ જપતિ

રાષ્ટ્રભૃદસીત્યાચાર્ય આસન્દીમનુમન્ત્રયતે

મા ત્વા દોષ ઇત્યધસ્તાત્પાદયોર્વિષ્ટરમુપકર્ષતિ

વિષ્ટર આસીનાયૈકૈકં ત્રિઃ પ્રાહ

નૈવ ભો ઇત્યાહ નમ આર્ષેયાયેતિ શ્રુતિઃ સ્પૃશત્યર્ઘ્યમ્

પાદ્યેન પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય સાવિત્રેણ મધુપર્કં પ્રતિગૃહ્ય પ્રતિષ્ઠાપ્યાવસાય્ય નમો રુદ્રાય પાત્રસદે નમો રુદ્રાય પાત્રસદ ઇતિ પ્રાદેશેનાધ્યધિ પ્રતિદિશં પ્રદક્ષિણં સર્વતોઽભ્યુદ્દિશતિ

મધુ વાતા ઋતાયત ઇતિ તિસૃભિરઙ્ગુલ્યા પ્રદક્ષિણં પ્રત્યૃચં ત્રિરાયૌતિ

અમૃતોપસ્તરણમસીત્યુપસ્તરતિ

સત્યં યશઃ શ્રીર્મયિ શ્રીઃ શ્રયતામિતિ મધુપર્કં ત્રિઃ પ્રાશ્નાતિ

અમૃતાપિધાનમસીત્યાચામતિ

સુહૃદેઽવશિષ્ટં પ્રયચ્છતિ

અસિ પાણિર્ગાં પ્રાહ

હતો મે પાપ્મા પાપ્માનં મે હત ૐ કુરુત ઇતિ પ્રેષ્યતિ

ચતુરો બ્રાહ્મણાન્નાનાગોત્રાન્ભોજયતે

પશ્વઙ્ગં પાયસં વા કારયેન્નામાંસો મધુપર્ક ઇતિ શ્રુતિઃ

યદ્યુત્સૃજેત્ । માતા રુદ્રાણાં દુહિતા વસૂનાં સ્વસાદિત્યાનામમૃતસ્ય નાભિઃ । પ્રનુવોચં ચિકિતુષે જનાય માગા મનાગા મદિતિં વધિષ્ટ । ભૂર્ભુવઃ સ્વરોમુત્સૃજતુ તૃણાન્યત્તુ

અથાલંકરણમલંકરણમસિ સર્વસ્મા અલં મે ભૂયાસમ્

પ્રાણાપાનૌ મે તર્પય સમાનવ્યાનૌ મે તર્પય ઉદાનરૂપે મે તર્પય સુચક્ષા અહમક્ષિભ્યાં ભૂયાસં સુવર્ચા મુખેન સુશ્રુત્કર્ણાભ્યાં ભૂયાસમિતિ યથાલિઙ્ગમઙ્ગાનિ સઁસ્પૃશતિ

અથ ગન્ધોત્સદને વાસસી

પરિધાસ્યે યશો ધાસ્યે દીર્ઘાયુત્વાય જરદષ્ટિરસ્તુ । શતં જીવેમ શરદઃ પુરૂચી રાયસ્પોષમભિસઁ વ્યયિષ્યે । યશસા મા દ્યાવાપૃથિવી યશસેન્દ્રાબૃહસ્પતી યશો ભગશ્ચ મારિષદ્યશો મા પ્રતિમુચ્યતામ્ । ઇત્યહતઁ વાસઃ પરિધત્તે

કુમાર્યાઃ પ્રમદને ભગમર્યમણં પૂષણં ત્વષ્ટારમિતિ યજતિ

પ્રાક્સ્વિષ્ટકૃતશ્ચતસ્રોઽવિધવા નન્દીરુપવાદયન્તિ

અભ્યન્તરે કૌતુકે દેવપત્નીર્જયતિ

ઇતિ નવમઃ ખણ્ડઃ

1.10 દશમઃ ખણ્ડઃ
પ્રાગુદઞ્ચં લક્ષણમુદ્ધૃત્યાવોક્ષ્ય સ્થણ્ડિલં ગોમયેનોપલિપ્ય મણ્ડલં ચતુરસ્રં વા અગ્નિં નિર્મથ્યાભિમુખં પ્રણયેત્તત્ર બ્રહ્મોપવેશનમ્

દર્ભાણાં પવિત્રે મન્ત્રવદુત્પાદ્યેમઁ સ્તોમમર્હત ઇત્યગ્નિં પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય પશ્ચાદગ્નેરેકવદ્બર્હિઃસ્તૃણાતિ

ઉદક્પ્રાક્તૂલાન્દર્ભાન્પ્રકૃષ્ય દક્ષિણાંસ્તથોત્તરાનગ્રેણાગ્નિં દક્ષિણૈરુત્તરાનવસ્તૃણાતિ

દક્ષિણતોઽગ્નેર્બ્રહ્મણે સઁસ્તૃણાત્યપરઁ યજમાનાય પશ્ચાર્ધે પત્ન્યૈ અપરમપરઁ શાખોદકધારયોર્લાજાધાર્યાશ્ચ પશ્ચાદ્યુગધારસ્ય ચ

સ્યોના પૃથિવિ ભવેત્યેતયાવસ્થાપ્ય શમીમયીઃ શમ્યાઃ કૃત્વાન્તર્ગોષ્ઠેઽગ્નિમુપસમાધાય ભર્તા ભાર્યામભ્યુદાનયતિ

વાસસોઽન્તે ગૃહીત્વા
અઘોરચક્ષુરપતિઘ્ન્યેધિ શિવા પશુભ્યઃ સુમનાઃ સુવર્ચાઃ
વીરસૂર્દેવકામા સ્યોના શં નો ભવ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે
ઇત્યભિપરિગૃહ્યાભ્યુદાનયતિ

ઉત્તરેણ રથઁ વાનો વાનુપરિક્રમ્યાન્તરેણ જ્વલનવહનાવતિક્રમ્ય દક્ષિણસ્યાં ધુર્યુત્તરસ્ય યુગતન્મનોઽધસ્તાત્કન્યામવસ્થાપ્ય શમ્યામુત્કૃષ્ય હિરણ્યમન્તર્ધાય હિરણ્યવર્ણાઃ શુચય ઇતિ તિસૃભિરદ્ભિરભિષિચ્ય । અત્રૈવ બાણશબ્દં કુરુતેતિ પ્રેષ્યતિ

અથાસ્યૈ વાસઃ પ્રયચ્છતિ
યા અકૃન્તન્યા અતન્વન્યા આવન્યા અવાહરન્યાશ્ચ ગ્નાદેવ્યોઽન્તાનભિતોઽતતનન્ત । તાસ્ત્વા દેવ્યો જરસે સઁવ્યયન્ત્વાયુષ્મતીદં પરિધત્સ્વ વાસઃ । ઇત્યહતઁ વાસઃ પરિધાપ્યાન્વારભ્યાઘારાવાજ્યભાગૌ હુત્વા । અગ્નયે જનવિદે સ્વાહેત્યુત્તરાર્ધે જુહોતિ સોમાય જનવિદે સ્વાહેતિ દક્ષિણાર્ધે ગન્ધર્વાય જનવિદે સ્વાહેતિ મધ્યે

યુક્તો વહ યદાકૂતમિતિ દ્વાભ્યામગ્નિઁ યોજયિત્વા નક્ષત્રમિષ્ટ્વા
નક્ષત્રદેવતાઁ યજેત્તિથિં તિથિદેવતામૃતુમૃતુદેવતાં ચ

સોમો દદદ્ગન્ધર્વાય ગન્ધર્વો દદદગ્નયે
રયિં ચ પુત્રાંશ્ચાદાદગ્નિર્મહ્યમથો ઇમામ્
અગ્નિરસ્યાઃ પ્રથમો જાતવેદાઃ સોઽસ્યાઃ પ્રજાં મુઞ્ચતુ મૃત્યુપાશાત્
તદિદં રાજા વરુણોઽનુમન્યતામ્
યથેદઁ સ્ત્રીપૌત્રમગન્મ રુદ્રિયાય સ્વાહા
ઇતિ હિરણ્યગર્ભ ઇત્યષ્ટાભિઃ પ્રત્યૃચમાજ્યાહુતીર્જુહુયાત્

યેન ચ કર્મણેચ્છેત્તત્ર
ચ જયાન્જુહુયાજ્જયાનાં ચ શ્રુતિસ્તાઁ યથોક્તામ્ । આકૂત્યૈ ત્વા સ્વાહા ભૂત્યૈ ત્વા સ્વાહા પ્રયુજે ત્વા સ્વાહા નભસે ત્વા સ્વાહા અર્યમ્ણે ત્વા સ્વાહા સમૃદ્ધ્યૈ ત્વા સ્વાહા જયાયૈ ત્વા સ્વાહા કામાય ત્વા સ્વાહેત્યૃચા સ્તોમં પ્રજાપતય ઇતિ ચ

શુચિઃ પ્રત્યઙ્ઙુપયન્તા તાઁ સમીક્ષસ્વેત્યાહ

તસ્યાઁ સમીક્ષમાણાયાં
જપતિ
મમ વ્રતે તે હૃદયં દધાતુ મમ ચિત્તમનુચિત્તં તે અસ્તુ
મમ વાચમેકમના જુષસ્વ પ્રજાપતિષ્ટ્વા નિયુનક્તુમહ્યમ્ । ઇતિ

કા નામાસીત્યાહ

નામધેયે પ્રોક્તે દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાઁ હસ્તં ગૃહ્ણામ્યસાવિતિ હસ્તં ગૃહ્ણન્નામ ગૃહ્ણાતિ । પ્રાઙ્મુખ્યાઃ
પ્રાત્યઙ્મુખ ઊર્ધ્વસ્તિષ્ઠન્નાસીનાયા દક્ષિણમુત્તાનં દક્ષિણેન નીચારિક્ત મરિક્તેન ।
યથેન્દ્રો હસ્તમગ્રહીત્સવિતા વરુણો ભગઃ
ગૃભ્ણામિ તે સૌ ભગત્વાય હસ્તં મયા પત્યા જરદૃષ્ટિર્યથાસત્
ભગો અર્યમા સવિતા પુરન્ધિર્મહ્યં ત્વાદુર્ગાર્હપત્યાય દેવાઃ
યાગ્રે વાક્સમવદત પુરા દેવાસુરેભ્યઃ
તામદ્ય ગાથાં ગાસ્યામો યા સ્ત્રીણામુત્તમં મનઃ
સરસ્વતિ પ્રેદમવ સુભગે વાજિનીવતિ
યાં ત્વા વિશ્વસ્ય ભૂતસ્ય ભવ્યસ્ય પ્રગાયામ્યસ્યાગ્રતઃ
અમોઽહમસ્મિ સા ત્વં સા ત્વમસ્યાપ્યમોઽહમ્
દ્યૌરહં પૃથિવી ત્વમૃક્ત્વમસિ સામાહમ્
રેતોઽહમસ્મિ રેતો ધત્તમ્ । તા એવ વિવહાવહૈ પુઁસે પુત્રાય કર્ત્તવૈ । શ્રીયે
પુત્રાય વેધવૈ । રાયસ્યોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય । ઇતિ

અભિદક્ષિણમાનીયાગ્નેઃ પશ્ચાત્
એતમશ્માનમાતિષ્ટતમશ્મેવ યુવાં સ્થિરૌ ભવતમ્
કૃણ્વન્તુ વિશ્વે દેવા આયુર્વાં શરદઃ શતમ્
ઇતિ દક્ષિણાભ્યાં પદ્ભ્યામશ્માનમાસ્થાપયતિ

યથેન્દ્રઃ સહેન્દ્રાણ્યા અવારુહદ્ગન્ધમાદનાત્
એવં ત્વમસ્માદશ્મનો અવરોહ સહ પત્ન્યા
આરોહસ્વ સમે પાદૌ પ્ર પૂર્વ્યાયુષ્મતી કન્યે પુત્રવતી ભવ । ઇત્યેવં દ્વિરાસ્થાપયતિ

ચતુઃ પરિણયતિ

સમિતં સંકલ્પેથામિતિ પર્યાયે પર્યાયે
બ્રહ્મા બ્રહ્મજપં જપેત્

ઇતિ દશમઃ ખણ્ડઃ

1.11 એકાદશઃ ખણ્ડઃ
તતો યથાર્થં કર્મસન્નિપાતો વિજ્ઞેયઃ

અર્યમ્ણેઽગ્નયે પૂષ્ણેઽગ્નયે વરુણાય ચ વ્રીહીન્યવાન્વાભિનિરૂપ્ય પ્રોક્ષ્ય લાજા ભૃજ્જતિ

માત્રે પ્રયચ્છતિ સ જાતાયા અવિધવાયૈ

અથાસ્યૈ દ્વિતીયં વાસઃ પ્રયચ્છતિ તેનૈવ મન્ત્રેણ

દર્ભરજ્વા ઇન્દ્રાણ્યાઃ સંનહનમિત્યન્તૌ સમાયમ્ય પુમાઁસં ગ્રન્થિં બધ્નાતિ

સં ત્વા નહ્યામિ પયસા પૃથિવ્યાઃ સં ત્વા નહ્યામ્યદ્ભિરોષધીભિઃ । સં ત્વા નહ્યામિ પ્રજયા ધનેન સા સન્નદ્ધા સુનુહિ ભાગધેયમ્ । ઇત્યન્તરતો વસ્ત્રસ્ય યોક્ત્રેણ કન્યાં સંનહ્યતે

અથૈનાન્યુપકલ્પયતે શૂર્પં લાજા ઇષીકા અશ્માનમાઞ્જનમ્

ચતસૃભિર્દર્ભેષીકાભિઃ શરેષીકાભિર્વા સમુઞ્જાભિઃ સતૂલાભિરિત્યેકૈકયા ત્રૈકકુભસ્યાઞ્જનસ્ય સંનિકૃષ્ય વૃત્રસ્યાસિ કનીનિકેતિ ભર્તુર્દક્ષિણમક્ષિ ત્રિઃ પ્રથમમાઙ્ક્તે
તથાપરં તથા પત્ન્યાઃ શેષેણ તૂષ્ણીમ્

દિશિ શલાકાઃ પ્રવિધ્યતિ
યાનિ રક્ષાંસ્યભિતો વ્રજન્ત્યસ્યા વધ્વા અગ્નિસકાશ માગચ્છન્ત્યાઃ
તેષામહં પ્રતિવિધ્યામિ ચક્ષુઃ સ્વસ્તિ વધ્વૈ ભૂતપતિર્દધાતુ । ઇતિ

લાજાઃ પશ્ચાદગ્નેરુપસાદ્ય શમીપર્ણૈઃ સઁયુજ્ય શૂર્પે સમં ચતુર્ધા વિભજ્યાગ્રેણાગ્નિં
પર્યાહૃત્ય લાજાધાર્યૈ પ્રયચ્છતિ

લાજા ભ્રાતા બ્રહ્મચારી વાઞ્જલિનાઞ્જલ્યોરાવપતિ

ઉપસ્તરણાભિઘારણૈઃ સંપાતં તા અવિચ્છિન્નૈર્જુહુતઃ
અર્યમણં નુ દેવં કન્યા અગ્નિમયક્ષત
સોઽસ્માન્દેવોઽર્યમા પ્રેતો મુઞ્ચાતુ મામુતઃ સ્વાહા
તુભ્યમગ્ને પર્યવહન્ત્સૂર્યાઁવહતુના સહ
પુનઃ પતિભ્યો જાયાં દા અગ્નેઃ પ્રજયા સહ
પુનઃ પત્નીમગ્નિરદાદાયુષા સહ વર્ચસા
દીર્ઘાયુરસ્યા યઃ પતિર્જીવાતિ શરદઃ શતમ્
ઇયં નાર્યુપબ્રૂતેઽગ્નૌ લાજાનાવપન્તિકા
દીર્ઘાયુરસ્તુ મે પતિરેધન્તાં જ્ઞાતયો મમેતિ

એવં પૂષણં નુ દેવં વરુણં નુ દેવમ્

યેન દ્યૌરુગ્રેત્યાદય ઉદ્વાહે હોમા જયાભ્યાતાનાઃ સંતતિહોમા રાષ્ટ્રભૃતશ્ચ

આકૂતાય સ્વાહેતિ જયાઃ પ્રાચી દિગ્વસન્ત ઋતુરિત્યભ્યાતાનાઃ । પ્રાણાદપાનઁ સંતન્વિતિ સંતતિહોમા ઋતાષાડૃતધામેતિ દ્વાદશરાષ્ટ્રભૃતશ્ચ

ત્રાતારમિન્દ્રઁ વિશ્વાદિત્યા ઇતિ માઙ્ગલ્યે

લાજાઃ કામેન ચતુર્થઁસ્વિષ્ટકૃતમિતિ

અથૈનાં પ્રાચીઁ સપ્તપદાનિ પ્રક્રમયત્યેકમિષે દ્વે ઊર્જે ત્રીણિ પ્રજાભ્યશ્ચત્વારિ રાયસ્પોષાય પઞ્ચ ભવાય ષડૃતુભ્યઃ સખા સપ્તદી ભવ સુમૃડીકા સરસ્વતી । મા તે વ્યોમ સંદૃશિ । વિષ્ણુસ્ત્વામુન્નયત્વિતિ સર્વત્રાનુષજતિ

પશ્ચાદગ્ને રોહિતે ચર્મણ્યાનડુહે પ્રાગ્ગ્રીવે લોમતો દર્ભાનાસ્તીર્ય તેષુ વધૂમુપવેશયત્યપિ વા દર્ભેષ્વેવ

ઇમઁ વિષ્યામિ વરુણસ્ય પાશઁ યજ્જગ્રન્થ સવિતા સત્યધર્મા
ધાતુશ્ચ યોનૌ સુકૃતસ્ય લોકેઽરિષ્ટાં મા સહ પત્યા દધાતુ
ઇતિ યોક્ત્રપાશઁ વિષાય વાસસોઽન્તે બધ્નાતિ

અનુમતિભ્યાઁ વ્યાહૃતિભિશ્ચ ત્વં
નો અગ્ને સ ત્વં નો અગ્ને અયાશ્ચાગ્નેઽસીતિ ચ

શમીમયીસ્તિસ્રોઽક્તાઃ સમિધઃ સમુદ્રાદૂર્મિરિત્યેતાભિસ્તિસૃભિઃ સ્વાહાકારાન્તાભિરાદધાતિ

અક્ષતસક્તૂનાં દધ્નશ્ચ સમવદાયેદઁ હવિઃ પ્રજનનં મ ઇતિ ચ હુત્વા વિ તે મુઞ્ચામિ રશનાઁ વિ રશ્મીનિતિ ચ હુત્વા પવિત્રેઽનુ પ્રહૃત્યાજ્યેનાભિજુહોતિ

એધોઽસ્યેધિષીમહીતિ સમિધમાદધાતિ । સમિદસિ સમેધિષીમહીતિ દ્વિતીયામ્

અપો અદ્યાન્વચારિષમિત્યુપતિષ્ઠન્તે

કુમ્ભાદુદકેનાપોહિષ્ઠીયાભિર્માર્જયન્તે

વરો દક્ષિણા

ઇત્યેકાદશઃ ખણ્ડઃ

1.12 દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
સુમઙ્ગલીરિયઁ વધૂરિમાં સમેત પશ્યતઃ
સૌભાગ્યમસ્યૈ દત્વાયાથાસ્ત્વં વિપરેતન
ઇતિ પ્રેક્ષકાન્વ્રજતોઽનુમન્ત્રયતે

અત્રૈવ સીમન્તં કરોતિ ત્રીશ્યેતયા શલલ્યા
સમૂલેન વા દર્ભેણ સેનાહનામેત્યેતયા

અથાભ્યઞ્જન્તિ
અભ્યજ્ય કેશાન્સુમનસ્યમાનાઃ પ્રજાવરીર્યશસે બહુપુત્રા અઘોરાઃ
શિવા ભર્તુઃ શ્વશુરસ્યાવદાયાયુષ્મતીઃ શ્વશ્રૂમતીશ્ચિરાયુઃ । ઇતિ

જીવોર્ણયોપસમસ્યતિ સમસ્ય કેશાનવૃજિનાનઘોરાન્શિખા સખીભ્યો ભવ સર્વાભ્યઃ । શિવા ભવ સુકુલોહ્યમાના શિવા જનેષુ સહવાહનેષુ । ઇતિ

અથૈનૌ દધિમધુ સમશ્નુતો યદ્વા હવિષ્યઁ સ્યાત્

તસ્ય સ્વસ્તિ વાચયિત્વા
સમાના વા આકૂતાનીતિ સહ જપન્તિ

ઉભૌ સહ પ્રાશ્નીતઃ

ઇતિ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ

1.13 ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
પુણ્યાહે યુઙ્કે

યુઞ્જન્તિ બ્રધ્નમિતિ દ્વાભ્યાઁ યુજ્યમાનમનુમન્ત્રયતે દક્ષિણમથોત્તરમ્

અહતેન વાસસા દર્ભૈર્વા રથઁ સંમાર્ષ્ટિ

અઙ્કૂન્યઙ્કાવભિતો રથઁ યે ધ્વાન્તા વાતા અગ્નિમભિ યે સંચરન્તિ । દૂરેહેતિઃ પતત્રી વાજિનીવાઁસ્તે નોઽગ્નયઃ પપ્રયઃ પાલયન્તુ । ઇતિ ચક્રેઽભિમન્ત્રયતે

વનસ્પતે વિડ્વઙ્ગ ઇત્યધિષ્ઠાનમ્

સુકિઁશુકઁ શલ્મલિઁ વિશ્વરૂપઁ હિરણ્યવર્ણઁ સુવૃતઁ સુચક્રમ્ । આરોહ સૂર્યે અમૃતસ્ય લોકઁ સ્યોનં પત્યે વહતં કૃણુષ્વ । ઇત્યારોહયતિ

અનુમાયન્તુ દેવતા અનુબ્રહ્મ સુવીર્યમ્ । અનુક્ષત્રં તુ યદ્બલમનુમામૈતુ મદ્યશઃ । ઇતિ પ્રાઙ્ભિપ્રયાય પ્રદક્ષિણમાવર્તયતિ

પ્રતિ માયન્તુ દેવતાઃ પ્રતિ બ્રહ્મ સુવીર્યમ્ । પ્રતિ ક્ષત્રં તુ યદ્બલં પ્રતિ મામૈતુ યદ્યશઃ । ઇતિ યથાસ્તઁ યન્તમનુમન્ત્રયતે

અમઙ્ગલ્યં ચેદતિક્રામતિ અનુમાયન્ત્વિતિ જપતિ

નમો રુદ્રાય ગ્રામસદ ઇતિ ગ્રામે ઇમા રુદ્રાયેતિ ચ

નમો રુદ્રાયૈકવૃક્ષસદ ઇત્યેકવૃક્ષે । યે વૃક્ષેષુ શષ્પિઞ્જરા ઇતિ ચ

નમો રુદ્રાય શ્મશાનસદ ઇતિ શ્મશાને । યે ભૂતાનામધિપતય ઇતિ ચ

નમો રુદ્રાય ચતુષ્પથસદ ઇતિ ચતુષ્પથે । યે પથાં પથિરક્ષય ઇતિ ચ

નમો રુદ્રાય તીર્થસદ ઇતિ તીર્થે । યે તીર્થાનિ પ્રચરન્તીતિ ચ

યત્રાપસ્તરિતવ્યા આસીદતિ સમુદ્રાય વૈણવે સિન્ધૂનાં પતયે નમઃ । નમો નદીનાઁ સર્વાસાં પત્યે । વિશ્વાહા જુષતાઁ વિશ્વકર્મણામિદઁ હવિઃ સ્વઃ સ્વાહેત્યપ્સૂદકાઞ્જલીન્નિનયતિ । અમૃતં વા આસ્યે જુહોમ્યાયુઃ પ્રાણેઽપ્યમૃતં બ્રહ્મણા સહ મૃત્યુન્તરતિ । પ્રાસહાદિતિ રિષ્ટિરિતિ મુક્તિરિતિ મુક્ષીયમાણઃ સર્વં ભયં નુદસ્વ સ્વાહેતિ ત્રિઃ પરિમૃજ્યાચામતિ

યદિ નાવા તરેત્સુત્રામાણમિતિ જપેત્

યદિ રથાક્ષઃ શમ્યાણીવા રિષ્યેતાન્યદ્વા રથાઙ્ગં તત્રૈવાગ્નિભુપસમાધાય જયપ્રભૃતિભિર્હુત્વા સુમઙ્ગલીરિયઁ વધૂરિતિ જપેદ્વધ્વા સહ વધૂઁ સમેત પશ્યત

વ્યુત્ક્રામ પન્થાં જરિતાં જવેન શિવેન વૈશ્વાનર ઇડયાસ્યાગ્રતઃ । આચાર્યો યેન યેન પથા પ્રયાતિ તેન તેન સહ । ઇત્યુભાવેવ વ્યુત્ક્રામતઃ

ગોભિઃ સહાસ્તમિતે ગ્રામં પ્રવિશન્તિ બ્રાહ્મણવચનાદ્વા

ઇતિ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ

1.14 ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
અપરસ્મિન્નન્હઃ સંધૌ ગૃહાન્પ્રતિપાદયીત

પ્રતિબ્રહ્મન્નિતિ પ્રત્યવરોહતિ

મઙ્ગલાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ

ગોષ્ઠાત્સન્તતામુલપરાજિઁ સ્તૃણાતિ

રથાદધ્યોપાસનાત્ । યેષ્વધ્યેતિ પ્રવસન્યેષુ સૌમનસં મહત્ । તેનોપવ્યયામહે તે નો જાનન્ત્વાગતમ્ । ઇતિ તયાભ્યુપૈતિ

ગૃહાનહઁ સુમનસઃ પ્રપદ્યે વીરઁ હિ વીરવતઃ સુશેવા । ઇરાઁ વહન્તી ઘૃતમુક્ષમાણાસ્તેષ્વહઁ સુમનાઃ સઁ વસામ । ઇત્યભ્યાહિતાગ્નિઁ સોદકઁ સૌષધમાવસથં પ્રતિપદ્યતે રોહિણ્યા મૂલેન વા યદ્વા પુણ્યોક્તમ્

પશ્ચાદગ્ને રોહિતે ચર્મણ્યાનડુહે પ્રાગ્ગ્રીવે લોમતો દર્ભાનાસ્તીર્ય તેષુ વધૂમુપવેશયત્યપિ વા દર્ભેષ્વેવ

અથાસ્યૈ બ્રહ્મચારિણમુપસ્થ આવેશયતિ । સોમેનાદિત્યા બલિનઃ સોમેન પૃથિવી મહી । અસૌ નક્ષત્રાણામેષામુપસ્થે સોમ આહિતઃ । ઇતિ

અથાસ્ય તિલતણ્ડુલાનાં ફલમિશ્રાણામઞ્જલિં પૂરયિત્વોત્થાપ્યાથાસ્યૈ ધ્રુવમરુન્ધતીં જીવન્તીઁ સપ્ત ઋષીનિતિ દર્શયેત્

અચ્યુતા ધ્રુવા ધ્રુવપત્ની ધ્રુવં પશ્યેમ સર્વતઃ । ધ્રુવાસઃ પર્વતા ઇમે ધ્રુવા સ્ત્રી પતિકુલેયમ્ । ઇતિ તસ્યાઁ સમીક્ષમાણાયાં જપતિ

શ્વોભૂતે પ્રાજાપત્યં પયસિ સ્થાલીપાકઁ શ્રપયિત્વા તસ્ય જુહોતિ । આજ્યશેષે દધિસમાનીય તેન હુતશેષેણ

ચક્રીવાનડુહૌ વા મે વાઙ્મૈતુ તે મનઃ । ચાક્રવાકઁ સઁવનનં તન્નૌ સઁવનનં કૃતમિતિ યજમાનસ્ત્રિઃ પ્રાશ્નાત્યવશિષ્ટં તૂષ્ણીં પત્ની

અપરાહ્ણે પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ સ વ્યાખ્યાતઃ

સઁવત્સરં બ્રહ્મચર્યં ચરતો દ્વાદશરાત્રં ત્રિરાત્રમેકરાત્રં વા

અથાસ્યૈ ગૃહાન્વિસૃજેત્

યોક્ત્રપાશં વિષાય તૌ સંનિપાતયેત્ । અપશ્યં ત્વા મનસા ચેકિતાનં તપસો જાતં તપસો વિભૂતમ્ । ઇહ પ્રજામિહ રયિઁ રરાણઃ પ્રજાયસ્વ પ્રજયા પુત્રકામ । અપશ્યં ત્વા મનસા દીધ્યાનાં સ્વાયાં તનૂઁ ઋત્વિયે બાધમાનામ્ । ઉપ મામુચ્ચા યુવતિર્બભૂયાઃ પ્રજાયસ્વ પ્રજયા પુત્રકામે । પ્રજાપતિસ્તન્વં મે જુષસ્વ ત્વષ્ટા દેવૈઃ સહમાન ઇન્દ્રઃ । વિશ્વેદેવૈરૃતુભિઃ સઁ વિદાનઃ પુઁસાં બહૂનાં માતરૌ સ્યાવ । અહં ગર્ભમદધામોષધીષ્વહઁ વિશ્વેષુ ભુવનેષ્વન્તઃ । અહં પ્રજા અજનયં પૃથિવ્યા અહં જનિભ્યો અપરીષુ પુત્રાન્ । ઇતિ સ્ત્ર્યાદિવ્યત્યાસં જપતિ

કરદિતિ ભસદમભિભૃશતિ

જનનીત્યુપજનનમ્

બૃહદિતિ જાતં પ્રતિષ્ઠિતમ્

એતેન ધર્મેણ ઋતાવૃતૌ સંનિપાતયેત્

ઇતિ ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ

1.15 પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
તૃતીયે ગર્ભમાસેઽરણી આહૃત્ય ષષ્ઠેઽષ્ટમે વા જયપ્રભૃતિભિર્હુત્વા પશ્ચાદગ્નેર્દર્ભેષ્વાસીનાયાઃ પત્ન્યાઃ સર્વાન્પ્રમુચ્ય કેશાન્નવનીતેનાભ્યજ્ય ત્રિશ્યેનયા શલલ્યા શમીશાખયા ચ સ પલાશયા પુનઃ પત્નીમગ્નિરદાદિતિ સીમન્તં કરોતિ

ઇતિ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ

1.16 ષોડશઃ ખણ્ડઃ
અષ્ટમે ગર્ભમાસે જયપ્રભૃતિભિર્હુત્વા ફલૈઃ સ્નાપયિત્વા યા ઓષધય ઇત્યનુવાકેનાહતેન વાસસા પ્રચ્છાદ્ય ગન્ધપુષ્પૈરલંકૃત્ય ફલાનિ કણ્ઠે વૈ સંસૃજ્યાગ્નિં પ્રદક્ષિણં કુર્યાત્

પ્રજાં મે નર્ય પાહીતિ મન્ત્રેણોપસ્થાનં કૃત્વા ગુણવતો બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્

ફલાનિ દક્ષિણાં દદ્યાત્

તતઃ સ્વસ્ત્યયનં ચ

યો ગુરુસ્તમર્હયેત્

ઇતિ ષોડશઃ ખણ્ડઃ

1.17 સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ
પુત્રે જાતે વરં દદાતિ

અરણિભ્યામગ્નિં મથિત્વા તસ્મિન્નાયુષ્યહોમાઞ્જુહોતિ

અગ્નેરાયુરસીત્યનુવાકેન પ્રત્યૃચં પ્રતિપર્યાયમેકવિઁશતિમાજ્યાહુતીર્જુહોતિ

આજ્યશેષે દધિમધ્વપો હિરણ્યશકલેનોપહત્ય ત્રિઃ પ્રાશાપયતિ

અશ્મા ભવ પરશુર્ભવ હિરણ્યમસ્તૃતં ભવ । વેદો વૈ પુત્રનામાસિ સજીવ શરદઃ શતમ્ । ઇતિ પ્રાદેશેનાધ્યધિ પ્રતિમુખં પ્રદક્ષિણઁ સર્વતોઽભ્યુદ્દિશતિ

પલાશસ્ય મધ્યમપર્ણં પ્રવેષ્ટ્ય તેનાસ્ય કર્ણયોર્જપેત્ભૂસ્તે દદામીતિ દક્ષિણે ભુવસ્તેદદામીતિ સવ્યે સ્વસ્તે દદામીતિ દક્ષિણે ભૂર્ભુવઃસ્વસ્તે દદામીતિ સવ્યે

ઇષં પિન્વોર્જં પિન્વેતિ સ્તનૌ પ્રક્ષાલ્ય પ્રધાપયેત્

ઇતિ સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ

1.18 અષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ
દશમ્યાઁ રાત્ર્યાં પુત્રસ્ય નામ દધ્યાદ્ઘોષવદાદ્યન્તરન્તસ્થં દ્વ્યક્ષરં ચતુરક્ષરઁ વા ત્ર્યક્ષરં દાન્તં કુમારીણામ્

તેનાભિવાદયિતું ત્યક્ત્વા પિતુર્નામધેયઁ યશસ્યં નામધેયં દેવતાશ્રયં નક્ષત્રાશ્રયં દેવતાયાશ્ચ પ્રત્યક્ષં પ્રતિષિદ્ધમ્

સ્નાત્વા સહપુત્રોઽભ્યુપૈતિ

અથૈનમભિભૃશતિ । અગ્નેષ્ટ્વા તેજસા સૂર્યસ્ય વર્ચસા વિશ્વેષાં ત્વા દેવાનાં ક્રતુનાભિભૃશામીતિ પ્રક્ષાલિતપાણિર્નવનીતેનાભ્યજ્યાગ્નૌ પ્રતાપ્ય બ્રાહ્મણાય પ્રોચ્યાભિભૃશેદિતિ શ્રુતિઃ

વરં કર્ત્રે દદાતિ

અઙ્ગાદઙ્ગાત્સંભવસિ હૃદયાદધિ જાયસે । આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમ્ । ઇતિ પ્રવાસાદેત્ય પુત્રસ્ય મૂર્ધનિ જપેત્

ન મધુમાઁસે પ્રાશ્નીયાદાપશુબન્ધાત્

સઁવત્સરે ચાજાવિભ્યામગ્નિધન્વન્તરી યજેત્

ઇતિ અષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ

1.19 એકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ
અથાદિત્યદર્શનમ્

ચતુર્થે માસિ પયસિ સ્થાલીપાકઁ શ્રપયિત્વા તસ્ય જુહોતિ

આદિત્યઃ શુક્ર ઉદગાત્પુરસ્તાદ્ધઁસઃ શુચિષદ્યદેદેનમિતિ સૂર્યસ્ય જુહોતિ

ઉદુત્યં જાતવેદસમિત્યેતયોપસ્થાયાદિત્યાભિમુખં દર્શયેત્
નમસ્તે અસ્તુ ભગવન્શતરશ્મે તમોનુદ
જહિ મે દેવ દૌર્ભાગ્યં સૌભાગ્યેન માં સંયોજયસ્વ ઇતિ

અથ બ્રાહ્મણતર્પણમ્

ઋષભો દક્ષિણા

ઇત્યૂનવિંશઃ ખણ્ડઃ

1.20 વિંશતિતમઃ ખણ્ડઃ અથાન્નપ્રાશનમ્

પઞ્ચમે ષષ્ઠે વા માસિ પયસિ સ્થાલીપાકઁ શ્રપયિત્વા સ્નાતમલઙ્કૃતમહતેન વાસસા પ્રચ્છાદ્યાન્નપતેઽન્નસ્ય નો દેહીતિ હુત્વા હિરણ્યેન પ્રાશયેદન્નાત્પરિસ્રુત ઇત્યૃચા

રત્નસુવર્ણોપસ્કરાણ્યાયુધાનિ દર્શયેત્

યદીચ્છેત્તદુપસંગૃહ્ણીયાત્

તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

વાસો દક્ષિણા

ઇતિ વિંશઃ ખણ્ડઃ

1.21 એકવિંશતિતમઃ ખણ્ડઃ
તૃતીયસ્ય વર્ષસ્ય ભૂયિષ્ટે ગતે ચૂડાઃ કારયેત્ । ઉદગયને જ્યૌત્સ્ને પુણ્યે
નક્ષત્રેઽન્યત્ર નવમ્યામ્

જયપ્રભૃતિર્હુત્વા
ઉષ્ણેન વાયુરુદકેનેદ્યજમાનસ્યાયુષા
સવિતા વરુણોદધદ્યજમાનાય દાશુષે
ઇત્યુષ્ણા અપોઽભિમન્ત્રયતે

અદિતિઃ કેશાન્વપત્વાય ઉન્દન્તુ જીવસે
ધારયતુ પ્રજાપતિઃ પુનઃ પુનઃ સ્વસ્તયે
ઇત્યભ્યુન્દતિ

ઓષધે ત્રાયસ્વૈનમિતિ દક્ષિણસ્મિન્કેશાન્તે દર્ભમન્તર્દધાતિ

સ્વધિતે મૈનઁ હિઁસીરિતિ ક્ષુરેણાભિનિદધાતિ

યેનાવપત્સવિતા ક્ષુરેણ સોમસ્ય રાજ્ઞો વરુણસ્ય કેશાન્
તેન બ્રાહ્મણો વપત્વાયુષ્માનયં જરદષ્ટિરસ્તુ
યેન પૂષા બૃહસ્પતેરિન્દ્રસ્ય ચાયુષેઽવપત્
તેન તે વપામ્યાયુષે દીર્ઘાયુત્વાય જીવસે
યેન ભૂયશ્ચરત્યયં જ્યોક્ચ પશ્યતિ સૂર્યઃ
તેન તે વપામ્યાયુષે સુશ્લોક્યાય સ્વસ્તયે
ઇતિ તિસૃભિસ્ત્રિઃ પ્રવપતિ

યત્ક્ષુરેણ વર્તયતા સુતેજસા વપ્તર્વપસિ કેશાન્
શુન્ધિ શિરો માસ્યાયુઃ પ્રમોષીઃ
ઇતિ લૌહાયસં ક્ષૂરં કેશવાપાય પ્રયચ્છતિ

મા તે કેશાનનુગાદ્વર્ચ એતત્તથા ધાતા દધાતુ તે
તુભ્યમિન્દ્રો વરુણો બૃહસ્પતિઃ સવિતા વર્ચ આદધુઃ
ઇતિ પ્રવપતોઽનુમન્ત્રયતે

સુહૃત્પરિગ્રાહઁ હરિતગોશકૃત્પિણ્ડે સમવચિનોતિ

ઉપ્ત્વાય કેશાન્વરુણસ્ય રાજ્ઞો બૃહસ્પતિઃ સવિતા વિષ્ણુરગ્નિઃ
તેભ્યો નિધાનં મહતં ન વિન્દન્નન્તરા દ્યાવાપૃથિવ્યોરપસ્યુઃ
ઇતિ પ્રાગુદીચો હ્રિયમાણાનનુમન્ત્રયતે

અરિક્તે પત્ન્યાશ્લેષયેદિતિ શ્રુતિઃ

વરં કર્ત્રે દદાતિ પક્ષ્મગુડં તિલપિશ્લં ચ કેશવાપાય

એતેન તુ કલ્પેન ષોડશે વર્ષે ગોદાનમગ્નિઁ વાધ્યેષ્યમાણસ્યાગ્નિર્ગોદાનિકો મૈત્રાયણિરિતિ શ્રુતિઃ

અદિતિઃ શ્મશ્રુ વપત્વિત્યૂહેન શ્મશ્રુ પ્રવપતિ શુન્ધિ મુખમિતિ ચ

ઇત્યેકવિંશઃ ખણ્ડઃ

1.22 દ્વાવિંશઃ ખણ્ડઃ
સપ્તમે નવમે વોપાયનમ્

આગન્ત્રા સમગન્મહિ પ્રથમમર્તિઁ યુયોતુ નઃ
અરિષ્ટાઃ સંચરેમહિ સ્વસ્તિ ચરતા દિશઃ । સ્વસ્ત્યાગૃહેભ્યઃ
ઇત્યુપ્તકેશેન સ્નાતેનાક્તેનાભ્યક્તેનાલંકૃતેન યજ્ઞોપવીતિના સમેત્ય જપતિ

અથાસ્મૈ વાસઃ પ્રયચ્છતિ
યા અકૃન્તન્યા અતન્વન્યા આવન્યા અવાહરન્
યાશ્ચાગ્ન્યા દેવ્યોઽન્તાનભિતોઽતતનન્ત
તાસ્ત્વા દેવ્યો જરસે સઁવ્યયન્ત્વાયુષ્મન્નિદં પરિધત્સ્વ વાસઃ । ઇત્યહતઁ વા
સઃ પરિધાપ્યાન્વારભ્યાઘારાવાજ્યભાગૌ હુત્વાજ્યશેષે દધ્યાનીય દધિક્રાવ્ણો અકારિષમિતિ દધિ ત્રિઃ પ્રાશ્નાતિ

કો નામાસીત્યાહ

નામધેયે પ્રોક્તે દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાઁ હસ્તં ગૃહ્ણામ્યસાવિતિ હસ્તં ગૃહ્ણન્નામ ગૃહ્ણાતિ પ્રાઙ્મુખસ્ય પ્રત્યઙ્મુખ ઊર્ધ્વસ્તિષ્ઠન્નાસીનસ્ય દક્ષિણમુત્તાનં દક્ષિણેન નીચારીક્તમરિક્તેન સવિતા તે હસ્તમગ્રહીદસાવગ્નિરાચાર્યસ્તવ દેવસવિતરેષતે બ્રહ્મચારી ત્વં ગોપાય સમાવૃતત્ । કસ્ય બ્રહ્મચાર્યસિ । પ્રાણસ્ય બ્રહ્મચાર્યસિ । કસ્ત્વા કમુપનયતે । કાય ત્વા પરિદદામિ । કસ્મૈ ત્વા પરિદદામિ । તસ્મૈ ત્વા પરિદદામિ । ભગાય ત્વા પરિદદામ્યર્યમ્ણે ત્વા પરિદદામિ સવિત્રે ત્વા પરિદદામિ સરસ્વત્યૈ ત્વા પરિદદામીન્દ્રાગ્નિભ્યાં ત્વા પરિદદામિ વિશ્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્યઃ પરિદદામિ સર્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્યઃ પરિદદામીતિ પરિદદાતિ

બ્રહ્મણો ગ્રન્થિરસિ સ તે મા વિસ્રસદિતિ હૃદયદેશમારભ્ય જપતિ । પ્રાણાનાં ગ્રન્થિરસીતિ પ્રાણદેશમ્

ઋતસ્ય ગોપ્ત્રી તપસસ્તરુત્રી ઘ્નતી રક્ષઃ સહમાના અરાતીઃ
સાનઃ સમગન્તમભિપર્ય્યેહિ ભદ્રે ધર્તારસ્તે સુભગે મેખલે મા રિષામ
ઇતિ મૌઞ્જીં પૃથ્વીં ત્રિગુણાં મેખલામાદત્તે

યુવા સુવાસા ઇતિ મેખલાં પ્રદક્ષિણં
ત્રિઃ પરિવ્યયતિ

પુઁસસ્ત્રીન્ગ્રન્થીન્બધ્નાતિ

ઇયં દુરુક્તાત્પરિબાધમાના વર્ણં પુરાણં પુનતીમ આગાત્
પ્રાણાપાનાભ્યાં બલમાભજન્તી શિવા દેવી સુભગે મેખલે મા રિષામ
ઇતિ તસ્યાં પરિવીતાયાં જપતિ
મમ વ્રતે તે હૃદયં દધાતુ મમ ચિત્તમનુચિત્તં તે અસ્તુ
મમ વાચમેકવ્રતો જુષસ્વ બૃહસ્પતિષ્ટ્વા નિયુનક્તુ મહ્યમ્ । ઇતિ

યજ્ઞિયસ્ય વૃક્ષસ્ય દણ્ડં પ્રદાય કૃષ્ણાજિનં ચાદિત્યમુપસ્થાપયતિ
અધ્વનામધ્વપતે શ્રૈષ્ઠ્યસ્ય સ્વસ્ત્યસ્યાધ્વનઃ પારમશીય
તચ્ચક્ષુર્દેવહિતં પુરસ્તાચ્છુક્રમુચ્ચરત્
પશ્યેમ શરદઃ શતં જીવેમ શરદઃ શતમ્
શૃણુયામ શરદઃ શતં પ્રબ્રવામ શરદઃ શતમ્
અદોનાઃ સ્યામ શરદઃ શતં ભૂયશ્ચ શરદઃ શતાત્
યા મેધાપ્સરઃસુ ગન્ધર્વેષુ ચ યન્મનઃ
દૈવી યા માનુષી મેધા સા મામાવિશતામિહૈવ ઇતિ

અભિદક્ષિણમાનીયાગ્નેઃ પશ્ચાત્
એહ્યશ્માનમાતિષ્ઠાશ્મેવ ત્વઁ સ્થિરો ભવ
કૃણ્વન્તુ વિશ્વે દેવા આયુષ્ટે શરદઃ શતમ્
ઇતિ દક્ષિણેન પાદેનાશ્માનમાસ્થાપયતિ

પશ્ચાદગ્નેર્મહદુપસ્તીર્ય સૂપસ્થલં
કૃત્વા પ્રાઙાસીનઃ પ્રત્યઙ્ઙાસીનાયાનુવાચયતિ ગાયત્રીઁ સાવિત્રીમપિ હ્યેકે ત્રિષ્ટુભમપિ હ્યેકે જગતીમોમિત્યુક્ત્વા વ્યાહૃતિભિશ્ચ

તાં ત્રિરવગૃહ્ણીયાત્તાં દ્વિરવકૃત્ય તાઁ સકૃત્સમસ્યેત્પાદશોઽર્ધર્ચશઃ સર્વામન્તેન

યત્તિસૃણાં પ્રાતરન્વાહ યદ્દ્વયોર્યદેકસ્યાઃ સઁવત્સરે દ્વાદશાહે ષડહે ત્ર્યહે વા તસ્માત્સદ્યોઽનૂચ્યેતિ શ્રુતિઃ

વરં કર્ત્રે દદાતિ કાઁસ્યઁ વસનં ચ

યસ્ય તુ મેધાકામઃ સ્યાત્પલાશં નવનીતેનાભ્યજ્ય તસ્ય ચ્છાયાયાં વાચયેત્સુશ્રવઃ
સુશ્રવા અસિ
યથા ત્વઁ સુશ્રવઃ સુશ્રવા અસિ એવં માઁ સુશ્રવઃ સૌશ્રવસં કુરુ
યથા ત્વં દેવાનાઁ વેદાનાં નિધિપો અસિ
એવમહં મનુષ્યાણાઁ વેદાનાં નિધિપો ભૂયાસમ્ ઇતિ

અધીતેહ વા અયમેષાઁ વેદાનામેકં દ્વૌ ત્રીન્સર્વાન્વેતિ
યમેવઁ વિદ્વાઁસમુપનયતીતિ શ્રુતિઃ

વ્યાખ્યાતં બ્રહ્મચર્યમ્

અથ ભૈક્ષં ચરતે માતરમેવાગ્રે યાશ્ચાન્યાઃ સુહૃદો યાવત્યો વા સન્નિહિતાઃ સ્યુઃ

આચાર્યાય ભૈક્ષમુપકલ્પયતે તેનાનુજ્ઞાતો ભુઞ્જીતેતિ શ્રુતિઃ

ઇતિ દ્વાવિંશઃ ખણ્ડઃ
1.23 ત્રયોવિંશઃ ખણ્ડઃ
અથ દીક્ષા ચાતુર્હૌતૃકી સઁવત્સરમ્

ચતુર્હોતૄન્સ્વકર્મણો જુહુયાત્સહ ષડ્ઢોત્રા સપ્તહોતારમ્

અન્તતો વ્રતં પ્રદાયાદિતો દ્વાવનુવાકાવનુવાચયેત્

એવમેવોદ્દીક્ષાં જુહુયાત્

અથ દીક્ષાગ્નિકી દ્વાદશરાત્રમ્

યુઞ્જાનઃ પ્રથમં મન ઇત્યષ્ટૌ હુત્વાકૂતમગ્નિં પ્રયુજઁ સ્વાહેતિ ષડ્જુહોતિ વિશ્વો દેવસ્ય નેતુરિતિ સપ્તમીમ્

વ્રતં પ્રદાયાદિતોઽષ્ટાવનુવાકાનનુવાચયેત્

ત્રિષવણમુદકમાહરેત્ત્રીઁ સ્ત્રીન્કુમ્ભાન્

એકેન વાસસાન્તર્હિતાયાં ભૂમૌ શયીત ભસ્મનિ કરીષે સિકતાસુ વા

નોદકમભ્યવેયાત્

સમાપ્તે ઘૃતવતાપૂપેનેષ્ટ્વા વાત્સપ્રં વાજયેત્

તતો ઘૃતવદ્ભિરપૂપૈર્બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્

એવમેવોદ્દીક્ષાં જુહુયાત્

અથ દીક્ષાશ્વમેધિકી દ્વાદશરાત્રમ્

વૈતસમિધ્મમુપસમાધાય નવમેનાનુવાકેન હુત્વા ષષ્ઠેનોપસ્થાપ્ય વ્રતં પ્રદાયાદિત એકવિંશત્યનુવાકાનનુવાચયેત્

ત્રિષવણમશ્વસ્ય ઘાસમાહરેત્ત્રીઁસ્ત્રીન્પૂલાન્

એકેન વાસસાનન્તર્હિતાયાં ભૂમૌ શયીત ભસ્મનિ કરીષે સિકતાસુ વા

યા ઓષધયઃ સમન્યા યન્તિ પુનન્તુ મા પિતરોઽગ્નેર્મન્વ ઇતિ ચતુર્ભિરનુવાકૈરપોઽભિમન્ત્ર્ય સ્નાનમાચરેત્

એવમેવોદ્દીક્ષાં જુહુયાત્

શાદં દદ્ભિરિતિ ચતુર્દશાનુવાકાનનુવાચયેત્

રહસ્યમધ્યેષ્યમાણઃ પ્રવર્ગ્યમ્

આદેશે યથા પુરસ્તાદ્વ્યાખ્યાતમ્

આદિતઃ પઞ્ચવિંશત્યનુવાકાનનુવાચયેત્

ત્રૈવિદ્યકમુપનયનેન વ્યાખ્યાતમ્

આદિતસ્ત્રીનનુવાકાનનુવાચયેત્

વ્યાખ્યાતાનિ વ્રતાનિ વ્યાખ્યાતાનિ વ્રતાનિ

ઉદુત્તમં વરુણપાશમિતિ મેખલામુન્મુઞ્ચતિ

ઇતિ મૈત્રાયણીયમાનવગૃહ્યે ત્રયોવિંશઃ ખણ્ડઃ પ્રથમઃ પુરુષશ્ચ સમાપ્તઃ
શ્રીરસ્ત્વત્ર
દ્વિતીયઃ પુરુષઃ

ઔદ્વાહિકં પ્રેતપિતા શાલાગ્નિં કુર્વીત

અન્યત્ર તતઃ પ્રેતે પિતરિ પ્રજ્વલન્તોઽગ્નિં જાગરયેયુઃ પર્વણિ જ્યૌત્સ્ને પુણ્યે નક્ષત્રેઽન્યત્ર નવમ્યાઃ

સ્નાતઃ શુચિરહતવાસાઃ

વાગ્યતાવરણિપાણી જાગૃતઃ

અવકાશેઽક્ષતાન્યવાન્પિષ્ટ્વા મન્થમાયૌત્યનાલમ્બમિમ્ક્ષુશલાકયા બહુલમ્

હિરણ્યપાણિઁ સવિતારઁ વાયુમિન્દ્રં પ્રજાપતિમ્ । વિશ્વાન્દેવાનઙ્ગિરસો હવામહે । અમું ક્રવ્યાદઁ શમયન્ત્વગ્નિમ્ । ઇતિ મન્થેનાગ્નિમવસિઞ્ચતિ

સોમો રાજા વિભજતૂભાગ્નિર્વ્વિભાજયન્ । ઇહૈવાસ્તુ હવ્યવાહનોઽગ્નિઃ ક્રવ્યાદં નુદસ્વ । ઇતિ કટે કૃતાયાઁ વાગ્નિઁ સમારોપ્ય પ્રહિણોતિ

ક્રવ્યાદમગ્નિં પ્રહિણોમિ દૂરઁ યમરાજ્યં ગચ્છતુ રિપ્રવાહઃ । ઇહૈવાયમિતરો જાતવેદા દેવેભ્યો હવ્યા વહતુ પ્રજાનન્ । ઇત્યગ્નિમાદાય દક્ષિણાપ્રત્યઘરન્તિ

સહાધિકરણૈર્યન્તિ

સ્વકૃત ઇરિણે સીસે મલિમ્લુચામહે શિરોમિમુપબર્હણે । અવ્યામસિતાયામૃષ્ટ્વાસ્તં પ્રેતસુદાનવઃ । ઇતિ સીસમુપધાનેન્યસ્યાધ્યધિ

ધામ્નો ધામ્ન ઇતિ તિસૃભિઃ પરોગોષ્ઠં માર્જયન્તે

અનપેક્ષમાણાઃ પ્રત્યાયન્તિ

નલૈર્વેતસશાખયા વા પદાનિ લોપયન્તે । મૃત્યોઃ પદાનિ લોપયન્તે યદેતદ્રાઘીય આયુઃ પ્રતિરં દધાનઃ । આપ્યાયમાનાઃ પ્રજયા ધનેન શુદ્ધાઃ પૂતા ભવન્તુ યજ્ઞિયાસઃ

અનડ્વાહં પ્લવમન્વારભધ્વઁ યેનાવેપત્સરમા રપન્તી । ઇતિ

અગ્ન્યાયતનમુદ્ધત્યાવોક્ષ્યાગ્ન્યાધેયિક્યાન્પાર્થિવાન્સંભારાન્નિર્વપત્યૂષસિકતવર્જમ્

અરણિભ્યામગ્નિં મથિત્વા હિરણ્યશકલં ચ ન્યુપ્ય પ્રાગુદયાદુપસ્થકૃતો ભૂરિતિ જ્વલન્તમાદધાતિ

ગૌર્વાસઃ કાઁસ્યં ચ દક્ષિણા

ઇતિ દ્વિતીયપુરુષે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ

2.2 દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
પ્રાગુદઞ્ચં લક્ષણમુદ્ધત્યાવોક્ષ્ય સ્થણ્ડિલં ગોમયેનોપલિપ્ય મણ્ડલં ચતુરસ્રઁ વાગ્નિં નિર્મથ્યાભિમુખં પ્રણયેત્

દર્ભાણાં પવિત્રે મન્ત્રવદુત્પાદ્યાગ્નેયઁ સ્થાલીપાકં શ્રપયતિ

પવિત્રાન્તર્હિતેઽપ આનીય તણ્ડુલાનોપ્ય મેક્ષણેન પ્રદક્ષિણં પર્યાયુવઞ્જીવ તણ્ડુલઁ શ્રપયતિ

ઘૃતેનાનુત્પૂતેન નવનીતેન વોત્પૂતેન શૃતમભિઘાર્યોત્તરત ઉદ્વાસયતિ

ઇમઁ સ્તોમમર્હત ઇત્યગ્નિં પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય પશ્ચાદગ્નેરેકવદ્બર્હિસ્તૃણાતિ

ઉદક્પ્રાક્તૂલાન્દર્ભાન્પ્રકૃષ્ય દક્ષિણાઁસ્તથોત્તરાનગ્રેણાગ્નિં દક્ષિણૈરુત્તરાનવસ્તૃણાતિ

દક્ષિણતોઽગ્નેર્બ્રહ્મણે સઁસ્તૃણાત્યપરઁ યજમાનાય પશ્ચાર્ધે પત્ન્યૈ

ઉત્તરતઃ સઁસ્તીર્ણે પવિત્રે સ્રુક્સ્રુવાવાજ્યસ્થાલીં પ્રક્ષાલ્ય સઁસ્તીર્ણે દ્વે દ્વે પ્રયુનક્તિ

તૂષ્ણીં દક્ષિણત આજ્યં નિરૂપ્ય મન્ત્રવત્પર્યગ્નિં કૃત્વા તૂષ્ણીઁ સ્રુક્સ્રુવૌ સંમૃજ્યાદબ્ધેન ત્વા ચક્ષુષાવેક્ષ ઇતિ પત્ન્યાજ્યમવેક્ષતે

તૂષ્ણીમધિશ્રિત્યોપાધિશ્રિત્ય પશ્ચાદગ્નેરુપસાદ્ય મન્ત્રવદુત્પૂયાવેક્ષતે

તેજો સીત્યાજ્યઁ યજમાનોઽવેક્ષતે

આજ્યસ્થાલ્યાઁ સ્રુવં નિધાયાગ્રેણ સ્થાલીપાકમન્વાયાતયત્યપરેણ મેક્ષણમ્

તૂષ્ણીં પ્રાઞ્ચમિધ્મમુપસમાધાય બ્રહ્માણમામન્ત્ર્ય ૐ જુહુધીત્યુક્તે દક્ષિણેન હસ્તેનાન્તરેણ જાનુની પ્રાઙાસીન આઘારૌ જુહોતિ પ્રાજાપત્યમુત્તરાર્ધે પ્રાઞ્ચં મનસા ઐન્દ્રં દક્ષિણાર્ધે પ્રાઞ્ચમેવ

અથાજ્યભાગૌ જુહોત્યાગ્નેયમુત્તરાર્ધે સૌમ્યં દક્ષિણાર્ધે સમાવનક્ષ્ણૌ

યુક્તો વહ યદાકૂતમિતિ દ્વાભ્યામગ્નિઁ યોજયિત્વા નક્ષત્રમિષ્ટ્વા નક્ષત્રદેવતાઁ યજેત્તિથિં તિથિદેવતામૃતુમૃતુદેવતાં ચ

ઉપસ્તીર્યાપ ઉપસ્પૃશ્ય મેક્ષણેન સ્થાલીપાકસ્યાવદ્યતિ મધ્યાત્પૂર્વાર્ધાદ્ દ્વિતીયં પશ્ચાર્ધાત્તૃતીયઁ યદિ પઞ્ચાવદાનસ્ય

અવત્તમભિઘાર્ય સ્થાલીપાકં પ્રત્યભિઘારયતિ

અગ્નયે સ્વાહેતિ મધ્યે જુહોતિ

યો દેવાનામસીતિ રૌદ્રસ્ય

જયાન્હુત્વાજ્યસ્ય સ્વિષ્ટકૃતે સમવદ્યત્યુત્તરાર્દ્ધાત્સકૃદ્ દ્વિમાત્રમ્ । દ્વિર્વા યદિ પઞ્ચાવદાનસ્ય

અવત્તં દ્વિરભિઘાર્ય નાત ઉર્ધ્વઁસ્થાલીપાકં પ્રત્યભિઘારયતિ

અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહેત્યસઁસક્તમુત્તરાર્ધપૂર્વાર્ધે જુહોતિ

મેક્ષણં દર્ભા શ્ચાઁધાયાનુમતિભ્યાઁ વ્યાહૃતિભિશ્ચ ત્વં નો અગ્ને સ ત્વં નો અગ્ને અયાશ્ચાગ્નેઽસીત્યેતાભિર્જુહુયાત્

વિ તે મુઞ્ચામિ રશનાઁ વિ રશ્મીનિતિ ચ હુત્વા પવિત્રેઽનુપ્રહૃત્યાજ્યે નાભિજુહોતિ

એધોઽસ્યેધિષીમહીતિ સમિધમાદધાતિ સમિદસિ સમેધિષીમહીતિ દ્વિતીયામ્

અપો અદ્યાન્વચારિષમિત્યુપતિષ્ઠતે

આપોહિષ્ઠીયાભિર્માર્જયેત્

પૂર્ણપાત્રમ્ દક્ષિણા

બર્હિરનુપ્રહરતિ

એતેન સ્થાલીપાકેન સ્થાલીપાકાઃ સર્વે
વ્યાખ્યાતાઃ

ઇતિ દ્વિતીયપુરુષે દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ

2.3 તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
અગ્નયે સ્વાહેતિ સાયં જુહોતિ પ્રજાપતય ઇતિ દ્વિતીયામ્

સૂર્યાય સ્વાહેતિ પ્રાતઃ પ્રજાપતય ઇતિ દ્વિતીયામ્

અગ્નીષોમીયઃ સ્થાલીપાકઃ પૌર્ણમાસ્યામૈન્દ્રાગ્નોઽમાવાસ્યાયામુભયત્ર ચાગ્નેયઃ આગન્તુઃ પૂર્વઃ પૌર્ણમાસ્યામુત્તરોમાવાસ્યાયામ્

આશ્વયુજ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં પ્રાતર્નિત્યેષુ સ્થાલીપાકેષુ સ્થાલીપાકમન્વાયાતયતિ

તસ્યાગ્નિઁરુદ્રં પશુપતિમીશાનં ત્ર્યમ્બકઁ શરદં પ્રષાતકં ગા ઇતિ યજતિ

દધિઘૃતમિશ્રઃ પ્રષાતકસ્તસ્યા નો મિત્રાવરુણા પ્રવાહવેતિ ચ હુત્વામ્ભઃ સ્થામ્ભો વો ભક્ષીયેતિ ગાઃ પ્રાશાપયતિ

અવસૃષ્ટાશ્ચ વસેયુઃ

બ્રાહ્મણાન્ ઘૃતવદ્ભોજયેત્

નાનિષ્ટ્વાગ્રયણેન નવસ્યાશ્નીયાત્

પર્વણ્યાગ્રયણં કુર્વીત વસન્તે યવાનાં શરદિ વ્રીહીણામ્

અગ્રપાકસ્ય પયસિ સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા તસ્ય જુહોતિ સજૂરગ્નીન્દ્રાભ્યાઁ સ્વાહા સજૂર્વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહા સજૂર્દ્યાવાપૃથિવીભ્યાઁ સ્વાહા સજૂઃ સોમાય સ્વાહેતિ

શરદિ સોમાય શ્યામાકાનાઁ વસન્તે વેણુયવાનામુભયત્ર વાજ્યેન

વત્સઃ પ્રથમજો દક્ષિણા

બ્રાહ્મણ એવ હવિઃશેષં ભુજ્જીતેતિ શ્રુતિઃ

ઇતિ દ્વિતીયપુરુષે તૃતીયઃ ખણ્ડઃ

2.4 ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
પશુના યક્ષ્યમાણઃ પાકયજ્ઞોપચારાગ્નિમુપચરતિ

પશુબન્ધવત્તૂષ્ણીમાવૃદ્દેવતાહોમવર્જમ્

પ્રોક્ષ્યાનુમાન્યોપપાય્ય પર્યગ્નિં કૃત્વા શામિત્રં પ્રણીય વપાશ્રપણીભ્યામુદઞ્ચં પ્રક્રમમાણમન્વારભન્તે

સંજ્ઞપ્યમાનમવેક્ષતે

સંજ્ઞપ્તઁ સ્નપયિત્વા યથાદૈવતઁ વપામુત્કૃત્ય શ્રપયિત્વાઘારાવાજ્યભાગૌ હુત્વા જાતવેદો વપયા ગચ્છ દેવાઁસ્ત્વઁ હિ હોતા પ્રથમો બભૂવ । ઘૃતસ્યાગ્ને તન્વા સંભવ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ સ્વાહા । ઇતિ વપાં જુહોતિ

સ્વાહા સ્વાહેતિ પરિવપ્યૌ

સ્થાલીપાકમન્વાયાતયતિ સમાનદેવતં પશુના

તદ્ધુતાવાજ્યભાગૌ

અનિરુક્તઃ સ્વિષ્ઠકૃત્

પાશુબન્ધિકાનામવદાનાનાં રસસ્યાવદાય દૈવતૈઃ પ્રચર્ય વસાહોમશેષેણ દિશઃ પ્રતિયજતિ યથા વાજિનેન વનસ્પતિમાજ્યસ્ય

જયાન્હુત્વા ત્ર્યઙ્ગાણાં સ્વિષ્ટકૃતે સમવદ્યતિ

સ્થાલીપાકેન શેષો વ્યાખ્યાતઃ

પશોઃ પશુરેવ દક્ષિણા

ઇતિ દ્વિતીયપુરુષે ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ

2.5 પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
રૌદ્રઃ શરદિ શૂલગવઃ

પ્રાગુદીચ્યાં દિશિ ગ્રામસ્યાસકાશે નિશિ ગવાં મધ્યે તષ્ટો યૂપઃ

પ્રાક્સ્વિષ્ટકૃતોઽષ્ઠૌ શોણિતપુટાન્પૂરયિત્વા નમસ્તે રુદ્ર મન્યવ ઇતિ પ્રભૃતિભિરષ્ટભિરનુવાકૈર્દિક્ષ્વન્તર્દિક્ષુ ચોપહરેત્

નાશૃતં ગ્રામમાહરેત્

શેષં ભૂમૌ નિખનેદપિ ચર્મ

અયૂપાનેકે પાકયજ્ઞપશૂનાહુઃ

ઇતિ દ્વિતીયપુરુષે પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ

2.6 ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
અથાતો ધ્રુવાશ્વકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

આશ્વયુજ્યાં પૌર્ણમાસ્યામ્

ઋત્વિગવ્યઙ્ગઃ સ્નાતઃ શુચિરહતવાસાઃ

પ્રાગસ્તમયાન્નિષ્ક્રમ્યોત્તરતો ગ્રામસ્ય પુરસ્તાદ્વા શુચૌ દેશેઽશ્વત્થસ્યાધસ્તાન્ન્યગ્રોધસ્ય વાપાઁ વા સમીપે વેદ્યાકૃતિં કૃત્વા તસ્યાં ચતુષ્કોણવનસ્પતિશાખાયામવસક્તચીરાયાં ગન્ધસ્રગ્દામવત્યાં ચતુર્દિશઁ વિન્યસ્તોદકુમ્મસહિરણ્યબીજપિટિકાયામપૂપસ્ત્રસ્તરલાજોલ્લોપિકમઙ્ગલફલાક્ષવત્યાં સર્વગન્ધસર્વરસસર્વૌષધીઃ સર્વરત્નાનિ ચોપકલ્પ્ય પ્રતિસરદધિમધુમોદકસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્તવત્યામગ્નિં પ્રણીયાશ્વત્થપલાશખદિરરોહિતકોદુમ્બરાણામન્યતમસ્યેધ્મમુપસસાધાય તિસ્રઃ પ્રધાનદેવતા યજત્યુચ્ચૈઃશ્રવસઁ વરુણઁ વિષ્ણુમિતિ સ્થાલીપાકૈઃ પશુભિશ્ચાશ્વિનૌ ચાશ્વયુજૌ ચાજ્યસ્ય

જયાન્હુત્વા યા ઓષધયઃ સમન્ન્યાયન્તિ પુનન્તુ મા પિતરોઽગ્નેર્મન્વ ઇતિ ચતુર્ભિરનુવાકૈરપોઽભિમન્ત્ર્યાશ્વાન્સ્નપયન્તિ

ગન્ધસ્રગ્દામભિરલંકૃત્ય પ્રદક્ષિણં દેવયજનં ત્રિઃ પરિયન્તિ

પ્રાહર્ષં કારયન્તિ

ઇષ્ટે યથાસ્થાનઁ વ્રજન્તિ

ગૌરનડ્વાઁશ્ચ દક્ષિણા

ઇતિ દ્વિતીયપુરુષે ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ

2.7 સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
આગ્રહાયણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં પયસિ સ્થાલીપાકઁ શ્રપયિત્વા તસ્ય જુહોતિ । અપઃ શ્વેતપદાગ્રહિ પૂર્વેણ ચાપરેણ ચ । સપ્ત ચ વારુણીરિમાઃ પ્રજાઃ સર્વાશ્ચ રાજબાન્ધવ્યઃ સ્વાહા । શ્વેતો રુષત્યો વિદધાત્યશ્વો દધદ્ગર્ભઁ વૃષઃ સત્વર્યાં જ્યોક્ । સમં જનાશ્ચક્રમયો વસાનાઃ પ્રોષાદસાવિરસિ વિશ્વમેતત્ । શ્વેતાય રૌષિદશ્વાય સ્વાહા ન વૈ શ્વેતસ્યાભ્યાચારે અહિર્જઘાન કિંચન । શ્વેતાય વૈતહવ્યાય સ્વાહા । અભયં નઃ પ્રાજાપત્યેભ્યો ભૂયાત્સ્વાહા । ઇતિ

સ્રસ્તરેઽહતઁ વાસ ઉદગ્દશમાસ્તીર્યોદકાઁસ્યેઽશ્માનઁ વ્રીહીન્યવાન્વાસ્ય પરિષિઞ્ચતિ સ્યોના પૃથિવિ ભવેતિ દ્વાભ્યાઁ સુત્રામાણમિતિ દ્વાભ્યામ્

શમીશાખયા ચ સપલાશયોદઞ્ચ ત્રિઃસમુન્માર્ષ્ટિ સ્યોના પૃથિવિ ભવેતિ દ્વાભ્યાઁ સૂત્રામાણમિતિ દ્વાભ્યાં નમો અસ્તુ સર્પેભ્ય ઇતિ તિસૃભિશ્ચ

શામ્યન્તુ સર્પાઃ સ્વશયા ભવન્તુ યે અન્તરિક્ષ ઉત યે દિવિ શ્રિતાઃ । ઇમાં મહીં પ્રત્યવરોહેમ । શિવામજસ્રાઁ શિવાઁ શાન્તાઁ સુહેમન્તામુત્તરામુત્તરાઁ સમાંક્રિયાસમ્ । ઇતિ જ્યેષ્ઠ પ્રથમાનુદીચ આવેશયતિ

ઉદીર્ઘં જીવો અસુર્ન આગાદયઃ પ્રાગાત્તમ આજ્યોતિરેતિ । આરૈકપન્થાં યાતવે સૂર્યાયાગન્મ યત્ર પ્રતરં ન આયુઃ । ઇતિ કનિષ્ઠપ્રથમાનુજ્જિહતે

ચૈત્ર્યામુદ્ગ્રોહણમ્

ન તત્ર સ્થાલીપાકો ન શાખયા સમુન્માર્ષ્ટિ

અયં તલ્પઃ પ્રતરણો વસૂનાઁ વિશ્વાર્ત્વિભ્ય તલ્પો અસ્માન્ । જ્યોગ્જીવેમ સર્વવીરા વયં તમ । ઇતિ તલ્પમભિમન્ત્રયતે

ત્રીણિ નાભ્યાનિ ફાલ્ગુન્યામાષાઢ્યાં કાર્ત્તિક્યામ્

તાસુ નાધીયીત

તાસુ પયસિ સ્થાલીપાકઃ સ વ્યાખ્યાતઃ

ઇતિ દ્વિતીયપુરુષે સપ્તમઃ ખણ્ડઃ

2.8 અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
તિસ્રોઽષ્ટકાઃ

ઊર્ધ્વમાગ્રહાયણ્યાઃ પ્રાક્ ફાલ્ગુન્યાસ્તામિશ્રાણામષ્ટમ્યઃ

તાસુ નાધીયીત

તાસુ પયસિ સ્થાલીપાકઁ શ્રપયિત્વા તસ્ય જુહોતિ । યા દેવ્યષ્ટકેષ્વપસાપસ્તમા સ્તપા અવયા અસિ । ત્વં યજ્ઞે વરુણસ્યાવયા અસિ તસ્યૈ ત એના હવિષા વિધેમ । ઉલૂખલા ગ્રાવાણો ઘોષમકુર્વત હવિઃ કૃણ્વન્તઃ પરિવત્સરીયમ્ । એકાષ્ટકે સુપ્રજસઃ સુવીરા જ્યોગ્જીવેમ બલિહૃતો વયં તે । યાં જનાઃ પ્રતિનન્દન્તિ રાત્રીં ધેનુમિવાયતીમ્ । સઁવત્સરસ્ય યા પત્ની સા નો અસ્તુ સુમઙ્ગલી । સંમ્વત્સરસ્ય પ્રતિમાઁ યે ત્વા રાત્રીમુપાસતે । તેષામાયુષ્મતીં પ્રજાઁ રાયસ્પોષેણ સઁસૃજસ્વ । ઇતિ ચતસ્રઃ સ્થાલીપાકસ્ય

અષ્ટકાયૈ સુરાધસે સ્વાહેતિ સર્વત્રાનુષજતિ

હેમન્તો વસન્તો ગ્રીષ્મ ઋતવઃ શિવા નઃ શિવા નો વર્ષા અભયાશ્ચિરં નઃ । વૈશ્વાનરોઽધિપતિ પ્રાણદો નો અહોરાત્રે કૃણુતાં દીર્ઘમાયુઃ । શાન્તા પૃથિવી શિવમન્તરિક્ષં દ્યૌર્નો દેવ્યભયં કૃણોતુ । શિવા દિશઃ પ્રદિશ આદિશો ન આપો વિદ્યુતઃ પરિપાન્ત્વાયુઃ । આપો મરીચીઃ પરિપાન્તુ વિશ્વતો ધાતા સમુદ્રો અભયં કૃણોતુ । ભૂતં ભવિષ્યદુત ભદ્રમસ્તુ મે બ્રહ્માભિગૂર્ત્તઁ સ્વરાક્ષાણઃ । કવિરગ્નિરિન્દ્રઃ સોમઃ સૂર્યો વાયુરસ્તુ મે અગ્નિર્વૈશ્વાનરો અપહન્તુ પાપમ્ । બૃહસ્પતિઃ સવિતા શર્મ યચ્છતુ શ્રિયઁ વિરાજં મયિ પૂષા દધાતુ । વિશ્વ આદિત્યા વસવશ્ચ સર્વે રુદ્રા ગોપ્તારો મરુતશ્ચ સન્તુ । ઊર્જં પ્રજામમૃતં દીર્ઘમાયુઃ પ્રજાપતિર્મયિ પરમેષ્ઠી દધાતુ । ઇતિ પઞ્ચાજ્યસ્ય

જયાન્હુત્વેડામગ્ન ઇતિ સ્વિષ્ટકૃદિતિ

એવઁ સર્વાસુ

ઇતિ દ્વિતીયપુરુષેઽષ્ટમઃ ખણ્ડઃ

2.9 નવમઃ ખણ્ડઃ
ઉત્તમાયાઃ પ્રદોષે ચતુષ્પથેઽઙ્ગશો ગાં કારયેત્

યો ય આગચ્છેત્તસ્મૈ તસ્મૈ દદ્યાત્

શ્વોઽન્યાં કારયેત્

તસ્યા વપાં જુહુયાત્ । વહ વપાં જાતવેદઃ પિતૃભ્યો યત્રૈતાન્વેત્થ નિહિતાન્પરાકે મેદસો ઘૃતસ્ય કુલ્યા અભિનિઃસ્રવન્તુ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ સ્વાહા । ઇતિ

અથાસ્યા વક્ષસ ઉદગોદનઁ શ્રપયતિ

તસ્યાષ્ટકાહોમકલ્પેન શેષો વ્યાખ્યાતઃ

અવશિષ્ટં ભક્તઁ રન્ધયતિ

શ્વોઽવશિષ્ટં ભક્તં રન્ધયિત્વા પિણ્ડાનામાવૃતા ત્રીન્માઁસૌદનપિણ્ડાન્નિદધાતિ

શ્રાદ્ધમપરપક્ષે પિતૃભ્યો દદ્યાત્

અનુગુપ્તમન્નં બ્રાહ્મણાન્ભોજયેન્નાવેદવિદ્ભુઞ્જીતેતિ શ્રુતિઃ

યદિ ગવા પશુના વા કુર્વીત પ્રોક્ષણમુપપાયનં પર્યગ્નિકરણમુલ્મુકહરણં વપાહોમમિતિ

ત્રૈધં વપાં જુહુયાત્સ્થાલીપાકમવદાનાનિ ચ

સોમાય પિતૃમતે સ્વધા નમ ઇતિ જુહોતિ યમાયાઙ્ગિરસ્વતે પિતૃમતે સ્વધા નમ ઇતિ દ્વિતીયામ્ । અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વધા નમ ઇતિ તૃતીયામ્

એવં માસિ માસિ નિયતં તન્ત્રં પિણ્ડપિતૃયજ્ઞે

ઇતિ દ્વિતીયે નવમઃ ખણ્ડઃ

2.10 દશમઃ ખણ્ડઃ
ફાલ્ગુન્યાં પૌર્ણમાસ્યાં પુરસ્તાદ્ધાનાપૂપાભ્યાં ભગં ચાર્યમણં ચ યજેત્

ઇન્દ્રાણ્યા હવિષ્યાન્પિષ્ટ્વા પિષ્ટાનિ સમુત્પૂય યાવન્તિ પશુજાતાનિ તાવતો મિથુનાન્પ્રતિરૂપાન્શ્રપયિત્વા કાઁસ્યેઽધ્યાજ્યાન્કૃત્વા તેનૈવ રુદ્રાય સ્વાહેતિ જુહોતિ । ઈશાનાયેત્યેકે

સાયમપૂપાભ્યાં પ્રચરત્યગ્નીન્દ્રાભ્યામ્

આગ્નેયસ્તુન્દિલો ન તસ્ય સ્ત્રિયઃ પ્રાશ્નન્તિ સર્વામાત્યા ઇતરસ્ય

સ્થાલીપાકેનેન્દ્રાણીઁ શ્વો વા

સંઘેષ્વેકવદ્બર્હિરગ્નિરાઘારાજ્યભાગાજ્યાહુતયઃ સ્વિષ્ટકૃચ્ચ

અગ્નિરિન્દ્રઃ સોમઃ સીતા સવિતા સરસ્વત્યશ્વિનાનુમતી રેવતી રાકા પૂષા રુદ્ર ઇત્યેતૈરાયોજનપર્યયનપ્રવપનપ્રલવનસીતાયજ્ઞખલયજ્ઞતન્તીયજ્ઞાનડુદ્યજ્ઞેષ્વેતા દેવતા ઇતિ યજતિ સાઁવત્સરેષુ ચ પર્વસુ

નદ્યુદધિકૂપતડાગેષુ વરુણઁ યજત્યોષધિવનસ્પતિષુ સોમમનાદિષ્ટદેવતેષ્વગ્નિમ્

ઇતિ દ્વિતીયે દશમઃ ખણ્ડઃ

2.11 એકાદશઃ ખણ્ડઃ
અવસાનઁ સમઁ સમૂલમ્

દક્ષિણાપ્રવણમન્નકામસ્ય મારુકાસ્તત્ર પ્રજા ભવન્તિ

સર્વતઃ સમવસ્રાવમ્

સમવસ્રુત્ય વા યસ્માત્પ્રાગુદીચીરાપો નિર્વહેયુસ્તદ્વા

ગર્તં ખાત્વા યત્તૈઃ પાઁસુભિઃ પ્રતિપૂર્યેત તદ્વા

યદિ ધારયિષ્ણૂદકતરઁ સ્યાત્

ઇદમહઁ વિશમન્નાદ્યાય તેજસે બ્રહ્મવર્ચસાય પરિગૃહ્ણામીતિ વેશ્મ પરિગૃહ્ય ગર્તે હિરણ્યં નિધાયાચ્યુતાય ધ્રુવાય ભૌમાય સ્વાહેતિ જુહોતિ

સમીચી નામાસીતિ પર્યાયૈરુપતિષ્ઠતે પ્રતિદિશં દ્વાભ્યાં મધ્યે

ઉદકાઁસ્યેઽશ્માનઁ વ્રીહીન્યવાન્વાસ્ય પરિષિઞ્ચતિ સ્યોના પૃથિવિ ભવેતિ દ્વાભ્યાઁ સુત્રામાણમિતિ દ્વાભ્યામ્

શમીશાખયા ચ પલાશયોદઞ્ચં ત્રિઃ સમુન્માર્ષ્ટિ સ્યોના પૃથિવિ
ભવેતિ દ્વાભ્યાં સુત્રામાણમિતિ દ્વાભ્યાં નમો અસ્તુ સર્પેભ્ય ઇતિ તિસૃભિશ્ચ

ઇદં તત્ સર્વતો ભદ્રમયમૂર્જોઽયઁ રસઃ
પ્રાપ્યૈવં માનુષાન્કામાન્યદશીર્ષ્ણી તલ્લપ્સ્યસિ
ઇતિ મધ્યમાઁ સ્થૂણામાસિચ્ય ગર્ત આસિઞ્ચતિ

ઇહૈવ તિષ્ઠ નિતરા તિલ્વલા સ્થિરાવતી
મધ્યે પોષસ્ય પુષ્પતામા ત્વા પ્રાપન્નદ્યાયવઃ
આ ત્વા કુમારસ્તરુણ આ ત્વા પરિસૃતઃ કુમ્ભઃ
આ વત્સો જગતા સહ આ દધ્નઃ કલશમૈરયમ્
ઇતિ મધ્યમાઁ સ્થૂણામભિમન્ત્રયતે

વસૂનાં ત્વા વસુવીર્યસ્યાહોરાત્રયોશ્ચેતિ
ગર્તે સ્થૂણામવદધાતિ

ઋતેઽવસ્થૂણા અધિરોહ વઁશો અગ્ને વિરાજમુપસેધ શક્રમ્ । ઇતિ મધ્યમઁ વઁશમવદધાતિ

તૂષ્ણીઁ શિષ્ટાઃ સ્થૂણા વઁશાશ્ચ

પ્રાગ્દ્વારં દક્ષિણાદ્વારઁ વા માપયિત્વા ગૃહાનહઁ સુમનસઃ પ્રપદ્યે વીરઁ હીત્યેતયા પ્રપદ્યતે યથા પુરસ્તાદ્વ્યાખ્યાતમ્

પ્રૈતુ રાજા વરુણો રેવતીભિરસ્મિન્સ્થાને તિષ્ઠતુ પુષ્યમાણઃ । ઇરાઁ વહન્તી ઘૃતમુક્ષમાણાસ્તેષ્વહઁ સુમનાઃ સઁવસામ । ઇત્યુત્તરપૂર્વસ્યાં દિશિ પ્રતિપાનમુદકુમ્ભમવસ્થાપયતિ

સમુદ્રઁ વઃ પ્રહિણોમિ સ્વાઁ યોનિમભિગચ્છત અરિષ્ટા । અસ્માકઁ વીરા મા પરાસેચિ મત્પયઃ । ઇત્યુદઞ્ચનમ્

વાસ્તોષ્પત્યં પયસિ સ્થાલીપાકઁ શ્રપયિત્વા તસ્ય જુહોતિ । અમીવહા વાસ્તોષ્પતે વાસ્તોષ્પત ઇત્યેતાભ્યામ્ । વાસ્તોષ્પતે પ્રતરણો ન એધિ ગયસ્ફાનો ગોભિરશ્વેભિરિન્દો । અજરાસસ્તે સખ્યે સ્યામ પિતેવ પુત્રાન્પ્રતિ નો જુષસ્વ । વાસ્તોષ્પતે શગ્મયા સઁસદા તે સક્ષીમહિ રણ્વયા । ગાતુમત્યા પાહિ ક્ષેમ ઉત યોગે વરં નો યૂયં પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ । ઇતિ

જયપ્રભૃતિ સમાનમ્

ઇતિ દ્વિતીય એકાદશઃ ખણ્ડઃ

2.12 દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
વૈશ્વદેવસ્ય સિદ્ધસ્ય સાયંપ્રાતર્બલિઁ હરેત્

અગ્નીષોમૌ ધન્વન્તરિઁ વિશ્વાન્દેવાન્પ્રજાપતિમગ્નિઁ સ્વિષ્ટકૃતમિત્યેવઁ હોમો વિધીયતે

અથ બલિઁ હરત્યગ્નયે નમઃ સોમાય ધન્વન્તરયે વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ પ્રજાપતયે અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃત ઇત્યગ્ન્યાગાર ઉત્તરામુત્તરામ્

અભ્દ્ય ઇત્યુદકુમ્ભસકાશે

ઓષધિભ્ય ઇત્યોષધિભ્યો વનસ્પતિભ્ય ઇતિ ગૃહમધ્યમાયાં સ્થૂણાયામ્

ગૃહ્યાભ્યો દેવતાભ્ય ઇતિ ગૃહમધ્યે

ધર્માયાધર્માયેતિ દ્વારે

મૃત્યવ આકાશાયેત્યાકાશે

અન્તર્ગોષ્ઠાયેત્યન્તર્ગોષ્ઠે

બહિર્વૈશ્રવણાયેતિ બહિઃ પ્રાચીમ્

વિશ્વેભ્યો દેવેભ્ય ઇતિ વેશ્મનિ

ઇન્દ્રાયેન્દ્રપુરુષેભ્ય ઇતિ પુરસ્તાત્

યમાય યમપુરુષેભ્ય ઇતિ દક્ષિણતઃ

વરુણાય વરુણપુરુષેભ્ય ઇતિ પશ્ચાત્

સોમાય સોમપુરુષેભ્ય ઇત્યુત્તરતઃ

બ્રહ્મણે બર્હ્મપુરુષેભ્ય ઇતિ મધ્યે

પ્રાચીમાપાતિકેભ્યઃ સમ્પાતિકેભ્ય ઋક્ષેભ્યો યક્ષેભ્યઃ પિપીલિકાભ્યઃ પિશાચેભ્યોઽપ્સરોભ્યો ગન્ધર્વેભ્યો ગુહ્યકેભ્યઃ શૈલેભ્યઃ પન્નગેભ્યઃ

દિવાચારિભ્યો ભૂતેભ્ય ઇતિ દિવા નક્તં ચારિભ્યો ભૂતેભ્ય ઇતિ નક્તમ્

ધન્વન્તરયે ધન્વન્તરિતર્પણમ્

અદ્ભિઃ સઁસૃજ્ય પિતૃભ્યઃ સ્વધેતિ શેષં દક્ષિણા ભૂમૌ નિનયેત્

પાણી પ્રક્ષાલ્યાચમ્યાતિથિં ભોજયિત્વાવશિષ્ટસ્યાશ્નીયાત્

ઇતિ દ્વિતીયપુરુષે દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ

2.13 ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
અથાતઃ ષષ્ઠીકલ્પઁ વ્યાખ્યાસ્યામઃ

શુક્લપક્ષસ્ય પઞ્ચમ્યાં પ્રત્યઙ્મુખો હવિષ્યમન્નમશ્રીત

અધઃ શયીત દર્ભેષુ શાલિપલાલેષુ વા પ્રાક્શિરા બ્રહ્મચારી

શ્વોભૂત ઉદિત આદિત્યે સ્નાનં પાનં ભોજનમનુલેપનઁ સ્રજો વાસાઁસિ ન પ્રત્યાચક્ષીત

યાવદ્દદ્યાત્તાવદશ્નીયાદ્યદ્યદ્દદ્યાત્તત્તદશ્નીયાદન્યત્રામેધ્યપાતકિભ્યોઽભિનિવિષ્ટકવર્જમ્

અસ્તમિત આદિત્યે પયસિ સ્થાલીપાકઁ શ્રપયિત્વાથૈતૈર્નામધેયૈર્જુહોતિ ધનદાઁ વસુમીશાનાં કામદાઁ સર્વકામિનામ્ । પુણ્યાઁ યશસ્વિનીં દેવીઁ ષષ્ઠીઁ શક્ર જુષસ્વ મે । નન્દી ભૂતિશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચાદિત્યા ચ યશસ્વિની । સુમના વાક્ચ સિદ્ધિશ્ચ ષષ્ઠી મે દિશતાં ધનમ્ । પુત્રાન્પશૂન્ધનં ધાન્યં બહ્વશ્વાજગવેડકમ્ । મનસા યત્પ્રણીતં ચ તન્મે દિશતુ હવ્યભુક્ । કામદાઁ રજનીઁ વિશ્વરૂપાઁ ષષ્ઠીમુપવર્તતુ મે ધનમ્ । સા મે કામા કામપત્ની ષષ્ઠી મે દિશતાં ધનમ્ । આકૃતિઃ પ્રકૃતિર્વચની ધાવનિઃ પદ્મચારિણી મન્મના ભવ સ્વાહા । ગન્ધદ્વારાં દુરાધર્ષાં નિત્યપુષ્ટાં કરીષિણીમ્ । ઈશ્વરીઁ સર્વભૂતાનાં તામિહોપહ્વયે શ્રિયમ્ । નાનાપત્રકા સા દેવી પુષ્ટિશ્ચાતિસરસ્વતી । અરિં દેવીં પ્રપદ્યેયમુપવર્ત્તયતુ મે ધનમ્ । હિરણ્યપ્રાકારા દેવિ માઁ વર । આગચ્છત્વાયુર્યશશ્ચ સ્વાહા । અશ્વપૂર્ણાઁ રથમધ્યાઁ હસ્તિનાદપ્રમોદિનીમ્ । શ્રિયં દેવીમુપવ્હયે શ્રીર્માદેવી જુષતામ્ । ઉપયન્તુ માં દેવગણાસ્ત્યાગાશ્ચ તપસા સહ । પ્રાદુર્ભૂતોઽસ્મિ રાષ્ટ્રેઽસ્મિન્ શ્રીઃ શ્રદ્ધાં દધાતુ મે । શ્રિયૈ સ્વાહા હ્રિયૈ સ્વાહા લક્ષ્મ્યૈ સ્વાહા ઉપલક્ષ્મ્યૈ સ્વાહા નન્દાયૈ સ્વાહા હરિદ્રાયૈ સ્વાહા ષષ્ઠ્યૈ સ્વાહા સમૃદ્ધ્યૈ સ્વાહા જયાયૈ સ્વાહા કામાયૈ સ્વાહેતિ

જયપ્રભૃતિ સમાનમ્

ષણ્માસાન્પ્રયુઞ્જીત ત્રીન્વોભયતઃ પક્ષાન્

શતસાહસ્ત્રસઁયોગ એકવરો વા

ગૌરનડ્વાઁશ્ચ દક્ષિણા

ઇતિ દ્વિતીયે ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ

2.14 ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
અથાતો વિનાયકાન્વ્યાખ્યાસ્યામઃ

શાલકટઙ્કટશ્ચ કૂષ્માણ્ડરાજપુત્રશ્ચોસ્મિતશ્ચ દેવયજનશ્ચેતિ

એતૈરધિગતાનામિમાનિ રૂપાણિ ભવન્તિ

લોષ્ઠં મૃદ્ગાતિ

તૃણાનિ ચ્છિનત્તિ

અઙ્ગેષુ લેખાન્લિખતિ

અપસ્વપ્નં પશ્યતિ

મુણ્ડાન્પશ્યતિ

જટિલાન્પશ્યતિ

કાષાયવાસસઃ પશ્યતિ

ઉષ્ટ્રાન્સૂકરાન્ગર્દભાન્દિવાકીર્ત્યાદીનન્યાઁશ્ચાપ્રયતાન્સ્વપ્નાન્પશ્યતિ

અન્તરિક્ષં ક્રામતિ

અધ્વાનઁ વ્રજન્મન્યતે પૃષ્ઠતો મે કશ્ચિદનુવ્રજતિ

એતૈઃ ખલુવિનાયકૈરાવિષ્ટા રાજપુત્રા લક્ષણવન્તો રાજ્યં ન લભન્તે

કન્યાઃ પતિકામા લક્ષણવત્યો ભર્તૄન્ન લભન્તે

સ્ત્રિયઃ પ્રજાકામા લક્ષણવત્યઃ પ્રજાં ન લભન્તે

સ્ત્રીણામાચારવતીનામપત્યાનિ મ્રિયન્તે

શ્રોત્રિયોઽધ્યાપક આચાર્યત્વં ન પ્રાપ્નોતિ

અધ્યેતૄણામધ્યયને મહાવિઘ્નાનિ ભવન્તિ

વણિજાઁ વણિક્પથો વિનશ્યતિ

કૃષિકરાણાં કૃષિરલ્પફલા ભવતિ

તેષાં પ્રાયશ્ચિત્તમ્

મૃગાખરકુલાયમૃત્તિકારોચનાગુગ્ગુલાઃ

ચતુર્ભ્યઃ પ્રસ્રવણેભ્યશ્ચતુરુદકુમ્ભાનવ્યઙ્ગાનાહરેત્

સર્વગન્ધસર્વરસસર્વૌષધીઃ સર્વરત્નાનિ ચોપકલ્પ્ય પ્રતિસરદધિમધુઘૃતમિતિ

એતાન્સંભારાન્સઁસૃજ્ય । ઋષભચર્મારુહ્યાથૈનઁ । સહસ્રાક્ષઁ શતધારમૃષિભિઃ પાવનં કૃતમ્ । તાભિષ્ટ્વાભિષિઞ્ચામિ પાવમાનીઃ પુનન્તુ ત્વા । અગ્નિના દત્તા ઇન્દ્રેણ દત્તાઃ સોમેન દત્તા વરુણેન દત્તા વાયુના દત્તા વિષ્ણુના દત્તા બૃહસ્પતિના દત્તા વિશ્વૈર્દેવૈર્દત્તાઃ સર્વૈર્દેવૈર્દત્તા ઓષધય આપો વરુણસંમિતાસ્તાભિષ્ટ્વાભિષિઞ્ચામિ પાવમાનીઃ પુનન્તુ ત્વેતિ સર્વત્રાનુષજતિ યત્તે કેશેષુ દૌર્ભાગ્યં સીમન્તે યચ્ચ મૂર્ધનિ । લલાટે કર્ણયોરક્ષ્ણોરાપસ્તદ્ઘ્નન્તુ તે સદા । ભગં તે વરુણો રાજા ભગઁ સૂર્યો બૃહસ્પતિઃ । ભગમિન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ ભગઁ સપ્તર્ષયો દદુઃ । ઇતિ

અધિસ્નાતસ્ય નિશાયાઁ સદ્યઃ પીડિતસર્ષપતૈલમૌદુમ્બરેણ સ્રુવેણ મૂર્ધનિ ચતસ્ર આહુતીરુજુહોતિ શાલકટઙ્કટાય સ્વાહા । કૂષ્માડરાજપુત્રાય સ્વાહા ઉસ્મિતાય સ્વાહા દેવયજનાય સ્વાહેતિ

અત ઊર્ધ્વં ગ્રામચતુષ્પથે નગરચતુષ્પથે નિગમચતુષ્પથે વા સર્વતોમુખાન્દર્ભાનાસ્તીર્ય નવે શૂર્પે બલિમુપહરતિ ફલીકૃતાઁસ્તણ્ડુલાનફલીકૃતાઁસ્તણ્ડુલાનામં માઁસં પક્વં માઁસમામાન્મત્સ્યાન્પક્વાન્મત્સ્યાનામાનપૂપાન્પક્વાનપૂપાન્પિષ્ટાન્ગન્ધાનપિષ્ટાન્ગન્ધાન્ ગન્ધપાનં મધુપાનં મૈરેયપાનઁ સુરાપાનં મુક્તં માલ્યં ગ્રથિતં માલ્યઁ રક્તં માલ્યઁ શુક્લં માલ્યઁ રક્તપીતશુક્લકૃષ્ણનીલહરિતચિત્રવાસાઁસિ માષકલ્માષમૂલફલમિતિ

અથ દેવાનામાવાહનઁ વિમુખઃ શ્યેનો બકો યક્ષઃ કલહો ભીરુર્વિનાયકઃ કૂષ્માણ્ડરાજપુત્રો યજ્ઞાવિક્ષેપી કુલઙ્ગાપમારો યૂપકેશી સૂપરક્રોડી હૈમવતો જમ્ભકો વિરૂપાક્ષો લોહિતાક્ષો વૈશ્રવણો મહાસેનો મહાદેવો મહારાજ ઇતિ । એતે મે દેવીઃ પ્રીયન્તાં પ્રીતા માં પ્રીણયન્તુ તૃપ્તા માં તર્પયન્ત્વિતિ

અધિષ્ઠિતેઽર્ધરાત્ર આચાર્યો ગ્રહાનુપતિષ્ઠતે । ભગવતિ ભગં મે દેહિ વર્ણવતિ વર્ણં મે દેહિ રૂપવતિ રૂપં મે દેહિ તેજસ્વિનિ તેજો મે દેહિ યશસ્વિનિ યશો મે દેહિ પુત્રવતિ પુત્રાન્મે દેહિ સર્વવતિ સર્વાન્કામાન્મે પ્રદેહીતિ

અત ઊર્ધ્વમુદિત આદિત્યે વિમલે સુમુહૂર્તે સૂર્યપૂજા પૂર્વકમર્ઘ્યદાનમુપસ્થાનં ચ । નમસ્તે અસ્તુ ભગવન્શતરશ્મે તમોનુદ । જહિ મે દેવ દૌર્ભાગ્યઁ સૌભાગ્યેન માઁ સઁયોજયસ્વ । ઇતિ

અથ બ્રાહ્મણતર્પણમ્

ઋષભો દક્ષિણા

ઇતિ દ્વિતીયે ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ

2.15 પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
યદિ દુઃસ્વપ્નં પશ્યેદ્વ્યાહૃતિભિસ્તિલાન્ હુત્વા દિશ ઉપતિષ્ઠેત । બોધશ્ચ મા પ્રતિબોધશ્ચ પુરસ્તાદ્ગોપાયતામ્ । અસ્વપ્નશ્ચ માનવદ્રાણશ્ચ દક્ષિણતો ગોપાયતામ્ । ગોપાયમાનં ચ માઁ રક્ષમાણં ચ પશ્ચાદ્ગોપાયતામ્ । જાગૃવિશ્ચ મારુન્ધતી ચોત્તરતો ગોપાયતામ્ । વિષ્ણુશ્ચ મે પૃથિવી ચ નાગાશ્ચાધસ્તાદ્ગોપાયતામ્ । બૃહસ્પતયશ્ચ મે વિશ્વે ચ મે દેવા દ્યૌશ્ચોપરિષ્ઠાદ્ગોપાયતામ્

એવઁ યસ્મિઁશ્ચોત્પન્નેઽનર્થાઞ્શઙ્કેત

વ્યાહૃતિભિસ્તિલાન્હુત્વા તપઃ પ્રતિપદ્યેત દ્વાદશરાત્રઁ ષડ્રાત્રં ત્રિરાત્રમેકરાત્રઁ વા

યદિ સમુત્પાતં મન્યેત તદ્વા

યદિ પર્વસુ માર્ત્તિકં ભિદ્યતે પાર્થિવમસિ પૃથિવીં દૃઁહસ્વયોનિં ગચ્છ સ્વાહેત્યપ્સુ પ્રહરેત્

યદ્યર્ચા દહ્યેદ્વા નશ્યેદ્વા પ્રપતેદ્વા પ્રભજેદ્વા પ્રહસેદ્વા પ્રચલેદ્વા સ્થાલ્યા વા સ્થાલીમાસિચ્ય દક્ષિણોત્તરા વા સ્થાલી ભિદ્યેતોત્તરા વોપલાશે નિયમ્ય દ્વારવઁશો વા સ્ફુટેત્ । ગૌર્વા ગાં ધયેત્સ્ત્રી વા સ્ત્રિયમાહન્યાત્ કર્તસઁસર્ગે હલસંસર્ગે મુસલપ્રપતને મુસલઁ વાવશીર્યેતાન્યસ્મિઁશ્ચાદ્ભુત એતાભિર્જુહુયાત્સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ । સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ । સ્વસ્તિ નો મિમીતામશ્વિના ભગઃ સ્વસ્તિ દેવ્યદિતિરનર્વણઃ । સ્વસ્તિ પૂષા અસુરો દધાતુ નઃ સ્વસ્તિ દ્યાવાપૃથિવી સુચેતુના । સ્વસ્તયે વાયુમુપબ્રવામહૈ સોમઁ સ્વસ્તિ ભુવનસ્ય યસ્પતિઃ । બૃહસ્પતિઁ સર્વગણઁ સ્વસ્તયે સ્વસ્તય આદિત્યાસો ભવન્તુ નઃ । વિશ્વે દેવા નો અદ્યા સ્વસ્તયે વૈશ્વાનરો વસુરગ્નિઃ સ્વસ્તયે । દેવા અવન્ત્વૃભવઃ સ્વસ્તયે સ્વસ્તિ નો રુદ્રઃ પાત્વઁહસઃ । સ્વસ્તિ નઃ પથ્યાસુ ધન્વસુ સ્વસ્ત્યપ્સુ વ્રજને સ્વર્વતઃ । સ્વસ્તિ નઃ પથ્યાકૃતેષુ યોનિષુ સ્વસ્તિ રાયે મરુતો દધાતુ નઃ । ત્રાતારમિન્દ્રં મા તે અસ્યાં વિ ન ઇન્દ્ર મૃગો ન ભીમસ્તં શઁ યોરાવૃણીમહ ઇતિ દશાહુતયઃ

જયપ્રભૃતિ સમાનમ્

ઇતિ દ્વિતીયે પુરુષે પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ

2.16 ષોડશઃ ખણ્ડઃ
સર્પેભ્યો બિભ્યચ્છ્રાવણ્યાં તૂષ્ણીં ભૌમમેકકપાલઁ શ્રપયિત્વાક્ષતસક્તૂન્પિષ્ટ્વા સ્વકૃત ઇરિણે દર્ભાનાસ્તીર્યાચ્યુતાય ધ્રુવાય ભૌમાય સ્વાહેતિ જુહોતિ

સમીચી નામાસીતિ પર્યાયૈરુપતિષ્ઠતે પ્રતિદિશં દ્વાભ્યાં મધ્યે

અક્ષતસક્તૂનાઁ સર્પબલિઁ હરતિ ઈશાનાયેત્યેકે । સર્પોઽસિ સર્પાણામધિપતિસ્ત્વયિ સર્વે સર્પાઃ । બલિહારોઽસ્તુ સર્પાણાં નમો અસ્તુષુર્મારીરિષુર્માહિઁસિષુર્માદાઁસિ સર્પાઃ । મા નો અગ્ને વિસૃજો અઘાયા વિષ્યવે રિપવે દુચ્છુનાયૈ । મા દત્વતે દશતે માદતે નો મા રીષતે સહસાવન્પરાદાઃ । સર્પોઽસિ સર્પાણામધિપતિરન્નેન મનુષ્યાઁસ્ત્રાયસેઽપૂપેન સર્પાન્ । ત્વયિ સન્તં મયિ સન્તં માક્ષિષુર્મારીરિષુર્મા હિઁસિષુર્મા દાઙ્ક્ષુ સર્પાઃ । નમો અસ્તુ સર્પેભ્ય ઇતિ તિસૃભિશ્ચ

ધ્રુવામું તે પરિદદામીતિ સર્વામાત્યાન્નામગ્રાહમાત્માનં ચ

એતેન ધર્મેણ ચતુરો માસાન્સર્પબલિઁ હૃત્વા વિરમતિ

તૂષ્ણીમપિ શૂદ્રા પ્રક્ષાલિતપાણિઃ

ઇતિ દ્વિતીયે ષોડશઃ ખણ્ડઃ

2.17 સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ
અયૂથિકે ભયાર્તે કપોતે ગૃહાન્પ્રવિષ્ટે તસ્યાગ્નૌ પદં દૃશ્યેત દધનિ સક્તુષુ ઘૃતે વા દેવાઃ કપોત ઇતિ પ્રત્યૃચં જપેજ્જુહુયાદ્વા દેવાઃ કપોત ઇષિતો યદિચ્છન્દૂતો નિરૃત્યા ઇદમાજગામ । તસ્મા અર્ચામ કૃણવામ નિષ્કૃતિઁ શં નો અસ્તુ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે । શિવઃ કપોત ઇષિતો નો અસ્ત્વનાગા દેવાઃ શકુનો ગૃહેષુ અગ્નિર્હિ વિપ્રો જુષતાઁ હવિર્નઃ પરિહેતિઃ પક્ષિણો નો વૃણક્તુ । હેતિઃ પક્ષિણી ન દભાત્યસ્માનાષ્ટ્ર્યાં પદં કૃણુતે અગ્નિધાને । શં નો ગોભ્યશ્ચ પુરુષેભ્યશ્ચાસ્તુ મા નો હિઁસીદિહ દેવાઃ કપોતઃ । યદુલૂકો વદતિ મોઘમેતદ્યત્કપોતઃ પદમગ્નૌ કૃણોતિ । યસ્ય દૂતઃ પ્રહિત એષ એતત્તસ્મૈ યમાય નમો અસ્તુ મૃત્યવે । ઋચા કપોતં નુદત પ્રમોદમિષં મદન્તઃ પરિ ગાં નયધ્વમ્ । સઁયોપયન્તો દુરિતાનિ વિશ્વા હિત્વા ન ઊર્જં પ્રપતાત્પતિષ્ઠઃ । ઇતિ

પદમાદાય દક્ષિણા પ્રત્યગ્ઘરન્તિ

સહાધિકરણૈર્યન્તિ

સ્વકૃત ઇરિણે પદં ન્યસ્યાધ્યધિ

ધામ્નો ધામ્ન ઇતિ તિસૃભિઃ પરોગોષ્ઠં માર્જયન્તે

અનપેક્ષમાણાઃ પ્રત્યાયન્તિ

અગ્ન આયૂઁષિ
પવસે અગ્નિરૄષિરગ્ને પવસ્વેતિ પ્રત્યેત્ય જપન્તિ

ઇતિ દ્વિતીયે સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ

2.18 અષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ
ષડાહુતં પ્રતિપદિ પુત્રકામઃ

પયસિ સ્થાલીપાકઁ શ્રપયિત્વા તસ્ય જુહોતિ
બ્રહ્મણાગ્નિઃ સઁવિદાનો રક્ષોહા બાધતામિતઃ
અમી વા યસ્તે ગર્ભં દુર્ણામા યોનિમાશયે
યસ્તે ગર્ભમમી વા દુર્ણામા યોનિમાશયે
અગ્નિષ્ઠં બ્રહ્મણા સહ નિષ્ક્રમ્યાદમનીનશત્
યસ્તે હન્તિ પતયન્તં નિષત્સ્નુઁ યઃ સરીસૃપમ્
જાતઁ યસ્તે જિઘાઁસતિ તમિતો નાશયામસિ
યસ્ત્વા સ્વપ્નેન તમસા મોહયિત્વા નિપદ્યતે
પ્રજાઁ યસ્તે જિઘાઁસતિ તમિતો નાશયામસિ
યસ્ત્વા ભ્રાતા પતિર્ભૂત્વા જારો ભૂત્વા નિપદ્યતે
પ્રજાઁ યસ્તે જિઘાઁસતિ તમિતો નાશયામસિ
યે તે ઘ્નન્ત્યપ્સરસો ગન્ધર્વા ગોષ્ઠાશ્ચ યે
ક્રવ્યાદઁ સુરં દેવિનં તમિતો નાશયામસિ
યસ્ત ઊરૂ વિહરત્યન્તરા દમ્પતી શયે
યોનિઁ યો અન્તરારેઢિ તમિતો નાશયામસિ
અભિન્નાણ્ડા વૃદ્ધગર્ભા અરિષ્ટા જીવસૂકરી
વિજાયતાં પ્રજાયતામિયં ભવતુ તોકિની
વિષ્ણુર્યોનિં કલ્પયતુ ત્વષ્ટા રૂપાણિ પિઁશતુ
આસિઞ્ચતુ પ્રજાપતિર્ધાતા ગર્ભં દધાતુ તે
ગર્ભં ધેહિ સિનીવાલિ ગર્ભં ધેહિ સરસ્વતિ
ગર્ભં તે અશ્વિનૌ દેવાવાધત્તાં પુષ્કરસ્રજા
હિરણ્યયી અરણી યં નિર્મન્થતો અશ્વિના
તં તે ગર્ભઁ હવામહે દશમે માસિ સૂતવે
પરં મૃત્યો અનુપરેહિ પન્થાઁ યસ્તે સ્વ ઇતરો દેવયાનાત્
ચક્ષુષ્મતે શૃણ્વતે તે બ્રવીમિ મા નઃ પ્રજાઁ રીરિષો મોત વીરાન્
ઇતિ દ્વાદશગર્ભવેદિન્યઃ ષડાદ્યાઃ સ્થાલીપાકસ્ય ષડુત્તરા આજ્યસ્ય

જયપ્રભૃતિ સમાનમ્

નૈજમેષઁસ્થાલીપાકઁ શ્રપયિત્વા યથા ષાડાહુતમ્
નેજમેષ પરાપત સુપુત્રઃ પુનરાપત
અસ્યૈ મે પુત્રકામાયૈ પુનરાધેહિ યઃ પુમાન્
યથેયં પૃથિવી મહ્યમુત્તાના ગર્ભમાદધે
એવં તં ગર્ભમાધેહિ દશમે માસિ સૂતવે
વિષ્ણોઃ શ્રેષ્ઠેન રૂપેણાસ્યાં નાર્યાં ગવીન્યામ્
પુમાઁસં પુત્રમાધેહિ દશમે માસિ સૂતવે
પાકયજ્ઞાન્સમાસાદ્ય એકાજ્યામેકબહિર્ષિ
એકઁ સ્વિષ્ટકૃતં કુર્યાન્નાના સત્યપિ દૈવતે નાના સત્યપિ દૈવતે

ઇતિ દ્વિતીયપુરુષેઽષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ

ઇતિ મૈત્રાયણીયમાનવગૃહ્યસૂત્રે દ્વિતીયપુરુષાખ્યો ભાગઃ
સૂત્રં ચ સમાપ્તમ્