mahopaniṣat · Chapter 1

mahopaniṣat
yanmahopaniṣadvedyaṃ cidākāśatayā sthitam /
paramādvaitasāmrājyaṃ tadrāmabrahma me gatiḥ //
ॐ āpyāyantu māmāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ
śrotramatho balamindriyāṇi ca // sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ
māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirakaraṇama
stvanirākāraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste
mayi santu te mayi santu//
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
athāto mahopaniṣadaṃ vyākhyāsyamastadāhureko ha vai nārāyaṇa
āsīnna brahmā neśāno nāpo nāgnīṣomau neme dyāvāpṛthivī na
nakṣatrāṇi na sūryo na candramāḥ / sa ekākī na ramate / tasya
dhyānāntaḥsthasya yajñastomamucyate / tasminpuruṣāścaturdaśa
jāyante / ekā kanyā / daśendriyāṇi mana ekādaśaṃ tejaḥ /
dvādaśo'haṅkāraḥ / trayodaśakaḥ prāṇaḥ / caturdaśa ātmā /
pañcadaśī buddhiḥ / bhūtāni pañca tanmātrāṇi / pañca mahābhūtāni /
sa ekaḥ pañcaviṃśatiḥ puruṣaḥ / tatpuruṣaṃ puruṣo niveśya nāsya
pradhānasaṃvatsarā jāyante / saṃvatsarādadhijāyante / atha punareva
nārāyaṇaḥ so'nyatkāmo manasādhyāyata / tasya dhyānāntaḥsthasya
lalāṭāttryakṣaḥ śūlapāṇiḥ puruṣo jāyate / bibhracchriyaṃ yaśaḥ
satyaṃ brahmacaryaṃ tapo vairāgyaṃ mana aiśvaryaṃ sapraṇavā vyāhṛtaya
ṛgyajuḥsāmātharvāṅgirasaḥ sarvāṇi chandāṃsi tānyaṅge
samāśritāni / tasmādīśāno mahādevo mahādevaḥ / atha punareva
nārāyaṇaḥ so'nyatkāmo manasādhyāyata / tasya dhyānāntaḥsthasya
lalāṭātsvedo'papat / tā imāḥ pratatā āpaḥ / tatastejo hiraṇmayamanḍalam /
tatra brahmā caturmukho'jāyata / so'dhyāyt / pūrvābhimukho bhūtvā
bhūriti vyāhṛtirgāyatraṃ chanda ṛgvedo'gnirdevatā / paścimābhimukho
bhūtvā bhuvariti vyāhṛtistraiṣṭubhaṃ chando yajurvedo vāyurdevatā /
uttarābhimukho bhūtvā svariti vyāhṛtirjāgrataṃ chandaḥ sāmavedaḥ sūryo
devatā / dakṣiṇābhimukho bhūtvā maharitivyāhṛtirānuṣṭabha
chando'tharvavedāḥ somo devatā /
sahasraśīrṣaṃ devaṃ sahasrākṣaṃ viśvasambhuvam /
viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim /
viśvamevedaṃ puruṣastadviśvamupajīvati /
patiṃ viśveśvaraṃ devaṃ samudre viśvarūpiṇam /
padmakośapratīkāśaṃ lambatyākośasaṃnibham /
hṛdayaṃ cāpyadhomukhaṃ santatyai sītkarābhīśca /
tasya madhye mahānarcirviśvarcirviśvatomukham /
tasya madhye vahniśikhā aṇīyordhvā vyavasthitā /
tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitā /
sa brahmā sa īśānaḥ sendraḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāḍiti mahopaniṣat //
iti prathamodhyāyaḥ

śuko nāma mahātejāḥ svarūpānandatatparaḥ /
jātamātreṇa munirāḍ yatsatyaṃ tadavāptavān

tenāsau svavivekena svayameva mahāmanāḥ /
pravicārya ciraṃ sādhu svātmaniścayamāptavān

anākhyatvādagamyatvānmanaḥṣaṣṭhendriyasthiteḥ /
cinmātramevamātmāṇurākāśādapi sūkṣmakaḥ

cidaṇoḥ paramasyāntaḥ koṭibrahmāṇḍareṇavaḥ /
utpattisthitimabhyetya līyante śaktiparyayāt

ākāśaṃ bāhyaśūnyatvādanākāśaṃ tu cittvataḥ /
na kiṃcidyadanirdeśyaṃ vastu satteti kiṃcana

cetano'sau prakāśatvādvedyābhāvācchilopamaḥ /
svātmani vyomani svasthe jagadunmeṣacitrakṛt

tadbhāmātramidaṃ viśvamiti na syāttataḥ pṛthak /
jagadbhedo'pi tadbhānamiti bhedo'pi tanmayaḥ

sarvagaḥ sarvasambandho gatyabhāvānna gacchati /
nāstyasāvaśrayābhāvātsadrūpatvādathāsti ca

vijñānamānandaṃ brahma rāterdātuḥ parāyaṇam /
sarvasaṃkalpasaṃnyāsaścetasā yatparigrahaḥ

jāgrataḥ pratyayābhāvaṃ yasyāhuḥ pratyayaṃ budhāḥ /
yatsaṃkocavikāsābhyāṃ jagatpralayasṛṣṭayaḥ

niṣṭhā vedāntavākyānāmatha vācāmagocaraḥ /
ahaṃ saccitparānandabrahmaivāsmi na cetaraḥ

svayaiva sūkṣmayā buddhyā sarvaṃ vijñātavāñchukaḥ /
svayaṃ prāpte pare vastunyaviśrāntamanāḥ sthitaḥ

idaṃ vastviti viśvāsaṃ nāsāvātmanyupāyayau /
kevalaṃ virarāmāsya ceto viṣayacāpalam /
bhogebhyo bhūribhaṅgebhyo dhārābhya iva cātakaḥ

kadā so'malaprajño merāvekāntasaṃsthitaḥ /
papraccha pitaraṃ bhaktyā kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim

saṃsārāḍambaramidaṃ kathamabhyutthitaṃ mune /
kathaṃ ca praśamaṃ yāti kiṃ yatkasya kadā vada

evaṃ pṛṣṭena muninā vyāsenākhilamātmaje /
yathāvadakhilaṃ proktaṃ vaktavyaṃ viditātmanā

ajñāsiṣaṃ pūrvamevamahamityatha tatpituḥ /
sa śukaḥ svakayā buddhyā na vākyaṃ bahu manyate

vyāso'pi bhagavānbuddhvā putrābhiprāyamīdṛśam /
pratyuvāca punaḥ putraṃ nāhaṃ jānāmi tattvataḥ

janako nāma bhūpālo vidyate mithilāpure /
yathāvadvettyasau vedyaṃ tasmātsarvamavāpsyasi

pitretyuktaḥ śukaḥ prāyātsumerorvasudhātalam /
videhanagarīṃ prāpa janakenābhipālitām

āvedito'sau yāṣṭīkairjanakāya mahātmane /
dvāri vyāsasuto rājañchuko'tra sthitavāniti

jijñāsārthaṃ śukasyāsāvāstāmevetyavajñayā /
uktvā babhūva janakastūṣṇīṃ sapta dinānyatha

tataḥ praveśayāmāsa janakaḥ śukamaṅgaṇe /
tatrāhāni sa saptaiva tathaivāvasadunmanāḥ

tataḥ praveśayāmāsa janako'ntaḥpurājire /
rājā na dṛśyate tāvaditi saptadināni tam

tatronmadābhiḥ kāntābhirbhojanairbhogasaṃcayaiḥ /
janako lālayāmāsa śukaṃ śaśinibhānanam

te bhogāstāni bhojyāni vyāsaputrasya tanmanaḥ /
nājahvurmandapavano baddhapīṭhamivācalam

kevalaṃ susamaḥ svaccho maunī muditamānasaḥ /
saṃpūrṇa iva śītāṃśuratiṣṭhadamalaḥ śukaḥ

parijñātasvabhāvaṃ taṃ śukaṃ sa janako nṛpaḥ /
ānīya muditātmānamavalokya nanāma ha

niḥśeṣitajagatkāryaḥ prāptākhilamanorathaḥ /
kimīpsitaṃ tavetyāha kṛtasvāgata āha tam

saṃsārāḍambaramidaṃ kathamabhyutthitaṃ guro /
kathaṃ praśamamāyāti yathāvatkathayāśu me

yathāvadakhilaṃ proktaṃ janakena mahātmanā /
tadeva tatpurā proktaṃ tasya pitrā mahādhiyā

svayameva mayā pūrvamabhijñātaṃ viśeṣataḥ /
etadeva hi pṛṣṭena pitrā me samudāhṛtam

bhavatāpyeṣa evārthaḥ kathito vāgvidāṃ vara /
eṣa eva hi vākyārthaḥ śāstreṣu paridṛśyate

manovikalpasaṃjātaṃ tadvikalpaparikṣayāt /
kṣīyate dagdhasaṃsāro niḥsāra iti niścitaḥ

tatkimetanmahābhāga satyaṃ brūhi mamācalam /
tvatto viśramamāpnomi cetasā bhramatā jagat

śruṇu tāvadidānīṃ tvaṃ kathyamānamidaṃ mayā /
śrīśukaṃ jñānavistāraṃ buddhisārāntarāntaram

yadvijñānātpumānsadyo jīvanmuktatvamāpnuyāt

dṛśyaṃ nāstīti bodhena manaso dṛśyamārjanam /
saṃpannaṃ cettadutpannā parā nirvāṇanirvṛtiḥ

aśeṣeṇa parityāgo vāsanāyāṃ ya uttamaḥ /
mokṣa ityucyate sadbhiḥ sa eva vimalakramaḥ

ye śuddhavāsanā bhūyo na janmānarthabhāginaḥ /
jñātajñeyāsta ucyante jīvanmuktā mahādhiyaḥ

padārthabhāvanādārḍhyaṃ bandha ityabhidhīyate /
vāsanātānavaṃ brahmanmokṣa ityabhidhīyate

tapaḥ prabhṛtinā yasmai hetunaiva vinā punaḥ /
bhogā iha na rocante sa jīvanmukta ucyate

āpatatsu yathākālaṃ sukhaduḥkheṣvanārataḥ /
na hṛṣyati glāyati yaḥ sa jīvanmukta ucyate

harṣāmarṣabhayakrodhakāmakārpaṇyadṛṣṭibhiḥ /
na parāmṛśyate yo'ntaḥ sa jīvanmukta ucyate

ahaṃkāramayīṃ tyaktvā vāsanāṃ līlayaiva yaḥ /
tiṣṭhati dhyeyasaṃtyāgī sa jīvanmukta ucyate

īpsitānīpsite na sto yasyāntarvartidṛṣṭiṣu /
suṣuptivadyaścarati sa jīvanmukta ucyate

adhyātmaratirāsīnaḥ pūrṇaḥ pāvanamānasaḥ /
prāptānuttamaviśrāntirna kiṃcidiha vāñchati /
yo jīvati gatasnehaḥ sa jīvanmukta ucyate

saṃvedyena hṛdākāśe manāgapi na lipyate /
yasyāsāvajaḍā saṃvitsa jīvanmukta ucyate

rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau phalāphale /
yaḥ karotyanapekṣyaiva sa jīvanmukta ucyate

maunavānnirahaṃbhāvo nirmāno muktamatsaraḥ /
yaḥ karoti gatodvegaḥ sa jīvanmukta ucyate

sarvatra vigatasneho yaḥ sākṣivadavasthitaḥ /
niriccho vartate kārye sa jīvanmukta ucyate

yena dharmamadharmaṃ ca manomananamīhitam /
sarvamantaḥ parityaktaṃ sa jīvanmukta ucyate

yāvatī dṛśyakalanā sakaleyaṃ vilokyate /
sā yena suṣṭhu saṃtyaktā sa jīvanmukta ucyate

kaṭvamlalavaṇaṃ tiktamamṛṣṭaṃ mṛṣṭameva ca /
samameva ca yo bhuṅkte sa jīvanmukta ucyate

jarāmaraṇamāpacca rājyaṃ dāridryameva ca /
ramyamityeva yo bhuṅkte sa jīvanmukta ucyate

dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ tathā maraṇajanmanī /
dhiyā yena susaṃtyaktaṃ sa jīvanmukta ucyate

udvegānandarahitaḥ samayā svacchayā dhiyā /
na śocate na codeti sa jīvanmukta ucyate

sarvecchāḥ sakalāḥ śaṅkāḥ sarvehāḥ sarvaniścayāḥ /
dhiyā yena parityaktāḥ sa jīvanmukta ucyate

janmasthitivināśeṣu sodayāstamayeṣu ca /
samameva mano yasya sa jīvanmukta ucyate

na kiṃcana dveṣṭi tathā na kiṃcidapi kāṅkṣati /
bhuṅkte yaḥ prakṛtānbhogānsa jīvanmukta ucyate

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ /
yaḥ sacitto'pi niścittaḥ sa jīvanmukta ucyate

yaḥ samastārthajāleṣu vyavahāryapi niḥspṛhaḥ /
parārtheṣviva pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate

jīvanmuktapadaṃ tyaktvā svadehe kālasātkṛte /
viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva

videhamukto nodeti nāstameti na śāmyati /
na sannāsanna dūrastho na cāhaṃ na ca netaraḥ

tataḥ stimitagaṃbhīraṃ na tejo na tamastatam /
anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate

na śūnyaṃ nāpi cākāro na dṛśyaṃ nāpi darśanam /
na ca bhūtapadārthaughasadanantatayā sthitam

kimapyavyapadeśātmā pūrṇātpūrṇatarākṛtiḥ /
na sannāsanna sadasanna bhāvo bhāvanaṃ na ca

cinmātraṃ caityarahitamanantamajaraṃ śivam /
anādimadhyaparyantaṃ yadanādi nirāmayam

draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ madhye yaddarśanaṃ smṛtam /
nātaḥ parataraṃ kiṃcinniścayo'styaparo mune

svayameva tvayā jñātaṃ gurutaśca punaḥ śrutam /
svasaṃkalpavaśādbaddho niḥsaṃkalpādvimucyate

tena svayaṃ tvayā jñātaṃ jñeyaṃ yasya mahātmanaḥ /
bhogebhyo hyaratirjātā dṛśyādvā sakalādiha

prāptaṃ prāptavyamakhilaṃ bhavatā pūrṇacetasā /
svarūpe tapasi brahmanmuktastvaṃ bhrāntimutsṛja

atibāhyaṃ tathā bāhyamantarābhyantaraṃ dhiyaḥ /
śuka paśyanna paśyestvaṃ sākṣī saṃpūrṇakevalaḥ

viśaśrāma śukastūṣṇīṃ svasthe paramavastuni /
vītaśokabhayāyāso nirīhaśchinnasaṃśayaḥ

jagāma śikharaṃ meroḥ samādhyarthamakhaṇḍitam

tatra varṣasahasrāṇi nirvikalpasamādhinā /
deśe sthitvā śaśāmāsāvātmanyasnehadīpavat

vyapagatakalanākalaṅkaśuddhaḥ
svayamamalātmani pāvane pade'sau /
salilakaṇa ivāṃbudhau mahātmā
vigalitavāsanamekatāṃ jagāma

iti mahopaniṣat / iti dvitīyo'dhyāyaḥ

nidāgho nāma munirāṭ prāptavidyaśca bālakaḥ /
vihṛtastīrthayātrārthaṃ pitrānujñātavānsvayam

sārdhatrikoṭitīrtheṣu snātvā gṛhamupāgataḥ /
svodantaṃ kathayāmāsa ṛbhuṃ natvā mahāyaśāḥ

sārdhatrikoṭitīrtheṣu snānapuṇyaprabhāvataḥ /
prādurbhūtomanasi me vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ

jāyate mriyate loko mriyate jananāya ca /
asthiraḥ sarva eveme sacarācaraceṣṭitāḥ /
sarvāpadāṃ padaṃ pāpā bhāvā vibhavabhūmayaḥ

ayaḥśalākāsadṛśāḥ parasparamasaṅginaḥ /
śuṣyante kevalā bhāvā manaḥkalpanayānayā

bhāveṣvaratirāyātā pathikasya maruṣviva /
śāmyatīdaṃ kathaṃ duḥkhamiti tapto'smi cetasā

cintānicayacakrāṇi nānandāya dhanāni me /
saṃprasūtakalatrāṇi gṛhāṇyugrāpadāmiva

iyamasmi sthitodārā saṃsāre paripelavā /
śrīrmune parimohāya sāpi nūnaṃ na śarmadā

āyuḥ pallavakoṇāgralambāmbukaṇabhaṅguram /
unmatta iva saṃtyajya yāmyakāṇḍe śarīrakam

viṣayāśī viṣāsaṅgaparijarjaracetasām /
aprauḍhātmavivekānāmāyurāyāsakāraṇam

yujyate veṣṭanaṃ vāyorākāśasya ca khaṇḍanam /
granthanaṃ ca taraṅgāṇāmāsthā nāyuṣi yujyate

prāpyaṃ saṃprāpyate yena bhūyo yena na śocyate /
parāyā nirvṛteḥ sthānaṃ yattajjīvitamucyate

taravo'pi hi jīvanti jīvanti mṛgapakṣiṇaḥ /
sa jīvati mano yasya mananenopajīvati

jātāsta eva jagati jantavaḥ sādhujīvitāḥ /
ye punarneha jāyante śeṣā jaraṭhagardabhāḥ

bhāro vivekinaḥ śāstraṃ bhāro jñānaṃ ca rāgiṇaḥ /
aśāntasya mano bhāro bhāro'nātmavido vapuḥ

ahaṃkāravaśādāpadahaṃkārāddurādhayaḥ /
ahaṃkāravaśādīhā nāhaṃkārātparo ripuḥ

ahaṃkāravaśādyadyanmayā bhuktaṃ carācaram /
tattatsarvamavastveva vastvahaṃkārariktatā

itaścetaśca suvyagraṃ vyarthamevābhidhāvati /
mano dūrataraṃ yāti grāme kauleyako yathā

krūreṇa jaḍatāṃ yātā tṛṣṇābhāryānugāminā /
vaśaḥ kauleyakeneva brahmanmukto'smi cetasā

apyabdhipānānmahataḥ sumerūnmūlanādapi /
api vahnyaśanādbrahmanviṣamaścittanigrahaḥ

cittaṃ kāraṇamarthānāṃ tasminsati jagattrayam /
tasminkṣīṇe jagatkṣīṇaṃ taccikitsyaṃ prayatnataḥ

yāṃ yāmahaṃ muniśreṣṭha saṃśrayāmi guṇaśriyam /
tāṃ tāṃ kṛntati me tṛṣṇā tantrīmiva kumūṣikā

padaṃ karotyalaṅghye'pi tṛptā viphalamīhate /
ciraṃ tiṣṭhati naikatra tṛṣṇā capalamarkaṭī

kṣaṇamāyāti pātālaṃ kṣaṇaṃ yāti nabhasthalam /
kṣaṇaṃ bhramati dikkuñje tṛṣṇā hṛtpadmaṣaṭpadī

sarvasaṃsāraduḥkhānāṃ tṛṣṇaikā dīrghaduḥkhadā /
antaḥpurasthamapi yā yojayatyatisaṃkaṭe

tṛṣṇāviṣūcikāmantraścintātyāgo hi sa dvija /
stokenānandamāyāti stokenāyāti khedatām

nāsti dehasamaḥ śocyo nīco guṇavivarjitaḥ

kalevaramahaṃkāragṛhasthasya mahāgṛham /
luṭhatvabhyetu vā sthairyaṃ kimanena guro mama

paṅktibaddhendriyapaśuṃ valgattṛṣṇāgṛhāṅgaṇam /
cittabhṛtyajanākīrṇaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

jihvāmarkaṭikākrāntavadanadvārabhīṣaṇam /
dṛṣṭadantāsthiśakalaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

raktamāṃsamayasyāsya sabāhyābhyantare mune /
nāśaikadharmiṇo brūhi kaiva kāyasya ramyatā

taḍitsu śaradabhreṣu gandharvanagareṣu ca /
sthairyaṃ yena vinirṇītaṃ sa viśvasitu vigrahe

śaiśave guruto bhītirmātṛtaḥ pitṛtastathā /
janato jyeṣṭhabālācca śaiśavaṃ bhayamandiram

svacittabilasaṃsthena nānāvibhramakāriṇā /
balātkāmapiśācena vivaśaḥ paribhūyate

dāsāḥ putrāḥ striyaścaiva bāndhavāḥ suhṛdastathā /
hasantyunmattakamiva naraṃ vārdhakakampitam

dainyadoṣamayī dīrghā vardhate vārdhake spṛhā /
sarvāpadāmekasakhī hṛdi dāhapradāyinī

kvacidvā vidyate yaiṣā saṃsāre sukhabhāvanā /
āyuḥ stambamivāsādya kālastāmapi kṛntati

tṛṇaṃ pāṃsuṃ mahendraṃ ca suvarṇaṃ merusarṣapam /
ātmaṃbharitayā sarvamātmasātkartumudyataḥ /
kālo'yaṃ sarvasaṃhārī tenākrāntaṃ jagattrayam

māṃsapāñcālikāyāstu yantraloleaṅgapañjare /
snāyvasthigranthiśālinyāḥ striyaḥ kimiva śobhanam

tvaṅmāṃsaraktabāṣpāmbu pṛthakkṛtvā vilocane /
samālokaya ramyaṃ cetkiṃ mudhā parimuhyasi

meruśṛṅgataṭollāsigaṅgācalarayopamā /
dṛṣṭā yasminmune muktāhārasyollāsaśālitā

śmaśāneṣu diganteṣu sa eva lalanāstanaḥ /
śvabhirāsvādyate kāle laghupiṇḍa ivāndhasaḥ

keśakajjaladhāriṇyo duḥsparśā locanapriyāḥ /
duṣkṛtāgniśikhā nāryo dahanti tṛṇavannaram

jvalatāmatidūre'pi sarasā api nīrasāḥ /
striyo hi narakāgnīnāmindhanaṃ cāru dāruṇam

kāmanāmnā kirātena vikīrṇā mugdhacetasaḥ /
nāryo naravihaṅgānāmaṅgabandhanavāgurāḥ

janmapalvalamatsyānāṃ cittakardamacāriṇām /
puṃsāṃ durvāsanārajjurnārī baḍiśapiṇḍikā

sarveṣāṃ doṣaratnānāṃ susamudgikayānayā /
duḥkhaśṛṅkhalayā nityamalamastu mama striyā

yasya strī tasya bhogecchā niḥstrīkasya kva bhogabhūḥ /
striyaṃ tyaktvā jagattyaktaṃ jagattyaktvā sukhī bhavet

diśo'pi na hi dṛśyante deśo'pyanyopadeśakṛt /
śailā api viśīryante śīryante tārakā api

śuṣyantyapi samudrāśca dhruvo'pyadhruvajīvanaḥ /
siddhā api vinaśyanti jīryante dānavādayaḥ

parameṣṭhyapi niṣṭhāvānhīyate harirapyajaḥ /
bhāvo'pyabhāvamāyāti jīryante vai digīśvarāḥ

brahmā viṣṇuśca rudraśca sarvā vā bhūtajātayaḥ /
nāśamevānudhāvanti salilānīva vāḍavam

āpadaḥ kṣaṇamāyānti kṣaṇamāyānti saṃpadaḥ /
kṣaṇaṃ janmātha maraṇaṃ sarvaṃ naśvarameva tat

aśūreṇa hatāḥ śūrā ekenāpi śataṃ hatam /
viṣaṃ viṣayavaiṣamyaṃ na viṣaṃ viṣamucyate

janmāntaraghnā viṣayā ekajanmaharaṃ viṣam /
iti me doṣadāvāgnidagdhe saṃprati cetasi

sphuranti hi na bhogāśā mṛgatṛṣṇāsaraḥsvapi /
ato māṃ bodhayāśu tvaṃ tattvajñānena vai guro

no cenmaunaṃ samāsthāya nirmāno gatamatsaraḥ /
bhāvayanmanasā viṣṇuṃ lipikarmārpitopamaḥ

iti mahopaniṣat / iti tṛtīyo'dhyāyaḥ

nidāgha tava nāstanyajjñeyaṃ jñānavatāṃ vara /
prajñayā tvaṃ vijānāsi īśvarānugṛhītayā /
cittamālinyasaṃjātaṃ mārjayāmi bhramaṃ mune

mokṣadvāre dvārapālaścatvāraḥ parikīrtitāḥ /
śamo vicāraḥ santoṣaścaturthaḥ sādhusaṅgamaḥ

ekaṃ vā sarvayatnena sarvamutsṛjya saṃśrayet /
ekasminvaśage yānti catvāro'pi vaśaṃ gatāḥ

śāstraiḥ sajjanasaṃparkapūrvakaiśca tapodamaiḥ /
ādau saṃsāramuktyarthaṃ prajñāmevābhivardhayet

svānubhūteśca śāstrasya guroścevaikavākyatā /
yasyābhyāsena tenātma satataṃ cāvalokyate

saṃkalpāśānusandhānavarjanaṃ cetpratikṣaṇam /
karoṣi tadacittatvaṃ prāpta evāsi pāvanam

cetaso yadakartṛtvaṃ tatsamādhānamīritam /
tadeva kevalībhāvaṃ sāśubhā nirvṛtiḥ parā

cetasā saṃparityajya sarvabhāvātmabhāvanām /
yathā tiṣṭhasi tiṣṭha tvaṃ mūkāndhabadhiropamaḥ

sarvaṃ praśāntamajamekamanādimadhya
mābhāsvaraṃ svadanamātramacaityacihnam /
sarvaṃ praśāntamiti śabdamayī ca dṛṣṭi
rbādhārthameva hi mudhaiva tadomitīdam

nityaprabuddhacittastvaṃ kurvanvāpi jagatkriyām /
ātmaikatvaṃ viditvā tvaṃ tiṣṭhākṣubdhamahābdhivat

tattvāvabodha evāsau vāsanātṛṇapāvakaḥ /
proktaḥ samādhiśabdena natu tūṣṇīmavasthitiḥ

niricche saṃsthite ratne yathā lokaḥ pravartate /
sattāmātre pare tattve tathaivāyaṃ jagadgaṇaḥ

ataścātmani kartṛtvamakartṛtvaṃ ca vai mune /
niricchatvādakartāsau kartā saṃnidhimātrataḥ

te dve brahmaṇi vindeti kartṛtākartṛte mune /
yatraivaiṣa camatkārastamāśritya sthiro bhava

tasmānnityamakartāhamiti bhāvanayeddhayā /
paramāmṛtanāmnī sā samataivāvaśiṣyate

nidāgha śṛṇu sattvasthā jātā bhuvi mahāguṇāḥ /
te nityamevābhyuditā muditāḥ sva ivendavaḥ

nāpadi glānimāyānti niśi hemāmbujaṃ yathā /
nehante prakṛtādanyadramante śiṣṭavartmani

ākṛtyaiva virājante maitryādiguṇavṛttibhiḥ /
samāḥ samarasāḥ saumya satataṃ sādhuvṛttayaḥ

abdhivaddhatamaryāda bhavati viśadāśayāḥ /
niyatiṃ na vimuñcanti mahānto bhāskarā iva

ko'haṃ kathamidaṃ ceti saṃsāramalamātatam /
pravicāryaṃ prayatnena prājñena sahasādhunā

nākarmasu niyoktavyaṃ nānāryeṇa sahāvaset /
draṣṭavyaḥ sarvasaṃhartā na mṛtyuravahelayā

śarīramasthimāṃsaṃ ca tyaktvā raktādyaśobhanam /
bhūtamuktāvalītantuṃ cinmātramavalokayet

upādeyānupatanaṃ heyaikāntavisarjanam /
yadetanmanaso rūpaṃ tadbāhyaṃ viddhi netarat

guruśāstroktamārgeṇa svānubhūtyā ca cidghane /
brahmaivāhamiti jñātvā vītaśoko bhavenmuniḥ

yatra niśitāsiśatapātanamutpalatāḍanavatsoḍhavyamagninā
dāho himasecanamivāṅgāravartanaṃ candanacarceva
niravadhinārācavikirapāto nidāghavinodanadhārā
gṛhaśīkaravarṣaṇamiva svaśiracchedaḥ sukhanidreva
mūkīkaraṇamānanamudreva bādhiryaṃ mahānupacaya ivedaṃ
nāvahelanayā bhavitavyamevaṃ dṛḍhavairāgyādbodho bhavati //
guruvākyasamudbhūtasvānubhūtyādiśuddhayā /
yasyābhyāsena tenātmā satataṃ cāvalokyate

vinaṣṭadigbhramasyāpi yathāpūrvaṃ vibhāti dik /
tathā vijñānavidhvastaṃ jagannāstīti bhāvaya

na dhanānypakurvanti na mitrāṇi na bāndhavāḥ /
na kāyakleśavaidhuryaṃ na tīrthāyatanāśrayaḥ /
kevalaṃ tanmanomātramayenāsādyate padam

yāni duḥkhāni yā tṛṣṇā duḥsahā ye durādhayaḥ /
śāntacetaḥsu tatsarvaṃ tamo'rkeṣviva naśyati

mātarīva paraṃ yānti viṣamāṇi mṛdūni ca /
viśvāsamiha bhūtāni sarvāṇi śamaśālini

na rasāyanapānena na lakṣmyāliṅgitena ca /
na tathā sukhamāpnoti śamenāntaryathā janaḥ

śrutvā spṛṣṭvā ca bhuktvā ca dṛṣṭvā jñātvā śubhāśubham /
na hṛṣyati glāyati yaḥ sa śānta iti kathyate

tuṣārakarabiṃbācchaṃ mano yasya nirākulam /
maraṇotsavayuddheṣu sa śānta iti kathyate

tapasviṣu bahujñeṣu yājakeṣu nṛpeṣu ca /
balavatsu guṇāḍhyeṣu śamavāneva rājate

santoṣāmṛtapānena ye śāntāstṛptimāgatāḥ /
ātmārāmā mahātmānaste mahāpadamāgatāḥ

aprāptaṃ hi parityajya saṃprāpte samatāṃ gataḥ /
adṛṣṭakhedākhedo yaḥ santuṣṭa iti kathyate

nābhinandatyasaṃprāptaṃ prāptaṃ bhuṅkte yathepsitam /
yaḥ sa saumyasamācāraḥ santuṣṭa iti kathyate

ramate dhīryatāprāpte sādhvīvā'ntaḥpurājire /
sā jīvanmuktatodeti svarūpānandadāyinī

yathākṣaṇaṃ yathāśāstraṃ yathādeśaṃ yathāsukham /
yathāsaṃbhavasatsaṅgamimaṃ mokṣapathakramam /
tāvadvicārayetprājño yāvadviśrāntimātmani

turyaviśrāntiyuktasya nivṛttasya bhavārṇavāt /
jīvato'jīvataścaiva gṛhasthasyāthavā yateḥ

nākṛtena kṛtenārtho na śrutismṛtivibhramaiḥ /
nirmandara ivāmbodhiḥ sa tiṣṭhati yathāsthitaḥ

sarvātmavedanaṃ śuddhaṃ yadodeti tavātmakam /
bhāti prasṛtidikkālabāhyaṃ cidrūpadehakam

evamātmā yathā yatra samullāsamupāgataḥ /
tiṣṭhatyāśu tathā tatra tadrūpaśca virājate

yadidaṃ dṛśyate sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam /
tatsuṣuptāviva svapnaḥ kalpānte pravinaśyati

ṛtamātmā paraṃbrahma satyamityādikā budhaiḥ /
kalpitā vyavahārārthaṃ yasya saṃjñā mahātmanaḥ

yathā kaṭakaśabdārthaḥ pṛthagbhāvo na kāñcanāt /
na hemakaṭakāttadvajjagacchabdārthatā parā

teneyamindrajālaśrīrjagati pravitanyate /
draṣṭudṛśyasya sattāntarbandha ityabhidhīyate

draṣṭā dṛśyavaśādbaddho dṛśyābhāve vimucyate /
jagattvamahamityādisargātmā dṛśyamucyate

manasaivendrajālaśrīrjagati pravitanyate /
yāvadetatsaṃbhavati tāvanmokṣo na vidyate

brahmaṇā tanyate viśvaṃ manasaiva svayaṃbhuvā /
manomayamato viśvaṃ yannāma paridṛśyate

na bāhye nāpi hṛdaye sadrūpaṃ vidyate manaḥ /
yadarthaṃ pratibhānaṃ tanmana ityabhidhīyate

saṃkalpanaṃ mano viddhi saṃkalpastanna vidyate /
yatra saṃkalpanaṃ tatra mano'stītyavagamyatām

saṃkalpamanasī bhinne na kadācana kenacit /
saṃkalpajāte galite svarūpamavaśiṣyate

ahaṃ tvaṃ jagatityādau praśānte dṛśyasaṃbhrame /
syāttādṛśī kevalatā dṛśye sattāmupāgate

mahāpralayasaṃpattau hyasattāṃ samupāgate /
aśeṣadṛśye sargādau śāntamevāvaśiṣyate

astyanastamito bhāsvānajo devo nirāmayaḥ /
sarvadā sarvakṛtsarvaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ

yato vāco nivartante yo muktairavagamyate /
yasya cātmādikāḥ saṃjñāḥ kalpitā na svabhāvataḥ

cittākāśaṃ cidākāśamākāśaṃ ca tṛtīyakam /
dvābhyāṃ śūnyataraṃ viddhi cidākāśaṃ mahāmune

deśāddeśāntaraprāptau saṃvido madhyameva yat /
nimeṣeṇa cidākāśaṃ tadviddhi munipuṅgava

tasminnirastaniḥśeṣasaṃkalpasthitimeṣi cet /
sarvātmakaṃ padaṃ śāntaṃ tadā prāpnoṣyasaṃśayaḥ

uditaudāryasaundaryavairāgyarasagarbhiṇī /
ānandasyandinī yaiṣā samādhirabhidhīyate

dṛśyāsaṃbhavabodhena rāgadveṣāditānave /
ratirbaloditā yāsau samādhirabhidhīyate

dṛśyāsaṃbhavabodho hi jñānaṃ jñeyaṃ cidātmakam /
tadeva kevalībhāvaṃ tato'nyatsakalaṃ mṛṣā

matta airāvato baddhaḥ sarṣapīkoṇakoṭare /
maśakena kṛtaṃ yuddhaṃ siṃhaughaireṇukoṭare

padmākṣe sthāpito merurnigīrṇo bhṛṅgasūnunā /
nidāgha viddhi tādṛktvaṃ jagatetadbhramātmakam

cittameva hi saṃsāro rogādikleśadūṣitam /
tadeva tairvinirmuktaṃ bhavānta iti kathyate

manasā bhāvyamāno hi dehatāṃ yāti dehakaḥ /
dehavāsanayā mukto dehadharmairna lipyate

kalpaṃ kṣaṇīkarotyantaḥ kṣaṇaṃ nayati kalpatām /
manovilāsasaṃsāra iti me niścitā matiḥ

nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ /
nāśāntamanaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt

tadbrahmānandamadvandvaṃ nirguṇaṃ satyacidghanam /
viditvā svātmano rūpaṃ na bibheti kadācana

parātparaṃ yanmahato mahāntaṃ
svarūpatejomayaśāśvataṃ śivam /
kaviṃ purāṇaṃ puruṣaṃ sanātanaṃ
sarveśvaraṃ sarvadevairupāsyam

ahaṃ brahmeti niyataṃ mokṣaheturmahātmanām /
dve pade bandhamokṣāya nirmameti mameti ca /
mameti badhyate janturnirmameti vimucyate

jīveśvarādirūpeṇa cetanācetanātmakam /
īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśena kalpitā /
jāgradādivimokṣāntaḥ saṃsāro jīvakalpitaḥ

triṇācikādiyogāntā īśvarabhrāntimāśritāḥ /
lokāyatādisāṃkhyāntā jīvavibhrāntimāśritāḥ

tasmānmumukṣibhirnaiva matirjīveśavādayoḥ /
kāryā kiṃtu brahmatattvaṃ niścalena vicāryatām

aviśeṣeṇa sarvaṃ tu yaḥ paśyati cidanvayāt /
sa eva sākṣādvijñānī sa śivaḥ sa harirvidhiḥ

durlabho viṣayatyāgo durlabhaṃ tattvadarśanam /
durlabhā sahajāvasthā sadguroḥ karuṇāṃ vinā

utpannaśaktirbodhasya tyaktaniḥśeṣakarmaṇaḥ /
yoginaḥ sahajāvasthā svayamevopajāyate

yadā hyevaiṣa etasminnalpamapyantaraṃ naraḥ /
vijānāti tadā tasya bhayaṃ syānnatra saṃśayaḥ

sarvagaṃ saccidānandaṃ jñānacakṣurnirīkṣate /
ajñānacakṣurnekṣeta bhāsvantaṃ bhānumandahvat

prajñānameva tadbrahma satyaprajñānalakṣaṇam /
evaṃ brahmaparijñānādeva martyā'mṛto bhavet

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare

anātmatāṃ parityajya nirvikārau jagatsthitau /
ekaniṣṭhatayāntasthaḥ saṃvinmātraparo bhava

marubhūmau jalaṃ sarvaṃ marubhūmātrameva tat /
jagattrayamidaṃ sarvaṃ cinmātraṃ svavicārataḥ

lakṣyālakṣyamatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā /
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ

adhiṣṭhānamanaupamyamavāṅmanasagocaram /
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ ca tadavyayam

sarvaśaktermaheśasya vilāso hi mano jagat /
saṃyamāsaṃyamābhyāṃ ca saṃsāraṃ śāntimanvagāt

manovyādheścikitsārthamupāyaṃ kathayāmi te /
yadyatsvābhimataṃ vastu tattyajanmokṣamaśnute

svāyattamekāntahitaṃ svepsitatyāgavedanam /
yasya duṣkaratāṃ yātaṃ dhiktaṃ puruṣakīṭakam

svapauruṣekasādhyena svepsitatyāgarūpiṇā /
manaḥpraśamamātreṇa vinā nāsti śubhā gatiḥ

asaṃkalpanaśastreṇa chinnaṃ cittamidaṃ yadā /
sarvaṃ sarvagataṃ śāntaṃ brahma saṃpadyate tadā

bhava bhāvanayā mukto muktaḥ paramayā dhiyā /
dhārayātmānamavyagro grastacittaṃ citaḥ padam

paraṃ pauruṣamāśritya nītvā cittamacittatām /
dhyānato hṛdayākāśe citi ciccakradhārayā

mano māraya niḥśaṅkaṃ tvāṃ prabadhnanti nārayaḥ

ayaṃ so'hamidaṃ tanma etāvanmātrakaṃ manaḥ /
tadabhāvanamātreṇa dātreṇeva vilīyate

chinnābhramaṇḍalaṃ vyomni yathā śaradi dhūyate /
vātena kalpakenaiva tathāntardhūyate manaḥ

kalpāntapavanā vāntu yāntu caikatvamarṇavāḥ /
tapantu dvādaśādityā nāsti nirmanasaḥ kṣatiḥ

asaṃkalpanamātraikasādhye sakalasiddhide /
asaṃkalpātisāmrājye tiṣṭhavaṣṭabdhatatpadaḥ

na hi cañcalatāhīnaṃ manaḥ kvacana dṛśyate /
cañcalatvaṃ manodharmo vahnerdharmo yathoṣṇatā

eṣā hi cañcalāspandaśaktiścittatvasaṃsthitā /
tāṃ viddhi mānasīṃ śaktiṃ jagadāḍaṃbarātmikām

yattu cañcalatāhīnaṃ tanmano'mṛtamucyate /
tadeva ca tapaḥ śāstrasiddhānte mokṣa ucyate

tasya cañcalatā yaiṣā tvavidyā vāsanātmikā /
vāsanāparanāmnīṃ tāṃ vicāreṇa vināśaya

pauruṣeṇa prayatnena yasminnaiva pade manaḥ /
yojyate tatpadaṃ prāpya nirvikalpo bhavānagha

ataḥ pauruṣamāśritya cittamākramya cetasā /
viśokaṃ padamālambya nirātaṅkaḥ sthiro bhava

mana eva samarthaṃ hi manaso dṛḍhanigrahe /
arājakaḥ samarthaḥ syādrājño nigrahakarmaṇi

tṛṣṇāgrāhagṛhītānāṃ saṃsārārṇavapātinām /
āvartairūhyamānānāṃ dūraṃ svamana eva nauḥ

manasaiva manaśchittvā pāśaṃ paramabandhanam /
bhavāduttārayātmānaṃ nāsāvanyena tāryate

yā yodeti manonāmnī vāsanā vāsitāntarā /
tāṃ tāṃ pariharetprājñastato'vidyākṣayo bhavet

bhogaikavāsanāṃ tyaktvā tyaja tvaṃ bhedavāsanām /
bhāvābhāvau tatastyaktyā nirvikalpaḥ sukhī bhava

eṣa eva manonāśastvavidyānāśa eva ca /
yattatsaṃvedyate kiṃcittatrāsthāparivarjanam

anāsthaiva hi nirvāṇaṃ duḥkhamāsthāparigrahaḥ

avidyā vidyamānaiva naṣṭaprajñeṣu dṛśyate /
nāmnaivāṅgīkṛtākārā samyakprajñasya sā kutaḥ

tāvatsaṃsārabhṛguṣu svātmanā saha dehinam /
āndolayati nīrandhraṃ duḥkhakaṇṭakaśāliṣu

avidyā yāvadasyāstu notpannā kṣayakāriṇī /
svayamātmāvalokecchāa mohasaṃkṣayakāriṇī

asyāḥ paraṃ prapaśyantāḥ svātmanāśaḥ prajāyate /
dṛṣṭe sarvagate bodhe svayaṃ hyeṣā vilīyate

icchāmātramavidyeyaṃ tannāśo mokṣa ucyate /
sa cāsaṃkalpamātreṇa siddho bhavati vai mune

manāgapi manovyomni vāsanārajanī kṣaye /
kālikā tanutāmeti cidādityāprakāśanāt

caitānyupātarahitaṃ sāmānyena ca sarvagam /
yaccittattvamanākhyeyaṃ sa ātmā parameśvaraḥ

sarvaṃ ca khalvidaṃ brahma nityacidghanamakṣatam /
kalpanānyā manonāmnī vidyate na hi kācana

na jāyate na mriyatte kiṃcidatra jagattraye /
na ca bhāvavikārāṇāṃ sattā kvacana vidyate

kevalaṃ kevalābhāsaṃ sarvasāmānyamakṣatam /
caityānupātarahitaṃ cinmātramiha vidyate

tasminnitye tate śuddhe cinmātre nirupadrave /
śānte śamasamābhoge nirvikāre cidātmani

yaiṣā svabhāvābhimataṃ svayaṃ saṃkalpya dhāvati /
ciccaityaṃ svayamamlānaṃ mānanānmana ucyate /
ataḥ saṃkalpasiddheyaṃ saṃkalpenaiva naśyati

nāhaṃ brahmeti saṃkalpātsudṛḍhādbadhyate manaḥ /
sarvaṃ brahmeti saṃkalpātsudṛḍhānmucyate manaḥ

kṛśo'haṃ duḥkhabaddho'haṃ hastapādādimānaham /
iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa badhyate

nāhaṃ duḥkhī na me deho bandhaḥ ko'syātmani sthitaḥ /
iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa mucyate

nāhaṃ māṃsaṃ na cāsthīni dehādanyaḥ paro'smyaham /
iti niścitavānantaḥ kṣīṇāvidyo vimucyate

kalpiteyamavidyeyamanātmanyātmabhāvanāt /
paraṃ pauruṣamāśritya yatnātparamayā dhiyā /
bhogecchāṃ dūratastyaktvā nirvikalpaḥ sukhī bhava

mama putro mama dhanamahaṃ so'yamidaṃ mama /
itīyamindrajālena vāsanaiva vivalgati

mā bhavājño bhava jñastvaṃ jahi saṃsārabhāvanām /
anātmanyātmabhāvena kimajña iva rodiṣi

kastavāyaṃ jaḍo mūko deho māṃsamayo'śuciḥ /
yadarthaṃ sukhaduḥkhābhyāmavaśaḥ paribhūyase

aho nu citraṃ yatsatyaṃ brahma tadvismṛtaṃ nṛṇām /
tiṣṭhatastava kāryeṣu māstu rāgānurañjanā

aho nu citraṃ padmotthairbaddhāstantubhiradrayaḥ /
avidyamāna yā vidyā tayā viśvaṃ khilīkṛtam

idaṃ tadvajratāṃ yātaṃ tṛṇamātraṃ jagattrayam //
ityupaniṣat // iti caturtho'dhyāyaḥ

ṛbhuḥ // athāparaṃ pravakṣyāmi śṛṇu tāta yathāyatham /
ajñānabhūḥ saptapadā jñabhūḥ saptapadaiva hi

padāntarāṇyasaṃkhyāni prabhavantyanyathaitayoḥ /
svarūpāvasthitirmuktistadbhraṃśo'haṃtvavedanam

śuddhasanmātrasaṃvitteḥ svarūpānna calanti ye /
rāgadveṣādayo bhāvāsteṣāṃ nājñatvasaṃbhavaḥ

yaḥ svarūpaparibhraṃśaścetvārthe citi majjanam /
etasmādaparo moho na bhūto na bhaviṣyati

arthādarthāntaraṃ citte yāti madhye tu yā sthitiḥ /
sā dhvastamananākārā svarūpasthitirucyate

saṃśāntasarvasaṃkalpā yā śilāvadavasthitiḥ /
jāgrannidrāvinirmuktā sā svarūpasthitiḥ parā

ahantāṃśe kṣate śānte bhedaniṣpandacittatā /
ajaḍā yā pracalati tatsvarūpamitīritam

bījaṃ jāgrattathā jāgranmahājāgrattathaiva ca /
jāgratsvapnastathā svapnaḥ svapnajāgratsuṣuptikam

iti saptavidho mohaḥ punareṣa parasparam /
śliṣṭo bhavatyanekāgryaṃ śruṇu lakṣaṇamasya tu

prathamaṃ cetanaṃ yatsyādanākhyaṃ nirmalaṃ citaḥ /
bhaviṣyaccittajīvādināmaśabdārthabhājanam

bījarūpasthitaṃ jāgradbījajāgrattaducyate /
eṣā jñapternavāvasthā tvajāgratsaṃsthitiṃ śruṇu

navaprasūtasya parādayaṃ cāhamidaṃ mama /
iti yaḥ pratyayaḥ svasthastajjāgratprāgabhāvanāt

ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti janmāntaroditaḥ /
pīvaraḥ pratyayaḥ prokto mahājāgraditi sphuṭam

arūḍhamathavā rūḍhaṃ sarvathā tanmayātmakam /
yajjāgrato manorājyaṃ yajjāgratsvapna ucyate

dvicandraśuktikārūpyamṛgatṛṣṇādibhedataḥ /
abhyāsaṃ prāpya jāgrattatsvapno nānāvidho bhavet

alpakālaṃ mayā dṛṣṭametannodeti yatra hi /
parāmarṣaḥ prabuddhasya sa svapna iti kathyate

ciraṃ saṃdarśanābhāvādapraphullaṃ bṛhadvacaḥ /
cirakālānuvṛttistu svapno jāgradivoditaḥ

svapnajāgraditi proktaṃ jāgratyapi parisphurat /
ṣaḍavasthā parityāgo jaḍā jīvasya yā sthitiḥ

bhaviṣyadduḥkhabodhāḍhyā sauṣuptiḥ socyate gatiḥ /
jagattasyāmavasthāyāmantastamasi līyate

saptāvasthā imāḥ proktā mayā jñānasya vai dvija /
ekaikā śatasaṃkhyātra nānāvibhavarūpiṇī

imāṃ saptapadāṃ jñānabhūmimākarṇayānagha /
nānayā jñātayā bhūyo mohapaṅke nimajjati

vadanti bahubhedena vādino yogabhūmikāḥ /
mama tvabhimatā nūnamimā eva śubhapradāḥ

avabodhaṃ vidurjñānaṃ tadidaṃ sāptabhūmikam /
muktistu jñeyamityuktā bhūmikāsaptakātparam

jñānabhūmiḥ śubhecchākhyā prathamā samudāhṛtā /
vicāraṇā dvitīyā tu tṛtīyā tanumānasī

sattvāpattiścaturthī syāttato'saṃsaktināmikā /
padārthabhāvanā ṣaṣṭhī saptamī turyagā smṛtā

āsāmantasthitā muktiryasyāṃ bhūyo na śocati /
etāsāṃ bhūmikānāṃ tvamidaṃ nirvacanaṃ śruṇu

sthitaḥ kiṃ mūḍha evāsmi prekṣe'haṃ śāstrasajjanaiḥ /
vairāgyapūrvamiccheti śubhecchetyucyate budhaiḥ

śāstrasajjanasaṃparkavairāgyābhyāsapūrvakam /
sadācārapravṛttiryā procyate sā vicāraṇā

vicāraṇāśubhecchābhyāmindriyārtheṣu raktatā /
yatra sā tanutāmeti procyate tanumānasī

bhūmikātritayābhyāsāccitte tu viratervaśāt /
sattvātmani sthite śuddhe sattvāpattirudāhṛtā

daśācatuṣṭayābhyāsādasaṃsargakalā tu yā /
rūḍhasattvacamatkārā proktā saṃsaktināmikā

bhūmikāpañcakābhyāsātsvātmārāmatayā dṛḍham /
ābhyantarāṇāṃ bāhyānāṃ padārthānāmabhāvanāt

paraprayuktena ciraṃ prayatnenāvabodhanam /
padārthabhāvanā nāma ṣaṣṭhī bhavati bhūmikā

bhūmiṣaṭkacirābhyāsādbhedasyānupalambanāt /
yatsvabhāvaikaniṣṭhatvaṃ sā jñeyā turyagā gatiḥ

eṣā hi jīvanmukteṣu turyāvastheti vidyate /
videhamuktiviṣayaṃ turyātītamataḥ param

ye nidāgha mahābhāgāḥ sāptamīṃ bhūmimāśritāḥ /
ātmārāmā mahātmānaste mahatpadamāgatāḥ

jīvanmuktā na majjanti sukhaduḥkharasasthite /
prakṛtenātha kāryeṇa kiṃcitkurvanti vā na vā

pārśvasthabodhitāḥ santaḥ pūrvācarakramāgatam /
ācāramācaratyeva suptabuddhavadutthitāḥ

bhūmikāsaptakaṃ caitaddhīmatāmeva gocaram /
prāpya jñānadaśāmetāṃ paśumlecchādayo'pi ye

sadehā vāpyadehā vā te muktā nātra saṃśayaḥ /
jñaptirhi granthivicchedastasminsati vimuktatā

mṛgatṛṣṇāmbubuddhyyādiśāntimātrātmakastvasau /
ye tu mohārṇavāttīrṇāstaiḥ prāptaṃ paramaṃ padam

te sthitā bhūmikāsvāsu svātmalābhaparāyaṇāḥ /
manaḥpraśamanopāyo yoga ityabhidhīyate

saptabhūmiḥ sa vijñeyaḥ kathitāstāśca bhūmikāḥ /
etāsāṃ bhūmikānāṃ tu gamaṃ brahmābhidhaṃ padam

tvattāhantātmatā yatra paratā nāsti kācana /
na kvacidbhāvakalanā na bhāvābhāva gocarā

sarvaṃ śāntaṃ nirālambaṃ vyomasthaṃ śāśvataṃ śivam /
anāmayamanābhāsamanāmakamakāraṇam

na sannasanna madhyāntaṃ na sarvaṃ sarvameva ca /
manovacobhiragrāhyaṃ pūrṇātpūrṇaṃ sukhātsukham

asaṃvedanamāśāntamātmavedanamātatam /
sattā sarvapadārthānāṃ nānyā saṃvedanādṛte

saṃbandhe draṣṭṛdṛśyānāṃ madhye dṛṣṭirhi yadvapuḥ /
draṣṭṛdarśanadṛśyādivarjitaṃ tadidaṃ padam

deśāddeśaṃ gate citte madhye yaccetaso vaouḥ /
ajāḍyasaṃvinmananaṃ tanmayo bhava sarvadā

ajāgratsvapnanidrasya yatte rūpaṃ sanātanam /
acetanaṃ cājaḍaṃ ca tanmayo bhava sarvadā

jaḍatāṃ varjayitvaikāṃ śilāyā hṛdayaṃ hi tat /
amanaskasvarūpaṃ yattanmayo bhava sarvadā /
cittaṃ dūre parityajya yo'si so'si sthiro bhava

pūrvaṃ manaḥ samuditaṃ paramātmatattvā
ttenātataṃ jagadidaṃ savikalpajālam /
śūnyena śūnyamapi vipra yathāmbareṇa
nīlatvamullasati cārutarābhidhānam

saṃkalpasaṃkṣayadgalite tu citte
saṃsāramohamihikā galitā bhavanti /
svacchaṃ vibhāti śaradīva khamāgatāyāṃ
cinmātramekamajamādyamanantamantaḥ

akartṛkamaraṅgaṃ ca gagane citramutthitam /
adraṣṭṛkaṃ svānubhavamanidrasvapnadarśanam

sākṣibhūte same svacche nirvikalpe cidātmani /
niricchaṃ pratibimbanti jaganti mukure yathā

ekaṃ brahma cidākāśaṃ sarvātmakamakhaṇḍitam /
iti bhāvaya yatnena cetaścāñcalyaśāntaye

rekhoparekhāvalitā yathaikā pīvarī śilā /
tathā trailokyavalitaṃ brahmaikamiha dṛśyatām

dvitīyakāraṇābhāvādanutpannamidaṃ jagat /
jñātaṃ jñātavyamadhunā dṛṣṭaṃ draṣṭavyamadbhutam

viśrānto'smi ciraṃ śrāntaścinmātrānnāsti kiṃcana /
paśya viśrāntasandehaṃ vigatāśeṣakautukam

nirastakalpanājālamacittatvaṃ paraṃ padam /
ta eva bhūmatāṃ prāptāḥ saṃśāntāśeṣakilbiṣāḥ

mahādhiyaḥ śāntadhiyo ye yātā vimanaskatām /
jantoḥ kṛtavicārasya vigaladvṛtticetasaḥ

mananaṃ tyajato nityaṃ kiṃcitpariṇataṃ manaḥ /
dṛśyaṃ santyajato heyamupādeyamupeyuṣaḥ

draṣṭāraṃ paśyato nityamadraṣṭāramapaśyataḥ /
vijñātavye pare tattve jāgarūkasya jīvataḥ

suptasya dhanasaṃmohamaye saṃsāravartmani /
atyantapakvavairāgyādaraseṣu raseṣvapi

saṃsāravāsanājāle khagajāla ivādhunā /
troṭite hṛdayagranthau ślathe vairāgyaraṃhasā

kātakaṃ phalamāsādya yathā vāri prasīdati /
tathā vijñānavaśataḥ svabhāvaḥ saṃprasīdati

nīrāgaṃ nirupāsaṅgaṃ nirdvandvaṃ nirupāśrayam /
viniryāti mano mohādvihaṅgaḥ pañjarādiva

śāntasandehadaurātmyaṃ gatakautukavibhramam /
paripūrṇāntaraṃ cetaḥ pūrṇenduriva rājate

nāhaṃ na cānyadastīha brahmaivāsmi nirāmayam /
itthaṃ sadastormadhyādyaḥ paśyati sa paśyati

ayatnopateṣvakṣidṛgdṛśyeṣu yathā manaḥ /
nīrāgameva patati tadvatkāryeṣu dhīradhīḥ

parijñāyopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye /
vijñāya sevitaścoro maitrīmeti na coratām

aśaṅkitāpi saṃprāptā grāmayātrā yathādhvagaiḥ /
prekṣyate tadvadeva jñairbhogaśrīravalokyate

manaso nigṛhītasya līlābhogo'lpako'pi yaḥ /
tamevālabdhavistāraṃ kliṣṭatvādbahu manyate

baddhamukto mahīpālo grāsamātreṇa tuṣyati /
parairabaddho nākrānto na rāṣṭraṃ bahu manyate

hastaṃ hatena saṃpīḍya dantairdantānvicūrṇya ca /
aṅgānyaṅgairivākramya jayedādau svakaṃ manaḥ

manaso vijayānnānyā gatirasti bhavārṇave /
mahānarakasāmrājye mattaduṣkṛtavāraṇāḥ

āśāśaraśalākāḍhyā durjayā hīndriyārayaḥ /
prakṣīṇacittadarpasya nigṛhītendriyadviṣaḥ

padminya iva hemante kṣīyante bhogavāsanāḥ /
tāvanniśīva vetālā vasanti hṛdi vāsanāḥ /
ekatattvadṛḍhābhyāsādyāvanna vijitaṃ manaḥ

bhṛtyo'bhimatakartṛtvānmantrī sarvārthakāraṇāt /
sāmantaścendriyākrāntermano manye vivekinaḥ

lālanātsnigdhalalanā pālānātpālakaḥ pitā /
suhṛduttamavinyāsānmano manye manīṣiṇaḥ

svālokataḥ śāstradṛśā svabuddhyā svānubhāvataḥ /
prayacchati parāṃ siddhiṃ tyaktvātmānaṃ manaḥpitā

suhṛṣṭaḥ sudṛḍhaḥ svacchaḥ sukrāntaḥ suprabodhitaḥ /
svaguṇenorjito bhāti hṛdi hṛdyo manomaṇiḥ

enaṃ manomaṇiṃ brahmanbahupaṅkakalaṅkitam /
vivekavāriṇā siddhyai prakṣālyālokavānbhava

vivekaṃ paramāśritya buddhyā satyamavekṣya ca /
indriyārīnalaṃ chittvā tīrṇo bhava bhavārṇavāt

āsthāmātramanantānāṃ duḥkhānāmākaraṃ viduḥ /
anāsthāmātramabhitaḥ sukhānāmālayaṃ viduḥ

vāsanātantubaddho'yaṃ loko viparivartate /
sā prasiddhātiduḥkhāya sukhāyocchedamāgatā

dhīro'pyatibahujño'pi kulajo'pi mahānapi /
tṛṣṇayā badhyate jantuḥ siṃhaḥ śṛṅkhalayā yathā

paramaṃ pauruṣaṃ yatnamāsthādāya sṛdyamam /
yathāśāstramanudvegamācaranko na siddhibhāk

ahaṃ sarvamidaṃ viśvaṃ paramātmāhamacyutaḥ /
nānyadastīti saṃvittyā paramā sā hyahaṅkṛtiḥ

sarvasmādvyatirikto'haṃ vālāgrādapyahaṃ tanuḥ /
iti yā saṃvido brahmandvitīyāhaṅkṛtiḥ śubhā

mokṣāyaiṣā na bandhāya jīvanmuktasya vidyate

pāṇipādādimātro'yamahamityeṣa niścayaḥ /
ahaṃkārastṛtīyo'sau laikikastuccha eva saḥ

jīva eva durātmāsau kandaḥ saṃsāradustaroḥ /
anenābhihato janturadho'dhaḥ paridhāvati

anayā durahaṃkṛtyā bhāvātsaṃtyaktayā ciram /
śiṣṭāhaṃkāravāñjantuḥ śamavānyāti muktatām

prathamau dvāvahaṃkārāvaṅgīkṛtya tvalaukikau /
tṛtīyāhaṃkṛtistyājyā laukikī duḥkhadāyinī

atha te api saṃtyajya sarvāhaṃkṛtivarjitaḥ /
sa tiṣṭhati tathātyuccaiḥ paramevādhirohati

bhogecchāmātrako bandhastattyāgo mokṣa ucyate /
manaso'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayaḥ

jñamano nāśamabhyeti mano'jñasya hi śṛṅkhalā /
nānandaṃ na nirānandaṃ na calaṃ nācalaṃ sthiram /
na sannāsanna caiteṣāṃ madhyaṃ jñānimano viduḥ

yathā saukṣmyāccidābhāsya ākāśo nopalakṣyate /
tathā niraṃśaścidbhāvaḥ sarvago'pi na lakṣyate

sarvasaṃkalparahitā sarvasaṃjñāvivarjitā /
saiṣā cidavināśātmā svātmetyādikṛtābhidhā

ākāśaśatabhāgāṇchā jñeṣu niṣkalarūpiṇī /
sakalāmalasaṃsārasvarūpaikātmadarśinī

nāstameti na codeti nottiṣṭhati na tiṣṭhati /
na ca yāti na cāyāti na ca neha na ceha cit

saiṣā ciyamalākārā nirvikalpā nirāspadā

ādau śamadamaprāyairguṇaiḥ śiṣyaṃ viśodhayet /
paścātsarvamidaṃ brahma śuddhastvamiti bodhayet

ajñasyārdhaprabuddhasya sarvaṃ brahmeti yo vadet /
mahānarakajāleṣu sa tena viniyojitaḥ

prabuddhabuddheḥ prakṣīṇabhogecchasya nirāśiṣaḥ /
nāstyavidyāmalamiti prājñastūpadiśedguruḥ

sati dīpa ivālokaḥ satyarka iva vāsaraḥ /
sati puṣpa ivāmodaściti satyaṃ jagattathā

pratibhāsata evedaṃ na jagatparamārthataḥ /
jñānadṛṣṭau prasannāyāṃ prabodhavitatodaye

yathāvajjñāsyasi svastho madvāgvṛṣṭibalābalam /
avidyayaivottamayā svārthanāśodyamārthayā

vidyā saṃprāpyate brahmansarvadoṣāpahāriṇī /
śāmyati hyastramastreṇa malena kṣālyate malam

śamaṃ viṣaṃ viṣeṇaiti ripuṇā hanyate ripuḥ /
īdṛśī bhūtamāyeyaṃ yā svanāśena harṣadā

na lakṣyate svabhāvo'syā vīkṣyamāṇaiva naśyati /
nāstyeṣā paramārthenetyevaṃ bhāvanayeddhayā

sarvaṃ brahmeti yasyāntarbhāvanā sā hi muktidā /
bhedadṛṣṭiravidyeyaṃ sarvathā tāṃ visarjayet

mune nāsādyate taddhi padamakṣayamucyate /
kuto jāteyamiti te dvija māstu vicāraṇā

imāṃ kathamahaṃ hanmītyeṣā te'stu vicāraṇā /
astaṃ gatāyāṃ kṣīṇāyāmasyāṃ jñāsyasi tatpadam

yata eṣā yathā caiṣā yathā naṣṭetyakhaṇḍitam /
tadasyā rogaśālāyā yatnaṃ kuru cikitsane

yathaiṣā janmaduḥkheṣu na bhūyastvāṃ niyokṣyati /
svātmani svaparispandaiḥ sphuratyacchaiścidarṇavaḥ

ekātmakamakhaṇḍaṃ tadityantarbhāvyatāṃ dṛḍham /
kiṃcitkṣubhitarūpā sā cicchaktiścinmayārṇave

tanmayaiva sphuratyacchā tatraivormirivārṇave /
ātmanyevātmanā vyomni yathā sarasi mārutaḥ

tathaivātmātmaśaktyaiva svātmanyevaiti lolatām /
kṣaṇaṃ sphurati sā devī sarvaśaktitayā tathā

deśakālakriyāśaktirna yasyāḥ saṃprakarṣaṇe /
svasvabhāvaṃ viditvoccairapyanantapade sthitā

rūpaṃ parimitenāsau bhāvayatyavibhāvitā /
yadaivaṃ bhāvitaṃ rūpaṃ tayā paramakāntayā

tadaivaināmanugatā nāmasaṃkhyādikā dṛśaḥ /
vikalpakalitākāraṃ deśakālakriyāspadam

cito rūpamidaṃ brahmankṣetrajña iti kathyate /
vāsanāḥ kalpayanso'pi yātyahaṃkāratāṃ punaḥ

ahaṅkāro vinirṇetā kalaṅkī buddhirucyate /
buddhiḥ saṃkalpitākārā prayāti mananāspadam

mano ghanavikalpaṃ tu gacchatīndriyatāṃ śanaiḥ /
pāṇipādamayaṃ dehamindriyāṇi vidurbudhāḥ

evaṃ jīvo hi saṃkalpavāsanārajjuveṣṭitaḥ /
duḥkhajālaparītātmā kramādāyāti nīcatām

iti śaktimayaṃ ceto ghanāhaṃkāratāṃ gatam /
kośakārakrimiriva svecchayā yāti bandhanam

svayaṃ kalpita tanmātrājālabhyantaravarti ca /
parāṃ vivaśatāmeti śṛṅkhalābaddhasiṃhavat

kvacinmanaḥ kvacidbuddhiḥ kvacijjñānaṃ kvacitkriyā /
kvacidetadahaṃkāraḥ kvaciccittamiti smṛtam

kvacitprakṛtirityuktaṃ kvacinmāyeti kalpitam /
kvacinmalamiti proktaṃ kvacitkarmeti saṃsmṛtam

kvacidbandha iti khyātaṃ kvacitpuryaṣṭakaṃ smṛtam /
proktaṃ kvacidavidyeti kvacidiccheti saṃmatam

iamaṃ saṃsāramakhilamāśāpāśavidhāyakam /
dadhadantaḥphalairhīnaṃ vaṭadhānā vaṭaṃ yathā

cintānalaśikhādagdhaṃ kopājagaracarvitam /
kāmābdhikallolarataṃ vismṛtātmapitāmaham

samuddhara mano brahmanmātaṅgamiva kardamāt /
evaṃ jīvāśritā bhāvā bhavabhāvanayāhitāḥ

brahmaṇā kalpitākārā lakṣaśo'pyatha koṭiśaḥ /
saṃkhyātītāḥ purā jātā jāyante'dyāpi cābhitaḥ

utpatsyante'pi caivānye kaṇaughā iva nirjharāt /
kecitprathamajanmānaḥ kecijjanmaśatādhikāḥ

keciccāsaṃkhyajanmānaḥ keciddvitribhavāntarāḥ /
kecitkinnaragandharvavidyādharamahoragāḥ

kecidarkenduvaruṇāstryakṣādhokṣajapadmajāḥ /
kecidbrahmaṇabhūpālavaiśyaśūdragaṇāḥ sthitāḥ

kecittṛṇauṣadhīvṛkṣaphalamūlapataṅgakāḥ /
kecitkadambajambīrasālatālatamālakāḥ

kecinmahendramalayasahyamandarameravaḥ /
kecitkṣārodadhikṣīraghṛtekṣujalarāśayaḥ

kecidviśālāḥ kukubhaḥ kecinnadyo mahārayāḥ /
vihāyasyuccakaiḥ kecinnipatantyutpatanti ca

kantukā iva hastena mṛtyunā'virataṃ hatāḥ /
bhuktvā janmasahasrāṇi bhūyaḥ saṃsārasaṃkaṭe

patanti kecidabudhāḥ saṃprāpyāpi vivekatām /
dikkālādyanavacchinnamātmatattvaṃ svaśaktitaḥ

līlayaiva yadādatte dikkālakalitaṃ vapuḥ /
tadeva jīvaparyāyavāsanāveśataḥ param

manaḥ saṃpadyate lolaṃ kalanākalanonmukham /
kalayantī manaḥśaktirādau bhāvayati kṣaṇāt

ākāśabhāvanāmacchāṃ śabdabījarasonmukhīm /
tatastadghanatāṃ yātaṃ ghanaspandakramānmanaḥ

bhāvayatyanilaspandaṃ sparśabījarasonmukham /
tābhyāmākāśavātābhyāṃ dṛḍhābhyāsavaśāttataḥ

śabdasparśasvarūpābhyāṃ saṃgharṣājjanyate'nalaḥ /
rūpatanmātrasahitaṃ tribhistaiḥ saha saṃmitam

manastāddṛgguṇagataṃ rasatanmātravedanam /
kṣaṇāccetatyapāṃ śaityaṃ jalasaṃvittato bhavet

tatastādṛgguṇagataṃ mano bhāvayati kṣaṇāt /
gandhatanmātrametasmādbhūmisaṃvittato bhavet

athetthaṃbhūtatanmātraveṣṭitaṃ tanutāṃ jahat /
vapurvahnikaṇākāraṃ sphuritaṃ vyomni paśyati

ahaṃkārakalāyuktaṃ buddhibījasamanvitam /
tatpuryaṣṭakamityuktaṃ bhūtahṛtpadmaṣaṭpadam

tasmiṃstu tīvrasaṃvegādbhāvayadbhāsuraṃ vapuḥ /
sthūlatāmeti pākena mano bilvaphalaṃ yathā

mūṣāsthadrutahemābhaṃ sphuritaṃ vimalāmbare /
saṃniveśamathādatte tattejaḥ svasvabhāvataḥ

ūrdhvaṃ śiraḥpiṇḍamayamadhaḥ pādamayaṃ tathā /
pārśvayorhastasaṃsthānaṃ madhye codaradharmiṇam

kālena sphuṭatāmetya bhavatyamalavigraham /
buddhisattvabalotsāhavijñānaiśvaryasaṃsthitaḥ

sa eva bhagavānbrahmā sarvalokapitāmahaḥ /
avalokya vapurbrahmā kāntamātmīyamuttamam

cintāmabhyetya bhagavāṃstrikālāmaladarśanaḥ /
etasminparamākāśe cinmātraikātmarūpiṇī

adṛṣṭapāraparyante prathamaṃ kiṃ bhavediti /
iti cintitavānbrahmā sadyo jātāmalātmadṛk

apaśyatsargavṛndāni samatītānyanekaśaḥ /
smaratyatho sa sakalānsarvadharmaguṇakramāt

līlayā kalpayāmāsa citrāḥ saṃkalpataḥ prajāḥ /
nānācārasamārambhā gandharvanagaraṃ yathā

tāsāṃ svargāpavargārthaṃ dharmakāmārthasiddhaye /
anantāni vicitrāṇi śāstrāṇi samakalpayat

virañcirūpānmanasaḥ kalpitatvājjagatsthiteḥ /
tāvatsthitiriyaṃ proktā tannāśe nāśamāpnuyāt

na jāyate na mriyate kvacitkiṃcitkadācana /
paramārthena viprendra mithyā sarvaṃ tu dṛśyate

kośamāśābhujaṅgānāṃ saṃsārāḍaṃbaraṃ tyaja /
asadetaditi jñātvā mātṛbhāvaṃ niveśaya

gandharvanagarasyārthe bhūṣite'bhūṣite tathā /
avidyāṃśe sutādau vā kaḥ kramaḥ sukhaduḥkhayoḥ

dhanadāreṣu vṛddheṣu duḥkhayuktaṃ na tuṣṭatā /
vṛddhāyāṃ mohamāyāyāṃ kaḥ samāśvāsavāniha

yaireva jāyate rāgo mūrkhasyādhikatāṃ gataiḥ /
taireva bhāgaiḥ prājñasya virāga upajāyate

ato nidāgha tattvajña vyavahāreṣu saṃsṛteḥ /
naṣṭaṃ naṣṭamupekṣasva prāptaṃ prāptamupāhara

anāgatānāṃ bhogānāmavāñchanamakṛtrimam /
āgatānāṃ ca saṃbhoga iti paṇḍitalakṣaṇam

śuddhaṃ sadasatormadhyaṃ padaṃ buddhvāvalaṃbya ca /
sabāhyābhyantaraṃ dṛśyaṃ mā gṛhāṇa vimuñca mā

yasya cecchā tathānicchā jñasya karmaṇi tiṣṭhataḥ /
na tasya lipyate prajñā padmapatramivāmbubhiḥ

yadi te nendriyārthaśrīḥ spandate hṛdi vai dvija /
tadā vijñātavijñeyā samuttīrṇo bhavārṇavāt

uccaiḥpadāya parayā prajñayā vāsanāgaṇāt /
puṣpādgandhamapohyāraṃ cetovṛttiṃ pṛthakkuru

saṃsārāmbunidhāvasminvāsanāmbupariplute /
ye prajñānāvamārūḍhāste tīrṇāḥ paṇḍitāḥ pare

na tyajanti na vāñchanti vyavahāraṃ jagadgatam /
sarvamevānuvartante pārāvāravido janāḥ

anantasyātmatattvasya sattāsāmānyarūpiṇaḥ /
citaścetyonmukhatvaṃ yattatsaṃkalpāṅkuraṃ viduḥ

leśataḥ prāptasattākaḥ sa eva ghanatāṃ śanaiḥ /
yāti cittatvamāpūrya dṛḍhaṃ jāḍyāya meghavat

bhāvayanti citiścaityaṃ vyatiriktamivātmanaḥ /
saṃkalpatāmivāyāti bījamaṅkuratāmiva

saṃkalpanaṃ hi saṃkalpaḥ svayameva prajāyate /
vardhate svayamevāśu duḥkhāya na sukhāya yat

mā saṃkalpaya saṃkalpaṃ mā bhāvaṃ bhāvaya sthitau /
saṃkalpanāśane yatto na bhūyo'nanugacchati

bhāvanābhāvamātreṇa saṃkalpaḥ kṣīyate svayam /
saṃkalpenaiva saṃkalpaṃ manasaiva mano mune

chittvā svātmani tiṣṭha tvaṃ kimetāvati duṣkaram /
yathaivedaṃ nabhaḥ śūnyaṃ jagacchūnyaṃ tathaiva hi

taṇḍulasya yathā carma yathā tāmrasya kālimā /
naśyati kriyayā vipra puruṣasya tathā malam

jīvasya taṇḍulasyeva malaṃ sahajamapyalam /
naśyatyeva na sandehastasmādudyogavānbhavet

iti mahopaniṣat // iti pañcamo'dhyāyaḥ

antarāsthāṃ parityajya bhāvaśrīṃ bhāvanāmayīm /
yo'si so'si jagatyasmiṃllīlayā viharānagha

sarvatrāhamakarteti dṛḍhabhāvanayānayā /
paramāmṛtanāmnī sā samataivāvaśiṣyate

khedollāsavilāseṣu svātmakartṛtayaikayā /
svasaṃkalpe kṣayaṃ yāte samataivāvaśiṣyate

samatā sarvabhāveṣu yāsau satyaparā sthitiḥ /
tasyāmavasthitaṃ cittaṃ na bhūyo janmabhāgbhavet

athavā sarvakartṛtvamakartṛtvaṃ ca vai mune /
sarvaṃ tyaktvā manaḥ pītvā yo'si so'si sthiro bhava

śeṣasthiro samādhāno yena tyajasi tattyaja /
cinmanaḥkalanākāraṃ prakāśatimirādikam

vāsanāṃ vāsitāraṃ ca prāṇaspandanapūrvakam /
samūlamakhilaṃ tyaktvā vyomasāmyaḥ praśāntadhīḥ

hṛdayātsaṃparityajya sarvavāsanapaṅktayaḥ /
yastiṣṭhati gatavyagraḥ sa muktaḥ parameśvaraḥ

dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakhilaṃ bhrāntaṃ bhrāntyā diśo daśa /
yuktyā vai carato jñasya saṃsāro goṣpadākṛtiḥ

sabāhyābhyantare dehe hyadha ūrdhvaṃ ca dikṣu ca /
ita ātmā tato'pyātmā nāstyanātmamayaṃ jagat

na tadasti na yatrāhaṃ na tadasti na tanmayam /
kimanyadabhivāñchāmi sarvaṃ saccinmayaṃ tatam

samastaṃ khalvidaṃ brahma sarvamātmedamātatam /
ahamanya idaṃ cānyaditi bhrāntiṃ tyajānagha

tate brahmaghane nitye saṃbhavanti na kalpitāḥ /
na śoko'sti na moho'sti na jarāsti na janma vā

yadastīha tadevāsti vijvaro bhava sarvadā /
yathāprāptānubhavataḥ sarvatrānabhivāñchanāt

tyāgādānaparityāgī vijvaro bhava sarvadā /
yasyedaṃ janma pāścātyaṃ tamāśveva mahāmate

viśanti vidyā vimalā muktā veṇumivottamam /
viraktamanasāṃ samyaksvaprasaṅgādudāhṛtam

draṣṭurdṛśyasamāyogātpratyayānandaniścayaḥ /
yastaṃ svamātmatattvotthaṃ niṣpandaṃ samupāsmahe

draṣṭṛdarśanadṛśyāni tyaktvā vāsanayā saha /
darśanapratyayābhāsamātmānaṃ samupāsmahe

dvayormadhyagataṃ nityamastināstīti pakṣayoḥ /
prakāśanaṃ prakāśānāmātmānaṃ samupāsmahe

santyajya hṛdguheśānaṃ devamanyaṃ prayānti ye /
te ratnamabhivāñchanti tyaktahastasthakaustubhāḥ

utthitānutthitānetānindriyārīnpunaḥ punaḥ /
hanyādvivekadaṇḍena vajreṇeva harirgirīn

saṃsārarātriduḥsvapne śūnye dehamaye bhrame /
sarvamevāpavitraṃ taddṛṣṭaṃ saṃsṛtivibhramam

ajñānopahato bālye yauvane vanitāhataḥ /
śeṣe kalatracintārtaḥ kiṃ karoti narādhamaḥ

sato'sattā sthitā mūrdhni ramyāṇāṃ mūrdhnyaramyatā /
sukhānāṃ mūrdhniduḥkhāni kimekaṃ saṃśrayāmyaham

yeṣāṃ nimeṣaṇāmeṣau jagataḥ pralayodayau /
tādṛśāḥ puruṣā yānti mādṛśāṃ gaṇanaiva kā

saṃsāra eva duḥkhānāṃ sīmānta iti kathyate /
tanmadhye patite dehe sukhamāsādyate katham

prabuddho'smi prabuddho'smi duṣṭaścoro'yamātmanaḥ /
mano nāma nihanmyenaṃ manasāsmi ciraṃ hṛtaḥ

mā khedaṃ bhaja heyeṣu nopādeyaparo bhava /
heyādeyādṛśau tyaktvā śeṣasthaḥ susthiro bhava

nirāśatā nirbhayatā nityatā samatā jñatā /
nirīhatā niṣkriyatā saumyatā nirvikalpatā

dhṛrmaitrī manastuṣṭirmṛdutā mṛdubhāṣitā /
heyopādeyanirmukte jñe tiṣṭhantyapavāsanam

gṛhītatṛṣṇāśabarīvāsanājālamātatam /
saṃsāravāriprasṛtaṃ cintātantubhirātatam

anayā tīkṣṇayā tāta chindhi buddhiśalākayā /
vātyayevāmbudaṃ jālaṃ chittvā tiṣṭha tate pade

manasaiva manaśchittvā kuṭhāreṇeva pādapam /
padaṃ pāvanamāsādya sadya eva sthiro bhava

tiṣṭhangacchantsvapañjāgrannivasannutpatanpatan /
asadevedamityantaṃ niścityāstāṃ parityaja

dṛśyamāśrayasīdaṃ cettatsaccito'si bandhavān /
dṛśyaṃ santyajasīdaṃ cettadā'citto'si mokṣavān

nāhaṃ nedamiti dhyāyaṃstiṣṭha tvamacalācalaḥ /
ātmano jagataścāntardraṣṭṛdṛśyadaśāntare

darśanākhyaṃ svamātmānaṃ sarvadā bhāvayanbhava /
svādyasvādakasaṃtyaktaṃ svādyasvādakamadhyagam

svadanaṃ kevalaṃ dhyāyanparamātmamayo bhava /
avalambya nirālambaṃ madhyemadhye sthiro bhava

rajjubaddhā vimucyante tṛṣṇābaddhā na kenacit /
tasmānnidāgha tṛṣṇā tvaṃ tyaja saṃkalpavarjanāt

etāmahaṃbhāvamayīpapuṇyāṃ
chittvānahaṃbhāva śalākayaiva //
svabhāvajāṃ bhavyabhavantabhūmau
bhava praśāntākhilabhūtabhītiḥ

ahameṣāṃ padārthānāmete ca mama jīvitam /
nāhamebhirvinā kiṃcinna mayaite vinā kila

ityantarniścayaṃ tyaktvā vicārya manasā saha /
nāhaṃ padārthasya na me padārtha iti bhāvite

antaḥśītalayā buddhyā kurvato līlayā kriyām /
yo nūnaṃ vāsanātyāgo dhyeyo brahmanprakīrtitaḥ

sarvaṃ samatayā buddhyā yaḥ kṛtvā vāsanākṣayam /
jahāti nirmamo dehaṃ neyo'sau vāsanākṣayaḥ

ahaṃkāramayīṃ tyaktvā vāsanāṃ līlayaiva yaḥ /
tiṣṭhati dhyeyasaṃtyāgī sa jīvanmukta ucyate

nirmūlaṃ kalanāṃ tyaktvā vāsanāṃ yaḥ śamaṃ gataḥ /
jñeyaṃ tyāgamimaṃ viddhi muktaṃ taṃ brāhmaṇottamam

dvāvetau brahmatāṃ yātau dvāvetau vigatajvarau /
āpatatsu yathākālaṃ sukhaduḥkheṣvanāratau /
saṃnyāsiyoginau dāntau viddhi śāntau munīśvara

īpsitānīpsite na sto yasyāntarvartidṛṣṭiṣu /
suṣuptavadyaścarati sa jīvanmukta ucyate

harṣāmarṣabhayakrodhakāmakārpaṇyadṛṣṭibhiḥ /
na hṛṣyati glāyati yaḥ parāmarśavivarjitaḥ

bāhyārthavāsanodbhūtā tṛṣṇā baddheti kathyate /
sarvārthavāsanonmuktā tṛṣṇā mukteti bhaṇyate

idamastu mametyantamicchāṃ prārthanayānvitām /
tāṃ tīkṣṇāṃ śṛṅkhalāṃ viddhi duḥkhajanmabhayapradām

tāmetāṃ sarvabhāveṣu satsvasatsu ca sarvadā /
saṃtyajya paramodāraṃ padameti mahāmanāḥ

bandhāsthāmatha mokṣāsthāṃ sukhaduḥkhadaśāmapi /
tyaktvā sadasadāsthāṃ tvaṃ tiṣṭhākṣubdhamahābdhivat

jāyate niścayaḥ sādho puruṣasya caturvidhaḥ

āpādamastakamahaṃ mātāpitṛvinirmitaḥ /
ityeko niścayo brahmanbandhāyāsavilokanāt

atītaḥ sarvabhāvebhyo vālāgrādapyahaṃ tanuḥ /
iti dvitīyo mokṣāya niścayo jāyate satām

jagajjāla padārthātmā sarva evāhamakṣayaḥ /
tṛtīyo niścayaścokto mokṣāyaiva dvijottama

ahaṃ jagadvā sakalaṃ śūnyaṃ vyoma samaṃ sadā /
evameṣa caturtho'pi niścayo mokṣasiddhidaḥ

eteṣāṃ prathamaḥ proktastṛṣṇayā bandhayogyayā /
śuddhatṛṣṇāstrayaḥ svacchā jīvanmuktā vilāsinaḥ

sarvaṃ cāpyahameveti niścayo yo mahāmate /
tamādāya viṣādāya na bhūyo jāyate matiḥ

śūnyaṃ tatprakṛtirmāyā brahmavijñānamityapi /
śivaḥ puruṣa īśāno nityamātmeti kathyate

dvaitādvaitasamudbhūtairjagannirmāṇalīlayā /
paramātmamayīśaktiradvaitaiva vijṛmbhate

sarvātītapadālambī paripūrṇaikacinmayaḥ /
nodvegī na ca tuṣṭātmā saṃsāre nāvasīdati

prāptakarmakaro nityaṃ śatrumitrasamānadṛk /
īhitānīhitairmukto na śocati na kāṅkṣati

sarvasyābhimataṃ vaktā coditaḥ peśaloktimān /
āśayajñaśca bhūtānāṃ saṃsāre nāvasīdati

pūrvāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya dhyeyatyāgavilāsinīm /
jīvanmuktatayā svastho loke vihara vijvaraḥ

antaḥsaṃtyaktasarvāśo vītarāgo vivāsanaḥ /
bahiḥsarvasamācāro loke vihara vijvaraḥ

bahiḥkṛtrimasaṃraṃbho hṛdi saṃrambhavarjitaḥ /
kartā bahirakartāntarloke vihara śuddhadhīḥ

tyaktāhaṃkṛtirāśvastamatirākāśaśobhanaḥ /
agṛhītakalaṅkāṅko loke vihara śuddhadhīḥ

udāraḥ peśalācāraḥ sarvācārānuvṛttimān /
antaḥsaṅgaparityāgī bahiḥsaṃbhāravāniva /
antarvairāgyamādāya bahirāśonmukhehitaḥ

ayaṃ bandhurayaṃ neti gaṇanā laghucetasām /
udāracaritānāṃ tu vasudhaiva kuṭumbakam

bhāvābhāvavinirmuktaṃ jarāmaraṇavarjitam /
praśāntakalanārabhyaṃ nīrāgaṃ padamāśraya

eṣā brāhmī sthitiḥ svacchā niṣkāmā vigatāmayā /
ādāya viharannevaṃ saṃkaṭeṣu na muhyati

vairāgyeṇātha śāstreṇa mahattvādiguṇairapi /
yatsaṃkalpaharārthaṃ tatsvayamevonnayenmanaḥ

vairāgyātpūrṇatāmeti mano nāśavaśānugam /
āśayā raktatāmeti śaradīva saro'malam

tameva bhuktivirasaṃ vyāpāraughaṃ punaḥ punaḥ /
divasedivase kurvanprājña kasmānna lajjate

ciccaityakalito bandhastanmuktau muktirucyate /
cidacaityā kilātmeti sarvasiddhāntasaṃgrahaḥ

etanniścayamādāya vilokaya dhiyeddhayā /
svayamevātmanātmānamānandaṃ padamāpsyasi

cidahaṃ cidime lokāścidāśāścidimāḥ prajāḥ /
dṛśyadarśananirmuktaḥ kevalāmalarūpavān

nityodito nirābhāso draṣṭā sākṣī cidātmakaḥ

caityanirmuktacidrūpaṃ pūrṇajyotiḥsvarūpakam /
saṃśāntasarvasaṃvedyaṃ saṃvinmātramahaṃ mahat

saṃśāntasarvasaṃkalpaḥ praśāntasakaleṣaṇaḥ /
nirvikalpapadaṃ gatvā svastho bhava munīśvara

iti /
ya imāṃ mahopaniṣadaṃ brāhmaṇo nityamadhīte /
aśrotriyaḥ śrotriyo bhavati / anupanīta upanīto bhavati /
so'gnipūto bhavati / sa vāyupūto bhavati / sa somapūto bhavati /
sa satyapūto bhavati / sa sarvapūto bhavati / sa sarvardevairjñāto bhavati /
sa sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati / sa sarvairdevairanudhyāto bhavati /
sa sarvakratubhiriṣṭavānbhavati / gāyatryāḥ ṣaṣṭisahasrāṇi
japtāni phalāni bhavanti / itihāsapurāṇānāṃ śatasahasrāṇi japtāni
phalāni bhavanti / praṇavānāmayutaṃ japtaṃ bhavati /
ācakṣuṣaḥ paṅktiṃ punāti / āsaptamānpuruṣayugānpunāti /
ityāha bhagavān hiraṇyagarbhaḥ / japyenāmṛtattvaṃ ca
gacchatītyupaniṣat / // iti ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho
balamindriyāṇi ca // sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ
brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇama
stvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste
mayi santu te mayi santu // ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
iti mahopaniṣatsamāptā//
adhikādhyayanāya