Maitrayani Samhita · Chapter 3.16

aśvamedhaḥ
3.16.1 anuvākaḥ

mā no mitro varuṇo aryamāyurindra ṛbhukṣā marutaḥ parikśan /
yadvājino devajātasya sapteḥ pravakṣyāmo vidathe vīryāṇi //
yan nirṇijā rekṇasā prāvṛtasya rātiṃ gṛbhītāṃ mukhato nayanti /
suprāṅ ajo memyadviśvarūpā indrāpūṣṇoḥ priyamapyetu pāthaḥ //
eṣa chāgaḥ puro aśvena vājinā pūṣṇo bhāgo nīyate viśvadevyaḥ /
abhipriyaṃ yat puroḍāśamarvatā tvaṣṭedenaṃ sauśravasāya jinvati //
yaddhaviṣyam ṛtuśo devayānaṃ trirmānuṣāḥ paryaśvaṃ nayanti /
atrā pūṣṇaḥ prathamo bhāga eti yajñaṃ devebhyaḥ prativedayannajaḥ //
upa prāgāt sumanme'dhāyi manma devānāmāśā upa vītapṛṣṭhaḥ /
anvenaṃ viprā ṛṣayo madanti devānāṃ puṣṭe cakṛmā subandhum //
hotādhvaryurāvayā agnimindho grāvagrābha uta śaṃstā suvipraḥ /
tena yajñena svaraṃkṛtena sviṣṭena vakṣaṇā āpṛṇadhvaṃ //
yūpavraskā uta ye yūpavāhāścaṣālaṃ ye aśvayūpāya takṣati /
ye cārvate pacanaṃ saṃbharanyṣ uto teṣāmabhigūrtirna invatu //
yadvājino dāma saṃdānamarvato yā śīrṣaṇyā raśanā rajjurasya /
yadvā ghāsya prabhṛtamāsye tṛṇaṃ sarvā tā te api deveṣvastu //
yadūvadhyam udarasyāpavāti ya āmasya kraviṣo gandho asti /
sukṛtā tac śamitāraḥ kṛṇvantūta medhaṃ śṛtapākaṃ pacantu //
yadaśvasya kraviṣo makṣikāśa yadvā svarau svadhitau ripramasti /
yaddhastayoḥ śamitur yan nakheṣu sarvā tā te api deveṣvastu //
yatte gātrādagninā pacyamānādabhi śūlaṃ nihatasyāvadhāvati /
mā tad bhūmyāmāśriṣanmā tṛṇeṣu devebhyastaduśadbhyo rātamastu //
ye vājinaṃ paripaśyanti pakvaṃ ya īmāhuḥ surabhir nirhareti /
ye cārvato māṃsabhikṣāmupāsate uto teṣāmabhigūrtirna invatu //
yannīkṣaṇaṃ māṃspacanyā ukhāyā yā pātrāṇi yūṣṇa āsecanāni /
ūṣmaṇyāpidhānā carūṇāmaṅkāḥ sūnāḥ paribhūṣantyaśvam //
yadaśvāya vāsa upastṛṇantyadhivāsaṃ yā hiraṇyāni asmai /
saṃdānaṃ arvantaṃ paḍvīśaṃ priyā deveṣvāyāmayanti //
nikramaṇaṃ niṣadanaṃ vivartanaṃ yacca paḍvīśamarvataḥ /
yacca papau yacca ghāsiṃ jaghāsa sarvā tā te api deveṣvastu //
mā tvāgnir dhanayīd dhūmagandhir mokhā bhrājantyabhivikta jaghriḥ /
iṣṭaṃ vītamabhigūrtaṃ vaṣaṭkṛtaṃ taṃ devāsaḥ pratigṛbhṇantyaśvam //
3.16.2 anuvākaḥ

samiddho añjan kṛdaraṃ matīnāṃ ghṛtamagne madhumat pinvamānaḥ /
vājī vahan vājinaṃ jātavedo devānāṃ vakṣi priyamā sadhastham //
tanūnapāt saṃ patho devayānān prajānan vājyapyetu devān /
anu tvā sapte pradiśaḥ sacantāṃ svadhāṃ devairyajamānāya dhehi //
īḍyaścāsi vandyaścāsi vājinn āśuścāsi medhyaścāsi sapte /
agniṣṭvā devairvasubhiḥ sajoṣāḥ prītaṃ vahniṃ vahatu jātavedāḥ //
stīrṇaṃ barhiḥ suṣṭarīmā juṣāṇoru pṛthu prathamānaṃ pṛthivyām /
devebhiraktaṃ aditiḥ sajoṣāḥ syonaṃ kṛṇvānā suvite dadhātu //
etā u vaḥ subhagā viśvavārā vi pakṣobhiḥ śrayamāṇā udātaiḥ /
ṛṣvāḥ satīḥ kavaṣaḥ śumbhamānā dvāro devīḥ suprāyaṇā bhavantu //
antarā mitrāvaruṇā carantī mukhaṃ yajñānāmabhi saṃvidāne /
uṣāsā vāṃ suhiraṇye suśilpe ṛtasya yonā iha sādayāmi //
prathamā vāṃ sarathinā suvarṇā devau paśyantau bhuvanāni viśvā /
apiprayaṃ codanā vāṃ mimānā hotārā jyotiḥ pradiśā diśantā //
ādityair no bhāratī vaṣṭu yajñaṃ sarasvatī saha rudrairna āvīt /
iḍopahūtā vasubhiḥ sajoṣāḥ syonaṃ kṛṇvānā suvite dadhātu //
tvaṣṭā vīraṃ devakāmaṃ jajāna tvaṣṭurarvā jāyata āśuraśvaḥ //
tvaṣṭemā viśvā bhuvanā jajāna bahoḥ kartāraṃ iha yakṣi hotaḥ //
aśvo ghṛtena tmanyā samaktā upa devaṃ ṛtuśaḥ pātha etu /
vanaspatir devalokaṃ prajānannagninā havyā svaditāni vakṣat //
prajāpatestapasā vāvṛdhānaḥ sadyo jāto dadhiṣe yajñaṃ agne /
svāhākṛtena haviṣā purogā yāhi sādhyā haviradantu devāḥ //
3.16.3 anuvākaḥ

yuñjanti bradhnaṃ aruṣaṃ carantaṃ pari tasthuṣaḥ /
rocante rocanā divi //
yuñjantyasya kāmyā harī vipakṣasā rathe /
śoṇā dhṛṣṇū nṛvāhasā //
ketuṃ kṛṇvannaketave peśo maryā apeśase /
saṃ uṣadbhirajāyathāḥ //
jīmūtasyeva bhavati pratīkaṃ yadvarmī yāti samadām upasthe /
anāviddhayā tanvā jaya tvaṃ sa tvā varmaṇo mahimā pipartu //
dhanvanā gā dhanvanājiṃ jayema dhanvanā tīvrāḥ samado jayema /
dhanuḥ śatrorapakāmaṃ kṛṇotu dhanvanā sarvāḥ pṛtanā jayema //
vakṣyantīvedāganīganti karṇaṃ priyaṃ sakhāyaṃ pariṣasvajānā /
yoṣeva śiṅkte vitatādhi dhanvañ jyā iyaṃ samane pārayantī //
te ācarantī samaneva yoṣā māteva putraṃ bibhṛtām upasthe /
apa śatrūn vidhyataḥ saṃvidāne ārtnī ime visphurantī amitrān //
bahūnāṃ pitā bahurasya putraḥ ciścā kṛṇoti samanāvagatya /
iṣudhiḥ saṅkāḥ pṛtanāśca sarvāḥ pṛṣṭhe ninaddho jayati prasūtaḥ //
rathe tiṣṭhan nayati vājinaḥ puro yatrayatra kāmayate suṣārathiḥ /
abhīśūnāṃ mahimānaṃ panāyata manaḥ paścādanuyacchanti raśmayaḥ //
tīvrān ghoṣān kṛṇvate vṛṣapāṇayo'śvā rathebhiḥ saha vājayantaḥ /
avakrāmantaḥ prapadairamitrān kṣiṇanti śatrūn ranapavyayantaḥ //
vanaspate vīḍvaṅgo hi bhūyā asmatsakhā prataraṇaḥ suvīraḥ /
gobhiḥ saṃnaddho asi vīḍayasvāsthātā te jayatu jetvāni //
divaspṛthivyāḥ paryantarikṣādvanaspatibhyaḥ paryāvṛtaṃ sahaḥ /
apāmojmānaṃ pari gobhirāvṛtaṃ indrasya vajraṃ haviṣā rathaṃ yaja //
indrasya vajro marutām anīkaṃ mitrasya garbho varuṇasya nābhiḥ /
semāṃ no havyadātiṃ juṣāṇo deva ratha prati havyā gṛbhāya //
svāduṣaṃsadaḥ pitaro vayodhāḥ kṛchreśritaḥ śaktīvanto gabhīrāḥ /
citrasenā iṣubalā amṛdhrāḥ satovīrā uravo vrātasāhāḥ //
brāhmaṇāsaḥ pitaraḥ somyāsaḥ śive no dyāvāpṛthivī ubhe stām /
pūṣā naḥ pātu duritād ṛtāvṛdho rakṣā mākir no aghaśam̐sa īśata //
ṛjīte parivṛṅdhitā no'śmā bhavatu nastanūḥ /
somo adhibravītu no'ditiḥ śarma yacchatu //
suparṇaṃ vaste mṛgo asyā danto gobhiḥ saṃnaddhā patati prasūtā /
yatrā naraḥ saṃ ca vi ca dravanti tatrāsmabhyamiṣavaḥ śarma yaṃsan //
ahiriva bhogaiḥ paryeti bāhuṃ jyāyā hetiṃ paribādhamānaḥ /
hastaghno viśvā vayunāni vidvān pumān pumāṃsaṃ paripātu viśvataḥ //
ājaṅghanti sānveṣāṃ jaghanaṃ upajighnatu /
aśvājani pracetaso'śvāntsamatsu nodaya //
upaśvāsaya pṛthivīṃ uta dyāṃ purutrā te manutāṃ viṣṭhitaṃ jagat /
saṃ dundubhe sajūrindreṇa devairārād davīyo apasedha śatrūn //
ākrandaya balaṃ ojo nā ādhā niṣṭanihi duritā bādhamānaḥ /
apaprotha dundubhe ducchunā ita indrasya muṣṭirasi vīḍayasva //
āmūraja pratyāvartayemāḥ ketumad dundubhirvāvadīti /
saṃ aśvaparṇāścarantu no naro'smākamindra rathino jayantu //
3.16.4 anuvākaḥ

samiddiśāmāśayānaḥ svarvinmadhu reto mādhavaḥ pātvasmān /
agnirdevo duṣṭarīturadabdha idaṃ kṣatraṃ rakṣatu pātvasmān //
rathantaraṃ sāmabhiḥ pātvasmān gāyatrī chandasāṃ viśvarūpā /
trivṛn no viṣṭhayā stomo ahnā samudro vāta idamojaḥ pipartu //
ugrā diśāmabhibhūtirvayodhāḥ śuciḥ śukre ahann ojasīne /
indrādhipatyaiḥ pipṛtādato no mahi kṣatraṃ viśvato dhārayedaṃ //
bṛhat sāma kṣatrabhṛd vṛddhavṛṣṇaṃ triṣṭubhaujaḥ śubhitaṃ ugravīraṃ /
indraḥ stomena pañcadaśena madhyamidaṃ vātena sagareṇa rakṣatu //
prācī diśāṃ sahayaśā yaśasvatī viśve devāḥ prāvṛṣāhnāṃ svarvatī /
vairūpe sāmannadhi tac śakeyaṃ jagatyainaṃ vikṣvāveśayāmi //
idaṃ kṣatraṃ duṣṭaraṃ astv ojo'nādhṛṣṭam̐ sahasyaṃ sahasvat /
viśve devāḥ saptadaśena varca idaṃ kṣatraṃ salilavātamugram //
dharrīś diśāṃ kṣatramidaṃ dādhāropasthāśānāṃ mitravadastvojaḥ /
mitrāvaruṇā śaradāhnā cikittamasme rāṣṭrāya mahi śarma yacchatam //
vairāje sāmannadhi me manīṣānuṣṭubhā saṃbhṛtaṃ vīryaṃ sahaḥ /
idaṃ kṣatraṃ mitravadārdradānu mitrāvaruṇā rakṣatamādhipatyaiḥ //
samrāḍ diśāṃ sahasāmnī sahasvaty ṛtur hemanto viṣṭhayā naḥ pipartu /
avasyuvātā bṛhatī na śakvarī diśāṃ tevyavatu no ghṛtācī //
svarvatī sudughā naḥ payasvatīmaṃ yajñamavatu yā ghṛtācī /
tvaṃ gopāḥ puraetota paścād bṛhaspate yāmyāṃ yuṅdhicī vācaṃ //
ūrdhvā diśāṃ rantīrāśauṣadhīnāṃ saṃvatsareṇa savitā no ahnā /
revat sāmātichandā u chando'jātaśatruḥ syonā no astu //
stomastrayastriṃśe bhuvanasya patnī vivasvadvāte abhi no gṛṇīhi /
ghṛtavatī saviturādhipatye payasvatī rātirāśā no astu //
anv adya no anumatir yajñaṃ deveṣu manyatām /
agniśca havyavāhano bhavataṃ dāśuṣe mayaḥ //
anv idamumate tvaṃ manyāsai śaṃ ca naskṛdhi /
kratve dakṣāya no hinu pra nā āyūṃṣi tāriṣat //
vaiśvānaro na ūtyā prayātu parāvataḥ /
agnirukthena vāhasā //
pṛṣṭo divi //
dhruvā diśāṃ viṣṇupatni aghorāsyeśānā sahaso yā manotā /
bṛhaspatir mātariśvota vāyuḥ saṃdhvānā vātā abhi no gṛṇantu //
viṣṭaṃbho divo dharuṇā pṛthivyā asyeśānā jagato viṣṇupatnī /
vyacasvatīṣayantī subhūtiḥ śivā no astvaditerupasthe //
kayā naḥ //
ko adya yuṅkte dhuri gā ṛtasya śimīvato bhāmino durhṛṇāyūn /
āsanniṣūn hṛtsvaso mayobhūn ya eṣāṃ bhṛtyām ṛṇadhat sa jīvāt //
3.16.5 anuvākaḥ

agnermanve prathamasyāmṛtānāṃ yaṃ pāñcajanyaṃ bahavaḥ samindhate /
viśvasyāṃ viśi praviviśivāṃsaṃ īmahe sa no muñcatvaṃhasaḥ //
yasyedaṃ prāṇan nimiṣadyadejati yasya jātaṃ janamānaṃ ca kevalaṃ /
staumyagniṃ nāthito johavīmi sa no muñcatvaṃhasaḥ //
indrasya manve prathamasya pracetaso vṛtraghnaḥ stomā upa māmupāguḥ /
yo dāśuṣaḥ sukṛto havaṃ upa gantā sa no muñcatvaṃhasaḥ //
yaḥ saṃgrāmaṃ nayati saṃ vaśī yudhe yaḥ puṣṭāni saṃsṛjati trayāṇi /
staumīndraṃ nāthito johavīmi sa no muñcatvaṃhasaḥ //
manve vāṃ mitrāvaruṇā tasya vittaṃ satyaujasā durhṛṇā yaṃ nudethe /
yā rājānā sarathaṃ yāta ugrā tā no muñcatamāgasaḥ //
yo vāṃ ratha ṛjuraśmiḥ satyadharmā mithucarantam upayāti dūṣayan /
staumi mitrāvaruṇau nāthito johavīmi tā no muñcatamāgasaḥ //
vāyoḥ saviturvidathāni manmahe yā ātmanvad bibhṛto yau ca rakṣataḥ /
yau viśvasya paribhū babhūvathustā no muñcatamāgasaḥ //
upa śreṣṭhā na āśiro devayor dharmā asthiran /
staumi vāyuṃ savitāraṃ nāthito johavīmi tā no muñcatamāgasaḥ //
rathītamau rathīnāmahva ūtaye śubhaṃ gamiṣṭhau suyamebhiraśvaiḥ /
yayor vāṃ devau deveṣvaniṣitaṃ ojastā no muñcatamāgasaḥ //
yadayātaṃ vahatuṃ sūryāyāstricakreṇa saṃsadamichamānau /
staumi devā aśvinau nāthito johavīmi tā no muñcatamāgasaḥ //
marutāṃ manve adhi no bruvantu premāṃ vācaṃ viśvāmavantu viśve /
āśūn huve suyamān ūtaye te no muñcanvevānasaḥ //
tigmamāyudhaṃ vīḍitaṃ sahasvaddivyaṃ śardhaḥ pṛtanāsu jiṣṇu /
staumi devānmaruto nāthito johavīmi te no muñcanve ḥnasaḥ //
devānāṃ manve adhi no bruvantu premāṃ vācaṃ viśvāmavantu viśve /
āśūn huve suyamān ūtaye te no muñcantvenasaḥ //
yadidaṃ mābhiśocati pauruṣeyeṇa daivyena /
staumi viśvān devān nāthito johavīmi te no muñcanvevenasaḥ //
anv adya no anumati, ranvidanumate tvaṃ , vaiśvānaro na ūtyā //
tvamagne śociṣā śośucānā ā rodasī apṛṇā jāyamānaḥ /
tvaṃ devaṃ abhiśasteramuñco vaiśvānara jātavedo mahitvā //
urvī rodasī varivaskṛṇotaṃ kṣetrasya patnī adhi no bruvāthaḥ /
staumi dyāvāpṛthivī nāthito johavīmi te no muñcatamaṃhasaḥ //
ye aprathetām amitebhirojobhir ye pratiṣṭhe abhavatāṃ vasūnāṃ /
staumi dyāvāpṛthivī nāthito johavīmi te no muñcatamaṃhasaḥ //
yac ciddhi te puruṣatrā yaviṣṭhācittibhiścakṛmā kaccidāgaḥ /
kṛdhī ṣvasmaṃ aditeranāgān enāṃsi śiśratho viṣvagagne //
yathā ha tyadvasavo gauryaṃ cit padi ṣitām amuñcatā yajatrāḥ /
evo ṣvasman muñcatā vyaṃhaḥ pratāryagne prataraṃ nā āyuḥ //
ityuparikāṇḍe ṣoḍaśaḥ prapāṭhakaḥ//
ityuparikāṇḍaṃ samāptam//