મહોપનિષત્ · અધ્યાય 1

મહોપનિષત્
યન્મહોપનિષદ્વેદ્યં ચિદાકાશતયા સ્થિતમ્ ।
પરમાદ્વૈતસામ્રાજ્યં તદ્રામબ્રહ્મ મે ગતિઃ ॥
ૐ આપ્યાયન્તુ મામાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ
શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ ॥ સર્વાણિ સર્વં બ્રહ્મોપનિષદં
માહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરકરણમ
સ્ત્વનિરાકારણં મેસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે
મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
અથાતો મહોપનિષદં વ્યાખ્યાસ્યમસ્તદાહુરેકો હ વૈ નારાયણ
આસીન્ન બ્રહ્મા નેશાનો નાપો નાગ્નીષોમૌ નેમે દ્યાવાપૃથિવી ન
નક્ષત્રાણિ ન સૂર્યો ન ચન્દ્રમાઃ । સ એકાકી ન રમતે । તસ્ય
ધ્યાનાન્તઃસ્થસ્ય યજ્ઞસ્તોમમુચ્યતે । તસ્મિન્પુરુષાશ્ચતુર્દશ
જાયન્તે । એકા કન્યા । દશેન્દ્રિયાણિ મન એકાદશં તેજઃ ।
દ્વાદશોઽહઙ્કારઃ । ત્રયોદશકઃ પ્રાણઃ । ચતુર્દશ આત્મા ।
પઞ્ચદશી બુદ્ધિઃ । ભૂતાનિ પઞ્ચ તન્માત્રાણિ । પઞ્ચ મહાભૂતાનિ ।
સ એકઃ પઞ્ચવિંશતિઃ પુરુષઃ । તત્પુરુષં પુરુષો નિવેશ્ય નાસ્ય
પ્રધાનસંવત્સરા જાયન્તે । સંવત્સરાદધિજાયન્તે । અથ પુનરેવ
નારાયણઃ સોઽન્યત્કામો મનસાધ્યાયત । તસ્ય ધ્યાનાન્તઃસ્થસ્ય
લલાટાત્ત્ર્યક્ષઃ શૂલપાણિઃ પુરુષો જાયતે । બિભ્રચ્છ્રિયં યશઃ
સત્યં બ્રહ્મચર્યં તપો વૈરાગ્યં મન ઐશ્વર્યં સપ્રણવા વ્યાહૃતય
ઋગ્યજુઃસામાથર્વાઙ્ગિરસઃ સર્વાણિ છન્દાંસિ તાન્યઙ્ગે
સમાશ્રિતાનિ । તસ્માદીશાનો મહાદેવો મહાદેવઃ । અથ પુનરેવ
નારાયણઃ સોઽન્યત્કામો મનસાધ્યાયત । તસ્ય ધ્યાનાન્તઃસ્થસ્ય
લલાટાત્સ્વેદોઽપપત્ । તા ઇમાઃ પ્રતતા આપઃ । તતસ્તેજો હિરણ્મયમન્ડલમ્ ।
તત્ર બ્રહ્મા ચતુર્મુખોઽજાયત । સોઽધ્યાય્ત્ । પૂર્વાભિમુખો ભૂત્વા
ભૂરિતિ વ્યાહૃતિર્ગાયત્રં છન્દ ઋગ્વેદોઽગ્નિર્દેવતા । પશ્ચિમાભિમુખો
ભૂત્વા ભુવરિતિ વ્યાહૃતિસ્ત્રૈષ્ટુભં છન્દો યજુર્વેદો વાયુર્દેવતા ।
ઉત્તરાભિમુખો ભૂત્વા સ્વરિતિ વ્યાહૃતિર્જાગ્રતં છન્દઃ સામવેદઃ સૂર્યો
દેવતા । દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા મહરિતિવ્યાહૃતિરાનુષ્ટભ
છન્દોઽથર્વવેદાઃ સોમો દેવતા ।
સહસ્રશીર્ષં દેવં સહસ્રાક્ષં વિશ્વસમ્ભુવમ્ ।
વિશ્વતઃ પરમં નિત્યં વિશ્વં નારાયણં હરિમ્ ।
વિશ્વમેવેદં પુરુષસ્તદ્વિશ્વમુપજીવતિ ।
પતિં વિશ્વેશ્વરં દેવં સમુદ્રે વિશ્વરૂપિણમ્ ।
પદ્મકોશપ્રતીકાશં લમ્બત્યાકોશસંનિભમ્ ।
હૃદયં ચાપ્યધોમુખં સન્તત્યૈ સીત્કરાભીશ્ચ ।
તસ્ય મધ્યે મહાનર્ચિર્વિશ્વર્ચિર્વિશ્વતોમુખમ્ ।
તસ્ય મધ્યે વહ્નિશિખા અણીયોર્ધ્વા વ્યવસ્થિતા ।
તસ્યાઃ શિખાયા મધ્યે પરમાત્મા વ્યવસ્થિતા ।
સ બ્રહ્મા સ ઈશાનઃ સેન્દ્રઃ સોઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાડિતિ મહોપનિષત્ ॥
ઇતિ પ્રથમોધ્યાયઃ

શુકો નામ મહાતેજાઃ સ્વરૂપાનન્દતત્પરઃ ।
જાતમાત્રેણ મુનિરાડ્ યત્સત્યં તદવાપ્તવાન્

તેનાસૌ સ્વવિવેકેન સ્વયમેવ મહામનાઃ ।
પ્રવિચાર્ય ચિરં સાધુ સ્વાત્મનિશ્ચયમાપ્તવાન્

અનાખ્યત્વાદગમ્યત્વાન્મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયસ્થિતેઃ ।
ચિન્માત્રમેવમાત્માણુરાકાશાદપિ સૂક્ષ્મકઃ

ચિદણોઃ પરમસ્યાન્તઃ કોટિબ્રહ્માણ્ડરેણવઃ ।
ઉત્પત્તિસ્થિતિમભ્યેત્ય લીયન્તે શક્તિપર્યયાત્

આકાશં બાહ્યશૂન્યત્વાદનાકાશં તુ ચિત્ત્વતઃ ।
ન કિંચિદ્યદનિર્દેશ્યં વસ્તુ સત્તેતિ કિંચન

ચેતનોઽસૌ પ્રકાશત્વાદ્વેદ્યાભાવાચ્છિલોપમઃ ।
સ્વાત્મનિ વ્યોમનિ સ્વસ્થે જગદુન્મેષચિત્રકૃત્

તદ્ભામાત્રમિદં વિશ્વમિતિ ન સ્યાત્તતઃ પૃથક્ ।
જગદ્ભેદોઽપિ તદ્ભાનમિતિ ભેદોઽપિ તન્મયઃ

સર્વગઃ સર્વસમ્બન્ધો ગત્યભાવાન્ન ગચ્છતિ ।
નાસ્ત્યસાવશ્રયાભાવાત્સદ્રૂપત્વાદથાસ્તિ ચ

વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ રાતેર્દાતુઃ પરાયણમ્ ।
સર્વસંકલ્પસંન્યાસશ્ચેતસા યત્પરિગ્રહઃ

જાગ્રતઃ પ્રત્યયાભાવં યસ્યાહુઃ પ્રત્યયં બુધાઃ ।
યત્સંકોચવિકાસાભ્યાં જગત્પ્રલયસૃષ્ટયઃ

નિષ્ઠા વેદાન્તવાક્યાનામથ વાચામગોચરઃ ।
અહં સચ્ચિત્પરાનન્દબ્રહ્મૈવાસ્મિ ન ચેતરઃ

સ્વયૈવ સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા સર્વં વિજ્ઞાતવાઞ્છુકઃ ।
સ્વયં પ્રાપ્તે પરે વસ્તુન્યવિશ્રાન્તમનાઃ સ્થિતઃ

ઇદં વસ્ત્વિતિ વિશ્વાસં નાસાવાત્મન્યુપાયયૌ ।
કેવલં વિરરામાસ્ય ચેતો વિષયચાપલમ્ ।
ભોગેભ્યો ભૂરિભઙ્ગેભ્યો ધારાભ્ય ઇવ ચાતકઃ

કદા સોઽમલપ્રજ્ઞો મેરાવેકાન્તસંસ્થિતઃ ।
પપ્રચ્છ પિતરં ભક્ત્યા કૃષ્ણદ્વૈપાયનં મુનિમ્

સંસારાડમ્બરમિદં કથમભ્યુત્થિતં મુને ।
કથં ચ પ્રશમં યાતિ કિં યત્કસ્ય કદા વદ

એવં પૃષ્ટેન મુનિના વ્યાસેનાખિલમાત્મજે ।
યથાવદખિલં પ્રોક્તં વક્તવ્યં વિદિતાત્મના

અજ્ઞાસિષં પૂર્વમેવમહમિત્યથ તત્પિતુઃ ।
સ શુકઃ સ્વકયા બુદ્ધ્યા ન વાક્યં બહુ મન્યતે

વ્યાસોઽપિ ભગવાન્બુદ્ધ્વા પુત્રાભિપ્રાયમીદૃશમ્ ।
પ્રત્યુવાચ પુનઃ પુત્રં નાહં જાનામિ તત્ત્વતઃ

જનકો નામ ભૂપાલો વિદ્યતે મિથિલાપુરે ।
યથાવદ્વેત્ત્યસૌ વેદ્યં તસ્માત્સર્વમવાપ્સ્યસિ

પિત્રેત્યુક્તઃ શુકઃ પ્રાયાત્સુમેરોર્વસુધાતલમ્ ।
વિદેહનગરીં પ્રાપ જનકેનાભિપાલિતામ્

આવેદિતોઽસૌ યાષ્ટીકૈર્જનકાય મહાત્મને ।
દ્વારિ વ્યાસસુતો રાજઞ્છુકોઽત્ર સ્થિતવાનિતિ

જિજ્ઞાસાર્થં શુકસ્યાસાવાસ્તામેવેત્યવજ્ઞયા ।
ઉક્ત્વા બભૂવ જનકસ્તૂષ્ણીં સપ્ત દિનાન્યથ

તતઃ પ્રવેશયામાસ જનકઃ શુકમઙ્ગણે ।
તત્રાહાનિ સ સપ્તૈવ તથૈવાવસદુન્મનાઃ

તતઃ પ્રવેશયામાસ જનકોઽન્તઃપુરાજિરે ।
રાજા ન દૃશ્યતે તાવદિતિ સપ્તદિનાનિ તમ્

તત્રોન્મદાભિઃ કાન્તાભિર્ભોજનૈર્ભોગસંચયૈઃ ।
જનકો લાલયામાસ શુકં શશિનિભાનનમ્

તે ભોગાસ્તાનિ ભોજ્યાનિ વ્યાસપુત્રસ્ય તન્મનઃ ।
નાજહ્વુર્મન્દપવનો બદ્ધપીઠમિવાચલમ્

કેવલં સુસમઃ સ્વચ્છો મૌની મુદિતમાનસઃ ।
સંપૂર્ણ ઇવ શીતાંશુરતિષ્ઠદમલઃ શુકઃ

પરિજ્ઞાતસ્વભાવં તં શુકં સ જનકો નૃપઃ ।
આનીય મુદિતાત્માનમવલોક્ય નનામ હ

નિઃશેષિતજગત્કાર્યઃ પ્રાપ્તાખિલમનોરથઃ ।
કિમીપ્સિતં તવેત્યાહ કૃતસ્વાગત આહ તમ્

સંસારાડમ્બરમિદં કથમભ્યુત્થિતં ગુરો ।
કથં પ્રશમમાયાતિ યથાવત્કથયાશુ મે

યથાવદખિલં પ્રોક્તં જનકેન મહાત્મના ।
તદેવ તત્પુરા પ્રોક્તં તસ્ય પિત્રા મહાધિયા

સ્વયમેવ મયા પૂર્વમભિજ્ઞાતં વિશેષતઃ ।
એતદેવ હિ પૃષ્ટેન પિત્રા મે સમુદાહૃતમ્

ભવતાપ્યેષ એવાર્થઃ કથિતો વાગ્વિદાં વર ।
એષ એવ હિ વાક્યાર્થઃ શાસ્ત્રેષુ પરિદૃશ્યતે

મનોવિકલ્પસંજાતં તદ્વિકલ્પપરિક્ષયાત્ ।
ક્ષીયતે દગ્ધસંસારો નિઃસાર ઇતિ નિશ્ચિતઃ

તત્કિમેતન્મહાભાગ સત્યં બ્રૂહિ મમાચલમ્ ।
ત્વત્તો વિશ્રમમાપ્નોમિ ચેતસા ભ્રમતા જગત્

શ્રુણુ તાવદિદાનીં ત્વં કથ્યમાનમિદં મયા ।
શ્રીશુકં જ્ઞાનવિસ્તારં બુદ્ધિસારાન્તરાન્તરમ્

યદ્વિજ્ઞાનાત્પુમાન્સદ્યો જીવન્મુક્તત્વમાપ્નુયાત્

દૃશ્યં નાસ્તીતિ બોધેન મનસો દૃશ્યમાર્જનમ્ ।
સંપન્નં ચેત્તદુત્પન્ના પરા નિર્વાણનિર્વૃતિઃ

અશેષેણ પરિત્યાગો વાસનાયાં ય ઉત્તમઃ ।
મોક્ષ ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિઃ સ એવ વિમલક્રમઃ

યે શુદ્ધવાસના ભૂયો ન જન્માનર્થભાગિનઃ ।
જ્ઞાતજ્ઞેયાસ્ત ઉચ્યન્તે જીવન્મુક્તા મહાધિયઃ

પદાર્થભાવનાદાર્ઢ્યં બન્ધ ઇત્યભિધીયતે ।
વાસનાતાનવં બ્રહ્મન્મોક્ષ ઇત્યભિધીયતે

તપઃ પ્રભૃતિના યસ્મૈ હેતુનૈવ વિના પુનઃ ।
ભોગા ઇહ ન રોચન્તે સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

આપતત્સુ યથાકાલં સુખદુઃખેષ્વનારતઃ ।
ન હૃષ્યતિ ગ્લાયતિ યઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

હર્ષામર્ષભયક્રોધકામકાર્પણ્યદૃષ્ટિભિઃ ।
ન પરામૃશ્યતે યોઽન્તઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

અહંકારમયીં ત્યક્ત્વા વાસનાં લીલયૈવ યઃ ।
તિષ્ઠતિ ધ્યેયસંત્યાગી સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

ઈપ્સિતાનીપ્સિતે ન સ્તો યસ્યાન્તર્વર્તિદૃષ્ટિષુ ।
સુષુપ્તિવદ્યશ્ચરતિ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

અધ્યાત્મરતિરાસીનઃ પૂર્ણઃ પાવનમાનસઃ ।
પ્રાપ્તાનુત્તમવિશ્રાન્તિર્ન કિંચિદિહ વાઞ્છતિ ।
યો જીવતિ ગતસ્નેહઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

સંવેદ્યેન હૃદાકાશે મનાગપિ ન લિપ્યતે ।
યસ્યાસાવજડા સંવિત્સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

રાગદ્વેષૌ સુખં દુઃખં ધર્માધર્મૌ ફલાફલે ।
યઃ કરોત્યનપેક્ષ્યૈવ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

મૌનવાન્નિરહંભાવો નિર્માનો મુક્તમત્સરઃ ।
યઃ કરોતિ ગતોદ્વેગઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

સર્વત્ર વિગતસ્નેહો યઃ સાક્ષિવદવસ્થિતઃ ।
નિરિચ્છો વર્તતે કાર્યે સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યેન ધર્મમધર્મં ચ મનોમનનમીહિતમ્ ।
સર્વમન્તઃ પરિત્યક્તં સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યાવતી દૃશ્યકલના સકલેયં વિલોક્યતે ।
સા યેન સુષ્ઠુ સંત્યક્તા સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

કટ્વમ્લલવણં તિક્તમમૃષ્ટં મૃષ્ટમેવ ચ ।
સમમેવ ચ યો ભુઙ્ક્તે સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

જરામરણમાપચ્ચ રાજ્યં દારિદ્ર્યમેવ ચ ।
રમ્યમિત્યેવ યો ભુઙ્ક્તે સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

ધર્માધર્મૌ સુખં દુઃખં તથા મરણજન્મની ।
ધિયા યેન સુસંત્યક્તં સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

ઉદ્વેગાનન્દરહિતઃ સમયા સ્વચ્છયા ધિયા ।
ન શોચતે ન ચોદેતિ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

સર્વેચ્છાઃ સકલાઃ શઙ્કાઃ સર્વેહાઃ સર્વનિશ્ચયાઃ ।
ધિયા યેન પરિત્યક્તાઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

જન્મસ્થિતિવિનાશેષુ સોદયાસ્તમયેષુ ચ ।
સમમેવ મનો યસ્ય સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

ન કિંચન દ્વેષ્ટિ તથા ન કિંચિદપિ કાઙ્ક્ષતિ ।
ભુઙ્ક્તે યઃ પ્રકૃતાન્ભોગાન્સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

શાન્તસંસારકલનઃ કલાવાનપિ નિષ્કલઃ ।
યઃ સચિત્તોઽપિ નિશ્ચિત્તઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યઃ સમસ્તાર્થજાલેષુ વ્યવહાર્યપિ નિઃસ્પૃહઃ ।
પરાર્થેષ્વિવ પૂર્ણાત્મા સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

જીવન્મુક્તપદં ત્યક્ત્વા સ્વદેહે કાલસાત્કૃતે ।
વિશત્યદેહમુક્તત્વં પવનોઽસ્પન્દતામિવ

વિદેહમુક્તો નોદેતિ નાસ્તમેતિ ન શામ્યતિ ।
ન સન્નાસન્ન દૂરસ્થો ન ચાહં ન ચ નેતરઃ

તતઃ સ્તિમિતગંભીરં ન તેજો ન તમસ્તતમ્ ।
અનાખ્યમનભિવ્યક્તં સત્કિંચિદવશિષ્યતે

ન શૂન્યં નાપિ ચાકારો ન દૃશ્યં નાપિ દર્શનમ્ ।
ન ચ ભૂતપદાર્થૌઘસદનન્તતયા સ્થિતમ્

કિમપ્યવ્યપદેશાત્મા પૂર્ણાત્પૂર્ણતરાકૃતિઃ ।
ન સન્નાસન્ન સદસન્ન ભાવો ભાવનં ન ચ

ચિન્માત્રં ચૈત્યરહિતમનન્તમજરં શિવમ્ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તં યદનાદિ નિરામયમ્

દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાનાં મધ્યે યદ્દર્શનં સ્મૃતમ્ ।
નાતઃ પરતરં કિંચિન્નિશ્ચયોઽસ્ત્યપરો મુને

સ્વયમેવ ત્વયા જ્ઞાતં ગુરુતશ્ચ પુનઃ શ્રુતમ્ ।
સ્વસંકલ્પવશાદ્બદ્ધો નિઃસંકલ્પાદ્વિમુચ્યતે

તેન સ્વયં ત્વયા જ્ઞાતં જ્ઞેયં યસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભોગેભ્યો હ્યરતિર્જાતા દૃશ્યાદ્વા સકલાદિહ

પ્રાપ્તં પ્રાપ્તવ્યમખિલં ભવતા પૂર્ણચેતસા ।
સ્વરૂપે તપસિ બ્રહ્મન્મુક્તસ્ત્વં ભ્રાન્તિમુત્સૃજ

અતિબાહ્યં તથા બાહ્યમન્તરાભ્યન્તરં ધિયઃ ।
શુક પશ્યન્ન પશ્યેસ્ત્વં સાક્ષી સંપૂર્ણકેવલઃ

વિશશ્રામ શુકસ્તૂષ્ણીં સ્વસ્થે પરમવસ્તુનિ ।
વીતશોકભયાયાસો નિરીહશ્છિન્નસંશયઃ

જગામ શિખરં મેરોઃ સમાધ્યર્થમખણ્ડિતમ્

તત્ર વર્ષસહસ્રાણિ નિર્વિકલ્પસમાધિના ।
દેશે સ્થિત્વા શશામાસાવાત્મન્યસ્નેહદીપવત્

વ્યપગતકલનાકલઙ્કશુદ્ધઃ
સ્વયમમલાત્મનિ પાવને પદેઽસૌ ।
સલિલકણ ઇવાંબુધૌ મહાત્મા
વિગલિતવાસનમેકતાં જગામ

ઇતિ મહોપનિષત્ । ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

નિદાઘો નામ મુનિરાટ્ પ્રાપ્તવિદ્યશ્ચ બાલકઃ ।
વિહૃતસ્તીર્થયાત્રાર્થં પિત્રાનુજ્ઞાતવાન્સ્વયમ્

સાર્ધત્રિકોટિતીર્થેષુ સ્નાત્વા ગૃહમુપાગતઃ ।
સ્વોદન્તં કથયામાસ ઋભું નત્વા મહાયશાઃ

સાર્ધત્રિકોટિતીર્થેષુ સ્નાનપુણ્યપ્રભાવતઃ ।
પ્રાદુર્ભૂતોમનસિ મે વિચારઃ સોઽયમીદૃશઃ

જાયતે મ્રિયતે લોકો મ્રિયતે જનનાય ચ ।
અસ્થિરઃ સર્વ એવેમે સચરાચરચેષ્ટિતાઃ ।
સર્વાપદાં પદં પાપા ભાવા વિભવભૂમયઃ

અયઃશલાકાસદૃશાઃ પરસ્પરમસઙ્ગિનઃ ।
શુષ્યન્તે કેવલા ભાવા મનઃકલ્પનયાનયા

ભાવેષ્વરતિરાયાતા પથિકસ્ય મરુષ્વિવ ।
શામ્યતીદં કથં દુઃખમિતિ તપ્તોઽસ્મિ ચેતસા

ચિન્તાનિચયચક્રાણિ નાનન્દાય ધનાનિ મે ।
સંપ્રસૂતકલત્રાણિ ગૃહાણ્યુગ્રાપદામિવ

ઇયમસ્મિ સ્થિતોદારા સંસારે પરિપેલવા ।
શ્રીર્મુને પરિમોહાય સાપિ નૂનં ન શર્મદા

આયુઃ પલ્લવકોણાગ્રલમ્બામ્બુકણભઙ્ગુરમ્ ।
ઉન્મત્ત ઇવ સંત્યજ્ય યામ્યકાણ્ડે શરીરકમ્

વિષયાશી વિષાસઙ્ગપરિજર્જરચેતસામ્ ।
અપ્રૌઢાત્મવિવેકાનામાયુરાયાસકારણમ્

યુજ્યતે વેષ્ટનં વાયોરાકાશસ્ય ચ ખણ્ડનમ્ ।
ગ્રન્થનં ચ તરઙ્ગાણામાસ્થા નાયુષિ યુજ્યતે

પ્રાપ્યં સંપ્રાપ્યતે યેન ભૂયો યેન ન શોચ્યતે ।
પરાયા નિર્વૃતેઃ સ્થાનં યત્તજ્જીવિતમુચ્યતે

તરવોઽપિ હિ જીવન્તિ જીવન્તિ મૃગપક્ષિણઃ ।
સ જીવતિ મનો યસ્ય મનનેનોપજીવતિ

જાતાસ્ત એવ જગતિ જન્તવઃ સાધુજીવિતાઃ ।
યે પુનર્નેહ જાયન્તે શેષા જરઠગર્દભાઃ

ભારો વિવેકિનઃ શાસ્ત્રં ભારો જ્ઞાનં ચ રાગિણઃ ।
અશાન્તસ્ય મનો ભારો ભારોઽનાત્મવિદો વપુઃ

અહંકારવશાદાપદહંકારાદ્દુરાધયઃ ।
અહંકારવશાદીહા નાહંકારાત્પરો રિપુઃ

અહંકારવશાદ્યદ્યન્મયા ભુક્તં ચરાચરમ્ ।
તત્તત્સર્વમવસ્ત્વેવ વસ્ત્વહંકારરિક્તતા

ઇતશ્ચેતશ્ચ સુવ્યગ્રં વ્યર્થમેવાભિધાવતિ ।
મનો દૂરતરં યાતિ ગ્રામે કૌલેયકો યથા

ક્રૂરેણ જડતાં યાતા તૃષ્ણાભાર્યાનુગામિના ।
વશઃ કૌલેયકેનેવ બ્રહ્મન્મુક્તોઽસ્મિ ચેતસા

અપ્યબ્ધિપાનાન્મહતઃ સુમેરૂન્મૂલનાદપિ ।
અપિ વહ્ન્યશનાદ્બ્રહ્મન્વિષમશ્ચિત્તનિગ્રહઃ

ચિત્તં કારણમર્થાનાં તસ્મિન્સતિ જગત્ત્રયમ્ ।
તસ્મિન્ક્ષીણે જગત્ક્ષીણં તચ્ચિકિત્સ્યં પ્રયત્નતઃ

યાં યામહં મુનિશ્રેષ્ઠ સંશ્રયામિ ગુણશ્રિયમ્ ।
તાં તાં કૃન્તતિ મે તૃષ્ણા તન્ત્રીમિવ કુમૂષિકા

પદં કરોત્યલઙ્ઘ્યેઽપિ તૃપ્તા વિફલમીહતે ।
ચિરં તિષ્ઠતિ નૈકત્ર તૃષ્ણા ચપલમર્કટી

ક્ષણમાયાતિ પાતાલં ક્ષણં યાતિ નભસ્થલમ્ ।
ક્ષણં ભ્રમતિ દિક્કુઞ્જે તૃષ્ણા હૃત્પદ્મષટ્પદી

સર્વસંસારદુઃખાનાં તૃષ્ણૈકા દીર્ઘદુઃખદા ।
અન્તઃપુરસ્થમપિ યા યોજયત્યતિસંકટે

તૃષ્ણાવિષૂચિકામન્ત્રશ્ચિન્તાત્યાગો હિ સ દ્વિજ ।
સ્તોકેનાનન્દમાયાતિ સ્તોકેનાયાતિ ખેદતામ્

નાસ્તિ દેહસમઃ શોચ્યો નીચો ગુણવિવર્જિતઃ

કલેવરમહંકારગૃહસ્થસ્ય મહાગૃહમ્ ।
લુઠત્વભ્યેતુ વા સ્થૈર્યં કિમનેન ગુરો મમ

પઙ્ક્તિબદ્ધેન્દ્રિયપશું વલ્ગત્તૃષ્ણાગૃહાઙ્ગણમ્ ।
ચિત્તભૃત્યજનાકીર્ણં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

જિહ્વામર્કટિકાક્રાન્તવદનદ્વારભીષણમ્ ।
દૃષ્ટદન્તાસ્થિશકલં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

રક્તમાંસમયસ્યાસ્ય સબાહ્યાભ્યન્તરે મુને ।
નાશૈકધર્મિણો બ્રૂહિ કૈવ કાયસ્ય રમ્યતા

તડિત્સુ શરદભ્રેષુ ગન્ધર્વનગરેષુ ચ ।
સ્થૈર્યં યેન વિનિર્ણીતં સ વિશ્વસિતુ વિગ્રહે

શૈશવે ગુરુતો ભીતિર્માતૃતઃ પિતૃતસ્તથા ।
જનતો જ્યેષ્ઠબાલાચ્ચ શૈશવં ભયમન્દિરમ્

સ્વચિત્તબિલસંસ્થેન નાનાવિભ્રમકારિણા ।
બલાત્કામપિશાચેન વિવશઃ પરિભૂયતે

દાસાઃ પુત્રાઃ સ્ત્રિયશ્ચૈવ બાન્ધવાઃ સુહૃદસ્તથા ।
હસન્ત્યુન્મત્તકમિવ નરં વાર્ધકકમ્પિતમ્

દૈન્યદોષમયી દીર્ઘા વર્ધતે વાર્ધકે સ્પૃહા ।
સર્વાપદામેકસખી હૃદિ દાહપ્રદાયિની

ક્વચિદ્વા વિદ્યતે યૈષા સંસારે સુખભાવના ।
આયુઃ સ્તમ્બમિવાસાદ્ય કાલસ્તામપિ કૃન્તતિ

તૃણં પાંસું મહેન્દ્રં ચ સુવર્ણં મેરુસર્ષપમ્ ।
આત્મંભરિતયા સર્વમાત્મસાત્કર્તુમુદ્યતઃ ।
કાલોઽયં સર્વસંહારી તેનાક્રાન્તં જગત્ત્રયમ્

માંસપાઞ્ચાલિકાયાસ્તુ યન્ત્રલોલેઅઙ્ગપઞ્જરે ।
સ્નાય્વસ્થિગ્રન્થિશાલિન્યાઃ સ્ત્રિયઃ કિમિવ શોભનમ્

ત્વઙ્માંસરક્તબાષ્પામ્બુ પૃથક્કૃત્વા વિલોચને ।
સમાલોકય રમ્યં ચેત્કિં મુધા પરિમુહ્યસિ

મેરુશૃઙ્ગતટોલ્લાસિગઙ્ગાચલરયોપમા ।
દૃષ્ટા યસ્મિન્મુને મુક્તાહારસ્યોલ્લાસશાલિતા

શ્મશાનેષુ દિગન્તેષુ સ એવ લલનાસ્તનઃ ।
શ્વભિરાસ્વાદ્યતે કાલે લઘુપિણ્ડ ઇવાન્ધસઃ

કેશકજ્જલધારિણ્યો દુઃસ્પર્શા લોચનપ્રિયાઃ ।
દુષ્કૃતાગ્નિશિખા નાર્યો દહન્તિ તૃણવન્નરમ્

જ્વલતામતિદૂરેઽપિ સરસા અપિ નીરસાઃ ।
સ્ત્રિયો હિ નરકાગ્નીનામિન્ધનં ચારુ દારુણમ્

કામનામ્ના કિરાતેન વિકીર્ણા મુગ્ધચેતસઃ ।
નાર્યો નરવિહઙ્ગાનામઙ્ગબન્ધનવાગુરાઃ

જન્મપલ્વલમત્સ્યાનાં ચિત્તકર્દમચારિણામ્ ।
પુંસાં દુર્વાસનારજ્જુર્નારી બડિશપિણ્ડિકા

સર્વેષાં દોષરત્નાનાં સુસમુદ્ગિકયાનયા ।
દુઃખશૃઙ્ખલયા નિત્યમલમસ્તુ મમ સ્ત્રિયા

યસ્ય સ્ત્રી તસ્ય ભોગેચ્છા નિઃસ્ત્રીકસ્ય ક્વ ભોગભૂઃ ।
સ્ત્રિયં ત્યક્ત્વા જગત્ત્યક્તં જગત્ત્યક્ત્વા સુખી ભવેત્

દિશોઽપિ ન હિ દૃશ્યન્તે દેશોઽપ્યન્યોપદેશકૃત્ ।
શૈલા અપિ વિશીર્યન્તે શીર્યન્તે તારકા અપિ

શુષ્યન્ત્યપિ સમુદ્રાશ્ચ ધ્રુવોઽપ્યધ્રુવજીવનઃ ।
સિદ્ધા અપિ વિનશ્યન્તિ જીર્યન્તે દાનવાદયઃ

પરમેષ્ઠ્યપિ નિષ્ઠાવાન્હીયતે હરિરપ્યજઃ ।
ભાવોઽપ્યભાવમાયાતિ જીર્યન્તે વૈ દિગીશ્વરાઃ

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ સર્વા વા ભૂતજાતયઃ ।
નાશમેવાનુધાવન્તિ સલિલાનીવ વાડવમ્

આપદઃ ક્ષણમાયાન્તિ ક્ષણમાયાન્તિ સંપદઃ ।
ક્ષણં જન્માથ મરણં સર્વં નશ્વરમેવ તત્

અશૂરેણ હતાઃ શૂરા એકેનાપિ શતં હતમ્ ।
વિષં વિષયવૈષમ્યં ન વિષં વિષમુચ્યતે

જન્માન્તરઘ્ના વિષયા એકજન્મહરં વિષમ્ ।
ઇતિ મે દોષદાવાગ્નિદગ્ધે સંપ્રતિ ચેતસિ

સ્ફુરન્તિ હિ ન ભોગાશા મૃગતૃષ્ણાસરઃસ્વપિ ।
અતો માં બોધયાશુ ત્વં તત્ત્વજ્ઞાનેન વૈ ગુરો

નો ચેન્મૌનં સમાસ્થાય નિર્માનો ગતમત્સરઃ ।
ભાવયન્મનસા વિષ્ણું લિપિકર્માર્પિતોપમઃ

ઇતિ મહોપનિષત્ । ઇતિ તૃતીયોઽધ્યાયઃ

નિદાઘ તવ નાસ્તન્યજ્જ્ઞેયં જ્ઞાનવતાં વર ।
પ્રજ્ઞયા ત્વં વિજાનાસિ ઈશ્વરાનુગૃહીતયા ।
ચિત્તમાલિન્યસંજાતં માર્જયામિ ભ્રમં મુને

મોક્ષદ્વારે દ્વારપાલશ્ચત્વારઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
શમો વિચારઃ સન્તોષશ્ચતુર્થઃ સાધુસઙ્ગમઃ

એકં વા સર્વયત્નેન સર્વમુત્સૃજ્ય સંશ્રયેત્ ।
એકસ્મિન્વશગે યાન્તિ ચત્વારોઽપિ વશં ગતાઃ

શાસ્ત્રૈઃ સજ્જનસંપર્કપૂર્વકૈશ્ચ તપોદમૈઃ ।
આદૌ સંસારમુક્ત્યર્થં પ્રજ્ઞામેવાભિવર્ધયેત્

સ્વાનુભૂતેશ્ચ શાસ્ત્રસ્ય ગુરોશ્ચેવૈકવાક્યતા ।
યસ્યાભ્યાસેન તેનાત્મ સતતં ચાવલોક્યતે

સંકલ્પાશાનુસન્ધાનવર્જનં ચેત્પ્રતિક્ષણમ્ ।
કરોષિ તદચિત્તત્વં પ્રાપ્ત એવાસિ પાવનમ્

ચેતસો યદકર્તૃત્વં તત્સમાધાનમીરિતમ્ ।
તદેવ કેવલીભાવં સાશુભા નિર્વૃતિઃ પરા

ચેતસા સંપરિત્યજ્ય સર્વભાવાત્મભાવનામ્ ।
યથા તિષ્ઠસિ તિષ્ઠ ત્વં મૂકાન્ધબધિરોપમઃ

સર્વં પ્રશાન્તમજમેકમનાદિમધ્ય
માભાસ્વરં સ્વદનમાત્રમચૈત્યચિહ્નમ્ ।
સર્વં પ્રશાન્તમિતિ શબ્દમયી ચ દૃષ્ટિ
ર્બાધાર્થમેવ હિ મુધૈવ તદોમિતીદમ્

નિત્યપ્રબુદ્ધચિત્તસ્ત્વં કુર્વન્વાપિ જગત્ક્રિયામ્ ।
આત્મૈકત્વં વિદિત્વા ત્વં તિષ્ઠાક્ષુબ્ધમહાબ્ધિવત્

તત્ત્વાવબોધ એવાસૌ વાસનાતૃણપાવકઃ ।
પ્રોક્તઃ સમાધિશબ્દેન નતુ તૂષ્ણીમવસ્થિતિઃ

નિરિચ્છે સંસ્થિતે રત્ને યથા લોકઃ પ્રવર્તતે ।
સત્તામાત્રે પરે તત્ત્વે તથૈવાયં જગદ્ગણઃ

અતશ્ચાત્મનિ કર્તૃત્વમકર્તૃત્વં ચ વૈ મુને ।
નિરિચ્છત્વાદકર્તાસૌ કર્તા સંનિધિમાત્રતઃ

તે દ્વે બ્રહ્મણિ વિન્દેતિ કર્તૃતાકર્તૃતે મુને ।
યત્રૈવૈષ ચમત્કારસ્તમાશ્રિત્ય સ્થિરો ભવ

તસ્માન્નિત્યમકર્તાહમિતિ ભાવનયેદ્ધયા ।
પરમામૃતનામ્ની સા સમતૈવાવશિષ્યતે

નિદાઘ શૃણુ સત્ત્વસ્થા જાતા ભુવિ મહાગુણાઃ ।
તે નિત્યમેવાભ્યુદિતા મુદિતાઃ સ્વ ઇવેન્દવઃ

નાપદિ ગ્લાનિમાયાન્તિ નિશિ હેમામ્બુજં યથા ।
નેહન્તે પ્રકૃતાદન્યદ્રમન્તે શિષ્ટવર્ત્મનિ

આકૃત્યૈવ વિરાજન્તે મૈત્ર્યાદિગુણવૃત્તિભિઃ ।
સમાઃ સમરસાઃ સૌમ્ય સતતં સાધુવૃત્તયઃ

અબ્ધિવદ્ધતમર્યાદ ભવતિ વિશદાશયાઃ ।
નિયતિં ન વિમુઞ્ચન્તિ મહાન્તો ભાસ્કરા ઇવ

કોઽહં કથમિદં ચેતિ સંસારમલમાતતમ્ ।
પ્રવિચાર્યં પ્રયત્નેન પ્રાજ્ઞેન સહસાધુના

નાકર્મસુ નિયોક્તવ્યં નાનાર્યેણ સહાવસેત્ ।
દ્રષ્ટવ્યઃ સર્વસંહર્તા ન મૃત્યુરવહેલયા

શરીરમસ્થિમાંસં ચ ત્યક્ત્વા રક્તાદ્યશોભનમ્ ।
ભૂતમુક્તાવલીતન્તું ચિન્માત્રમવલોકયેત્

ઉપાદેયાનુપતનં હેયૈકાન્તવિસર્જનમ્ ।
યદેતન્મનસો રૂપં તદ્બાહ્યં વિદ્ધિ નેતરત્

ગુરુશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ સ્વાનુભૂત્યા ચ ચિદ્ઘને ।
બ્રહ્મૈવાહમિતિ જ્ઞાત્વા વીતશોકો ભવેન્મુનિઃ

યત્ર નિશિતાસિશતપાતનમુત્પલતાડનવત્સોઢવ્યમગ્નિના
દાહો હિમસેચનમિવાઙ્ગારવર્તનં ચન્દનચર્ચેવ
નિરવધિનારાચવિકિરપાતો નિદાઘવિનોદનધારા
ગૃહશીકરવર્ષણમિવ સ્વશિરચ્છેદઃ સુખનિદ્રેવ
મૂકીકરણમાનનમુદ્રેવ બાધિર્યં મહાનુપચય ઇવેદં
નાવહેલનયા ભવિતવ્યમેવં દૃઢવૈરાગ્યાદ્બોધો ભવતિ ॥
ગુરુવાક્યસમુદ્ભૂતસ્વાનુભૂત્યાદિશુદ્ધયા ।
યસ્યાભ્યાસેન તેનાત્મા સતતં ચાવલોક્યતે

વિનષ્ટદિગ્ભ્રમસ્યાપિ યથાપૂર્વં વિભાતિ દિક્ ।
તથા વિજ્ઞાનવિધ્વસ્તં જગન્નાસ્તીતિ ભાવય

ન ધનાન્ય્પકુર્વન્તિ ન મિત્રાણિ ન બાન્ધવાઃ ।
ન કાયક્લેશવૈધુર્યં ન તીર્થાયતનાશ્રયઃ ।
કેવલં તન્મનોમાત્રમયેનાસાદ્યતે પદમ્

યાનિ દુઃખાનિ યા તૃષ્ણા દુઃસહા યે દુરાધયઃ ।
શાન્તચેતઃસુ તત્સર્વં તમોઽર્કેષ્વિવ નશ્યતિ

માતરીવ પરં યાન્તિ વિષમાણિ મૃદૂનિ ચ ।
વિશ્વાસમિહ ભૂતાનિ સર્વાણિ શમશાલિનિ

ન રસાયનપાનેન ન લક્ષ્મ્યાલિઙ્ગિતેન ચ ।
ન તથા સુખમાપ્નોતિ શમેનાન્તર્યથા જનઃ

શ્રુત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ ભુક્ત્વા ચ દૃષ્ટ્વા જ્ઞાત્વા શુભાશુભમ્ ।
ન હૃષ્યતિ ગ્લાયતિ યઃ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે

તુષારકરબિંબાચ્છં મનો યસ્ય નિરાકુલમ્ ।
મરણોત્સવયુદ્ધેષુ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે

તપસ્વિષુ બહુજ્ઞેષુ યાજકેષુ નૃપેષુ ચ ।
બલવત્સુ ગુણાઢ્યેષુ શમવાનેવ રાજતે

સન્તોષામૃતપાનેન યે શાન્તાસ્તૃપ્તિમાગતાઃ ।
આત્મારામા મહાત્માનસ્તે મહાપદમાગતાઃ

અપ્રાપ્તં હિ પરિત્યજ્ય સંપ્રાપ્તે સમતાં ગતઃ ।
અદૃષ્ટખેદાખેદો યઃ સન્તુષ્ટ ઇતિ કથ્યતે

નાભિનન્દત્યસંપ્રાપ્તં પ્રાપ્તં ભુઙ્ક્તે યથેપ્સિતમ્ ।
યઃ સ સૌમ્યસમાચારઃ સન્તુષ્ટ ઇતિ કથ્યતે

રમતે ધીર્યતાપ્રાપ્તે સાધ્વીવાઽન્તઃપુરાજિરે ।
સા જીવન્મુક્તતોદેતિ સ્વરૂપાનન્દદાયિની

યથાક્ષણં યથાશાસ્ત્રં યથાદેશં યથાસુખમ્ ।
યથાસંભવસત્સઙ્ગમિમં મોક્ષપથક્રમમ્ ।
તાવદ્વિચારયેત્પ્રાજ્ઞો યાવદ્વિશ્રાન્તિમાત્મનિ

તુર્યવિશ્રાન્તિયુક્તસ્ય નિવૃત્તસ્ય ભવાર્ણવાત્ ।
જીવતોઽજીવતશ્ચૈવ ગૃહસ્થસ્યાથવા યતેઃ

નાકૃતેન કૃતેનાર્થો ન શ્રુતિસ્મૃતિવિભ્રમૈઃ ।
નિર્મન્દર ઇવામ્બોધિઃ સ તિષ્ઠતિ યથાસ્થિતઃ

સર્વાત્મવેદનં શુદ્ધં યદોદેતિ તવાત્મકમ્ ।
ભાતિ પ્રસૃતિદિક્કાલબાહ્યં ચિદ્રૂપદેહકમ્

એવમાત્મા યથા યત્ર સમુલ્લાસમુપાગતઃ ।
તિષ્ઠત્યાશુ તથા તત્ર તદ્રૂપશ્ચ વિરાજતે

યદિદં દૃશ્યતે સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
તત્સુષુપ્તાવિવ સ્વપ્નઃ કલ્પાન્તે પ્રવિનશ્યતિ

ઋતમાત્મા પરંબ્રહ્મ સત્યમિત્યાદિકા બુધૈઃ ।
કલ્પિતા વ્યવહારાર્થં યસ્ય સંજ્ઞા મહાત્મનઃ

યથા કટકશબ્દાર્થઃ પૃથગ્ભાવો ન કાઞ્ચનાત્ ।
ન હેમકટકાત્તદ્વજ્જગચ્છબ્દાર્થતા પરા

તેનેયમિન્દ્રજાલશ્રીર્જગતિ પ્રવિતન્યતે ।
દ્રષ્ટુદૃશ્યસ્ય સત્તાન્તર્બન્ધ ઇત્યભિધીયતે

દ્રષ્ટા દૃશ્યવશાદ્બદ્ધો દૃશ્યાભાવે વિમુચ્યતે ।
જગત્ત્વમહમિત્યાદિસર્ગાત્મા દૃશ્યમુચ્યતે

મનસૈવેન્દ્રજાલશ્રીર્જગતિ પ્રવિતન્યતે ।
યાવદેતત્સંભવતિ તાવન્મોક્ષો ન વિદ્યતે

બ્રહ્મણા તન્યતે વિશ્વં મનસૈવ સ્વયંભુવા ।
મનોમયમતો વિશ્વં યન્નામ પરિદૃશ્યતે

ન બાહ્યે નાપિ હૃદયે સદ્રૂપં વિદ્યતે મનઃ ।
યદર્થં પ્રતિભાનં તન્મન ઇત્યભિધીયતે

સંકલ્પનં મનો વિદ્ધિ સંકલ્પસ્તન્ન વિદ્યતે ।
યત્ર સંકલ્પનં તત્ર મનોઽસ્તીત્યવગમ્યતામ્

સંકલ્પમનસી ભિન્ને ન કદાચન કેનચિત્ ।
સંકલ્પજાતે ગલિતે સ્વરૂપમવશિષ્યતે

અહં ત્વં જગતિત્યાદૌ પ્રશાન્તે દૃશ્યસંભ્રમે ।
સ્યાત્તાદૃશી કેવલતા દૃશ્યે સત્તામુપાગતે

મહાપ્રલયસંપત્તૌ હ્યસત્તાં સમુપાગતે ।
અશેષદૃશ્યે સર્ગાદૌ શાન્તમેવાવશિષ્યતે

અસ્ત્યનસ્તમિતો ભાસ્વાનજો દેવો નિરામયઃ ।
સર્વદા સર્વકૃત્સર્વઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ

યતો વાચો નિવર્તન્તે યો મુક્તૈરવગમ્યતે ।
યસ્ય ચાત્માદિકાઃ સંજ્ઞાઃ કલ્પિતા ન સ્વભાવતઃ

ચિત્તાકાશં ચિદાકાશમાકાશં ચ તૃતીયકમ્ ।
દ્વાભ્યાં શૂન્યતરં વિદ્ધિ ચિદાકાશં મહામુને

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ સંવિદો મધ્યમેવ યત્ ।
નિમેષેણ ચિદાકાશં તદ્વિદ્ધિ મુનિપુઙ્ગવ

તસ્મિન્નિરસ્તનિઃશેષસંકલ્પસ્થિતિમેષિ ચેત્ ।
સર્વાત્મકં પદં શાન્તં તદા પ્રાપ્નોષ્યસંશયઃ

ઉદિતૌદાર્યસૌન્દર્યવૈરાગ્યરસગર્ભિણી ।
આનન્દસ્યન્દિની યૈષા સમાધિરભિધીયતે

દૃશ્યાસંભવબોધેન રાગદ્વેષાદિતાનવે ।
રતિર્બલોદિતા યાસૌ સમાધિરભિધીયતે

દૃશ્યાસંભવબોધો હિ જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચિદાત્મકમ્ ।
તદેવ કેવલીભાવં તતોઽન્યત્સકલં મૃષા

મત્ત ઐરાવતો બદ્ધઃ સર્ષપીકોણકોટરે ।
મશકેન કૃતં યુદ્ધં સિંહૌઘૈરેણુકોટરે

પદ્માક્ષે સ્થાપિતો મેરુર્નિગીર્ણો ભૃઙ્ગસૂનુના ।
નિદાઘ વિદ્ધિ તાદૃક્ત્વં જગતેતદ્ભ્રમાત્મકમ્

ચિત્તમેવ હિ સંસારો રોગાદિક્લેશદૂષિતમ્ ।
તદેવ તૈર્વિનિર્મુક્તં ભવાન્ત ઇતિ કથ્યતે

મનસા ભાવ્યમાનો હિ દેહતાં યાતિ દેહકઃ ।
દેહવાસનયા મુક્તો દેહધર્મૈર્ન લિપ્યતે

કલ્પં ક્ષણીકરોત્યન્તઃ ક્ષણં નયતિ કલ્પતામ્ ।
મનોવિલાસસંસાર ઇતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ

નાવિરતો દુશ્ચરિતાન્નાશાન્તો નાસમાહિતઃ ।
નાશાન્તમનસો વાપિ પ્રજ્ઞાનેનૈનમાપ્નુયાત્

તદ્બ્રહ્માનન્દમદ્વન્દ્વં નિર્ગુણં સત્યચિદ્ઘનમ્ ।
વિદિત્વા સ્વાત્મનો રૂપં ન બિભેતિ કદાચન

પરાત્પરં યન્મહતો મહાન્તં
સ્વરૂપતેજોમયશાશ્વતં શિવમ્ ।
કવિં પુરાણં પુરુષં સનાતનં
સર્વેશ્વરં સર્વદેવૈરુપાસ્યમ્

અહં બ્રહ્મેતિ નિયતં મોક્ષહેતુર્મહાત્મનામ્ ।
દ્વે પદે બન્ધમોક્ષાય નિર્મમેતિ મમેતિ ચ ।
મમેતિ બધ્યતે જન્તુર્નિર્મમેતિ વિમુચ્યતે

જીવેશ્વરાદિરૂપેણ ચેતનાચેતનાત્મકમ્ ।
ઈક્ષણાદિપ્રવેશાન્તા સૃષ્ટિરીશેન કલ્પિતા ।
જાગ્રદાદિવિમોક્ષાન્તઃ સંસારો જીવકલ્પિતઃ

ત્રિણાચિકાદિયોગાન્તા ઈશ્વરભ્રાન્તિમાશ્રિતાઃ ।
લોકાયતાદિસાંખ્યાન્તા જીવવિભ્રાન્તિમાશ્રિતાઃ

તસ્માન્મુમુક્ષિભિર્નૈવ મતિર્જીવેશવાદયોઃ ।
કાર્યા કિંતુ બ્રહ્મતત્ત્વં નિશ્ચલેન વિચાર્યતામ્

અવિશેષેણ સર્વં તુ યઃ પશ્યતિ ચિદન્વયાત્ ।
સ એવ સાક્ષાદ્વિજ્ઞાની સ શિવઃ સ હરિર્વિધિઃ

દુર્લભો વિષયત્યાગો દુર્લભં તત્ત્વદર્શનમ્ ।
દુર્લભા સહજાવસ્થા સદ્ગુરોઃ કરુણાં વિના

ઉત્પન્નશક્તિર્બોધસ્ય ત્યક્તનિઃશેષકર્મણઃ ।
યોગિનઃ સહજાવસ્થા સ્વયમેવોપજાયતે

યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નલ્પમપ્યન્તરં નરઃ ।
વિજાનાતિ તદા તસ્ય ભયં સ્યાન્નત્ર સંશયઃ

સર્વગં સચ્ચિદાનન્દં જ્ઞાનચક્ષુર્નિરીક્ષતે ।
અજ્ઞાનચક્ષુર્નેક્ષેત ભાસ્વન્તં ભાનુમન્દહ્વત્

પ્રજ્ઞાનમેવ તદ્બ્રહ્મ સત્યપ્રજ્ઞાનલક્ષણમ્ ।
એવં બ્રહ્મપરિજ્ઞાનાદેવ મર્ત્યાઽમૃતો ભવેત્

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરે

અનાત્મતાં પરિત્યજ્ય નિર્વિકારૌ જગત્સ્થિતૌ ।
એકનિષ્ઠતયાન્તસ્થઃ સંવિન્માત્રપરો ભવ

મરુભૂમૌ જલં સર્વં મરુભૂમાત્રમેવ તત્ ।
જગત્ત્રયમિદં સર્વં ચિન્માત્રં સ્વવિચારતઃ

લક્ષ્યાલક્ષ્યમતિં ત્યક્ત્વા યસ્તિષ્ઠેત્કેવલાત્મના ।
શિવ એવ સ્વયં સાક્ષાદયં બ્રહ્મવિદુત્તમઃ

અધિષ્ઠાનમનૌપમ્યમવાઙ્મનસગોચરમ્ ।
નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં ચ તદવ્યયમ્

સર્વશક્તેર્મહેશસ્ય વિલાસો હિ મનો જગત્ ।
સંયમાસંયમાભ્યાં ચ સંસારં શાન્તિમન્વગાત્

મનોવ્યાધેશ્ચિકિત્સાર્થમુપાયં કથયામિ તે ।
યદ્યત્સ્વાભિમતં વસ્તુ તત્ત્યજન્મોક્ષમશ્નુતે

સ્વાયત્તમેકાન્તહિતં સ્વેપ્સિતત્યાગવેદનમ્ ।
યસ્ય દુષ્કરતાં યાતં ધિક્તં પુરુષકીટકમ્

સ્વપૌરુષેકસાધ્યેન સ્વેપ્સિતત્યાગરૂપિણા ।
મનઃપ્રશમમાત્રેણ વિના નાસ્તિ શુભા ગતિઃ

અસંકલ્પનશસ્ત્રેણ છિન્નં ચિત્તમિદં યદા ।
સર્વં સર્વગતં શાન્તં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

ભવ ભાવનયા મુક્તો મુક્તઃ પરમયા ધિયા ।
ધારયાત્માનમવ્યગ્રો ગ્રસ્તચિત્તં ચિતઃ પદમ્

પરં પૌરુષમાશ્રિત્ય નીત્વા ચિત્તમચિત્તતામ્ ।
ધ્યાનતો હૃદયાકાશે ચિતિ ચિચ્ચક્રધારયા

મનો મારય નિઃશઙ્કં ત્વાં પ્રબધ્નન્તિ નારયઃ

અયં સોઽહમિદં તન્મ એતાવન્માત્રકં મનઃ ।
તદભાવનમાત્રેણ દાત્રેણેવ વિલીયતે

છિન્નાભ્રમણ્ડલં વ્યોમ્નિ યથા શરદિ ધૂયતે ।
વાતેન કલ્પકેનૈવ તથાન્તર્ધૂયતે મનઃ

કલ્પાન્તપવના વાન્તુ યાન્તુ ચૈકત્વમર્ણવાઃ ।
તપન્તુ દ્વાદશાદિત્યા નાસ્તિ નિર્મનસઃ ક્ષતિઃ

અસંકલ્પનમાત્રૈકસાધ્યે સકલસિદ્ધિદે ।
અસંકલ્પાતિસામ્રાજ્યે તિષ્ઠવષ્ટબ્ધતત્પદઃ

ન હિ ચઞ્ચલતાહીનં મનઃ ક્વચન દૃશ્યતે ।
ચઞ્ચલત્વં મનોધર્મો વહ્નેર્ધર્મો યથોષ્ણતા

એષા હિ ચઞ્ચલાસ્પન્દશક્તિશ્ચિત્તત્વસંસ્થિતા ।
તાં વિદ્ધિ માનસીં શક્તિં જગદાડંબરાત્મિકામ્

યત્તુ ચઞ્ચલતાહીનં તન્મનોઽમૃતમુચ્યતે ।
તદેવ ચ તપઃ શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તે મોક્ષ ઉચ્યતે

તસ્ય ચઞ્ચલતા યૈષા ત્વવિદ્યા વાસનાત્મિકા ।
વાસનાપરનામ્નીં તાં વિચારેણ વિનાશય

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યસ્મિન્નૈવ પદે મનઃ ।
યોજ્યતે તત્પદં પ્રાપ્ય નિર્વિકલ્પો ભવાનઘ

અતઃ પૌરુષમાશ્રિત્ય ચિત્તમાક્રમ્ય ચેતસા ।
વિશોકં પદમાલમ્બ્ય નિરાતઙ્કઃ સ્થિરો ભવ

મન એવ સમર્થં હિ મનસો દૃઢનિગ્રહે ।
અરાજકઃ સમર્થઃ સ્યાદ્રાજ્ઞો નિગ્રહકર્મણિ

તૃષ્ણાગ્રાહગૃહીતાનાં સંસારાર્ણવપાતિનામ્ ।
આવર્તૈરૂહ્યમાનાનાં દૂરં સ્વમન એવ નૌઃ

મનસૈવ મનશ્છિત્ત્વા પાશં પરમબન્ધનમ્ ।
ભવાદુત્તારયાત્માનં નાસાવન્યેન તાર્યતે

યા યોદેતિ મનોનામ્ની વાસના વાસિતાન્તરા ।
તાં તાં પરિહરેત્પ્રાજ્ઞસ્તતોઽવિદ્યાક્ષયો ભવેત્

ભોગૈકવાસનાં ત્યક્ત્વા ત્યજ ત્વં ભેદવાસનામ્ ।
ભાવાભાવૌ તતસ્ત્યક્ત્યા નિર્વિકલ્પઃ સુખી ભવ

એષ એવ મનોનાશસ્ત્વવિદ્યાનાશ એવ ચ ।
યત્તત્સંવેદ્યતે કિંચિત્તત્રાસ્થાપરિવર્જનમ્

અનાસ્થૈવ હિ નિર્વાણં દુઃખમાસ્થાપરિગ્રહઃ

અવિદ્યા વિદ્યમાનૈવ નષ્ટપ્રજ્ઞેષુ દૃશ્યતે ।
નામ્નૈવાઙ્ગીકૃતાકારા સમ્યક્પ્રજ્ઞસ્ય સા કુતઃ

તાવત્સંસારભૃગુષુ સ્વાત્મના સહ દેહિનમ્ ।
આન્દોલયતિ નીરન્ધ્રં દુઃખકણ્ટકશાલિષુ

અવિદ્યા યાવદસ્યાસ્તુ નોત્પન્ના ક્ષયકારિણી ।
સ્વયમાત્માવલોકેચ્છાઅ મોહસંક્ષયકારિણી

અસ્યાઃ પરં પ્રપશ્યન્તાઃ સ્વાત્મનાશઃ પ્રજાયતે ।
દૃષ્ટે સર્વગતે બોધે સ્વયં હ્યેષા વિલીયતે

ઇચ્છામાત્રમવિદ્યેયં તન્નાશો મોક્ષ ઉચ્યતે ।
સ ચાસંકલ્પમાત્રેણ સિદ્ધો ભવતિ વૈ મુને

મનાગપિ મનોવ્યોમ્નિ વાસનારજની ક્ષયે ।
કાલિકા તનુતામેતિ ચિદાદિત્યાપ્રકાશનાત્

ચૈતાન્યુપાતરહિતં સામાન્યેન ચ સર્વગમ્ ।
યચ્ચિત્તત્ત્વમનાખ્યેયં સ આત્મા પરમેશ્વરઃ

સર્વં ચ ખલ્વિદં બ્રહ્મ નિત્યચિદ્ઘનમક્ષતમ્ ।
કલ્પનાન્યા મનોનામ્ની વિદ્યતે ન હિ કાચન

ન જાયતે ન મ્રિયત્તે કિંચિદત્ર જગત્ત્રયે ।
ન ચ ભાવવિકારાણાં સત્તા ક્વચન વિદ્યતે

કેવલં કેવલાભાસં સર્વસામાન્યમક્ષતમ્ ।
ચૈત્યાનુપાતરહિતં ચિન્માત્રમિહ વિદ્યતે

તસ્મિન્નિત્યે તતે શુદ્ધે ચિન્માત્રે નિરુપદ્રવે ।
શાન્તે શમસમાભોગે નિર્વિકારે ચિદાત્મનિ

યૈષા સ્વભાવાભિમતં સ્વયં સંકલ્પ્ય ધાવતિ ।
ચિચ્ચૈત્યં સ્વયમમ્લાનં માનનાન્મન ઉચ્યતે ।
અતઃ સંકલ્પસિદ્ધેયં સંકલ્પેનૈવ નશ્યતિ

નાહં બ્રહ્મેતિ સંકલ્પાત્સુદૃઢાદ્બધ્યતે મનઃ ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ સંકલ્પાત્સુદૃઢાન્મુચ્યતે મનઃ

કૃશોઽહં દુઃખબદ્ધોઽહં હસ્તપાદાદિમાનહમ્ ।
ઇતિ ભાવાનુરૂપેણ વ્યવહારેણ બધ્યતે

નાહં દુઃખી ન મે દેહો બન્ધઃ કોઽસ્યાત્મનિ સ્થિતઃ ।
ઇતિ ભાવાનુરૂપેણ વ્યવહારેણ મુચ્યતે

નાહં માંસં ન ચાસ્થીનિ દેહાદન્યઃ પરોઽસ્મ્યહમ્ ।
ઇતિ નિશ્ચિતવાનન્તઃ ક્ષીણાવિદ્યો વિમુચ્યતે

કલ્પિતેયમવિદ્યેયમનાત્મન્યાત્મભાવનાત્ ।
પરં પૌરુષમાશ્રિત્ય યત્નાત્પરમયા ધિયા ।
ભોગેચ્છાં દૂરતસ્ત્યક્ત્વા નિર્વિકલ્પઃ સુખી ભવ

મમ પુત્રો મમ ધનમહં સોઽયમિદં મમ ।
ઇતીયમિન્દ્રજાલેન વાસનૈવ વિવલ્ગતિ

મા ભવાજ્ઞો ભવ જ્ઞસ્ત્વં જહિ સંસારભાવનામ્ ।
અનાત્મન્યાત્મભાવેન કિમજ્ઞ ઇવ રોદિષિ

કસ્તવાયં જડો મૂકો દેહો માંસમયોઽશુચિઃ ।
યદર્થં સુખદુઃખાભ્યામવશઃ પરિભૂયસે

અહો નુ ચિત્રં યત્સત્યં બ્રહ્મ તદ્વિસ્મૃતં નૃણામ્ ।
તિષ્ઠતસ્તવ કાર્યેષુ માસ્તુ રાગાનુરઞ્જના

અહો નુ ચિત્રં પદ્મોત્થૈર્બદ્ધાસ્તન્તુભિરદ્રયઃ ।
અવિદ્યમાન યા વિદ્યા તયા વિશ્વં ખિલીકૃતમ્

ઇદં તદ્વજ્રતાં યાતં તૃણમાત્રં જગત્ત્રયમ્ ॥
ઇત્યુપનિષત્ ॥ ઇતિ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ

ઋભુઃ ॥ અથાપરં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ તાત યથાયથમ્ ।
અજ્ઞાનભૂઃ સપ્તપદા જ્ઞભૂઃ સપ્તપદૈવ હિ

પદાન્તરાણ્યસંખ્યાનિ પ્રભવન્ત્યન્યથૈતયોઃ ।
સ્વરૂપાવસ્થિતિર્મુક્તિસ્તદ્ભ્રંશોઽહંત્વવેદનમ્

શુદ્ધસન્માત્રસંવિત્તેઃ સ્વરૂપાન્ન ચલન્તિ યે ।
રાગદ્વેષાદયો ભાવાસ્તેષાં નાજ્ઞત્વસંભવઃ

યઃ સ્વરૂપપરિભ્રંશશ્ચેત્વાર્થે ચિતિ મજ્જનમ્ ।
એતસ્માદપરો મોહો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ

અર્થાદર્થાન્તરં ચિત્તે યાતિ મધ્યે તુ યા સ્થિતિઃ ।
સા ધ્વસ્તમનનાકારા સ્વરૂપસ્થિતિરુચ્યતે

સંશાન્તસર્વસંકલ્પા યા શિલાવદવસ્થિતિઃ ।
જાગ્રન્નિદ્રાવિનિર્મુક્તા સા સ્વરૂપસ્થિતિઃ પરા

અહન્તાંશે ક્ષતે શાન્તે ભેદનિષ્પન્દચિત્તતા ।
અજડા યા પ્રચલતિ તત્સ્વરૂપમિતીરિતમ્

બીજં જાગ્રત્તથા જાગ્રન્મહાજાગ્રત્તથૈવ ચ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસ્તથા સ્વપ્નઃ સ્વપ્નજાગ્રત્સુષુપ્તિકમ્

ઇતિ સપ્તવિધો મોહઃ પુનરેષ પરસ્પરમ્ ।
શ્લિષ્ટો ભવત્યનેકાગ્ર્યં શ્રુણુ લક્ષણમસ્ય તુ

પ્રથમં ચેતનં યત્સ્યાદનાખ્યં નિર્મલં ચિતઃ ।
ભવિષ્યચ્ચિત્તજીવાદિનામશબ્દાર્થભાજનમ્

બીજરૂપસ્થિતં જાગ્રદ્બીજજાગ્રત્તદુચ્યતે ।
એષા જ્ઞપ્તેર્નવાવસ્થા ત્વજાગ્રત્સંસ્થિતિં શ્રુણુ

નવપ્રસૂતસ્ય પરાદયં ચાહમિદં મમ ।
ઇતિ યઃ પ્રત્યયઃ સ્વસ્થસ્તજ્જાગ્રત્પ્રાગભાવનાત્

અયં સોઽહમિદં તન્મ ઇતિ જન્માન્તરોદિતઃ ।
પીવરઃ પ્રત્યયઃ પ્રોક્તો મહાજાગ્રદિતિ સ્ફુટમ્

અરૂઢમથવા રૂઢં સર્વથા તન્મયાત્મકમ્ ।
યજ્જાગ્રતો મનોરાજ્યં યજ્જાગ્રત્સ્વપ્ન ઉચ્યતે

દ્વિચન્દ્રશુક્તિકારૂપ્યમૃગતૃષ્ણાદિભેદતઃ ।
અભ્યાસં પ્રાપ્ય જાગ્રત્તત્સ્વપ્નો નાનાવિધો ભવેત્

અલ્પકાલં મયા દૃષ્ટમેતન્નોદેતિ યત્ર હિ ।
પરામર્ષઃ પ્રબુદ્ધસ્ય સ સ્વપ્ન ઇતિ કથ્યતે

ચિરં સંદર્શનાભાવાદપ્રફુલ્લં બૃહદ્વચઃ ।
ચિરકાલાનુવૃત્તિસ્તુ સ્વપ્નો જાગ્રદિવોદિતઃ

સ્વપ્નજાગ્રદિતિ પ્રોક્તં જાગ્રત્યપિ પરિસ્ફુરત્ ।
ષડવસ્થા પરિત્યાગો જડા જીવસ્ય યા સ્થિતિઃ

ભવિષ્યદ્દુઃખબોધાઢ્યા સૌષુપ્તિઃ સોચ્યતે ગતિઃ ।
જગત્તસ્યામવસ્થાયામન્તસ્તમસિ લીયતે

સપ્તાવસ્થા ઇમાઃ પ્રોક્તા મયા જ્ઞાનસ્ય વૈ દ્વિજ ।
એકૈકા શતસંખ્યાત્ર નાનાવિભવરૂપિણી

ઇમાં સપ્તપદાં જ્ઞાનભૂમિમાકર્ણયાનઘ ।
નાનયા જ્ઞાતયા ભૂયો મોહપઙ્કે નિમજ્જતિ

વદન્તિ બહુભેદેન વાદિનો યોગભૂમિકાઃ ।
મમ ત્વભિમતા નૂનમિમા એવ શુભપ્રદાઃ

અવબોધં વિદુર્જ્ઞાનં તદિદં સાપ્તભૂમિકમ્ ।
મુક્તિસ્તુ જ્ઞેયમિત્યુક્તા ભૂમિકાસપ્તકાત્પરમ્

જ્ઞાનભૂમિઃ શુભેચ્છાખ્યા પ્રથમા સમુદાહૃતા ।
વિચારણા દ્વિતીયા તુ તૃતીયા તનુમાનસી

સત્ત્વાપત્તિશ્ચતુર્થી સ્યાત્તતોઽસંસક્તિનામિકા ।
પદાર્થભાવના ષષ્ઠી સપ્તમી તુર્યગા સ્મૃતા

આસામન્તસ્થિતા મુક્તિર્યસ્યાં ભૂયો ન શોચતિ ।
એતાસાં ભૂમિકાનાં ત્વમિદં નિર્વચનં શ્રુણુ

સ્થિતઃ કિં મૂઢ એવાસ્મિ પ્રેક્ષેઽહં શાસ્ત્રસજ્જનૈઃ ।
વૈરાગ્યપૂર્વમિચ્છેતિ શુભેચ્છેત્યુચ્યતે બુધૈઃ

શાસ્ત્રસજ્જનસંપર્કવૈરાગ્યાભ્યાસપૂર્વકમ્ ।
સદાચારપ્રવૃત્તિર્યા પ્રોચ્યતે સા વિચારણા

વિચારણાશુભેચ્છાભ્યામિન્દ્રિયાર્થેષુ રક્તતા ।
યત્ર સા તનુતામેતિ પ્રોચ્યતે તનુમાનસી

ભૂમિકાત્રિતયાભ્યાસાચ્ચિત્તે તુ વિરતેર્વશાત્ ।
સત્ત્વાત્મનિ સ્થિતે શુદ્ધે સત્ત્વાપત્તિરુદાહૃતા

દશાચતુષ્ટયાભ્યાસાદસંસર્ગકલા તુ યા ।
રૂઢસત્ત્વચમત્કારા પ્રોક્તા સંસક્તિનામિકા

ભૂમિકાપઞ્ચકાભ્યાસાત્સ્વાત્મારામતયા દૃઢમ્ ।
આભ્યન્તરાણાં બાહ્યાનાં પદાર્થાનામભાવનાત્

પરપ્રયુક્તેન ચિરં પ્રયત્નેનાવબોધનમ્ ।
પદાર્થભાવના નામ ષષ્ઠી ભવતિ ભૂમિકા

ભૂમિષટ્કચિરાભ્યાસાદ્ભેદસ્યાનુપલમ્બનાત્ ।
યત્સ્વભાવૈકનિષ્ઠત્વં સા જ્ઞેયા તુર્યગા ગતિઃ

એષા હિ જીવન્મુક્તેષુ તુર્યાવસ્થેતિ વિદ્યતે ।
વિદેહમુક્તિવિષયં તુર્યાતીતમતઃ પરમ્

યે નિદાઘ મહાભાગાઃ સાપ્તમીં ભૂમિમાશ્રિતાઃ ।
આત્મારામા મહાત્માનસ્તે મહત્પદમાગતાઃ

જીવન્મુક્તા ન મજ્જન્તિ સુખદુઃખરસસ્થિતે ।
પ્રકૃતેનાથ કાર્યેણ કિંચિત્કુર્વન્તિ વા ન વા

પાર્શ્વસ્થબોધિતાઃ સન્તઃ પૂર્વાચરક્રમાગતમ્ ।
આચારમાચરત્યેવ સુપ્તબુદ્ધવદુત્થિતાઃ

ભૂમિકાસપ્તકં ચૈતદ્ધીમતામેવ ગોચરમ્ ।
પ્રાપ્ય જ્ઞાનદશામેતાં પશુમ્લેચ્છાદયોઽપિ યે

સદેહા વાપ્યદેહા વા તે મુક્તા નાત્ર સંશયઃ ।
જ્ઞપ્તિર્હિ ગ્રન્થિવિચ્છેદસ્તસ્મિન્સતિ વિમુક્તતા

મૃગતૃષ્ણામ્બુબુદ્ધ્ય્યાદિશાન્તિમાત્રાત્મકસ્ત્વસૌ ।
યે તુ મોહાર્ણવાત્તીર્ણાસ્તૈઃ પ્રાપ્તં પરમં પદમ્

તે સ્થિતા ભૂમિકાસ્વાસુ સ્વાત્મલાભપરાયણાઃ ।
મનઃપ્રશમનોપાયો યોગ ઇત્યભિધીયતે

સપ્તભૂમિઃ સ વિજ્ઞેયઃ કથિતાસ્તાશ્ચ ભૂમિકાઃ ।
એતાસાં ભૂમિકાનાં તુ ગમં બ્રહ્માભિધં પદમ્

ત્વત્તાહન્તાત્મતા યત્ર પરતા નાસ્તિ કાચન ।
ન ક્વચિદ્ભાવકલના ન ભાવાભાવ ગોચરા

સર્વં શાન્તં નિરાલમ્બં વ્યોમસ્થં શાશ્વતં શિવમ્ ।
અનામયમનાભાસમનામકમકારણમ્

ન સન્નસન્ન મધ્યાન્તં ન સર્વં સર્વમેવ ચ ।
મનોવચોભિરગ્રાહ્યં પૂર્ણાત્પૂર્ણં સુખાત્સુખમ્

અસંવેદનમાશાન્તમાત્મવેદનમાતતમ્ ।
સત્તા સર્વપદાર્થાનાં નાન્યા સંવેદનાદૃતે

સંબન્ધે દ્રષ્ટૃદૃશ્યાનાં મધ્યે દૃષ્ટિર્હિ યદ્વપુઃ ।
દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાદિવર્જિતં તદિદં પદમ્

દેશાદ્દેશં ગતે ચિત્તે મધ્યે યચ્ચેતસો વઓઉઃ ।
અજાડ્યસંવિન્મનનં તન્મયો ભવ સર્વદા

અજાગ્રત્સ્વપ્નનિદ્રસ્ય યત્તે રૂપં સનાતનમ્ ।
અચેતનં ચાજડં ચ તન્મયો ભવ સર્વદા

જડતાં વર્જયિત્વૈકાં શિલાયા હૃદયં હિ તત્ ।
અમનસ્કસ્વરૂપં યત્તન્મયો ભવ સર્વદા ।
ચિત્તં દૂરે પરિત્યજ્ય યોઽસિ સોઽસિ સ્થિરો ભવ

પૂર્વં મનઃ સમુદિતં પરમાત્મતત્ત્વા
ત્તેનાતતં જગદિદં સવિકલ્પજાલમ્ ।
શૂન્યેન શૂન્યમપિ વિપ્ર યથામ્બરેણ
નીલત્વમુલ્લસતિ ચારુતરાભિધાનમ્

સંકલ્પસંક્ષયદ્ગલિતે તુ ચિત્તે
સંસારમોહમિહિકા ગલિતા ભવન્તિ ।
સ્વચ્છં વિભાતિ શરદીવ ખમાગતાયાં
ચિન્માત્રમેકમજમાદ્યમનન્તમન્તઃ

અકર્તૃકમરઙ્ગં ચ ગગને ચિત્રમુત્થિતમ્ ।
અદ્રષ્ટૃકં સ્વાનુભવમનિદ્રસ્વપ્નદર્શનમ્

સાક્ષિભૂતે સમે સ્વચ્છે નિર્વિકલ્પે ચિદાત્મનિ ।
નિરિચ્છં પ્રતિબિમ્બન્તિ જગન્તિ મુકુરે યથા

એકં બ્રહ્મ ચિદાકાશં સર્વાત્મકમખણ્ડિતમ્ ।
ઇતિ ભાવય યત્નેન ચેતશ્ચાઞ્ચલ્યશાન્તયે

રેખોપરેખાવલિતા યથૈકા પીવરી શિલા ।
તથા ત્રૈલોક્યવલિતં બ્રહ્મૈકમિહ દૃશ્યતામ્

દ્વિતીયકારણાભાવાદનુત્પન્નમિદં જગત્ ।
જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમધુના દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમદ્ભુતમ્

વિશ્રાન્તોઽસ્મિ ચિરં શ્રાન્તશ્ચિન્માત્રાન્નાસ્તિ કિંચન ।
પશ્ય વિશ્રાન્તસન્દેહં વિગતાશેષકૌતુકમ્

નિરસ્તકલ્પનાજાલમચિત્તત્વં પરં પદમ્ ।
ત એવ ભૂમતાં પ્રાપ્તાઃ સંશાન્તાશેષકિલ્બિષાઃ

મહાધિયઃ શાન્તધિયો યે યાતા વિમનસ્કતામ્ ।
જન્તોઃ કૃતવિચારસ્ય વિગલદ્વૃત્તિચેતસઃ

મનનં ત્યજતો નિત્યં કિંચિત્પરિણતં મનઃ ।
દૃશ્યં સન્ત્યજતો હેયમુપાદેયમુપેયુષઃ

દ્રષ્ટારં પશ્યતો નિત્યમદ્રષ્ટારમપશ્યતઃ ।
વિજ્ઞાતવ્યે પરે તત્ત્વે જાગરૂકસ્ય જીવતઃ

સુપ્તસ્ય ધનસંમોહમયે સંસારવર્ત્મનિ ।
અત્યન્તપક્વવૈરાગ્યાદરસેષુ રસેષ્વપિ

સંસારવાસનાજાલે ખગજાલ ઇવાધુના ।
ત્રોટિતે હૃદયગ્રન્થૌ શ્લથે વૈરાગ્યરંહસા

કાતકં ફલમાસાદ્ય યથા વારિ પ્રસીદતિ ।
તથા વિજ્ઞાનવશતઃ સ્વભાવઃ સંપ્રસીદતિ

નીરાગં નિરુપાસઙ્ગં નિર્દ્વન્દ્વં નિરુપાશ્રયમ્ ।
વિનિર્યાતિ મનો મોહાદ્વિહઙ્ગઃ પઞ્જરાદિવ

શાન્તસન્દેહદૌરાત્મ્યં ગતકૌતુકવિભ્રમમ્ ।
પરિપૂર્ણાન્તરં ચેતઃ પૂર્ણેન્દુરિવ રાજતે

નાહં ન ચાન્યદસ્તીહ બ્રહ્મૈવાસ્મિ નિરામયમ્ ।
ઇત્થં સદસ્તોર્મધ્યાદ્યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

અયત્નોપતેષ્વક્ષિદૃગ્દૃશ્યેષુ યથા મનઃ ।
નીરાગમેવ પતતિ તદ્વત્કાર્યેષુ ધીરધીઃ

પરિજ્ઞાયોપભુક્તો હિ ભોગો ભવતિ તુષ્ટયે ।
વિજ્ઞાય સેવિતશ્ચોરો મૈત્રીમેતિ ન ચોરતામ્

અશઙ્કિતાપિ સંપ્રાપ્તા ગ્રામયાત્રા યથાધ્વગૈઃ ।
પ્રેક્ષ્યતે તદ્વદેવ જ્ઞૈર્ભોગશ્રીરવલોક્યતે

મનસો નિગૃહીતસ્ય લીલાભોગોઽલ્પકોઽપિ યઃ ।
તમેવાલબ્ધવિસ્તારં ક્લિષ્ટત્વાદ્બહુ મન્યતે

બદ્ધમુક્તો મહીપાલો ગ્રાસમાત્રેણ તુષ્યતિ ।
પરૈરબદ્ધો નાક્રાન્તો ન રાષ્ટ્રં બહુ મન્યતે

હસ્તં હતેન સંપીડ્ય દન્તૈર્દન્તાન્વિચૂર્ણ્ય ચ ।
અઙ્ગાન્યઙ્ગૈરિવાક્રમ્ય જયેદાદૌ સ્વકં મનઃ

મનસો વિજયાન્નાન્યા ગતિરસ્તિ ભવાર્ણવે ।
મહાનરકસામ્રાજ્યે મત્તદુષ્કૃતવારણાઃ

આશાશરશલાકાઢ્યા દુર્જયા હીન્દ્રિયારયઃ ।
પ્રક્ષીણચિત્તદર્પસ્ય નિગૃહીતેન્દ્રિયદ્વિષઃ

પદ્મિન્ય ઇવ હેમન્તે ક્ષીયન્તે ભોગવાસનાઃ ।
તાવન્નિશીવ વેતાલા વસન્તિ હૃદિ વાસનાઃ ।
એકતત્ત્વદૃઢાભ્યાસાદ્યાવન્ન વિજિતં મનઃ

ભૃત્યોઽભિમતકર્તૃત્વાન્મન્ત્રી સર્વાર્થકારણાત્ ।
સામન્તશ્ચેન્દ્રિયાક્રાન્તેર્મનો મન્યે વિવેકિનઃ

લાલનાત્સ્નિગ્ધલલના પાલાનાત્પાલકઃ પિતા ।
સુહૃદુત્તમવિન્યાસાન્મનો મન્યે મનીષિણઃ

સ્વાલોકતઃ શાસ્ત્રદૃશા સ્વબુદ્ધ્યા સ્વાનુભાવતઃ ।
પ્રયચ્છતિ પરાં સિદ્ધિં ત્યક્ત્વાત્માનં મનઃપિતા

સુહૃષ્ટઃ સુદૃઢઃ સ્વચ્છઃ સુક્રાન્તઃ સુપ્રબોધિતઃ ।
સ્વગુણેનોર્જિતો ભાતિ હૃદિ હૃદ્યો મનોમણિઃ

એનં મનોમણિં બ્રહ્મન્બહુપઙ્કકલઙ્કિતમ્ ।
વિવેકવારિણા સિદ્ધ્યૈ પ્રક્ષાલ્યાલોકવાન્ભવ

વિવેકં પરમાશ્રિત્ય બુદ્ધ્યા સત્યમવેક્ષ્ય ચ ।
ઇન્દ્રિયારીનલં છિત્ત્વા તીર્ણો ભવ ભવાર્ણવાત્

આસ્થામાત્રમનન્તાનાં દુઃખાનામાકરં વિદુઃ ।
અનાસ્થામાત્રમભિતઃ સુખાનામાલયં વિદુઃ

વાસનાતન્તુબદ્ધોઽયં લોકો વિપરિવર્તતે ।
સા પ્રસિદ્ધાતિદુઃખાય સુખાયોચ્છેદમાગતા

ધીરોઽપ્યતિબહુજ્ઞોઽપિ કુલજોઽપિ મહાનપિ ।
તૃષ્ણયા બધ્યતે જન્તુઃ સિંહઃ શૃઙ્ખલયા યથા

પરમં પૌરુષં યત્નમાસ્થાદાય સૃદ્યમમ્ ।
યથાશાસ્ત્રમનુદ્વેગમાચરન્કો ન સિદ્ધિભાક્

અહં સર્વમિદં વિશ્વં પરમાત્માહમચ્યુતઃ ।
નાન્યદસ્તીતિ સંવિત્ત્યા પરમા સા હ્યહઙ્કૃતિઃ

સર્વસ્માદ્વ્યતિરિક્તોઽહં વાલાગ્રાદપ્યહં તનુઃ ।
ઇતિ યા સંવિદો બ્રહ્મન્દ્વિતીયાહઙ્કૃતિઃ શુભા

મોક્ષાયૈષા ન બન્ધાય જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે

પાણિપાદાદિમાત્રોઽયમહમિત્યેષ નિશ્ચયઃ ।
અહંકારસ્તૃતીયોઽસૌ લૈકિકસ્તુચ્છ એવ સઃ

જીવ એવ દુરાત્માસૌ કન્દઃ સંસારદુસ્તરોઃ ।
અનેનાભિહતો જન્તુરધોઽધઃ પરિધાવતિ

અનયા દુરહંકૃત્યા ભાવાત્સંત્યક્તયા ચિરમ્ ।
શિષ્ટાહંકારવાઞ્જન્તુઃ શમવાન્યાતિ મુક્તતામ્

પ્રથમૌ દ્વાવહંકારાવઙ્ગીકૃત્ય ત્વલૌકિકૌ ।
તૃતીયાહંકૃતિસ્ત્યાજ્યા લૌકિકી દુઃખદાયિની

અથ તે અપિ સંત્યજ્ય સર્વાહંકૃતિવર્જિતઃ ।
સ તિષ્ઠતિ તથાત્યુચ્ચૈઃ પરમેવાધિરોહતિ

ભોગેચ્છામાત્રકો બન્ધસ્તત્ત્યાગો મોક્ષ ઉચ્યતે ।
મનસોઽભ્યુદયો નાશો મનોનાશો મહોદયઃ

જ્ઞમનો નાશમભ્યેતિ મનોઽજ્ઞસ્ય હિ શૃઙ્ખલા ।
નાનન્દં ન નિરાનન્દં ન ચલં નાચલં સ્થિરમ્ ।
ન સન્નાસન્ન ચૈતેષાં મધ્યં જ્ઞાનિમનો વિદુઃ

યથા સૌક્ષ્મ્યાચ્ચિદાભાસ્ય આકાશો નોપલક્ષ્યતે ।
તથા નિરંશશ્ચિદ્ભાવઃ સર્વગોઽપિ ન લક્ષ્યતે

સર્વસંકલ્પરહિતા સર્વસંજ્ઞાવિવર્જિતા ।
સૈષા ચિદવિનાશાત્મા સ્વાત્મેત્યાદિકૃતાભિધા

આકાશશતભાગાણ્છા જ્ઞેષુ નિષ્કલરૂપિણી ।
સકલામલસંસારસ્વરૂપૈકાત્મદર્શિની

નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ નોત્તિષ્ઠતિ ન તિષ્ઠતિ ।
ન ચ યાતિ ન ચાયાતિ ન ચ નેહ ન ચેહ ચિત્

સૈષા ચિયમલાકારા નિર્વિકલ્પા નિરાસ્પદા

આદૌ શમદમપ્રાયૈર્ગુણૈઃ શિષ્યં વિશોધયેત્ ।
પશ્ચાત્સર્વમિદં બ્રહ્મ શુદ્ધસ્ત્વમિતિ બોધયેત્

અજ્ઞસ્યાર્ધપ્રબુદ્ધસ્ય સર્વં બ્રહ્મેતિ યો વદેત્ ।
મહાનરકજાલેષુ સ તેન વિનિયોજિતઃ

પ્રબુદ્ધબુદ્ધેઃ પ્રક્ષીણભોગેચ્છસ્ય નિરાશિષઃ ।
નાસ્ત્યવિદ્યામલમિતિ પ્રાજ્ઞસ્તૂપદિશેદ્ગુરુઃ

સતિ દીપ ઇવાલોકઃ સત્યર્ક ઇવ વાસરઃ ।
સતિ પુષ્પ ઇવામોદશ્ચિતિ સત્યં જગત્તથા

પ્રતિભાસત એવેદં ન જગત્પરમાર્થતઃ ।
જ્ઞાનદૃષ્ટૌ પ્રસન્નાયાં પ્રબોધવિતતોદયે

યથાવજ્જ્ઞાસ્યસિ સ્વસ્થો મદ્વાગ્વૃષ્ટિબલાબલમ્ ।
અવિદ્યયૈવોત્તમયા સ્વાર્થનાશોદ્યમાર્થયા

વિદ્યા સંપ્રાપ્યતે બ્રહ્મન્સર્વદોષાપહારિણી ।
શામ્યતિ હ્યસ્ત્રમસ્ત્રેણ મલેન ક્ષાલ્યતે મલમ્

શમં વિષં વિષેણૈતિ રિપુણા હન્યતે રિપુઃ ।
ઈદૃશી ભૂતમાયેયં યા સ્વનાશેન હર્ષદા

ન લક્ષ્યતે સ્વભાવોઽસ્યા વીક્ષ્યમાણૈવ નશ્યતિ ।
નાસ્ત્યેષા પરમાર્થેનેત્યેવં ભાવનયેદ્ધયા

સર્વં બ્રહ્મેતિ યસ્યાન્તર્ભાવના સા હિ મુક્તિદા ।
ભેદદૃષ્ટિરવિદ્યેયં સર્વથા તાં વિસર્જયેત્

મુને નાસાદ્યતે તદ્ધિ પદમક્ષયમુચ્યતે ।
કુતો જાતેયમિતિ તે દ્વિજ માસ્તુ વિચારણા

ઇમાં કથમહં હન્મીત્યેષા તેઽસ્તુ વિચારણા ।
અસ્તં ગતાયાં ક્ષીણાયામસ્યાં જ્ઞાસ્યસિ તત્પદમ્

યત એષા યથા ચૈષા યથા નષ્ટેત્યખણ્ડિતમ્ ।
તદસ્યા રોગશાલાયા યત્નં કુરુ ચિકિત્સને

યથૈષા જન્મદુઃખેષુ ન ભૂયસ્ત્વાં નિયોક્ષ્યતિ ।
સ્વાત્મનિ સ્વપરિસ્પન્દૈઃ સ્ફુરત્યચ્છૈશ્ચિદર્ણવઃ

એકાત્મકમખણ્ડં તદિત્યન્તર્ભાવ્યતાં દૃઢમ્ ।
કિંચિત્ક્ષુભિતરૂપા સા ચિચ્છક્તિશ્ચિન્મયાર્ણવે

તન્મયૈવ સ્ફુરત્યચ્છા તત્રૈવોર્મિરિવાર્ણવે ।
આત્મન્યેવાત્મના વ્યોમ્નિ યથા સરસિ મારુતઃ

તથૈવાત્માત્મશક્ત્યૈવ સ્વાત્મન્યેવૈતિ લોલતામ્ ।
ક્ષણં સ્ફુરતિ સા દેવી સર્વશક્તિતયા તથા

દેશકાલક્રિયાશક્તિર્ન યસ્યાઃ સંપ્રકર્ષણે ।
સ્વસ્વભાવં વિદિત્વોચ્ચૈરપ્યનન્તપદે સ્થિતા

રૂપં પરિમિતેનાસૌ ભાવયત્યવિભાવિતા ।
યદૈવં ભાવિતં રૂપં તયા પરમકાન્તયા

તદૈવૈનામનુગતા નામસંખ્યાદિકા દૃશઃ ।
વિકલ્પકલિતાકારં દેશકાલક્રિયાસ્પદમ્

ચિતો રૂપમિદં બ્રહ્મન્ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ કથ્યતે ।
વાસનાઃ કલ્પયન્સોઽપિ યાત્યહંકારતાં પુનઃ

અહઙ્કારો વિનિર્ણેતા કલઙ્કી બુદ્ધિરુચ્યતે ।
બુદ્ધિઃ સંકલ્પિતાકારા પ્રયાતિ મનનાસ્પદમ્

મનો ઘનવિકલ્પં તુ ગચ્છતીન્દ્રિયતાં શનૈઃ ।
પાણિપાદમયં દેહમિન્દ્રિયાણિ વિદુર્બુધાઃ

એવં જીવો હિ સંકલ્પવાસનારજ્જુવેષ્ટિતઃ ।
દુઃખજાલપરીતાત્મા ક્રમાદાયાતિ નીચતામ્

ઇતિ શક્તિમયં ચેતો ઘનાહંકારતાં ગતમ્ ।
કોશકારક્રિમિરિવ સ્વેચ્છયા યાતિ બન્ધનમ્

સ્વયં કલ્પિત તન્માત્રાજાલભ્યન્તરવર્તિ ચ ।
પરાં વિવશતામેતિ શૃઙ્ખલાબદ્ધસિંહવત્

ક્વચિન્મનઃ ક્વચિદ્બુદ્ધિઃ ક્વચિજ્જ્ઞાનં ક્વચિત્ક્રિયા ।
ક્વચિદેતદહંકારઃ ક્વચિચ્ચિત્તમિતિ સ્મૃતમ્

ક્વચિત્પ્રકૃતિરિત્યુક્તં ક્વચિન્માયેતિ કલ્પિતમ્ ।
ક્વચિન્મલમિતિ પ્રોક્તં ક્વચિત્કર્મેતિ સંસ્મૃતમ્

ક્વચિદ્બન્ધ ઇતિ ખ્યાતં ક્વચિત્પુર્યષ્ટકં સ્મૃતમ્ ।
પ્રોક્તં ક્વચિદવિદ્યેતિ ક્વચિદિચ્છેતિ સંમતમ્

ઇઅમં સંસારમખિલમાશાપાશવિધાયકમ્ ।
દધદન્તઃફલૈર્હીનં વટધાના વટં યથા

ચિન્તાનલશિખાદગ્ધં કોપાજગરચર્વિતમ્ ।
કામાબ્ધિકલ્લોલરતં વિસ્મૃતાત્મપિતામહમ્

સમુદ્ધર મનો બ્રહ્મન્માતઙ્ગમિવ કર્દમાત્ ।
એવં જીવાશ્રિતા ભાવા ભવભાવનયાહિતાઃ

બ્રહ્મણા કલ્પિતાકારા લક્ષશોઽપ્યથ કોટિશઃ ।
સંખ્યાતીતાઃ પુરા જાતા જાયન્તેઽદ્યાપિ ચાભિતઃ

ઉત્પત્સ્યન્તેઽપિ ચૈવાન્યે કણૌઘા ઇવ નિર્ઝરાત્ ।
કેચિત્પ્રથમજન્માનઃ કેચિજ્જન્મશતાધિકાઃ

કેચિચ્ચાસંખ્યજન્માનઃ કેચિદ્દ્વિત્રિભવાન્તરાઃ ।
કેચિત્કિન્નરગન્ધર્વવિદ્યાધરમહોરગાઃ

કેચિદર્કેન્દુવરુણાસ્ત્ર્યક્ષાધોક્ષજપદ્મજાઃ ।
કેચિદ્બ્રહ્મણભૂપાલવૈશ્યશૂદ્રગણાઃ સ્થિતાઃ

કેચિત્તૃણૌષધીવૃક્ષફલમૂલપતઙ્ગકાઃ ।
કેચિત્કદમ્બજમ્બીરસાલતાલતમાલકાઃ

કેચિન્મહેન્દ્રમલયસહ્યમન્દરમેરવઃ ।
કેચિત્ક્ષારોદધિક્ષીરઘૃતેક્ષુજલરાશયઃ

કેચિદ્વિશાલાઃ કુકુભઃ કેચિન્નદ્યો મહારયાઃ ।
વિહાયસ્યુચ્ચકૈઃ કેચિન્નિપતન્ત્યુત્પતન્તિ ચ

કન્તુકા ઇવ હસ્તેન મૃત્યુનાઽવિરતં હતાઃ ।
ભુક્ત્વા જન્મસહસ્રાણિ ભૂયઃ સંસારસંકટે

પતન્તિ કેચિદબુધાઃ સંપ્રાપ્યાપિ વિવેકતામ્ ।
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નમાત્મતત્ત્વં સ્વશક્તિતઃ

લીલયૈવ યદાદત્તે દિક્કાલકલિતં વપુઃ ।
તદેવ જીવપર્યાયવાસનાવેશતઃ પરમ્

મનઃ સંપદ્યતે લોલં કલનાકલનોન્મુખમ્ ।
કલયન્તી મનઃશક્તિરાદૌ ભાવયતિ ક્ષણાત્

આકાશભાવનામચ્છાં શબ્દબીજરસોન્મુખીમ્ ।
તતસ્તદ્ઘનતાં યાતં ઘનસ્પન્દક્રમાન્મનઃ

ભાવયત્યનિલસ્પન્દં સ્પર્શબીજરસોન્મુખમ્ ।
તાભ્યામાકાશવાતાભ્યાં દૃઢાભ્યાસવશાત્તતઃ

શબ્દસ્પર્શસ્વરૂપાભ્યાં સંઘર્ષાજ્જન્યતેઽનલઃ ।
રૂપતન્માત્રસહિતં ત્રિભિસ્તૈઃ સહ સંમિતમ્

મનસ્તાદ્દૃગ્ગુણગતં રસતન્માત્રવેદનમ્ ।
ક્ષણાચ્ચેતત્યપાં શૈત્યં જલસંવિત્તતો ભવેત્

તતસ્તાદૃગ્ગુણગતં મનો ભાવયતિ ક્ષણાત્ ।
ગન્ધતન્માત્રમેતસ્માદ્ભૂમિસંવિત્તતો ભવેત્

અથેત્થંભૂતતન્માત્રવેષ્ટિતં તનુતાં જહત્ ।
વપુર્વહ્નિકણાકારં સ્ફુરિતં વ્યોમ્નિ પશ્યતિ

અહંકારકલાયુક્તં બુદ્ધિબીજસમન્વિતમ્ ।
તત્પુર્યષ્ટકમિત્યુક્તં ભૂતહૃત્પદ્મષટ્પદમ્

તસ્મિંસ્તુ તીવ્રસંવેગાદ્ભાવયદ્ભાસુરં વપુઃ ।
સ્થૂલતામેતિ પાકેન મનો બિલ્વફલં યથા

મૂષાસ્થદ્રુતહેમાભં સ્ફુરિતં વિમલામ્બરે ।
સંનિવેશમથાદત્તે તત્તેજઃ સ્વસ્વભાવતઃ

ઊર્ધ્વં શિરઃપિણ્ડમયમધઃ પાદમયં તથા ।
પાર્શ્વયોર્હસ્તસંસ્થાનં મધ્યે ચોદરધર્મિણમ્

કાલેન સ્ફુટતામેત્ય ભવત્યમલવિગ્રહમ્ ।
બુદ્ધિસત્ત્વબલોત્સાહવિજ્ઞાનૈશ્વર્યસંસ્થિતઃ

સ એવ ભગવાન્બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ ।
અવલોક્ય વપુર્બ્રહ્મા કાન્તમાત્મીયમુત્તમમ્

ચિન્તામભ્યેત્ય ભગવાંસ્ત્રિકાલામલદર્શનઃ ।
એતસ્મિન્પરમાકાશે ચિન્માત્રૈકાત્મરૂપિણી

અદૃષ્ટપારપર્યન્તે પ્રથમં કિં ભવેદિતિ ।
ઇતિ ચિન્તિતવાન્બ્રહ્મા સદ્યો જાતામલાત્મદૃક્

અપશ્યત્સર્ગવૃન્દાનિ સમતીતાન્યનેકશઃ ।
સ્મરત્યથો સ સકલાન્સર્વધર્મગુણક્રમાત્

લીલયા કલ્પયામાસ ચિત્રાઃ સંકલ્પતઃ પ્રજાઃ ।
નાનાચારસમારમ્ભા ગન્ધર્વનગરં યથા

તાસાં સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે ।
અનન્તાનિ વિચિત્રાણિ શાસ્ત્રાણિ સમકલ્પયત્

વિરઞ્ચિરૂપાન્મનસઃ કલ્પિતત્વાજ્જગત્સ્થિતેઃ ।
તાવત્સ્થિતિરિયં પ્રોક્તા તન્નાશે નાશમાપ્નુયાત્

ન જાયતે ન મ્રિયતે ક્વચિત્કિંચિત્કદાચન ।
પરમાર્થેન વિપ્રેન્દ્ર મિથ્યા સર્વં તુ દૃશ્યતે

કોશમાશાભુજઙ્ગાનાં સંસારાડંબરં ત્યજ ।
અસદેતદિતિ જ્ઞાત્વા માતૃભાવં નિવેશય

ગન્ધર્વનગરસ્યાર્થે ભૂષિતેઽભૂષિતે તથા ।
અવિદ્યાંશે સુતાદૌ વા કઃ ક્રમઃ સુખદુઃખયોઃ

ધનદારેષુ વૃદ્ધેષુ દુઃખયુક્તં ન તુષ્ટતા ।
વૃદ્ધાયાં મોહમાયાયાં કઃ સમાશ્વાસવાનિહ

યૈરેવ જાયતે રાગો મૂર્ખસ્યાધિકતાં ગતૈઃ ।
તૈરેવ ભાગૈઃ પ્રાજ્ઞસ્ય વિરાગ ઉપજાયતે

અતો નિદાઘ તત્ત્વજ્ઞ વ્યવહારેષુ સંસૃતેઃ ।
નષ્ટં નષ્ટમુપેક્ષસ્વ પ્રાપ્તં પ્રાપ્તમુપાહર

અનાગતાનાં ભોગાનામવાઞ્છનમકૃત્રિમમ્ ।
આગતાનાં ચ સંભોગ ઇતિ પણ્ડિતલક્ષણમ્

શુદ્ધં સદસતોર્મધ્યં પદં બુદ્ધ્વાવલંબ્ય ચ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરં દૃશ્યં મા ગૃહાણ વિમુઞ્ચ મા

યસ્ય ચેચ્છા તથાનિચ્છા જ્ઞસ્ય કર્મણિ તિષ્ઠતઃ ।
ન તસ્ય લિપ્યતે પ્રજ્ઞા પદ્મપત્રમિવામ્બુભિઃ

યદિ તે નેન્દ્રિયાર્થશ્રીઃ સ્પન્દતે હૃદિ વૈ દ્વિજ ।
તદા વિજ્ઞાતવિજ્ઞેયા સમુત્તીર્ણો ભવાર્ણવાત્

ઉચ્ચૈઃપદાય પરયા પ્રજ્ઞયા વાસનાગણાત્ ।
પુષ્પાદ્ગન્ધમપોહ્યારં ચેતોવૃત્તિં પૃથક્કુરુ

સંસારામ્બુનિધાવસ્મિન્વાસનામ્બુપરિપ્લુતે ।
યે પ્રજ્ઞાનાવમારૂઢાસ્તે તીર્ણાઃ પણ્ડિતાઃ પરે

ન ત્યજન્તિ ન વાઞ્છન્તિ વ્યવહારં જગદ્ગતમ્ ।
સર્વમેવાનુવર્તન્તે પારાવારવિદો જનાઃ

અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય સત્તાસામાન્યરૂપિણઃ ।
ચિતશ્ચેત્યોન્મુખત્વં યત્તત્સંકલ્પાઙ્કુરં વિદુઃ

લેશતઃ પ્રાપ્તસત્તાકઃ સ એવ ઘનતાં શનૈઃ ।
યાતિ ચિત્તત્વમાપૂર્ય દૃઢં જાડ્યાય મેઘવત્

ભાવયન્તિ ચિતિશ્ચૈત્યં વ્યતિરિક્તમિવાત્મનઃ ।
સંકલ્પતામિવાયાતિ બીજમઙ્કુરતામિવ

સંકલ્પનં હિ સંકલ્પઃ સ્વયમેવ પ્રજાયતે ।
વર્ધતે સ્વયમેવાશુ દુઃખાય ન સુખાય યત્

મા સંકલ્પય સંકલ્પં મા ભાવં ભાવય સ્થિતૌ ।
સંકલ્પનાશને યત્તો ન ભૂયોઽનનુગચ્છતિ

ભાવનાભાવમાત્રેણ સંકલ્પઃ ક્ષીયતે સ્વયમ્ ।
સંકલ્પેનૈવ સંકલ્પં મનસૈવ મનો મુને

છિત્ત્વા સ્વાત્મનિ તિષ્ઠ ત્વં કિમેતાવતિ દુષ્કરમ્ ।
યથૈવેદં નભઃ શૂન્યં જગચ્છૂન્યં તથૈવ હિ

તણ્ડુલસ્ય યથા ચર્મ યથા તામ્રસ્ય કાલિમા ।
નશ્યતિ ક્રિયયા વિપ્ર પુરુષસ્ય તથા મલમ્

જીવસ્ય તણ્ડુલસ્યેવ મલં સહજમપ્યલમ્ ।
નશ્યત્યેવ ન સન્દેહસ્તસ્માદુદ્યોગવાન્ભવેત્

ઇતિ મહોપનિષત્ ॥ ઇતિ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

અન્તરાસ્થાં પરિત્યજ્ય ભાવશ્રીં ભાવનામયીમ્ ।
યોઽસિ સોઽસિ જગત્યસ્મિંલ્લીલયા વિહરાનઘ

સર્વત્રાહમકર્તેતિ દૃઢભાવનયાનયા ।
પરમામૃતનામ્ની સા સમતૈવાવશિષ્યતે

ખેદોલ્લાસવિલાસેષુ સ્વાત્મકર્તૃતયૈકયા ।
સ્વસંકલ્પે ક્ષયં યાતે સમતૈવાવશિષ્યતે

સમતા સર્વભાવેષુ યાસૌ સત્યપરા સ્થિતિઃ ।
તસ્યામવસ્થિતં ચિત્તં ન ભૂયો જન્મભાગ્ભવેત્

અથવા સર્વકર્તૃત્વમકર્તૃત્વં ચ વૈ મુને ।
સર્વં ત્યક્ત્વા મનઃ પીત્વા યોઽસિ સોઽસિ સ્થિરો ભવ

શેષસ્થિરો સમાધાનો યેન ત્યજસિ તત્ત્યજ ।
ચિન્મનઃકલનાકારં પ્રકાશતિમિરાદિકમ્

વાસનાં વાસિતારં ચ પ્રાણસ્પન્દનપૂર્વકમ્ ।
સમૂલમખિલં ત્યક્ત્વા વ્યોમસામ્યઃ પ્રશાન્તધીઃ

હૃદયાત્સંપરિત્યજ્ય સર્વવાસનપઙ્ક્તયઃ ।
યસ્તિષ્ઠતિ ગતવ્યગ્રઃ સ મુક્તઃ પરમેશ્વરઃ

દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમખિલં ભ્રાન્તં ભ્રાન્ત્યા દિશો દશ ।
યુક્ત્યા વૈ ચરતો જ્ઞસ્ય સંસારો ગોષ્પદાકૃતિઃ

સબાહ્યાભ્યન્તરે દેહે હ્યધ ઊર્ધ્વં ચ દિક્ષુ ચ ।
ઇત આત્મા તતોઽપ્યાત્મા નાસ્ત્યનાત્મમયં જગત્

ન તદસ્તિ ન યત્રાહં ન તદસ્તિ ન તન્મયમ્ ।
કિમન્યદભિવાઞ્છામિ સર્વં સચ્ચિન્મયં તતમ્

સમસ્તં ખલ્વિદં બ્રહ્મ સર્વમાત્મેદમાતતમ્ ।
અહમન્ય ઇદં ચાન્યદિતિ ભ્રાન્તિં ત્યજાનઘ

તતે બ્રહ્મઘને નિત્યે સંભવન્તિ ન કલ્પિતાઃ ।
ન શોકોઽસ્તિ ન મોહોઽસ્તિ ન જરાસ્તિ ન જન્મ વા

યદસ્તીહ તદેવાસ્તિ વિજ્વરો ભવ સર્વદા ।
યથાપ્રાપ્તાનુભવતઃ સર્વત્રાનભિવાઞ્છનાત્

ત્યાગાદાનપરિત્યાગી વિજ્વરો ભવ સર્વદા ।
યસ્યેદં જન્મ પાશ્ચાત્યં તમાશ્વેવ મહામતે

વિશન્તિ વિદ્યા વિમલા મુક્તા વેણુમિવોત્તમમ્ ।
વિરક્તમનસાં સમ્યક્સ્વપ્રસઙ્ગાદુદાહૃતમ્

દ્રષ્ટુર્દૃશ્યસમાયોગાત્પ્રત્યયાનન્દનિશ્ચયઃ ।
યસ્તં સ્વમાત્મતત્ત્વોત્થં નિષ્પન્દં સમુપાસ્મહે

દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાનિ ત્યક્ત્વા વાસનયા સહ ।
દર્શનપ્રત્યયાભાસમાત્માનં સમુપાસ્મહે

દ્વયોર્મધ્યગતં નિત્યમસ્તિનાસ્તીતિ પક્ષયોઃ ।
પ્રકાશનં પ્રકાશાનામાત્માનં સમુપાસ્મહે

સન્ત્યજ્ય હૃદ્ગુહેશાનં દેવમન્યં પ્રયાન્તિ યે ।
તે રત્નમભિવાઞ્છન્તિ ત્યક્તહસ્તસ્થકૌસ્તુભાઃ

ઉત્થિતાનુત્થિતાનેતાનિન્દ્રિયારીન્પુનઃ પુનઃ ।
હન્યાદ્વિવેકદણ્ડેન વજ્રેણેવ હરિર્ગિરીન્

સંસારરાત્રિદુઃસ્વપ્ને શૂન્યે દેહમયે ભ્રમે ।
સર્વમેવાપવિત્રં તદ્દૃષ્ટં સંસૃતિવિભ્રમમ્

અજ્ઞાનોપહતો બાલ્યે યૌવને વનિતાહતઃ ।
શેષે કલત્રચિન્તાર્તઃ કિં કરોતિ નરાધમઃ

સતોઽસત્તા સ્થિતા મૂર્ધ્નિ રમ્યાણાં મૂર્ધ્ન્યરમ્યતા ।
સુખાનાં મૂર્ધ્નિદુઃખાનિ કિમેકં સંશ્રયામ્યહમ્

યેષાં નિમેષણામેષૌ જગતઃ પ્રલયોદયૌ ।
તાદૃશાઃ પુરુષા યાન્તિ માદૃશાં ગણનૈવ કા

સંસાર એવ દુઃખાનાં સીમાન્ત ઇતિ કથ્યતે ।
તન્મધ્યે પતિતે દેહે સુખમાસાદ્યતે કથમ્

પ્રબુદ્ધોઽસ્મિ પ્રબુદ્ધોઽસ્મિ દુષ્ટશ્ચોરોઽયમાત્મનઃ ।
મનો નામ નિહન્મ્યેનં મનસાસ્મિ ચિરં હૃતઃ

મા ખેદં ભજ હેયેષુ નોપાદેયપરો ભવ ।
હેયાદેયાદૃશૌ ત્યક્ત્વા શેષસ્થઃ સુસ્થિરો ભવ

નિરાશતા નિર્ભયતા નિત્યતા સમતા જ્ઞતા ।
નિરીહતા નિષ્ક્રિયતા સૌમ્યતા નિર્વિકલ્પતા

ધૃર્મૈત્રી મનસ્તુષ્ટિર્મૃદુતા મૃદુભાષિતા ।
હેયોપાદેયનિર્મુક્તે જ્ઞે તિષ્ઠન્ત્યપવાસનમ્

ગૃહીતતૃષ્ણાશબરીવાસનાજાલમાતતમ્ ।
સંસારવારિપ્રસૃતં ચિન્તાતન્તુભિરાતતમ્

અનયા તીક્ષ્ણયા તાત છિન્ધિ બુદ્ધિશલાકયા ।
વાત્યયેવામ્બુદં જાલં છિત્ત્વા તિષ્ઠ તતે પદે

મનસૈવ મનશ્છિત્ત્વા કુઠારેણેવ પાદપમ્ ।
પદં પાવનમાસાદ્ય સદ્ય એવ સ્થિરો ભવ

તિષ્ઠન્ગચ્છન્ત્સ્વપઞ્જાગ્રન્નિવસન્નુત્પતન્પતન્ ।
અસદેવેદમિત્યન્તં નિશ્ચિત્યાસ્તાં પરિત્યજ

દૃશ્યમાશ્રયસીદં ચેત્તત્સચ્ચિતોઽસિ બન્ધવાન્ ।
દૃશ્યં સન્ત્યજસીદં ચેત્તદાઽચિત્તોઽસિ મોક્ષવાન્

નાહં નેદમિતિ ધ્યાયંસ્તિષ્ઠ ત્વમચલાચલઃ ।
આત્મનો જગતશ્ચાન્તર્દ્રષ્ટૃદૃશ્યદશાન્તરે

દર્શનાખ્યં સ્વમાત્માનં સર્વદા ભાવયન્ભવ ।
સ્વાદ્યસ્વાદકસંત્યક્તં સ્વાદ્યસ્વાદકમધ્યગમ્

સ્વદનં કેવલં ધ્યાયન્પરમાત્મમયો ભવ ।
અવલમ્બ્ય નિરાલમ્બં મધ્યેમધ્યે સ્થિરો ભવ

રજ્જુબદ્ધા વિમુચ્યન્તે તૃષ્ણાબદ્ધા ન કેનચિત્ ।
તસ્માન્નિદાઘ તૃષ્ણા ત્વં ત્યજ સંકલ્પવર્જનાત્

એતામહંભાવમયીપપુણ્યાં
છિત્ત્વાનહંભાવ શલાકયૈવ ॥
સ્વભાવજાં ભવ્યભવન્તભૂમૌ
ભવ પ્રશાન્તાખિલભૂતભીતિઃ

અહમેષાં પદાર્થાનામેતે ચ મમ જીવિતમ્ ।
નાહમેભિર્વિના કિંચિન્ન મયૈતે વિના કિલ

ઇત્યન્તર્નિશ્ચયં ત્યક્ત્વા વિચાર્ય મનસા સહ ।
નાહં પદાર્થસ્ય ન મે પદાર્થ ઇતિ ભાવિતે

અન્તઃશીતલયા બુદ્ધ્યા કુર્વતો લીલયા ક્રિયામ્ ।
યો નૂનં વાસનાત્યાગો ધ્યેયો બ્રહ્મન્પ્રકીર્તિતઃ

સર્વં સમતયા બુદ્ધ્યા યઃ કૃત્વા વાસનાક્ષયમ્ ।
જહાતિ નિર્મમો દેહં નેયોઽસૌ વાસનાક્ષયઃ

અહંકારમયીં ત્યક્ત્વા વાસનાં લીલયૈવ યઃ ।
તિષ્ઠતિ ધ્યેયસંત્યાગી સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

નિર્મૂલં કલનાં ત્યક્ત્વા વાસનાં યઃ શમં ગતઃ ।
જ્ઞેયં ત્યાગમિમં વિદ્ધિ મુક્તં તં બ્રાહ્મણોત્તમમ્

દ્વાવેતૌ બ્રહ્મતાં યાતૌ દ્વાવેતૌ વિગતજ્વરૌ ।
આપતત્સુ યથાકાલં સુખદુઃખેષ્વનારતૌ ।
સંન્યાસિયોગિનૌ દાન્તૌ વિદ્ધિ શાન્તૌ મુનીશ્વર

ઈપ્સિતાનીપ્સિતે ન સ્તો યસ્યાન્તર્વર્તિદૃષ્ટિષુ ।
સુષુપ્તવદ્યશ્ચરતિ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

હર્ષામર્ષભયક્રોધકામકાર્પણ્યદૃષ્ટિભિઃ ।
ન હૃષ્યતિ ગ્લાયતિ યઃ પરામર્શવિવર્જિતઃ

બાહ્યાર્થવાસનોદ્ભૂતા તૃષ્ણા બદ્ધેતિ કથ્યતે ।
સર્વાર્થવાસનોન્મુક્તા તૃષ્ણા મુક્તેતિ ભણ્યતે

ઇદમસ્તુ મમેત્યન્તમિચ્છાં પ્રાર્થનયાન્વિતામ્ ।
તાં તીક્ષ્ણાં શૃઙ્ખલાં વિદ્ધિ દુઃખજન્મભયપ્રદામ્

તામેતાં સર્વભાવેષુ સત્સ્વસત્સુ ચ સર્વદા ।
સંત્યજ્ય પરમોદારં પદમેતિ મહામનાઃ

બન્ધાસ્થામથ મોક્ષાસ્થાં સુખદુઃખદશામપિ ।
ત્યક્ત્વા સદસદાસ્થાં ત્વં તિષ્ઠાક્ષુબ્ધમહાબ્ધિવત્

જાયતે નિશ્ચયઃ સાધો પુરુષસ્ય ચતુર્વિધઃ

આપાદમસ્તકમહં માતાપિતૃવિનિર્મિતઃ ।
ઇત્યેકો નિશ્ચયો બ્રહ્મન્બન્ધાયાસવિલોકનાત્

અતીતઃ સર્વભાવેભ્યો વાલાગ્રાદપ્યહં તનુઃ ।
ઇતિ દ્વિતીયો મોક્ષાય નિશ્ચયો જાયતે સતામ્

જગજ્જાલ પદાર્થાત્મા સર્વ એવાહમક્ષયઃ ।
તૃતીયો નિશ્ચયશ્ચોક્તો મોક્ષાયૈવ દ્વિજોત્તમ

અહં જગદ્વા સકલં શૂન્યં વ્યોમ સમં સદા ।
એવમેષ ચતુર્થોઽપિ નિશ્ચયો મોક્ષસિદ્ધિદઃ

એતેષાં પ્રથમઃ પ્રોક્તસ્તૃષ્ણયા બન્ધયોગ્યયા ।
શુદ્ધતૃષ્ણાસ્ત્રયઃ સ્વચ્છા જીવન્મુક્તા વિલાસિનઃ

સર્વં ચાપ્યહમેવેતિ નિશ્ચયો યો મહામતે ।
તમાદાય વિષાદાય ન ભૂયો જાયતે મતિઃ

શૂન્યં તત્પ્રકૃતિર્માયા બ્રહ્મવિજ્ઞાનમિત્યપિ ।
શિવઃ પુરુષ ઈશાનો નિત્યમાત્મેતિ કથ્યતે

દ્વૈતાદ્વૈતસમુદ્ભૂતૈર્જગન્નિર્માણલીલયા ।
પરમાત્મમયીશક્તિરદ્વૈતૈવ વિજૃમ્ભતે

સર્વાતીતપદાલમ્બી પરિપૂર્ણૈકચિન્મયઃ ।
નોદ્વેગી ન ચ તુષ્ટાત્મા સંસારે નાવસીદતિ

પ્રાપ્તકર્મકરો નિત્યં શત્રુમિત્રસમાનદૃક્ ।
ઈહિતાનીહિતૈર્મુક્તો ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ

સર્વસ્યાભિમતં વક્તા ચોદિતઃ પેશલોક્તિમાન્ ।
આશયજ્ઞશ્ચ ભૂતાનાં સંસારે નાવસીદતિ

પૂર્વાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય ધ્યેયત્યાગવિલાસિનીમ્ ।
જીવન્મુક્તતયા સ્વસ્થો લોકે વિહર વિજ્વરઃ

અન્તઃસંત્યક્તસર્વાશો વીતરાગો વિવાસનઃ ।
બહિઃસર્વસમાચારો લોકે વિહર વિજ્વરઃ

બહિઃકૃત્રિમસંરંભો હૃદિ સંરમ્ભવર્જિતઃ ।
કર્તા બહિરકર્તાન્તર્લોકે વિહર શુદ્ધધીઃ

ત્યક્તાહંકૃતિરાશ્વસ્તમતિરાકાશશોભનઃ ।
અગૃહીતકલઙ્કાઙ્કો લોકે વિહર શુદ્ધધીઃ

ઉદારઃ પેશલાચારઃ સર્વાચારાનુવૃત્તિમાન્ ।
અન્તઃસઙ્ગપરિત્યાગી બહિઃસંભારવાનિવ ।
અન્તર્વૈરાગ્યમાદાય બહિરાશોન્મુખેહિતઃ

અયં બન્ધુરયં નેતિ ગણના લઘુચેતસામ્ ।
ઉદારચરિતાનાં તુ વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્

ભાવાભાવવિનિર્મુક્તં જરામરણવર્જિતમ્ ।
પ્રશાન્તકલનારભ્યં નીરાગં પદમાશ્રય

એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ સ્વચ્છા નિષ્કામા વિગતામયા ।
આદાય વિહરન્નેવં સંકટેષુ ન મુહ્યતિ

વૈરાગ્યેણાથ શાસ્ત્રેણ મહત્ત્વાદિગુણૈરપિ ।
યત્સંકલ્પહરાર્થં તત્સ્વયમેવોન્નયેન્મનઃ

વૈરાગ્યાત્પૂર્ણતામેતિ મનો નાશવશાનુગમ્ ।
આશયા રક્તતામેતિ શરદીવ સરોઽમલમ્

તમેવ ભુક્તિવિરસં વ્યાપારૌઘં પુનઃ પુનઃ ।
દિવસેદિવસે કુર્વન્પ્રાજ્ઞ કસ્માન્ન લજ્જતે

ચિચ્ચૈત્યકલિતો બન્ધસ્તન્મુક્તૌ મુક્તિરુચ્યતે ।
ચિદચૈત્યા કિલાત્મેતિ સર્વસિદ્ધાન્તસંગ્રહઃ

એતન્નિશ્ચયમાદાય વિલોકય ધિયેદ્ધયા ।
સ્વયમેવાત્મનાત્માનમાનન્દં પદમાપ્સ્યસિ

ચિદહં ચિદિમે લોકાશ્ચિદાશાશ્ચિદિમાઃ પ્રજાઃ ।
દૃશ્યદર્શનનિર્મુક્તઃ કેવલામલરૂપવાન્

નિત્યોદિતો નિરાભાસો દ્રષ્ટા સાક્ષી ચિદાત્મકઃ

ચૈત્યનિર્મુક્તચિદ્રૂપં પૂર્ણજ્યોતિઃસ્વરૂપકમ્ ।
સંશાન્તસર્વસંવેદ્યં સંવિન્માત્રમહં મહત્

સંશાન્તસર્વસંકલ્પઃ પ્રશાન્તસકલેષણઃ ।
નિર્વિકલ્પપદં ગત્વા સ્વસ્થો ભવ મુનીશ્વર

ઇતિ ।
ય ઇમાં મહોપનિષદં બ્રાહ્મણો નિત્યમધીતે ।
અશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયો ભવતિ । અનુપનીત ઉપનીતો ભવતિ ।
સોઽગ્નિપૂતો ભવતિ । સ વાયુપૂતો ભવતિ । સ સોમપૂતો ભવતિ ।
સ સત્યપૂતો ભવતિ । સ સર્વપૂતો ભવતિ । સ સર્વર્દેવૈર્જ્ઞાતો ભવતિ ।
સ સર્વેષુ તીર્થેષુ સ્નાતો ભવતિ । સ સર્વૈર્દેવૈરનુધ્યાતો ભવતિ ।
સ સર્વક્રતુભિરિષ્ટવાન્ભવતિ । ગાયત્ર્યાઃ ષષ્ટિસહસ્રાણિ
જપ્તાનિ ફલાનિ ભવન્તિ । ઇતિહાસપુરાણાનાં શતસહસ્રાણિ જપ્તાનિ
ફલાનિ ભવન્તિ । પ્રણવાનામયુતં જપ્તં ભવતિ ।
આચક્ષુષઃ પઙ્ક્તિં પુનાતિ । આસપ્તમાન્પુરુષયુગાન્પુનાતિ ।
ઇત્યાહ ભગવાન્ હિરણ્યગર્ભઃ । જપ્યેનામૃતત્ત્વં ચ
ગચ્છતીત્યુપનિષત્ । ॥ ઇતિ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ

ૐ આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમથો
બલમિન્દ્રિયાણિ ચ ॥ સર્વાણિ સર્વં બ્રહ્મોપનિષદં માહં
બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરાકરણમ
સ્ત્વનિરાકરણં મેસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે
મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ ॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ મહોપનિષત્સમાપ્તા॥
અધિકાધ્યયનાય