mahārthamañjarī · Chapter 1
----
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC
Catalog number: M
Uniform title: mahārthamañjarī
Main title: mahārthamañjarī with the parimala commentary
Author : maheśvarānanda
Editor : śāstrī gaṇapati
Description:
E-text is of mahārthamañjarī with the commentary parimala. Both by maheśvarānanda transkribed from Trivandrum Sanskrit Series No. 66.
The photographic facsimile is from the Kashmir Series of Texts and Studies volume 11.
Notes:
This e-text was transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: 02/08/
Publisher : Trivandrum Sanskrit Series
Publication year :
Publication city : Trivandrum
Publication country : India
----
mahārthamañjarī
svopajñaparimalākhyavyākhyopetā
maheśvarānandapraṇītā
namo nālayate śuṇḍāṃ viṣāṇena mṛṇāline |
pratyakkamalakandāya karṇābhyāṃ parṇaśāline
jayatyamūlamamlānamauttaraṃ tattvamadvayam |
spandāspandaparispandamakarandamahotpalam
kāruṇyāmṛtasindhoruditamivāvartamīkṣaṇāpāṅgāt |
mauktikamayaṃ dadhānā tāṭaṅkaṃ jayati gauravī mūrtiḥ
sphūrtaye viśvaśilpasya śrīśivānandamūrtaye |
nityonmeṣanimeṣāyai nistuṣāyai namastviṣe
yasmādanuttaramahāhradamajjanaṃ me
saubhāgyaśāmbhavasukhānubhavaśca yasmāt |
tatsvātmacitkramavimarśamayaṃ gurūṇā-
movalliyugmamuditoditavīryamīḍe
namo nikhilamālinyavilāpanapaṭīyase |
mahāprakāśapādābjaparāgaparamāṇave
gorakṣo lokadhiyā deśikadṛṣṭyā maheśvarānandaḥ |
unmīlayāmi parimalamantargrāhyaṃ mahārthamañjaryām
svakriyāyā api vyākhyāṃ svayameva prayuñjmahe |
uparyapyātmasaṃrambhasambhogāmreḍanotsukāḥ
yadvā vineyajanacittacamatkriyārtha-
matrodyamo'yamudito'stu tadetadāstām |
saṃkṣepavistaravibhāgaviviktaśobhaḥ
puṣpāñjalirbhavatu vāṅmaya eṣa śambhoḥ
avagataśivadṛṣṭipratyabhijñārthatattva-
kramasaraṇirahasyollāsasarvasvavedī |
gurucaraṇasaparyācāturīcidghano'haṃ
gahanamapi hṛdantarvyoma tad vyākaromi
iha mahati rahasyonmīlane maṅgalāya
prabhavati mama saṃvidyoginīnāṃ prasādaḥ |
api tu kulasaparyābimbasaṃbandhyavandhyāḥ
sakṛdapi matimanto nainamudghāṭayantu
svapnasamayopalabdhā sā sumukhī siddhayoginī devī |
gāthābhiḥ saptatyā svāpitabhāṣābhirastu samprītā
vardhatāṃ deśikaḥ śrīmān saṃvinmārgaśca vardhatām |
māheśvarāśca vardhantāṃ vardhatāṃ ca maheśvaraḥ
atha yadetadātmasvarūpāvibhinnaparameśvaraparāmarśopāyaprati-
pādanapravṛttamabhyupagamasiddhāntasthityā tātparyataḥ
pratijñādyava(yava)pañcakātmakaṃ mahārthamañjaryāhvayaṃ mahat
tantram, atra sūtrāyamāṇā gāthāḥ saptatirbhavanti | tatra cādyāyāṃ
maṅgalācārapūrvakamādivāakyopakṣepaḥ | dvitīyāyāṃ
tantrapratipādyasya vastuno nirdeśaḥ | tatastisṛṣu svātmatattve
pramāṇānupayogaprapañcanam | ṣaṣṭhyāmadhikārivibhāgavyapohaḥ |
saptamyāṃ vidhiniṣedhaniṣṭaṅkanam | aṣṭamyāṃ
saṃsārasvarūpanirūpaṇam | navamyāṃ svātmanaḥ
sphuṭasyā'pyasphuṭatvaucityānuśāsanam | daśamyāṃ
vimraṣtṛsvarūpavimarśasya puruṣārthatvāvasthāpanam | tato
dvayorvimarśasvarūpavimarśaḥ | tatastrayodaśasu ṣaṭtriṃśattattvavivekaḥ
saptaviṃśatitamyāṃ viśvasya prakāśavimarśāntarbhāvodbhāvanam |
aṣṭāviṃśyāmekatraiva vastuni śivasaktivibhāgādhyavasānam |
ekonatriṃśyāṃ parameśvarasya viśvaśarīratayā
śaktyutkarṣopapādanam | triṃśyāṃ viśvavaicitryasya
svātmanyavaikalyenāvasthānapradarśanam | ekatriṃśyāṃ
pramātrāditrikasyādvaitaparyavasāyitvonmīlanam | tato dvayoḥ
satyāsatyavibhāgavyudāsaḥ | tato'pi dvayoḥ parameśvarasaparyāyā
vaiśiṣṭyāvabhāsanam | tataśca ṣaṭsu pūjyatayā
śrīpañcārthakramāvamarśaḥ | tataśca pañcasu saparyāyāḥ
svarūpaniṣkarṣaḥ | tato'pi dvayordevatāsvabhāvanirṇayaḥ |
ekonapañcāśyāṃ mantratattvoddhāraḥ | pañcāśyāṃ vāgvṛttivicāraḥ
vimarśaśakterbhogāpavargaphalapradatvolliṅganam | tripañcāśyāṃ
jīvanmuktyupapattiḥ | catuṣpañcāśyāṃ kṣaṇabhaṅgavādabhaṅgaḥ |
pañcapañcāśyāṃ svātmasvarūpasyānandaspandatānuvarṇanam |
tataścatasṛṣu tattvāvabodhaṃ prati sphuṭa upāyopadeśaḥ | tataśca ṣaṭsu
vimarśānupraveśināṃ naiścintyaniścayaḥ | ṣaṭṣaṣṭitamyāṃ
svātmavimarśasya sadyaḥ siddhidatvapratyāyanam | saptaṣaṣṭitamyāṃ
vimarśalābhasya gurukaṭākṣādhīnatvaprakhyāpanam |
aṣṭaṣaṣṭitamyāmuktārthasya sarvadarśanasāratvasādhanam |
ekonasaptatitamyāṃ tantravistarasya saṃgraheṇopanyāsaḥ | saptatitamyāṃ
vyāsādiyogināmapyanuttarārthaikaśaraṇatvaprakāśanam | antyāyāṃ
tantrakṛtastantropadeśahetuprayogaḥ | iti tantrārthatattvatātparyārthaḥ |
atha grantho vyākhyāyate | śrīmadanuttarādvaitasiddhihetordvaita-
prathāsatattvapratyūhavyapohadakṣaṃ deśikendrabhaṭṭāraka-
svātantryamanusaṃdadhānastantrakṛt tantropanyāsaṃ
pratyupodghātamudghāṭayati -
natvā nityaśuddhau guroścaraṇau mahāprakāśasya |
grathnāti mahārthamañjarīmimāṃ surabhi maheśvarānandaḥ
iha khalu sarvasyāpi janasyopāsyatayā kācid
devatāstyevetyatrāvipratipattiḥ | kevalaṃ tasyā
nāmarūpādivyapadeśamātre vaiṣamyam | sā ca yuktiparyālocanāyāṃ
svātmasaṃvitsphurattāmātrasvarūpeti prakāśa eva viśvopāsyā
devatetyāpatitam | tasya ca mahattvam -
sā sphurattā mahāsattā deśakālāviśeṣiṇī |
saiṣā sāratayā coktā hṛdayaṃ parameṣṭhinaḥ ||
iti śrīpratyabhijñānītyā sarvasaṅkocollaṅghitayā
sphurattaikasvarūpatvam | sa ca guruḥ gṛṇāti prakāśayati
viśvavyavahāramiti niruktyā sarvānugrāhakaḥ | tādṛkprakāśakavyatireke
viśvasyāndhabadhiratādiprāyatāpatteḥ | sa ca paryantataḥ
paramaśivabhaṭṭārakāparaparyāyaḥ svātmarūpo mahān pramātā |
yaduktaṃ śrīśivasūtreṣu - gururupāyaḥ iti | tasya caraṇau
jñānakriyālakṣaṇaṃ svātantryaṃ caryate gamyate prāpyate budhyate
bhakṣyate cābhyāṃ viśvamiti hi caraṇāvityucyete | yaduktaṃ
śrīkubjikāmate -
bhogyabhoktṛṣu bhāveṣu miṣatsvanimiṣatsu ca |
deśakāladigākhyeṣu sthūlasūkṣmapareṣu ca ||
sattāsphuraṇakavyāptā gatibhakṣaṇayogataḥ |
karmaṇā caraṇākhyeyaṃ na tu pādatayā priye ! || iti |
tṛtīyastu caraṇaḥ sākṣād guruḥ svalakṣaṇa eveti dvivacanena
vyākhyā | yaduktaṃ tatraiva -
sito vāme'ruṇo dakṣe varābhayakaro guruḥ |
pretāmbujagato'ṅkastharaktaśaktistrilocanaḥ ||
pañcamuṇḍadharaḥ sragvī hṛdi dhyeyaḥ smitānanaḥ | iti |
ayameva sakalaniṣkalātmā sarvavidhūnanāvasthāyāṃ
nirvāṇarūpasturīyaḥ pādaḥ ityupaniṣat | laukiko vyavahārastu sakalena
niṣkalena ca dvābhyāmeva caraṇābhyāmupakalpyate | yadāhuḥ -
śuklo'ṅghriḥ śuklamāviṣṭo raktaṃ rakto'ṅghrirāśritaḥ |
pitroraṅghridvayenedamamunā jāyate'khilam || iti |
tau ca nityaśuddhau unmeṣanimeṣavibhāgavyudāsena
padārthāntarapratibimbanakṣamau | etadeva hi parameśvarasya tat
pāramaiśvaryam, yadantarbahiśca
jñānakriyāpratibimbanānuprāṇitāśeṣaviśvavilāsatvam | tacca
svātantryaspandasphurattodyamādiśabdairāgameṣūdghoṣyate |
nityaśuddyā ca tayorvakṣyamāṇavimarśānuprāṇitatvaṃ pratyāyayate |
yaduktaṃ śrīpratyabhijñāyām -
vimarśa eva devasya śuddhe jñānakriye yataḥ || iti |
tau natvā utkarṣakakṣyārūḍhatayā vimṛśya | vāṅmanaḥkāyānāṃ
tadekaviṣayīkāralakṣaṇaḥ prahvībhāvo hi namanam | mahāprakāśatvaṃ
ca parameśvarasya mahānutkarṣaḥ | taṃ prati tadupāsakasya
prahvībhāvaśceti dvitayamapi kaṇṭhenoktam |
yajananamaskārādyupanyāsamātre tu
ekatarasyābhidheyatvamanyatarasyārthākṣiptatā ceti pratipatṝn
pratyubhayapratipattisaukaryaṃ na sambhavati | ayaṃ ca mahān
maṅgalācāro yat parameśvarotkarṣānusmaraṇam, yasya ca tantrārambhaṃ
pratyavaśyakartavyatvam | yaduktaṃ śrīmatstotrāvalyām -
sarvāśaṅkāśaniṃ sarvālakṣmīkālānalaṃ tathā |
sarvāmaṅgalyakalpāntaṃ mārgaṃ māheśvaraṃ numaḥ || iti,
vyāpārāḥ siddhidāḥ sarve ye tvatpūjāpurassarāḥ | iti ca |
etena maṅgalādīni maṅgalamadhyāni maṅgalāntāni ca śāstrāṇi
prathante | vīrapuruṣāṇi bhavantyāyuṣmatpuruṣāṇi ca iti
mahābhāṣyamaryādayā dvitrapradeśāvacchinnamaṅgalānāmapi
śāstrāṇāmūrīkāryatvam | kimuta
pratigāthānubhūyamānaparameśvaraiśvaryotsavatayā
dhanasāraśakalaparimalavat sarvatraiva
maṅgalyollāsamudagramunmīlayato'sya mahātantrasyetyāsūtryate | etacca
vyākhyātṛśrotṛśikṣāmātratātparyāt tantropodghāte
sākṣādupanibaddham, anyathā parameśvarapraṇāmasya kriyāmātrādapi
pratyūhavyapohasiddheḥ | uktarūpaṃ ca
parameśvaraiśvaryotkarṣānusandhānamanusandhātustādātmyamevopa-
sthāpayati | yathoktaṃ śrīśivadṛṣṭau -
asmadrūpasamāviṣṭasvātmanātmanivāraṇe |
śivaḥ karotu nijayā namaḥ śaktyā tatātmane || iti |
ata eva hi natveti parameśvarapraṇāmakriyottarakālaṃ maheśvarānanda
ityuktam | maheśvarānando hi nāma śrīmatsadāśivaparyantāśeṣa-
śuddhāśuddhādhikārānupraviṣṭapramātṛparamparāprabhāvasarva-
svābhibhāvī nityānavacchinnaprakāśānandaparamārthasvātantrya-
lakṣaṇaḥ paramaśivabhaṭṭāraka eva | tadbhāvāpanno'yaṃ tantrakṛditi
yāvat | tadbhāvāpattiśca tasya deśikakaṭākṣapātaśaktipāta-
saubhāgyasya samayānupraveśamaṅgalamahābhiṣekasampatsaṃskāro-
pārohaprakṣālitamalopalepatvāt, auttarāmnāyādyaśeṣaśāstrārthā-
vabodhaśikṣāśālitvāt, svasya ca parameśvaraiśvaryotkarṣavimarśānu-
syūtyupakṣīṇāntaḥkaraṇatvāccetyavagantavyam | yaduktaṃ śrīniśāṭane
- tripratyayamidaṃ jñānam iti | taccoktaṃ śrīkiraṇāyām - gurutaḥ
śāstrataḥ svataḥ iti | tataśca yo'vipastho jñāhetuśca,
dānamātmajñānam iti śrīśivasūtrasthityā
svayamaparokṣitātmīyapāramaiśvaryollāsasya
parānujighṛkṣāveśavaivaśyena tantrakṛtastantronmīlanaṃ
pratyaucityamāsutryate | anyathā bāhyaśāstrapraṇetṛvad
vipralambhakatāmātrameva paryavasyet | yaduktaṃ śrīhaṃsabhede -
sevyante guravo'neke jñānavijñānabhāsurāḥ |
durlabho'yaṃ gururdevi yo'haṅkārakṣayaṅkaraḥ ||
tenādhītaṃ śrutaṃ tena tena sarvamanuṣṭhitam |
yenāhaṅkāranirmuktaḥ kevalo viditaḥ svayam || iti |
bāhyaśāstrāṇāṃ tu -
anyathā devapāṇḍityaṃ śāstrapāṇḍityamanyathā |
anyathā tatpadaṃ śāntaṃ lokāḥ paśyanti cānyathā ||
iti sthityā sākṣāt svātmaparāmarśopāyatvaṃ na sambhavati | yathā
śrītantrāloke -
ye'pyasākṣādupāyena tadrūpaṃ pravivindate |
nūnaṃ te sūryasaṃvittyai khadyotādīcchavo jaḍāḥ || iti |
yathā ca śrīkulakamale -
śāktena tejasā śūnyaṃ ye mārgaṃ paryupāsate |
te vahnirahite kuṇḍe sthālyā homaṃ prakurvate || iti |
tatra ca tāratamyaṃ kiñcidālocanīyam | yaduktam -
nararṣidevadruhiṇaviṣṇurudrādyudīritam |
uttarottaravaiśiṣṭyāt pūrvapūrvaprabādhakam || iti |
sa ca maheśvarānando mahārthamañjarīṃ grathnāti |
viśvataduttarobhayaspandatayā pūrṇāhambhāvasvabhāvasyārthasya
arthyate iti vyutpattyā sarvaprārthyasya vastunaḥ
śivaśaktyādibhedaprathāprarohe'pi pāramārthikādvaitaprathāsatattvāṃ
sphurattāmupadarśayati | granthasandarbhadvārā
lokamanubhāvayatītyarthaḥ | mañjaryapi hi pṛthak
puṣpabhedapratibhāse'pyekākārā'nubhūyate | grathanaṃ ca
puṣpāderupeyasyānāyāsagrahaṇopāyatayā prasiddham | sā ca surabhiḥ,
sarvābhilaṣaṇīyaprakāśarūpasaurabhāspadatvāt | anena ca viśvasya
bhogyatayā'vasthāpanād vakṣyamāṇasya
vimarśopāyasyaucityamunmīlyate | yato
nirbhayabhogyamityetattantramāmnāyate | yaduktaṃ śrīsiddhāmate -
arthaṣaṭkaṃ ca dīkṣā ca śivaśāstramiti smṛtam |
dīkṣādhvā nirbhayo bhogaśāstre bhairavasaṃjñake || iti |
imāmiti |
prākaṭyotkarṣādanapahnavanīyāmatisulabhāsvādāmanunmīlitapūrvā
cetyarthaḥ | yaduktaṃ śrīpratyabhijñāyām -
iti prakaṭito mayā sughaṭa eva mārgo navo
mahāgurubhirucyate sma śivadṛṣṭiśāstre yathā || iti |
atra ca yo'yaṃ mahārthamañjarīparyāyo viśvavaicitryavilāsaḥ, sa eva ca
vakṣyamāṇasya pratyabhijñāparaparyāyasya vimarśasyopāyatayā
tantrapratipādyo'rthaḥ | yataḥ
śabdasparśādyanubhavastadanubhavitṛdvārā mahāprakāśaparyāye
kvacinmahānubhavitari
paryavasyati | tatparijñānaṃ ca prayojanam | tatprayojanaṃ ca
vimarśasvarūpasiddhiḥ | tasyā api prayojanaṃ bhogāpavargalakṣaṇaḥ
svasya māheśvaryollāsaḥ | upari ca prayojanāntarāpekṣā, tasyaiva
prāpyatayābhilaṣyamāṇatvādanavasthāprasaṅgācca | yacchrutiḥ -
ātmalābhānna paraṃ vidyate iti | saṃbandhaśca tantrasya pratipādyasya
cābhidhānābhidheyabhāvaḥ | pratipādyasya cidvimarśasya
copāyopeyabhāvaḥ, tayoranyonyaṃ kāryakāraṇabhūtatvāt | tantrasya
pratipattṝṇāṃ ca sambandho guruparvakramātmā vyaktamupalabhyate,
natvā nityaśuddhau guroścaraṇāvityupakrāntatvāt, desi akaḍakkhapāde
ityupasaṃhāriṣyamāṇatvācca | tattvadṛṣṭyā tu svātmarūpa eva
sarvo'yaṃ sambandhaḥ | yathā śrīsvacchande -
guruśiṣyapade sthitvā svayaṃ devaḥ sadāśivaḥ |
pūrvottarapadairvākyaistantraṃ samavatārayat || iti |
yathā coktamācāryābhinavaguptanāthapādaiḥ -
sadābhinavaguptaṃ yat purāṇaṃ ca prasiddhimat |
hṛdayaṃ tat parollāsaiḥ svayaṃ sphūrjatyanuttaram || iti |
svayamavagatārthatattvasya ca tantrakṛtaḥ kāruṇyotkarṣapravṛttena
sarvajanasāmarasyalakṣaṇena tāṭasthyena
grathnāmītyavicchinnāhambhāvasvabhāvottamapuruṣavyapohād
grathnātīti tantropapādane saṃrambhodbhāvane vineyavargasya
tantrapravṛttyaunmukhyaṃ vidhīyamānatvenārthataḥ siddham | etena
tantrakṛtaḥ prasiddhaprabhāvasya saṃbhāvanāpratyayotpādanena
pratipattṛjanapravṛttyartha nāmopādānamityapyāsūtryate | pratipatṝṇāṃ
coktamartha pratyadhikāritāyāṃ na kaścinniyamaḥ | yaduktaṃ śrīspande -
labdhvā'pyalabhyametajjñānadhanaṃ hṛdguhāntakṛtanihiteḥ |
vasuguptavacchivāya hi bhavati sadā sarvalokasya || iti |
kiñca, natvā guroścaraṇāvityanena śrīcaraṇavidyāsaṅketo'pyatra
kiñcidunmudryate | so'pi paryālocyamānaḥ -
vidyeti mātṛkāpīṭhaṃ tat pārthivamudāhṛtam |
maṇḍalaṃ kuṇḍalīpīṭhaṃ tadāpyaṃ parikīrtitam ||
mantrasaṃjñaṃ kriyāpīṭhaṃ taijasaṃ tat prakīrtitam |
jñānapīṭhaṃ tu mudrākhyaṃ tad vāyavyaṃ sureśvari ||
parecchāmukhato vyoma pīṭhatveneha nādṛtam |
tanmūlasyopacārasya bāhyasyābhāvataḥ priye ||
ceṣṭātmako bhaved vāyustataḥ syānnatiradhvare |
dīpaḥ syāt taijasastoyaṃ caruriṣṭo rasātmakaḥ ||
pṛthivyā gandhavat puṣpamupacārāya pādayoḥ ||
iti śrīcaraṇasūtranītyā śrīpañcavāhakramamevānupravekṣyati,
sarveṣāmapi śrīrasānvayānāmatraiva tātparyāt |
tadvyākhyānavaidagdhyaprakāśanaṃ tu nātyantamupayujyate | natveti ca
nateḥ kaṇṭhoktyā mantramaṇḍalāderapi vāyuśaktitattvāyāḥ
svaparispandanānuprāṇanāyā
mudrāyāstantrāntarārambharūpodyogānuguṇyāt prādhānyaṃ
pratyāyayata ityalamupakrama eva prasaktānuprasaktikaprācuryeṇa | upari
prapañcayiṣyamāṇāśeṣatantrārthasūkṣmaśarīraprāyeyaṃ gāthā | ata
evātiprapañcyamāneyamatiprasaṅgāya bhaviṣyatīti saṃkṣipyaiva
vyākhyātā | uktārthaprapañcopapādanaṃ ca tatra tatrāgrata
udbhāvayiṣyate
atha tantrapratipādyamarthatattvaṃ tatparijñānasya
prayojanatayā'nveṣyatāṃ cābhidadhānastantrakṛt tatraivāvṛttyā
tatprayojanamātmavimarśasvarūpamapyupeyatayopapādayati -
vardhatāṃ mahāprakāśo vimarśavicchuritaniśchalodyotaḥ |
saṃjñāviśeṣanirṇayamātrapravṛttāni yatra śāstrāṇi || २ || iti |
atra yo'yaṃ mahāprakāśastattatpramātṛprakāśāveśādhīna-
prakāśamānatāsvabhāvamātrapāriśeṣyāt svarūpaniṣkarṣe kriyamāṇe
-
tattadrūpatayā jñānaṃ bahirantaḥ prakāśate |
jñānādṛte nārthasattā jñānarūpaṃ tato jagat ||
nahi jñānādṛte bhāvāḥ kenacid viṣayīkṛtāḥ |
jñānaṃ tadātmatāṃ yātametasmādavasīyate ||
iti śrīdevikākramasthityā prakāśaikasvabhāvaḥ
ṣaṭtriṃśattattvasaṃpiṇḍanātmā
pratyekatattvaparyālocane'pyanantaprakārāyamāṇo viśvavilāsaḥ, sa
vardhatām uparyupari svasphurattāmanubhavatu | ayameva mahānupāyo
vakṣyamāṇasya vimarśasyeti yāvat | nanu śūnyatāmātrasvabhāvena
mithyātvamātrānuprāṇitavyavahāreṇa vā viśvavaicitryeṇopāyabhūtena
paramārthabhūtasvātmarūpavimarśalābha
ityetadanaucityotkarṣakāṣṭhāprāptiriti
mādhyamikānirvacanīyavādamaryādāmāśaṅkyāha - niśchalodyota iti |
sphuṭaprakāśātmani prapañcodyote na kasyacid
mithyātvopapādakādeśchalasyāvakāśa ityarthaḥ | astvevam,
tathāpyavaghātasvedādivadanyathāsiddhasānnidhyena lokavyavahāreṇa
kathamātmavimarśotpattirityāśaṅkyāha - vimarśavicchuriteti | na khalu
svasattāmātreṇa viśvasyātmavimarśa pratyupāyatvam, api tu tathā tathā
vimṛśyamānāvasthāyāmeva | tatra ca viśvarūpasyeva
tanmithyātvādestadviparyayasya ca vimraṣṭavyatvodbhāvanāya
niścchalodyota ityasya vimarśavicchuritetyanena sahaikapadyam | nanu yadi hi
viśvavyavahārasya kiñcinnaiyatyaṃ tadupapadyetāpi nāma tasyopāyatvam
pramāṇaprameyādayaḥ ṣoḍaśeti, rūpavedanādayaḥ pañceti ca pṛthak
pṛthag vikalpyamānatvādityāśaṅkyāha - saṃjñāviśeṣetyādi | yatra
viśvavilāsātmanyarthe kāṇādīyākṣapādīyaprabhṛtīni śāstrāṇi
tattatparibhāṣānuguṇyena saṃjñālakṣaṇā ye
vyapadeśaviśeṣāstanmātropakṣīṇavyāpārāṇi, na punaḥ
pratyakṣādipramāṇopagṛhyamāṇapṛthivyādipadārthaparamparāpari-
spandāpalāpapragalbhānītyādyavākyārthaḥ | dvitīye tu yo'yaṃ
mahāprakāśa uktalakṣaṇo'navacchinnaḥ pramātā, yadvimarśaḥ
puruṣārthatayā'vasthāpayiṣyate, sa vardhatām |
māyīyamalopalepasaṃskārocchedaparyantamullasatu | sā ca vṛddhirna
kaivalyena | kiṃ tarhi ? evamahamalaukikaḥ kaścit pramāteti
pratyabhijñānātmā yo vimarśaḥ, tena yad vicchuraṇaṃ
viśeṣato'nyaprakāśavailakṣaṇyena laukikasambandhasvabhāvātikrāntyā
tādātmyaparyavasāyitayopaśleṣaḥ, tadvattayā niśchalo
nirgalitopādhikalaṅka udyotaḥ sphurattā yasya tādṛśatayā
vardhatāmityarthaḥ | darpaṇādiprakāśānāṃ hi
pratibimbādiprakāśanakṣamatve'pi
pramatṛprakāśasāpekṣatvādastyupādhimattvam | pramātṛprakāśasya
tvananyamukhaprekṣitvamevetyarthaḥ | etaduttaratrāpi bhaviṣyati | nanu
vimraṣṭavyasyātmasvarūpasya vyapadeśanaiyatyābhāvāt tadvimarśaṃ
pratyasadbhāvaparyavasāyī kaścid hṛdayaṅgamībhāvaḥ
syādityāśaṅkyāha - saṃjñāviśeṣetyādi | yatra paramapramātṛviṣaye
vyavahriyamāṇāni sarvāṇyapi śāstrāṇi śivo viṣṇurbuddha
ityādivyapadeśamātravyāpṛtāni, na
punararthasvabhāvātyantabhedopapādanapravīṇāni bhavanti | tathāhi -
cārvākāstāvad bhūtānyeva cetayanta iti caitanyaviśiṣṭameva
śarīramātmānamācakṣate | asadevedamagra āsīt
ityabhāvabrahmavādinaḥ śūnyatābhimānino
mādhyamikāścānākhyākakṣyāyāmiva
svātmamātrasphurattālakṣaṇamātmatattvamāhuḥ | sāṅkhyādayastu
vijñānākalaprāyatāmasyāṅgīkurvate | śabdabrahmavādinaśca
paśyantīpadābhimāninaḥ śrīmatsadāśivatattvabhūtamenaṃ manyante |
mīmāṃsakā api sukhādyuparāgayogyamātmānaṃ manvānāḥ
saṃvitsvabhāvatāmasya nāpahnuvate | naiyāyikādayo
jñānādiguṇagaṇāspadamenamicchanti | saugatāḥ
punarjñānalakṣaṇasantānarūpamenaṃ saṃgirante |
evamanyatrāpyūhyamiti śrautāśrauteṣu sarveṣvapi siddhānteṣu
nātyantamatra visaṃvādaḥ | kintu spṛṣṭāspṛṣṭikayā'vasthānam,
tannibandhanamātraśca vādināmanyonyakalahakolāhalakleśaḥ | taduktaṃ
mayaiva śrīpādukodaye -
ato viśvātmako nāthaḥ ityārabhya
lokāyatānāṃ dehātmā śūnyātmā śūnyavādinām |
kṣaṇātmā kṣaṇaniṣṭhānāṃ bhinnātmā bhedadarśinām ||
mīmāṃsināmapūrvātmā brahmātmā brahmavādinām |
advaitināmabhedātmā bahunā vā kimucyate ||
ākrīḍanaṃ ca bālānāṃ sa eva paramo guruḥ |
sa eva ca mahārthātmā mahārthikamanīṣiṇām || iti |
tathā ca śrīpratyabhijñāhṛdaye - tadbhūmikāḥ
sarvadarśanasthitayaḥ iti | ata eva hi -
sa hi bhairavasiddhantapūrvapakṣo'pi yanmayaḥ |
iti paryantapañcāśikāyāmuktam | evaṃ ca vastuvṛttyā siddhāntibhiḥ
sarvairapi parameśvarasya viśvātmakatvasvabhāvamaiśvaryamevodghoṣyate
anyonyamapratīkārā bādhyabādhakabhāvataḥ |
vadanti tava vaiśvātmyaṃ vādivipratipattaye ||
iti | etaduktaṃ bhavati - bahuvidhasiddhāntavikalpyamānānyonya-
bādhyabādhakabhāve'pi viśvāvabhāse stambhakumbhādayo bhāvā
āpāmarapaṇḍitaṃ pratyakṣamevānubhūyanta ityatra na kācid vipratipattiḥ
sāmānyānatilaṅghisvabhāvatayā pādapacchedādiriva paraśvadhādinā
kenacit karaṇaviśeṣeṇa vinā na saṃgacchata ityetat tāvadaṅgīkāryam |
tataśca grāhyagrahaṇavelāyāṃ cakṣurādyavaśyambhāvaḥ | taduktaṃ
mayaiva saṃvidullāse -
avināśini maṅgalapradīpe manasi prajvalite mahāprakāśe |
bahirindriyagolakairgavākṣairaviśeṣādavabhāsyate trilokī || iti |
cakṣurādicakraṃ ca bahiṣkaraṇamātrasvaspandāspadatvāda-
vikalendriyasyāpi pramāturaudāsīnyādyavasthāsvarthāvabhāsā-
saṃbhavācca kiñcidantaḥkaraṇamapekṣata
ityetadapyavaśyābhyupagantavyam | tataśca manovimarśasyāvarjanīyatvam |
taduktamasmadgurubhirmanonuśāsanastotre -
haṃsāḥ patanti gamane pravisārya pakṣau
svau sarvadaiva kila mānasarājahaṃsaḥ |
atyadbhutā tava gatirgagane parasmin
vikṣepaśūnyamayapakṣayugaṃ vihāya || iti |
karaṇānāṃ ca kartṛvyatireke kāryakāritvānaucityāt
svasvabhāvāvasādaprasaṅgācca
stambhakumbhādiparyālocanakriyāyāmantaḥ kaścit kartṛviśeṣo'pyarthata
ākṣipyate | yaduktamasmatparamagurubhiḥ śrīsaubhāgyahṛdayastotre -
netrādijālakopānte hṛtpadmāsanalīlayā |
vāraṃ vāraṃ tvayā devi ! rūpādi madhu sevyate ||
sa ca vedyavikalpoparaktatvād deśakālādyavacchedamanubhavati |
tadavacchedollaṅghinā ca bhāvyamalaukikena kenacit pramātṛviśeṣeṇa,
anyathā viśvavaicitryasyaiva viparyayaprasaṅgāt | viśvavyavahāro
hyavaccinnānavacchinnapramātṛdvayāṅgīkārādṛte na saṃgacchate |
tatrā'kalpitaḥ pramātā sphurattaikasvabhāvatayā vedyavargasya
prakāśaikārṇavībhāvamudbhāvayati | kalpitastu stambhaḥ kumbha
ityādibhedaprathopaśleṣaṇaprāgalbhyāt
tattadvikalpavikṣobhasvabhāvabhāvānāṃ
vyavahāravibhāgamudbhāvayatītyubhayāvaśyambhāvaucityam | evaṃ ca
grāhyagrahaṇavelāyāmindriyādipraṇāḍikayā
viśvapratiṣṭhābhūmirakṛtrimaḥ pramātā kaścidantarvimraṣṭavya iti
pāramparyādāpatitam | yathoktamajaḍapramātṛsiddhau -
idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā |
yā svasvarūpe viśrāntirvimarśaḥ so'hamityayam || iti,
prakāśasyātmaviśrāntirahambhāvo hi kīrtitaḥ | iti ca |
yathā coktamācāryābhinavaguptapādaiḥ -
sphuṭatarabhāsamānanīlasukhādipramātranveṣaṇadvāreṇaiva
pāramārthikapramātṛlābha ihopadiśyate iti | evamabhiprayeṇaiva hi
śrīvijñānabhairave -
gītādiviṣayāsvādasamasaukhyaikatātmanaḥ |
yoginastanmayatvena manorūḍhistadātmatā ||
ityādyupāyatayopapādyate | smārtādayo'pyatra nātyantaṃ visaṃvadante |
yadāhuḥ -
vīṇāvādanatattvajñaḥ svaraśāstraviśāradaḥ |
tālajñaścāprayāsena mokṣamārgaṃ nigacchati || iti |
vardhatāmiti loṭpratyāyuktyā
khyātimapurṇāṃ pūrṇakhyātisamāveśadārḍhyataḥ kṣapaya |
sṛjabhuvanāni yathecchaṃ sthāpaya hara tiraya bhāsaya ca ||
ityādivadupāyopeyabhāvaṃ dyotayantyā
parameśvarasyātyantadurghaṭaghaṭanaprāgalbhyalakṣaṇaṃ
svātantryamāsūtryate | yadanena darśanāntarapraṇetṛmanīṣayā
saṃsāranibandhatvenopakalpitaḥ śabdasparśādiviṣayavikṣobho
jīvanmuktilakṣaṇāhlādasvabhāvaṃ svātmano vimarśaṃ
pratyupāyatayopadiśyate | tathā ca tantrānte vakṣyate -
o saṃsārasuhellī o sulahaṃ mokkhamaggasohaggam | iti
asya copāyopeyabhāvasyāvyabhicārasvabhāvasāmarasyod-
bhāvanāya yāvadgati yatitavyamiti nītyā vākyadvayaikyāvabhāsātmanā
tantrāparaparyāyeṇa śleṣeṇopanyāsaḥ | evamatrābhidheyaṃ prayojanaṃ
tatprayojanaṃ ca vitatyonmīlitam | pāryantikaṃ tu prayojanaṃ hi a a
ṭṭhāṇaparūḍho iti prapañcayiṣyate |
nanūktayuktyā vimraṣṭavyaḥ kaścit kartṛviśeṣaḥ kulālādivad na
kutracidaparokṣamupalakṣyate, anumeyatvādau tu tatra pramāṇādhīnā hi
vastusthitiriti sthityā tādṛk kiñcit pramāṇaṃ vaktavyam | tadanuktau ca
tasyāsatkalpatvāpattirityāśaṅkyāha -
ātmā khalu viśvamūlaṃ tatra pramāṇaṃ na ko'pyarthayate |
kasya vā bhavati pipāsā gaṅgāsrotasi nimagnasya
ihātmaiva hi prakāśasvabhāvatvād viśvavyavahāre nibandhanam,
mamāvabhāsate mayāvalokyata iti pramātṛprakāśopaśleṣeṇaiva
stambhakumbhādīnāṃ prakāśamānatvāt | tadvyatireke ca teṣāṃ stambha
eva kumbhaḥ kumbha eva stambha ityanayoranyonyaṃ
svalakṣaṇāpahāropakrame na kasyacidapi niyantṛtvamiti stambharūpeṇa
stambhaḥ kiṃ bhavatyastambho veti sandeho vā tasyāpyasambhavo veti
sarvathā tūṣṇīmbhāva eva svabhāvaḥ syād bhuvanavyavahārasya | yadi
ca stambhādirūpatayaiva teṣāṃ prakāśamānatvaṃ na punaḥ
pramātṛprakāśānugrahātmā
kaścidatiśayaḥ, tarhi sarveṣāmapi tathā prakāśeran, na vā kasyacidapīti
pramātṝṇāṃ vyavahārocchedaprasaṅgaḥ | kiñca,
stambhakumbhādyātmano viśvasya svātmanaiva
prakāśamānatāṅgīkāre sarvasyāpi pramātṛvargasya
sārvajñyamatyantājñatvaṃ vā prasajyeta, niyāmakābhāvāt |
tasmādātmano jagadvyavahāraprayojakatvamanicchatā'pyaṅgīkāryam |
prayojyaprayojakabhāvaśca paryantato'nayostādātmyameva
paryavasāyayiṣyatītyātmaprakāśamayo'yaṃ viśvavartivedyavargollāsa
ityāpatitam | yaduktaṃ śrīpratyabhijñāyām -
prāgivārtho'prakāśaḥ syāt prakāśātmatayā vinā |
na ca prakāśo bhinnaḥ syādātmārthasya prakāśatā || iti |
khaluravipratipattau | evaṃ sthite tatraivātmanīdametādṛgiti
vastuvyavasthāpakatvalakṣaṇaṃ svābhāsaviśeṣaṃ pramāṇaṃ prati
paṇḍitasya vā pāmarasya vā na kasyacidapekṣotpadyate,
pramātṛprakāśādavyatirekāt | pratyuta tenaiva vyavasthāpyamānatvācca
pramāṇasya | pramāṇaṃ hi nāma navanavodayaḥ svābhāsaviśeṣaḥ |
so'pi svābhāso'bhinava ityuktatvāt | navanavodayatvaṃ ca tasya
tattaddeśakālopaśleṣāvacchidyamānānyonyavilakṣaṇaprameyadvāro-
pārūḍhaḥ kaścid viśeṣaḥ | na punaḥ svābhāviko dharma
ityavadhīritākhilavikalpavikṣobhamakṣubhitābdhikalpamekasvabhāva-
mātmatattvaṃ pratyasya vyāpāra eva nopapadyata ityarthaḥ | na
ko'pyarthayata iti | ātmani pramāṇamicchannātmā syānna vā |
yadyanātmā jaḍavargaḥ, tatpramāṇāpekṣaiva nopapadyate | ātmaiva cet,
tarhi svasmin svayameva pramāṇamapekṣata ityāpatet | yadāhuḥ -
akhyātiryadi na khyātiḥ khyātirevāvaśiṣyate |
khyātiścet khyātirūpatvāt khyātirevāvaśiṣyate || iti |
pramātṛtāspade tatra pramāṇaṃ nopayujyate |
karaṇāt karturādhikyamanyairabhyupagamyate ||
svatantraḥ khalu karteti śābdikairapyudīryate |
tacca svātantryamanyebhyaḥ kārakebhyaḥ pradhāntā ||
yatprabhāvāt pramāṇānāṃ pramāṇatvavyavasthitiḥ |
tatraiva tadapekṣeti na kiṃ vyarthaṃ vaco bhavet ||
laukikānāṃ pramāṇānāmanāśvāsāddhi yauktikaiḥ |
īśvarasya pramāṇatvaṃ pramātṛtve'pyudāhṛtam ||
pramātari pramāṇaṃ kimiti pṛcchan pramātṛtām |
vijahāti na vā nādyaḥ praśnasyānupapattitaḥ ||
na dvitīyaśca kalpaḥ syāt pramāṇaṃ kimu visphuret |
iti hi praśnatātparyaṃ tatrātmanyaikyasammatau ||
mayi tvayīti bhedo'yaṃ na kadācana yujyate |
nānātmatve svaviṣayaṃ pramāṇaṃ prati bhāvanā ||
pṛcchyate prativādīti mahanmaurkhya prasajyate |
bhrāntiścedātmani bhrāntyā buddhe rajjubhujaṅgavat ||
vācyaṃ pramāṇamityetadunmattavacanāyate |
atha nāstyeva me tatra pratītiriti kathyate ||
tatra pramāṇaṃ pṛcchyeta kīdṛg vottaramucyatām |
agocaraḥ pramāṇānāmata ātmā maheśvaraḥ ||
yaduktaṃ śrīpratyabhijñāyām -
pramātari purāṇe tu sarvadābhātavigrahe |
kiṃ pramāṇaṃ navābhāsaḥ sarvapramitibhāgini || iti |
tathā copaniṣat - vijñātāramare kena vijānīyāt iti |
svapadā svaśiraśchāyāṃ yadvallaṅghitumīhate |
pādoddeśe śiro na syāt tatheyaṃ vaindavī kalā || iti |
śrītantrāloke'pi -
pramāṇānyapi vastūnāṃ jīvitaṃ yāni tanvate |
teṣāmapi paro jīvaḥ sa eva parameśvaraḥ || iti |
uktamarthaṃ dṛṣṭāntadṛṣṭyā pratipādayati - kasya vetyādi | gāṅgo
hi pravāhaḥ śaityaprasādādyanekaguṇotkarṣādantarbahistāpāpahāra-
pravīṇo bhavati |
tatraiva sarvāṅgīṇāplavapūrvakamaghamarṣaṇādyavasthāsu ko nāma
narastṛṣitaḥ syāt | na kaścidapi tathā syāditi yāvat | pipāsetyanena
gaṅgāsrotonimagnasyāpi yadi kasyacit salilapānecchā, kastatra pātuṃ
pratyūha iti pratyāyayatā dārṣṭāntike'pi sthale
viśvavyavahāranibandhanaṃ parameśvaraṃ prati pramāṇajijñāsāyāṃ
pratyakṣādīni sarvāṇyapi pramāṇāni sambhavanti, na punareṣāmatra
kācidapekṣetyudbhāvyate | etena -
tanvādi buddhimatkartṛ sanniveśaviśeṣavat |
ghaṭavad yadanevaṃ tannaivaṃ khaparamāṇuvat ||
ityādipramāṇopapādanopakṣīṇasyeśvarasiddhyādeḥ prabandhasya
pravṛttivaiphalyaśaṅkākalaṅko'pyuṭṭaṅkita ityavagantavyam
nanu stambhakumbhādivadātmanaḥ prakāśo na kadācidapi
sphuṭatayopalabhyate | asphuṭe cārthe
pramāṇavyāpāreṇaivāvataritavyamityāśaṅkyāha -
yaṃ jānanti jaḍā api jalahāryo'pi yaṃ vijānanti |
yasyaiva namaskāraḥ sa kasya sphuṭo na bhavati kulanāthaḥ
yaṃ vaiśvātmyena prasiddhimantaṃ prakāśātmano vīreśvarā
ivānudriktaprakāśā jaḍā ābhīrādayo'pi jānanti, yaṃ ca vimarśamayayo
vīreśvarya iva vaidagdhyābhāsaśālinyo
ghaṭadāsīprabhṛtayo'pyavabudhyante | sarveṣāmapi sthūlo'haṃ
sampanno'hamityādeḥ svātmasphuraṇasya sphuṭamevopalabhyamānatvāt |
yacchrutiḥ -
utainaṃ gopā adṛśan adṛśannudahāryaḥ iti |
vimarśaprādhānyājjalahārījñānaṃ prati vaiśiṣṭyamuktam |
jñānaśaktyeva pramātṝṇāṃ kriyāśaktyā'pyayaṃ kroḍīkriyata ityāha
- yasyaiva namaskāra iti | jaḍajalahāryādirhi sarvo'pi
jīvavargastattatphalakāṅkṣayā tatra tatra namaskurvāṇo
lakṣyate | sa sarvo'pi namaskāro yatsambandhenaiva bhavati, yathā śrutiḥ -
yasmai namastacchiraḥ iti | sarvasyāpi svātmaiva devatetyagre bhaviṣyati |
yataḥ -
tvamevātmeśa ! sarvasya sarvaścātmani rāgavān |
iti śrīmatstotrāvalyāmuktam | atha ca jaḍāḥ stambhakumbhādayo
bhāvāḥ, jalahāryaḥ śabdasparśādyādānakṣamā indriyaśaktayaḥ, te'pi
yajjānantīti parameśvarasya prākaṭyotkarṣa upapādyate | yataḥ
stambhakumbhādayo'pi tattatpramātṛviṣayīkāradvārā
jñānakriyāśrayatayā niścīyante | yaduktam - draṣṭaiva hi tato jagat iti |
kartaivetyasyāpyupalakṣaṇametat | yat prayuktaṃ śambhvaikyadīpikāyām -
viśvamidaṃ manmayam, matkāryatvāt | yaditthaṃ tat tathā | yathā śarīram
tadvaccakṣurādīndriyāṇyapi pramātṛparibarhatayaiva tathā tathā
bhavantīti | uktarūpaśca sa parameśvaraḥ kulasya
dehākṣabhuvanāderviśvavilāsasya tādātmyaparya vasāyitayā
smṛtyādinirvāhako bhavan kasya padārthasya sphuṭo na bhavati | kasyeti yadi
kaściducyeta sa eva svabhāvato na syādityarthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ -
viṣayendriyādervedyaviacitryasya gopālajalahāryādeḥ pramātṛvargasya ca
-
samalo vimalo vāpi vyavahāro'nubhūyate |
iti śrīpratyabhijñāprakriyayā grāmaṃ gacchati, sandhyāmupāste
ityādilaukikaśāstrīyavyavahārasvabhāvaṃ jñānakriyāyugalameva
sākṣāt pāramparyeṇa vā'nuprāṇanamavalokyate | yathā
śrīpratyabhijñāyām -
tathāhi jaḍabhūtānāṃ pratiṣṭhā jīvadāśrayā |
jñānaṃ kriyā ca bhūtānāṃ jīvatāṃ jīvanaṃ matam || iti |
te ca jñānakriye mametyahamiti vā'hambhāvavyatireke kutrāpi nopapadyete
iti sarvāhambhāvasvabhāvaṃ parameśvaraṃ pratyasphuṭatvaśaṅkāyā na
kaścidavakāśa iti
evaṃ sāmānyataḥ pramāṇānāmanupayogamātmanyupapādya
viśeṣato'pyupapādayannāgame kañcidanugrahaṃ darśayati -
avacchinnaṃ pratyakṣamavacchinnaṃ tanmukhaṃ cānumānam |
āgamadīpālokastasya prakāśayati kimapi māhātmyam
grāhyārthasannikarṣa eva pratyakṣasya prāmāṇyamityatyantametat
saṅkucitam | anumānaṃ ca vyāptyupalambhasāpekṣatvād
vyāptyupalambhasya ca pratyakṣamūlatvādavacchinnameva |
arthāpattyāderatrāntarbhāvo vaiśeṣikādibhirabhyupagataḥ | anantarbhāve
vā tasya saṃkocaḥ kalpakādyupalambhavikalpāt svayamupakalpanīyaḥ |
evaṃ cāvacchinnānāṃ pramāṇānāmanavacchinne svātmani pravṛttiriti
mahatīmanaucityakakṣyāmavataratīti prāgapyuktam | āgamastu
yadyāptamātravākyatvāt prāmāṇyamarhati, tarhi tasyāptiḥ kīdṛgiti
cintāyāmanyasmādāptāt, tasyāpyanyasmāditi
mūlakṣayakāriṇyanavasthetyaprāmāṇyameva | māṇikyādiparīkṣāvat
tricaturakakṣyāviśrāntau tu saiva saṅkocāya kalpate | yadi punaḥ
āgamastvanavacchinnaprakāśātmakamāheśvaravimarśaparamārthaḥ
ityācāryābhinavaguptoktasthityā
parapramātṛvimarśaśaktimayatayāyamaṅgīkriyate, tadānīmasau tasya
svātmanaḥ svabhāvabhūte prakāśe pradīpollekha iva tamaḥsthagite
stambhakumbhādāvabhivyañjakatayā kañciccamatkāramupajanayati |
tatrāpi yathā dīpālokena dhvāntagarbhavartināṃ
stambhādīnāmārohapariṇāhādisvabhāva unmīlyate, tadvadasyāpi
svātmano yanmāhātmyamanavacchinnasvabhāvatvaṃ
svavyatiriktāśeṣabhuvanākṣādyanuprāṇanakṣamatvaṃ
viśvataduttirṇatvalakṣaṇasvalakṣaṇadvitayasāmarasyasampatpātratvam, tat
kimapyalaukikaṃ tattvamāgamenonmudryate |
yaduktamācāryābhinavaguptapādaiḥ -
yaṃ prāpya sarvāgamasindhusaṅghapūrṇatvamabhyeti kṛtārthatāṃ
ca |
taṃ naumyahaṃ śāmbhavatattvacintāratnaughasāraṃ
paramāgamābdhim || iti |
atha yadi śākhāśikhāyāṃ śaśāṅkamaṇḍalamityādivadupacārādatra
pramāṇavyavahārakautūhalam, tadā svasminnātmani pratyakṣaṃ
paratrānumānaṃ sarvatrāgama ityalaṃ
tantrāntarapānthaghaṇṭāpathaprasthānena
nanu pramāṇapathātivṛttaṃ cedidamātmatattvam, tat sarvo'pi
janastadvimarśa pratyadhikārī na kaścid vā
syādapramitatvāviśeṣādityāśaṅkya nātra kaścidadhikārivibhāgakleśa
ityāha -
yeṣāṃ nirupaṇīyo vyatiriktaḥ ko'pyātmano bhāvaḥ |
ātmavimukhānāṃ teṣāmadhikārivibhāgavibhramo bhavatu
iha yeṣāṃ puṃsāṃ svātmarūpāt parameśvarād vyatirikto bhavan
kaścijjyotiṣṭomādiḥ padārtho nirūpaṇīyo vibhāvanīyo bhavati,
teṣāmanyapadārthaunmukhyāvinābhūtādātmavaimukhyādeva
hetorayamatrādhikārī na tvayamiti yo vibhramo viśiṣṭo bhramo
vilāsarūpatvādaprāmāṇiko vyavahāro vā sa bhavatu | tatsadbhāve vayaṃ
na pratibandhāraḥ | atisarge loṭ | tataśca teṣāmupālambhanīyatā ca dyotyate
ātmānamanabhijñāya vivektuṃ yo'nyadicchati |
tena bhautena kiṃ vācyaṃ praśne'smin ko bhavāniti ||
ko'pīti | asmanmaryādāyāṃ bhāvāntarasyātmavyatireka-
sphuraṇamātre satyapi paryantatastanmayatāyā evāvadhāraṇādātmano
vyaktiriktaḥ ko'pi bhāva ityayuktaiva vācoyuktiḥ | yaduktaṃ
saṃvitprakāśe -
yadidaṃ dṛśyate kiñcid darśanāt tanna bhidyate |
darśanaṃ draṣṭṛto nānyad draṣṭaiva hi tato jagat || iti |
āgame'pi -
yāvanna vedakā ete tāvadvedyāḥ kathaṃ priye | iti |
athāpyupari kathyata ityarthaḥ | yeṣāṃ punaḥ svātmana eva bhāvaḥ
svātantryasvabhāvaḥ kaścidatiśayito dharmo vimraṣṭavyatayā'vatiṣṭhate,
teṣāmātmaunmukhyaśālināṃ na
kadācidapyayamadhikārivibhāgavyākṣepaḥ | etaduktaṃ bhavati -
jyotiṣṭomādayo hi vibhāvanīyā arthā vibhāvayitṝn pramātṝn prati
pṛthagbhāvena prasiddhāḥ |
atasteṣāṃ svargakāmatvādiradhikārivibhāgaḥ kaścit saṃgaccheta |
yeṣāṃ punarātmasvarūpameva nirūpaṇīyam, teṣāṃ
nairātmyaśaṅkāyāmastvanadhikāritvam | tadabhāvācca
kathamadhikāritāratamyamiti | etenehāmutrārthabhogavirāgādyapi
nādhikārivaiśiṣṭyāyeti vyākhyātam, yata ihāmutrārthabhogodreka eva
mokṣaḥ puruṣārthātmanaḥ svātmavimarśasya prayojanatayā
pratipādayiṣyate | tarhi mumukṣutvamastvadhikāra iti ced ? na,
vastusthityāṃ na bandho'sti tadabhāvānna muktatā |
vikalpaghaṭitāvetāvubhāvapi na kiñcana ||
iti nyāyād bandha eva nāsti | kuto mokṣaḥ, kutastarāṃ tadicchā | astitve vā
saiva kriyāśaktiparyantamujjṛmbhata iti vimarśasya tadicchāyāśca
paryantato bhedābhāvāt prāpya evārtho'dhikāra ityuktaṃ bhavatīti
nanu pramāṇādhikārivibhāgādyanupayoge vidhiniṣedhayoreva
vaiyarthyaṃ syāt, viparyaye bhādhābhāvādityāśaṅkya tayoḥ
svarūpamunmīlayati -
yatra rucistatra vidhiryatreyaṃ nāsti tatra ca niṣedhaḥ |
ityasmākaṃ viveko hṛdayaparispandamātraśāstrāṇām
yadetadastīti jñānalakṣaṇo vidhirnāstīti jñānasvabhāvo
niṣedhaśca codanārthaḥ | tatra sandhyopāstyādau vidhiḥ,
kalañjabhakṣaṇādau niṣedhaścetyucyate | tatredamālocanīyam -
anuṣṭhātṝṇāṃ pravṛttinivṛttiprayojanatayā hi vidhiniṣedhayorvyāpāraḥ,
ajñātajñāpakatve satyapravṛttapravartako vidhiḥ ityuktatvāt | tatra kiṃ
tajjñānamātreṇa te pravartante nivartante ca, uta svecchānuguṇyāt | yadi
jñānamātreṇa, sandhyānupāsakaḥ kalañjabhakṣako vā na
kaścidālokyeta | yadi tu svecchānuguṇyāt, tadanuṣṭhātṝṇāṃ rucimeva
vidhiniṣedhāvanuvartete ityartho bhavati | tataśca teṣāṃ
sandhyopāsanādāvarthe yatra rucistatra vidhiḥ, yatra vā
kalañjabhakṣaṇādau na rucistatra ca niṣedha ityanayā bhaṅgyā
sandhyopāsanādā -
vevāruciścet tatra ca niṣedhaḥ, kalañjabhakṣaṇādāveva ced rucistatra ca
vidhirityarthatattvaniścayaḥ syāt | ityuktakrameṇāsmākaṃ
pārameśvaravimarśaparyāyapūrṇo'hambhāvabhūṣitānāṃ viveko
vidhiniṣedhayostātparyato niṣkarṣaḥ | etādṛśe ca tattvaniścaye tadeva naḥ
śāstram, yat sarvasaṃvitsaṃghaṭṭanātmanā svahṛdayasya paritaḥ
pṛthivyāditattvaparamparākroḍīkāraprāvīṇyena spandaḥ
parāmarśātmā camatkāraḥ | pārameśvaraḥ parāmarśa eva hyāgama iti
prāgapyavocāma | tadanuṣṭhātṝṇāmicchāśaktireva
pravṛttinivṛttyaunmukhyād vidhirniṣedha iti vyapadeśabhedamanubhavatīti
yāvat | yaduktaṃ saṃvitprakāśe -
tyāgaḥ śakyakriyo yasya sa heya iti niścitaḥ |
tyaktuṃ na śakyate yacca tadupādeyamityapi || iti |
mayā coktaṃ saṃvidullāse -
prāmāṇikī vidhiniṣedhakathā yadi syāt
paryantataḥ parama eva śivaḥ pramāṇam |
sarvottaraḥ sa khalu tatra vidhi niṣiddhe
kartu kṣameta vihite ca vibhurniṣedham || iti |
etena śrutismṛtyāderapyasmattantrasya prāmāṇyotkarṣo vyākhyātaḥ |
yathoktaṃ śrībhagavadgītāsu -
evaṃ trayīdharmamanuprapannā gatāgataṃ kāmakāmā labhante iti |
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna iti ca |
yathā śrīvijñānabhairave -
kiñcijjñairyā smṛtā'śuddhiḥ sā śuddhiḥ śambhudarśane |
na śucirhyaśucistasmānnirvikalpo bhavennaraḥ || iti |
yathā ca śrīkālikāmate -
patanti jantavo yena karmaṇā narake dhruvam |
utpatanti ca tenaiva trikālajñā bhavanti ca ||
etadāśayenaiva hi śrīvijñānendukaumudyām -
mano yatraiva viśrāntyā pūrṇabhāvamupāśnute |
ataḥ paraṃ hi kiṃ nāma śubhakṣetraṃ bhaviṣyati ||
iti puṇyakṣetrādilakṣaṇamunmīlitam | etena -
aprabuddhamatīnāṃ hi etā bālabibhīṣikāḥ |
mātṛmodakavat sarva pravṛttyarthamudāhṛtam ||
iti śrīvijñānabhairavāṃśo vyākhyātaḥ
nanu vidhiniṣedhādinā hi lokayātrā, tayośca svecchāmātrajīvitatve
tasyā na kiñcidrūpamityuktaṃ bhavati | saiva ca saṃsāra ityucyate |
tadullaṅghanaṃ ca puruṣārthaḥ | tatprayojanatayā pravṛttaṃ caitat tantraṃ
kākadantaparīkṣāprāyamāpadyetetyāśaṅkyāha -
paryālocanavimukhe vastusvabhāvasyātmano hṛdaye |
śaṅkāviṣavegeneva saṃsārabhayena muhyati lokaḥ
yo'yaṃ loko dṛśyavargavailakṣaṇyād draṣṭṛtvadharmā tata eva
parameśvaravadātmano viśvaśarīratvapañcakṛtyakāritvādyaiśvarya-
yoge'pi paśutvābhimānī pramātṛvargaḥ, tasyāyaṃ prāyaśaḥ svabhāvo
yadyuktitattvānveṣaṇe parameśvarābhinno'pi svayaṃ
svecchāmātratvādahambhāvavadidambhāvamapyavagāhamānasya svasya
yaddhṛdayamicchājñānakriyātmakaśaktitritayame(lāpa
?la)narūpamantastattvam, tatparāmarśaṃ pratyaudāsīnyamavalambata iti |
tacca tasya svacittasvabhāvādāpatitam | cittaṃ hi nāma
caitanyapathāvarohāccetyasañcayāntaścaryācāturyopāttasaṅkocā-
cicchaktirityavadhāryate | cittamayatvaṃ cāsyā'vacchinnasya pramātuḥ
tanmayo māyāpramātā iti śrīpratyabhijñāhṛdayamaryādayā
saṃpratipannam | yataḥ śrīśivasūtreṣu caitanyamātmā itivat cittamātmā
ityapyāṇavadaśaucityena punarupadiṣṭamiti
svābhāvikamasyedamaudāsīnyam | ata eva cāyaṃ
saṃsārājjananamaraṇā -
dirūpāllokayātrāvyavahārād bibhyad dvitīyād vai bhayaṃ bhavati
ityupaniṣatprakriyayā bhedaprathopārūḍhaṃ cākityamudvahan muhyati |
ātmanaḥ paramaiśvaryāvasthāsmṛtipramoṣādantaḥ saṃkliśyate | yathā
sarpadaṃśābhāve'pi viṣāveśaśaṅkāśālī svasya manasi
sarpabhramadāyino rajjvādeḥ padārthasya
vastubhūtasvabhāvaparyālocanopekṣāyāṃ
tāttvikasarpadaṃśavanmūrcchāmaraṇādikāmantarvyathāmupagacchati,
tadvadityupamayā pratipāditamarthatattvaṃ hṛdayaṅgmīkriyate | uktarūpe
cāsya mohe svaśaktaya eva pravartante | tāśca vāgbhūmau
parāpaśyantyādimayayo vāci brāhmīmāheśvaryādayaḥ | saṃvitkrame
svātmasphurattāsārā vāmeśvarīkhecaryādyāḥ | prāṇaparvaṇi ca
śarīranirvahaṇopakṣīṇavṛttayaḥ prāṇāpānaprabhṛtayaḥ | tāsāṃ
hyahantedantādvitayāvagāhanasāmarthyādātmasvarūponmīlanavat
tadācchādane'pyaucityamasti | yadyapyasya paśvabhimatasyātmana
icchādiśaktitritayānuprāṇanatvamaparihāryam, tathāpi yā etāḥ
pārameśvaryāmavasthāyāmapratihatasvātantryalakṣaṇecchā
viśvabhedaprathānurūpeṇa sārvajñyopabṛṃhitā jñānaśaktiḥ, tadvat
sarvakartṛtvātmikā kriyāśaktiśca, tā eva paśudaśāyāṃ
kūrmāṅgabhaṅgyā saṃkucantyaḥ
kramādapūrṇatākhyātirūpamāṇavam, vedyabhedaprathāsvarūpaṃ
māyīyam, śubhāśubhānuṣṭhānātmakaṃ kārmaṇaṃ ca
malamunmīlayanti, tataścāyaṃ saṃsārītyucyate | enameva hi vyāmohaṃ
pratyūhayituṃ sadācāryacaraṇarājīvasaparyā kāryatayodghoṣyate | yadā
punaḥ sa eva lokaḥ svahṛdayasya vāstavaṃ svabhāvaṃ
paryālocayitumunmukhībhavati, tadā na kaścit
saṃsāraśabdasyārthatayopalabhyate |
svasaṃrambhavijṛmbhātmakatayaivāsya vimṛśyamānatvāt |
yathoktamācāryābhinavaguptapādaiḥ -
svatantraḥ svacchātmā sphurati satataṃ cetanaśivaḥ
parāśaktiśceyaṃ karaṇasaraṇiprāntamuditā |
tadābhogaikātmā sphurati ca samastaṃ jagadidaṃ
na jāne kutrāyaṃ dhvaniranupatet saṃsṛtiriti || iti |
yathā cādvayollāse -
bhramaḥ saṃsāro yat kathamiva bhavenmuktiramuta-
stvitīyaṃ yā vāñchā bata jaḍadhiyāṃ sā prasarati |
tvadanyannāstīti prabhavadavikalpādvayamateḥ
sthirīkāro mokṣo dvitayaghaṭanā saṃsṛtirataḥ || iti |
yathā ca saṃvitprakāśe -
tasmād vikalpaḥ saṃśuddhād vijñānānnātiricyate |
tenaiva nirvikalpo'yaṃ vikalpaḥ svātmani sthitaḥ || iti |
sarvo vikalpaḥ saṃsāra ityukterayamāśayaḥ |
tadasattvaṃ sṛteḥ sattvaṃ śuddhāyāḥ saṃvidaḥ sthitam ||
iti ca | atrāpyukta eva dṛṣṭāntaḥ | yathā - rajjvāditattvāvabodhe
bhujaṅgādibhrāntyabhāvānmūrcchādyananubhava iti | ayamarthaḥ -
sarvasyāpi janasya bāhyavyavahāravyatirekeṇa svahṛdayonmukhaḥ
kaścidahamityudyogaḥ parisphurati | sa ca jānāmīti
saṃvidviśeṣavapurevopapadyata iti jñānaśakteranapahnavaḥ |
jānāmītyatra vimarśākārasaṃrambharūpā kācit kriyāpyarthākṣiptā |
etaddvitayānuprāṇanāvasthāyāmicchāśaktivyapadeśa
ityavyākulo'yamicchājñānakriyāsāmarasyātmā svabhāvaḥ, yo
hṛdayamiti vyavahriyate | tasya ca vastunaḥ paryālocanāyāṃ vitarka
ātmajñānam iti śrīśivasūtrasthityā sa evāhaṃ paramaśivabhaṭṭārakaḥ
śaktitritayavattvāditi vimarśalakṣaṇā śaktirāvirbhavati | yaduddeśena
śaktyāviṣkaraṇeneyaṃ pratyabhijñopadiśyate iti śrīpratyabhijñoktiḥ |
yathoktamīśvarasiddhau -
svātmaivāyaṃ sphurati sakalaprāṇināmīśvaro'ntaḥ
kartā jñātāpi ca yadi paraṃ pratyabhijñāsya sādhyā | iti |
yatha coktaṃ śrīvijñānabhairave -
sarvajñaḥ sarvakartā ca vyāpakaḥ parameśvaraḥ |
sa evāhaṃ śaivadharmā iti dārḍhyācchivo bhavet || iti |
śrīśivadṛṣṭau ca -
atha sthite sarvadikke śivatattve'dhunocyate |
tasmin jñāte'thavā'jñāte śivatvamanivāritam ||
bahnirjñāto'thavā'jñātaḥ prakāśaṃ janayenna kim |
ajñātaṃ na suvarṇaṃ kiṃ tadā kimupalaṃ bhavet ||
ityākṣipya,
satyameva tathāpīha suvarṇaṃ jñātamātrakam |
mūlyādinopabhogāya dānārthamupayujyate ||
cintāmaṇiravijñāto bhaveccintāmaṇiḥ sphuṭam |
tathāpi kāryabhogārthamajñātaḥ kena dhāryate ||
ityādinopapāditam | etacca purastādapyudghāṭayiṣyate | evaṃ ca
svātmanaḥ parameśvaratayā parāmarśāt parameśvarasya ca
dharmigrāhakapramāṇaprābalyād viśvaśarīratayā'ṅgīkārāt
saṃsāracākityādeśca svarganarakādivaicitryavad
viśvāntarbhāvenopalabhyamānatvāt śarīriṇaśca śarīraṃ
pratyahambhāvabhāvanotkarṣādabhedānubhavaikabhājanatvāt
parameśvara! teṣu teṣu kṛcchreṣvapi nāmopanamatsvahaṃ bhaveyam |
na paraṃ gatabhītastvadaṅgasaṅgādupajātādhikasaṃmado'pi
yāvat ||
iti śrīmatstotrāvalisthityā
maheśvarādvaitasaṃvidāhlādāmṛtamahāhradāvagāhacamatkāracarbaṇa
cāturyameva paryavasyati | na punarbandhamokṣādivikalpavikṣobhā
taṅkakalaṅkaśaṅkāpyatra saṃpadyate | yacchrutiḥ - taratiśokamātmavit iti
tvaṃ pṛthagvigatabāhyasaṃbhramastiṣṭhasīśvara! yadātmacityalam |
lūnamūlakalanaiḥ kutastadā gamyatāmatanumāyitā guṇaiḥ || iti |
evaṃ sthite'pi -
yathā nṛpaḥ sārvabhaumaḥ prabhāvāmodabṛṃhitaḥ |
krīḍan karoti pādātadharmāstaddharmadharmataḥ ||
tathā prabhuḥ pramodātmā krīḍatyevaṃ tathā tathā |
iti śrīśivadṛṣṭidṛṣṭyā svātmasvātantryollāsāt svahṛdayaparāmarśa -
śunyatvaṃ ca keṣāñcit saṃbhavati, yena saṃsārādivibhāgavyavahāraḥ |
yathā
śrutiḥ - adevād devaḥ pra ca tā guhā yan ityādi | atra ca
śrīcidgaganacandrikā -
hṛdguhāmabhilaṣannahantayā dṛkkriyāvapuradṛkkriyāt padāt |
santamemi samabhāvadaṃ śivaṃ sakhyahāniramunā hi sūtaye || iti |
yathā ca samādhipañcadaśyām -
yadetasyāparijñānaṃ tat svātantryopakalpitam |
sa eva khalu saṃsāro jaḍānāṃ yastu bhīṣaṇaḥ || iti |
śrīsarvavīrabhaṭṭāarake'pi -
ajñānācchaṅkate lokastataḥ sṛṣṭiśca saṃhṛtiḥ |
mantrāḥ śivātmakāḥ sarve sarve varṇāḥ śivātmakāḥ || iti |
mokṣopāye ca -
svāparāmarśamātro'yamaparādhaḥ kiyānasau |
tāvanmātreṇa tajjātaṃ yad vaktuṃ naiva pāryate || iti |
uktarūpārthaparijñānameva mokṣaḥ, tadviparyayaśca bandha
ityalamatiprapañcena
nanvātmano vimarśamayaḥ kaścid viśeṣaḥ
saṃsārādyaśeṣakleśopaśamanasāmarthyaśālitayonmīlitaḥ | sa ca
tasyāsphuṭasvabhāvasya sphuṭīkārātmetyavadhāryate | na ca
tatrāsphuṭatvaśaṅkā'pyavataritumarhati, atyantasphuṭatayopapāditatvāt |
tataḥ pramāṇaprameyavyavahāravikalpasyānupayogo'tra vitatya vyākhyāta
ityāśaṅkyāha -
māṇikyapraveka iva nicolito nijamayūkhalekhayā |
pratibhāti laukikānāmatyantasphuṭo'pyasphuṭa ātmā
ātmarūpo hi parameśvaraḥ
prakāśotkarṣavattvādaśeṣabhuvanavyāpanakṣamatvācca
viśvavikalpakalpanāmayīmarciḥprarohaparamparāmuparyuparyunmīlayan,
tat sṛṣṭvā
tadevānuprāviśat ityupaniṣatprakriyayā tathaiva nicolitaḥ kañcukitaprāyo
nityamāste | tatra laukikānāṃ prameyatayālokyamāne viśvasmin
vyavahartṝṇāṃ pramātṝṇām -
atyantasvacchatā sā yat svākṛtyanavabhāsanam |
iti śrītantrālokasthityā prākaṭyodrekakakṣyārūḍhatayā
vimraṣṭavyo'pyasau madhyāhnamārtāṇḍamaṇḍalanyāyena
tattadraśmiparamparāsphuraṇaprācuryeṇa
raśmimadgrahaṇāsāmarthyādaprākaṭyāvasthāmadhitiṣṭhati | yathā
trāsādirāhityādatyantaślāghyo māṇikyopalakhaṇḍaḥ
sphuradurumarīcimañjarīpiñjaritaparyantatayaiva
māṇikyametadutkṛṣṭamiti nādhyavasituṃ śakyate, tadvadātmano'pi
svaśaktiprasaratirohitatvādevāsphuṭatvaśaṅkā |
evamubhayasvabhāvatāyāmevāsya viśvavyavahāraucityam | taduktaṃ
mayaiva saṃvidullāse -
arciḥprarohe mahataḥ pramāturnātisphuṭatve ca bahiḥ prathā me |
apekṣate prekṣitumātmadarśaṃ sūryodayaṃ tadvyavadhiṃ ca lokaḥ
iyaṃ ca laukikāneva mātṝn pratyupapadyate | taduktaṃ
śrīpratyabhijñāyām -
kintu mohavaśādasmin dṛṣṭe'pyanupalakṣite |
śaktyāviṣkaraṇeneyaṃ pratyabhijñopadiśyate || (iti),
taistairapyupayācitairupanatastanvyāḥ sthito'pyantike
kānto lokasamāna evamaparijñāto na rantuṃ yathā |
lokasyaiṣa tathānavekṣitaguṇaḥ svātmāpi sannīśvaro
naivālaṃ nijavaibhavāya tadiyaṃ tatpratyabhijñoditā || iti ca |
alaukikānantarmukhān prati tu -
na dhyāyato na japataḥ syādasyā'vidhipūrvakam |
evameva śivābhāsastaṃ numo bhaktiśālinam ||
iti śrīmatstotrāvalyuktireva yuktipathamanuvartata iti
nanvātmanaḥ sphuṭatvamasphuṭatvaṃ
cetyanyonyaviruddhametaddharmadvayaṃ kathaṃ nāma saṃgacchata
ityāśaṅkya tasya tādṛśaṃ kiñcit svātantryamasti, yad vimarśa
ityākhyāyate, yadvattayā cāsya parāmarśaḥ puruṣārthatayā sarvathā
sādhya ityupapādayati -
ūrdhvo jvalati prakāśo lokālokasya maṅgalapradīpaḥ |
vimarśadaśāmukhānītadahyamānamalālitailavicchardaḥ ||
yo'yamahaṃ jānāmi mama sphuratītyādyaśeṣavyavahārānu-
syūtaḥ prakāśarūpo'rthaḥ, sa khalu lokyamānasya
bhāvarāśeralokyamānasya khapuṣpādyaviśeṣamabhāvajātasya ca
pradīpavat prakāśakatayā'nubhūyate | tathā loko mukhyayā vṛttyā
prakāśasvabhāvatvāt pramātā, alokaśca tadadhīnaprakāśatvāt
prameyam, grāhyagrahakobhayakoṭyupaśleṣāllokālokaḥ pramāṇamiti
pramātrāditrikaparamārthasya viśvasya prakāśako bhavati |
tādṛkprakāśābhāve viśvasyāndhatamasatvāpattiriti prāgapyavocāma |
ata eva hyasau maṅgalatayopanyastaḥ | idameva hi tadatimahanmaṅgalam, yat
stambhakumbhādīnāmanyonyasvabhāvāpahāraśaṅkāṃ
nissvabhāvatvasaṃbhāvanāṃ ca vyapohya teṣāṃ
tathābhāvenāvasthāpanam | sa ca ūrdhvaḥ svayaṃprakāśatayā
prakāśyavargottirṇo bhavan jvalati sarvasaṃpratipattyā parisphurati | tasya ca
vimarśākhyo'tiśayaḥ kaścit svabhāvatayā svīkartavyaḥ | anyathā
darpaṇādiprakāśavadasya jāḍyakakṣyānupraveśaprasaṅgāt | yaduktaṃ
śrīpratyabhijñāyām -
prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ iti |
sa ca kāryavargavailakṣaṇyena prakāśasya kartṛtvākhyo dharma
ityanantaramupapādayiṣyate |
atra khalvativistīrṇe lokayātrāvijṛmbhite |
vyavahriyante bahavo bhāvā bhūbhūdharādayaḥ ||
vyavahāravidhisteṣāmasaṃkīrṇaśca lakṣyate |
tatra kiṃ tannimittaṃ syādityālocayatāṃ satām ||
saṃvittivyatirekeṇa naivānyadupalabhyate |
tasyā vyapohaśaṅkāyāṃ bhūḥ svātmani na bhūrbhavet ||
nāpyabhūrbhūdharādasyāḥ pṛthaktvaṃ ca kathaṃ bhavet |
mitho rūpāpahāre ca phūtkartuṃ kasya kauśalam |
evaṃ vedyasya pṛthvyāderasaṃkīrṇe prakāśane |
sāmānyato viśeṣācca saṃvideva pragalbhate ||
sāpi vedyavadanyena prakāśyā cet pravartate |
prakāśastanmayo na syājjāḍyayogāviśeṣataḥ ||
saṃvido'nyaprakāśyatve saṃvittvaṃ lupyate na vā |
na ced vyarthaṃ tadanyat syād yena seyaṃ prakāśyate ||
lupyate cet kimākārā sā tenāstu prakāśitā |
tasyānyasya prakāśaśca kuta ityavalokane ||
anyadanyaditi vyaktamanavasthitirāpatet |
ato'syāḥ svaprakāśatvaṃ svabhāvādeva sidhyati ||
prakāśaścoktayā bhaṅgyā svaprakāśo bhavannapi |
bhāvamātrasvabhātve na jāḍyaṃ vedyavat tyajet ||
svaprakāśo'pyasau kāñcit kartṛtāmaśnute na cet |
anyathā tvarthavannāsya svabhāvaḥ syāt prakāśanam ||
tataśca kartṛtā tasya svātmaviśrāntilakṣaṇā |
anicchatāpi svīkāryā yāmahantāṃ vidurbudhāḥ ||
pāryantikī pratiṣṭhābhūrvedyavargasya yo vibhuḥ |
tasya svayaṃpratiṣṭhatvamahambhāvaḥ prakīrtyate ||
vimarśaścāyameva syānmukhyamaiśvaryamīśituḥ |
ataḥ svatantro bhagavān sarvaṃsaha iti sthitam ||
tasya ca vimarśasya yā daśā sphuraṇāvasthā, tasyā mukhena
aunmukhyayogena malānāmāṇavakārmaṇamāyīyānāmāliḥ
pāramparyātmā sañcayaḥ prakāśena
kartṛbhūtena dahyate, svātmānupravesitayā svīkriyate | tatra
bhinnavedyaprathā māyā | tadāyattaṃ malaṃ māyīyam | karmaṇā
puṇyapāpavāsanātmanā sambhūtaṃ kārmaṇam | aṇurnāma
pūrṇāhambhāvaparāmarśaśūnyatvāt saṅkucitammanyo jīvaḥ |
tadbhāva evāṇavam | taccānātmanyātmajñānamātmanyanātma-
jñānaṃ ca | etadāśayenaiva hi śrīśivasūtreṣvakārapraśleṣā-
praśleṣābhyāṃ caitanyamātmājñānaṃ bandha ityuktam | yaduktaṃ
śrītantrāloke -
caitanyamātmajñānaṃ bandha ityatra sūtrayoḥ |
saṃśleṣetarayogābhyāmayamarthaḥ prakāśitaḥ || iti |
parameśvaro hi jñānakriyārūpatayā prakāśavimarśassvabhāvaḥ | tasya
ca jñātṛtve vimraṣṭṛtve caikatarasminnapyaparāmṛśyamāne
malamāṇavaṃ nāmotpadyata iti tātparyārthaḥ | yathā
śrīpratyabhijñāyām -
svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā |
dvidhāṇavaṃ malamidaṃ svasvarūpāpahānitaḥ || iti |
sarvo'pi malollāsaḥ
malamajñānamicchanti saṃsārāṅkurakāraṇam |
iti śrīmālinīvijayottarasthityā svaparāmarśānānmukhyamātrasvabhāvaḥ
auṣṇyaṃ hutāśa iva śītalimānamindau
śayayāsu mārdavamivāśmasu karkaśatvam |
bāhyeṣu mohamiva yogiṣu ca prabodhaṃ
svātantryamasti hi niyantryayituṃ mahanme ||
iti saṃvidullāsasthityā pārameśvarasvātantryameveti vivekaḥ | etena -
eko'pyanekaśaktirdṛkkriyayośchādako malaḥ puṃsām |
tuṣakambukavad jñeyastāmrāśritakālikāvad vā ||
ityādinā malo nāmātmagataṃ kiñcid dravyamityācakṣāṇāḥ
pratyākhyātāḥ | tatra coktamalatrayoparaktāḥ sakalā
māyātattvāntarālavartino devādayaśca,
āṇavakārmaṇamaladvayānubaddhāḥ pralayākalāḥ | āṇave ca
teṣāmātmajñā -
tṛtvavimarśaśūnyatānibandhanaṃ malamityanusandheyam | teṣu ca keṣucid
vedyabhedaprathopādhiko māyīyo'pi malaḥ saṃbhavati | anyeṣāṃ
tvapavedyaprathānupraviṣṭānāmasau na vidyata iti viśeṣaḥ | ekamalā
vijñānakalāḥ | tatrāpi tanmalaṃ svātmano
vimraṣṭṛtvavimarśaśūnyatvāt | vidyeśvarāṇāmapi
māyīyamātrānubandhādekamalatvameva | malakṣayopalakṣitā
mantrādayaḥ | tatrāpi tatkṣayaunmukhyamātre mantrāḥ, tadupakrame
mantreśvarā vidyeśvarāśca, yeṣāmīśvaro'bhimantā |
kṣīyamāṇamalatve mantramaheśvarāḥ, yeṣāṃ ca sadāśivo'dhiṣṭhātā
sarvākārānutpannamalollāsastu bhagavān paramaśivabhaṭṭāraka eveti
pramātṛvaicitryam | ānīteti | malatrayadāhasya cāyamupāyo
yadvimarśamukhenāntaḥprāpaṇam | svātmānupraviṣṭānāṃ ca -
yathā hi vahninā līḍhamindhanaṃ tanmayaṃ bhavet |
evaṃ citā samālīḍhaṃ caityaṃ cinmayatāṃ vrajet ||
ityādinītyā tadvadbhāvāvaśyambhāvāt teṣāṃ malasvabhāvatvameva
viparyasyatīti yāvat | yaduktaṃ śrībhagavadgītāsu -
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute'rjuna iti |
yaccoktaṃ mayaiva saṃvidullāse -
vedyoparāgavibhavena vimohyamānaṃ
lohāntaravyatikarādiva vyaktakārṣṇyam |
jvālāvalībhirabhitapya vimarśavahniḥ
svacchaṃ hiraṇyamiva me hṛdayaṃ vidhatte || iti |
malaśaṅkāparityāga eva malakṣayopāya iti yāvat | taduktaṃ śrīniśākule
-
sphaṭikopalago reṇuḥ kiṃ tasya kurutāṃ priye |
vyomnīva nīlaṃ hi malaṃ malaśaṅkāṃ tatastyajet || iti |
yathā kila caitramaitrāderjīvakadambakasya
stambhakumbhāderbhāvarāśeśca prakāśako
gṛhadevatādyupacāradvārā maṅgalyaḥ pradīpo
vahniviśeṣatvādagnerūrdhvajvalanamiti nyāyādūrdhvo bhavan jvalati |
yathā ca tasya vartimukhenānīya
tailaprasaro dahyata iti rūpakaśleṣau | upamādyalaṅkāreṇa
vākyavaicitryaṃ tadarthasya hṛdayaṅgamīkaraṇāyetyuktaprāyametat
atha prakrāntaṃ vimarśasvarūpamātmanaḥ svabhāvatayā
svayamevopapādayati -
san hṛdayaprakāśo bhavanasya kriyāyāṃ bhavati kartā |
saiva kriyā vimarśaḥ svasthā kṣubhitā ca viśvavistāraḥ
svahṛdayasya prakāśo hi sarvasyāstīti vaktavyam, asattve
svavyāghātaprasaṅgāt | yathopaniṣat -
asanneva sa bhavati asad brahmeti veda cet |
asti brahmeti ced veda santamenaṃ tato viduḥ || iti |
tasmāt svātmarūpo hṛdayaprakāśaḥ | sannityatra saṃpratipattireva | tatra
sannityetat prakṛtitaḥ pratyayataśca paryālocanīyam | asterdhātoḥ śatari
khalvevamutpadyate | tatra cāstyaṃśasyārtho bhāvanākhyā kriyā,
pratyayāṃśasya tu kartetyaṅgīkāryam | tataśca sannityasya
bhavanalakṣaṇāyāḥ kriyāyāḥ kartetyartho bhavati | saiva bhavanakriyā
kartṛtāmayī vimarśa ityucyate | punaḥ kriyāśabdopanyāsena bhavanaṃ
sattvam, tacca sāmānyarūpam | tato na tasya kriyātvamiti vadanto
nirākriyante | yato bhāvaḥ kriyeti nītyā dhātvarthamātrasya
kriyātvamabhyupagantavyamityāvedyate | sā ca kriyā -
avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam ||
tathāhi saṃvideveyamantarbāhyobhayātmanā |
svātantryād vartamānaiva parāmarśasvarūpiṇī ||
iti śrīspandatantrālokasthityā yadā svasmin hṛdayaprakāśarūpa evātmani
tiṣṭhati, tadā vimarśaḥ śuddho vimarśa ityeva vyavahriyate | yadā tu
vikalpopaśleṣalakṣaṇaṃ kṣobhamanubhavati, tadā viśvavistāraḥ
prapañcasphuraṇavaicitryātmā
vimarśa iti tatrādhiko viśeṣaṇāṃśaḥ kaścidutpadyate | evaṃ ca
prakāśasya vimarśaḥ svabhāva ityaṅgīkāryam | etadvyatirekaśca
svabhāvabhaṅgaparyāyatvāt tasyāprakāśatvameva prayojayati |
tataścāyaṃ sphaṭikamukurādivadalpaprakāśaḥ
stambhakumbhādivadaprakāśo vā syādityuktaṃ bhavati | kiñca, sannityatra
yā sattoktā, saiva cittvamucyate | sattvacittvayośca sāmarasyamānandaḥ |
yaduktaṃ śrīrasānvaye -
yā cit sattaiva sā proktā sā sattaiva ciducyate |
atra citsattayorvyāptistatrānando virājate ||
yatrānando bhaved bhāve tatra citsattayoḥ sthitiḥ | iti |
āhatya ca saccidānandasvarūpaḥ svahṛdayātmā parameśvara
ityavagantavyam | yadāhuḥ -
saccitsukhamayaḥ śambhustrirūpaḥ sarvavastuṣu | iti |
itthamantarbahirbhāvavaicitrye'pi prasarpati |
yaugapadmamayīṃ svasya vimraṣṭṛtvamayīṃ sthitim ||
anuśīlya janaḥ svacchāmaiśvarīṃ śriyamaśnute |
evametadupekṣāyāṃ pāśavena vimuhyati ||
yathā yathā vijṛmbheta svasaṃrambhacamatkriyā |
tathā tathā vikalpānāṃ vikṣobhaḥ kṣayamaśnute ||
kalayāpi vimarśasya vīryavattā vipaścitaḥ |
tanvyāpi viṣakākiṇyā durlaṅgho hi bhujaṅgamaḥ || iti
nanu viśvavyavahāro hi bahirgrāhyārthatayā vartamānaḥ
kathamātmasvabhāvo vimarśaḥ syādityāśaṅkyāha -
pṛthvīparamaśivayoḥ pratyāhāre prakāśaparamārthe |
yo'nyonyaviśeṣaḥ sa eva hṛdayasya vimarśonmeṣaḥ ||
iha hi viśvavyavahārānubandhī sarvo'pi saṃbandhaḥ
kāryakāraṇamātraparyavasāyī | kāraṇaṃ ca paryantataḥ
paramaśivātmā karteti svīkāryam, yataḥ saṃyogasamavāyau
tadanubandhino'nye'pi sambandhāḥ
saṃyojakādyavāntarakartṛsadbhāve'pi paryantataḥ
parameśvarecchānuvidhāyitayā tasyaiva kartuḥ kāryatayā'nubhūyante |
anyathā dvayoḥ padārthayoranyonyaprāptirūpa ekaḥ sambandha ityuktau
kathamekatropakṣīṇāśeṣaśarīrabhāro'yamanyadvastu spraṣṭumapi
pragalbheta | avaiṣamyeṇa ca dvayorvṛttau kathaṃ sambandha eva
dvidhābhāvādasambandhakalpo na syāt | yatra punaḥ samavāyādau
laukikasya karturanupalambhaḥ, tatra parameśvara eva kartetyabhyupeyam |
nityo'pi samavāyaḥ parameśvarakartṛkatāṃ nātikrāmati |
kṣaṇamātramaguṇaṃ tiṣṭhatīti sthityā dravyāṇāṃ kṣaṇanirguṇatvasya
tairevoktatvāt tatsaṃyojanaviyojanavaidagdhyaṃ tasyaiveti siddham | api ca,
amī saṃyogasamavāyādayaḥ svasvocitaviṣayavyatirekeṇānyatra na
kvacidapi pravartanta ityabhyupeyam | anyathā'tiprasaṅgāt | taccaucityaṃ
kiṃvapuriti paryālocane dravyaguṇādisaṃbandhisvabhāvādyatikrānta-
manyadeva tattvamityāstheyam, yadasmābhiḥ pārameśvaraṃ
svātantryamityākrandyeta iti sarvasyāpi prapañcasya tatkāryatāyāṃ na
vipratipattiḥ | sāmānyādīnāṃ ca lokamaryādayā nityānāmapi
parameśvarāpekṣayā kāryatvameva, yenākāśasya nityābhimatasyāpi
tasmād vā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ iti śrutyā
kāryatvamāsūtryate | upalakṣaṇaṃ caitat | ataśca viśvalakṣaṇasyāsya
kāryasya parameśvaraḥ karteti bhaṅgyā kāryakāraṇabhāvo'yaṃ
karmakartṛbhāvaparamārtha ityuktaṃ bhavati | kāraṇatvaṃ ca
paryālocyamānaṃ jaḍasya nopapadyate,
mṛddaṇḍacakrādisāmagrīsadbhāve'pi kulālādyaudāsīnye
kumbhādyanutpatteḥ | bījādaṅkura utpadyate ityādau tu
kartṛviśeṣānavalokane'pyaṅkurasya tāvat tādṛk sāmarthya na sambhavati,
tasya tadā sattvābhāvāt | bījasya tatsāmarthyamiti cet ? na | kathamaṅkura
utpadyata iti sāmarthya vaiyadhikaraṇyena bījasyetyucyate | kiñca, tad bījaṃ
santaṃ vā aṅkuramutpādayati, asantaṃ vā ? santaṃ cet,
ko'yamatrotpādanarūpo'rthaḥ, prāgeva tatsattvasyoktavāt | yadyasantam,
kathaṃ sattvāsattve tatra na virudhyeyātām | tadabhyupagame vā kathaṃ
nātiprasaṅgaḥ | ataḥ kaścidajaḍa eva kāraṇaṃ kāryavargasya |
taccājāḍyamasya kartṛtvameva | yacca kvacit kulālādīnāṃ kartṛtvam,
tatrāpi -
tathā hi kumbhakāro'sāvaiśvaryeva vyavasthayā |
tattanmṛdādisaṃskārakrameṇa janayed ghaṭam ||
iti śrīpratyabhijñāprakriyayā yatsvātantryādamī mṛdaiva
ghaṭastantubhireva paṭa iti vyavasthāmanuvartante, na punarvyatyāsena
kartuṃ śaknuvanti, tatra sa eva karteti kulālādīnāṃ kumbhādyapekṣayā
kiñcidajāḍye'pi parameśvarāpekṣayā jāḍyameveti suṣṭhūktaṃ
kāryakāraṇabhāva eva sarve sambandhāḥ, kāraṇaṃ ca kartaiveti | evaṃ ca
sati tatra paramaśivādupari na kartrantarasphuraṇam, pṛthivyā upari na
kāryāntarotpattiśca | tayoryaḥ pratipadārthamānupūrvyeṇa
vyavahriyamāṇo buddhyākṛṣyamāṇo madhyavartī
tattvasaṃghātarūpo'rthaḥ, tasya pratyakṣādipramāṇopagṛhyamāṇasya
paryantataḥ prakāśa evānuprāṇanatayā svabhāva
ityanvayavyatirekābhyāmavadhāryate, anyathā cakṣurādisāmagryāmapi
teṣāmaprakāśamānatvāpatteḥ | yaduktaṃ nareśvaraviveke -
na prathetāprathārūpaṃ nāśvetaṃ śvetate yathā iti |
yathā ca śrītantrāloke -
nahyaprakāśarūpasya prākāśyaṃ vastutāpi ca iti |
tataścāntaḥsthaḥ svātmaprakāśa eva bahiḥ prakāśyaprapañcatayā
sphuratītyetat tāvadabhyupagantavyam | tataśca ṣaṭtriṃśato'pi tattvānāṃ
prakāśasvabhāvatvāviśeṣāt pṛthivyāpa ityādiranyonyaviśeṣato
vyavahāro na saṃbhavati | vyavahriyate ca viśeṣaḥ pratyakṣameva lokena |
anyathā jalasthalavibhāgāderarthakriyāṃ pratyaniyamāpatteḥ | sa ca
viśeṣaḥ svahṛdayagatayā vimarśasattayaivotpadyate | utpattiśca tādātmye
paryavasyati | yad yajjātaṃ tat tadeva hītyuktatvāt | unmeṣapadenaitadāha -
svātmavimarśadrumasya pallavapuṣpādiprāyametad
viśvavaicitryasphuraṇamiti | etena parāparapramātroḥ
prakāśavimarśānuprāṇanatvaṃ paryantata-
stayoraikātmyaṃ ca vyākhyātam | paramaśiva iti | uktarūpaṃ cāsya
svātantryaṃ viśvottirṇatvamātre viśrāmyati, na
punarviśvamayaviśvottirṇatvalakṣaṇe paramasvātantryasaṃpatsāmrājye,
tādṛksvabhāvasya ca pratyāhārānaucityāt, pratyuta tasya
pratyāhartṛtvameva svabhāva iti
athainaṃ vimarśameva draḍhayituṃ ṣaṭtriṃśattattvānāmanyonyato
viśeṣaṃ sṛṣṭikramānuguṇyenopapādayannādau śivatattvamālocayati -
tathā tathā dṛśyamānānāṃ śaktisahasrāṇāmekasaṃghaṭṭaḥ |
nijahṛdayodyamarūpo bhavati śivo nāma paramasvacchandaḥ
pṛthivyādiḥ śaktiparyanto yo'yaṃ viśvasphuraṇaprakāraḥ,
yasyecchā jñānaṃ kriyeti, jñānaṃ smṛtirapohanamiti, sṛṣṭiḥ sthitiḥ
saṃhāro'nākhyā bhāseti, anyathā ca tattatsrotontareṣu pūjyamānā
yoginyo yoginaśceti vedyavikṣobhollāsaḥ, tanmayīnāṃ śaktīnāṃ tena
tena prakāreṇa tatra tatrānubhūyamānānāmekaikavyaktiparyā-
locane'pyānantyam, kimuta kārtsnyānusandhāne | tathā hi - icchā
tāvajjijñāsācikīrṣādibhedād bahuprakārā | jñānaṃ ca
smṛtyanubhavasaṃśayaviparyayotprekṣādivaicitryādanantaprakāram |
kriyāpi gamanāsanaśayanabhojanabhāṣaṇādibhedādanantā | teṣāmapi
pratyekaṃ bhedaprabhedavikalpavikṣobha ityānantyotkarṣāśayenoktam -
śaktisahasrāṇāmiti | teṣāṃ ca ya ekaḥ saṃghaṭṭa aikyamanubhavanneva
sṛṣṭisaṃhārādyanyonyaviruddhakriyāyaugapadyabhūmirbhavati | yaśca
udyamo bhairavaḥ iti śivasūtrasthityā
svahṛdayodyogasvabhāvatayā'nubhūyate,
yaścoktaprakārārthadvitayasāmarasyacamatkāragocarībhāvayogādanya-
tattvavailakṣaṇyenātyantotkṛṣṭamananyamukhaprekṣitvalakṣaṇaṃ
svacchandatvaṃ svātantryamanubhavatītyavadhāryate | anyāni hi
prakṛtipuruṣādīni tattvānyadho'dhaḥparvapratiyogitayā
svātantryamuttarottaratattvāpekṣayā pāratantryaṃ va? pratipadyante |
paramasvacchanda iti prāgvad viśvottīrṇa evocyate | anyastu
viśvottīrṇaviśvamayaḥ
paramaśivabhaṭṭārakaḥ paścāt prakaṭayiṣyate | evaṃvidhaḥ śivo nāma
bhavati | ayaṃ bhāvaḥ - unmeṣanimeṣātmanā tattvāntaradurlabhena
svātantryeṇa cidāhlādalakṣaṇaśaktidvitayasāmarasyamātrakroḍī-
kṛtecchājñānādyuttarottaraśaktiparamparāparigrahaunmukhyāt
svaśaktipracayo viśvam iti śriśivasūtrasthityā
viśvavikṣobhātmakānantabāhyaśakticakravaicitryavijṛmbhaṇād-
bhutodbhāvanapragalbhasvātmacaitanyodyantṛtāparispandasāraḥ
pramātṛviśeṣaḥ śivabhaṭṭāraka iti | yaduktaṃ śrīśivadṛṣṭau -
ātmaiva sarvabhāveṣu sphurannirvṛtacid vibhuḥ |
aniruddhecchāprasaraḥ prasaraddṛkkriyaḥ śivaḥ || iti |
yathā śrīvijñānendukaumudyām -
sarvavyāpakatābhūmirjñatvakartṛtvasammatā |
nijābhāsacamatkāramayī śivadaśā smṛtā || iti |
bhavatīti | sarvamapyetadupapāditamaiśvaryaṃ svarūpasattāyāmeva
paryavasyati | sā ca cittvaṃ na vyabhicaratīti prāgevoktam -
yā cit sattaiva sā proktā sā sattaiva ciducyate |
ityuktatvāt | yā ca sā sphurattā mahāsattā iti pratyabhijñāpyate, tasyāśca
nityapravartamānatayā laṭprayogaḥ
atha kramaprāptaṃ śaktitattvaṃ parāmṛśati -
sa eva viśvameṣituṃ jñātuṃ kartu conmukho bhavan |
śaktisvabhāvaḥ kathito hṛdayatrikoṇamadhumāṃsalollāsaḥ
sa uktasvabhāvaḥ śiva eva śaktisvabhāvaḥ kathitaḥ | tasyaiva
kiñciducchūnatāvasthāyāṃ śaktiśabdavyapadeśa ityarthaḥ | tasya
cāyaṃ svabhāvaḥ - yat svahṛdayarūpeṇecchājñānakriyātmaka-
viśvavikalpaparyāyakoṇatrayasāmarasyalakṣaṇena
nityapravṛttacarvaṇotsavatvādantarmagnasaṃvidānandaspandasandhukṣaṇa-
kṣameṇa madhunā
māṃsalamatyantabṛṃhitaṃ
parivāhakriyārhaṃmahātaṭākāmbhaḥsamhārakalpaṃ bahu syāṃ
prajāyeya ityāmnāyasthityā svayameva svahṛdayodyamavamanopa-
kramātmānamullāsamāhlādātiśayamanubhavatīti | yaduktaṃ
śrīmatstotrāvalyām -
sphārayasyakhilamātmanā sphuran viśvamāmṛśasi rūpamāmṛśan
yat svayaṃ nijarasena ghūrṇase tat samullasati bhāvamaṇḍalam || iti |
tataścāyam -
gacchato nistaraṅgasya jalasyātitaraṅgitām |
ārambhe dṛṣṭimāpātya tadaunmukhyaṃ hi gamyate ||
ityādiśrīśivadṛṣṭidṛṣṭyā yadā svahṛdayavartinamuktarūpamartha-
tattvaṃ bahiḥkartumunmukho bhavati, tadā śaktiriti vyavahriyate |
aunmukhyaṃ ca tadicchayā jñānena kriyayā ca bhavati | kathita iti
āgamairbahubhirevaṃsvabhāvatvenodghoṣitaḥ | yathā śrīśivadṛṣṭau -
itthaṃ śivo bodhamayaḥ sa eva paranirvṛtiḥ |
saiva conmukhatāṃ yāti svecchājñānakriyātmatām ||
saiva śāktaśarīrādinārakāntaṃ hi bhūtatā |
ityādi | yathā śrīkulamūlāvatāre -
anādinidhanācchāntācchivāt paramakāraṇāt |
icchāśaktirviniṣkrāntā tato jñānaṃ tataḥ kriyā ||
ityārabhya,
tayotpannāni bhūtāni bhuvanāni caturdaśa |
vāṅmayaṃ caiva yatkiñcit tatsarvaṃ mātṛkodbhavam ||
ityantam | yathā ca śrīpratyabhijñāvṛttau - cidvapuṣaḥ svatantrasya
viśvātmanā sthātumicchaiva jagat prati kāraṇatā kartṛtārūpā ityādi |
tathā śrītantrāloke -
akulasyāsya devasya kulaprathanaśālinī |
kaulikī sā parā śaktiraviyukto yayā prabhuḥ || iti |
yathā ca śrīmālinīvijaye -
yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī |
icchātvaṃ tasya sā devī sisṛkṣoḥ pratipadyate ||
evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam |
jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate ||
evambhūtamidaṃ vastu bhavatviti yadā punaḥ |
jñātvā tadaiva tad vastu kurvantyatra kriyocyate ||
evameṣā trirūpāpi punarbhedairanantatām |
arthopādhivaśād yāti cintāmaṇiriveśvarī || iti |
tathā ca śrīparāsukte'pi -
kṛtyeṣu devi! tava sṛṣṭimukheṣu nityaṃ
svābhāvikeṣu visaratsu yadunmukhatvam |
iccheti tat kila nirūpitamāgamajñai-
rjānāsi yena vidadhāsi ca taṃ tamartham || iti |
pūjārahasye ca -
aunmukhyamicchā jñānaṃ ca kriyetyetaccatuṣṭayam |
spandanaṃ devadevasya bodhabhairavarūpiṇaḥ ||
audāsīnyaprahāṇena yadaunmukhyaṃ maheśituḥ |
tadidaṃ syājjagat sarvamityasmin kinnu yuktibhiḥ || iti
atha sadāśiveśvarau paryālocayati -
jñānaṃ kriyeti dvayorapi prathamonmeṣe sadāśivo devaḥ |
dvitīyāyā ullekhe dvitīyaḥ sa bhavatīśvaro nāma
jñānaṃ hi nāmāhambhāvāvabhāsanātmā sarvaprāṇināṃ
svasaṃvedanasiddhaḥ svabhāvaḥ | kriyā ca karacaraṇādyanubandhinī
sarvasākṣātkārayogyā parisphurati | tatra jānāmi
karomītyādivajjānāsītyādāvapi ādarśāvalokanādinyāyā-
dasmacchabdārthaṃ eva yuṣmadādyarthatayā'vabhāsate | tathā
caitroktāveva caitraḥ praṇamatītyādivadahambhāva eva
vyavadhānopadhānena prathamapuruṣāditayā pratīyata ityahantaiva
sarvatrātmatattvam | yaduktam -
astiśeṣā kriyā sarvā kartṛśeṣaṃ ca kārakam |
ekaśeṣaṃ ca vacanaṃ puruṣaścottamāvadhiḥ || iti |
ahantollekhaśca jñānaśabdārthaḥ | evaṃ karoṣi karotītyādāvapi
karomītyasyaiva pāramārthyāt kriyāpi
jñānavadahambhāvānupraviṣṭetyavadhāryate | kevalamasyā
idambhāvaprācuryeṇānubhūyamānatayā bhedavyavahāraḥ | evaṃ ca
jñānaṃ kriyeti yau dvau bhāvau, tayormadhye prathamasya jñānasyodreke
dvitīyāyāścārthādasphuṭatvarūpe nyagbhāve sati sadāśivākhyaṃ
tattvamityākhyāyate, yadadhiṣṭhātṛtayā sadāśiva ityeva nāmnā kaścid
viṣṇurudrādisādhāraṇyenopāsyate | sa ca devo dṛkśakteraulbaṇyāt
kriyāyāścātyantāpakarṣābhāvāt
krīḍāvyavahārādyanekārthānusandhāne samarthaḥ | kiñca,
etadupakramameva tattvasvabhāvatayā
viśvasisṛkṣālakṣaṇasvātmaśaktyavibhīnnasya parameśvarasya
dyotanamityāsūtrayituṃ deva ityuktam |
yaduktamācāryābhinavaguptanāthapādaiḥ -
śrīmatsadāśivodāraprārambhaṃ vasudhāntakam |
yadantarbhāti tattvānāṃ cakraṃ taṃ saṃstumaḥ śivam || iti |
śivaśaktyostu tattvavyapadeśo nātyantaṃ mukhyayā vṛttyā, kiṃ tarhi
sadāśivādyuttaratattvavrātanirvāhakatākāravikalpasaṃsparśamātrā-
daupacārikaḥ | upacāreṇāpyanayostattvavyapadeśasadbhāvāt tattvānāṃ
ṣaṭtriṃśattvaṃ prati na kiñcidvyāhatatvam | yā ca tatra dvitīyā kriyā,
tasyā ullekhe sphuraṇāparaparyāye prācurye jñānasya cārthataḥ staimitye
sati īśvaro nāma bhavati | īśvarākhyaṃ tattvamityāmnāyate |
tadadhiṣṭhātā ca kaścidīśvara ityeva pramātā | etaduktaṃ bhavati -
ahantedantālakṣaṇayorjñānakriyayorādyodrekādanunmīlitacitranyāyena
vyaktāvyaktamayaviśvapramātṛtāsvabhāvaṃ sadāśivākhyaṃ tattvam,
etadviparyāsena kriyāśaktyaujjvalye vyaktākāraviśvānusandhātṛrūpa-
mīśvaratattvamiti | prathamonmeṣa iti | unmeṣanimeṣau nāma
parameśvarasya paramasvātantryalakṣaṇaṃ spandatattvam | tatra ca
yadāhantonmeṣastadānīmidantāyā nimeṣaḥ, idantonmeṣe cāhantāyā
nimeṣa ityanena
īśvaro bahirunmeṣo nimeṣo'ntaḥ sadāśivaḥ ||
iti śrīpratyabhijñānītyā tattadāgamāntaraprasiddhamanayornāma-
dheyāntaradvitayamapyāsūtryate | dvitīya ityaneneśvarasya
sadāśivatattvād vaiṣamye'pyavyavadhānaṃ dyotayatā sarvatrāpi
tattvavrāte tattadvailakṣaṇyaprabandhopanyāse'pyahantānusyūtitāra-
tamyakramo'nusandheya ityunmīlyate | yaduktaṃ śrīpratyabhijñāyām -
bahirbhāvaparatve tu parataḥ pārameśvaram iti |
ahantāyāśca śivaśaktidvitayarūpatvādatraiva tadudbhāvanaucityam | etena
gāthāyāḥ pūrṇopādānaṃ vyākhyātam
atha śuddhavidyāmudyotayati -
jñātā sa ātmā jñeyasvabhāvaśca lokavyavahāraḥ |
ekarasāṃ saṃsṛṣṭi yatra gatau sā khalu nistuṣā vidyā
jñātṛtvadharmāpi vibhinnāhambhāva ātmā parameśvaraḥ,
tasyaiva cicchaktikroḍīkāryātmīyasadbhāvo lokavyavahāraḥ
sphurastāparāmarśānuprāṇanasya tasya prapañcaprasarasya
hānopānādibhirarthakriyā cetyetau dvāvapyanyonyaṃ
pratītisāmarasyalakṣaṇāṃ saṃsṛṣṭi prāptāviti yo'rthaḥ, sā nistuṣā
śuddhā vidyā | sā ca saṃsṛṣṭirekarasā | ekamabhinnarūpamanya-
tattvadurlabhoktacamatkārādhāratayā rasyamānamadhikaraṇamasyā iti |
tataśca -
sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ |
ityuktaṃ bhavati | yaduktamasmadgurubhiḥ śrīmātaṅgīstotre -
stanau ghanau pūrṇasudhau sukāntī taveśi! nandāmi parasparābhau |
sthitau samānādhikṛtau suvidye ! samau tavaivāhamidamprakāśau ||
iti |
māyā pramātṛvarge pramātāraṃ prati ahamiti prameyaṃ prati tvidamiti
vaiyadhikaraṇyamanayoḥ saṃpratipannam | atra tu na tatheti
sāmānādhikaraṇyamekarasaśabdenocyate | śuddhiḥ punarasyā
bahiṣṭvenāvabhāsamānasyāpi vedyavargasya yadahamityeva
prathanarūpaṃ svābhāvikamaucityottaraṃ ca vapuḥ, tallaukikairidamiti
vyavahriyate | tadvyudāsena yathāvastvavabhāsanātmakamutkṛṣṭatvam |
yathā paryantapañcāśikāyām -
śuddhirbahiṣkṛtārthānāṃ svāhantāyāṃ nimajjanam iti |
śrītantrāloke ca -
cidātmakeṣvapyeteṣu yā buddhirvyatirekiṇī |
saivāśuddhiḥ parā proktā śuddhistaddhīvimardanam || iti |
anye punaḥ śuddhimitthamasyā manyante - yat sadāśivādiṣvahamidamiti
sāmarasyaśālinī saṃvidasti, tatra sāmānādhikaraṇyādaikarasyayoge'pi
māyīyasyedantāṃśollāsasyāvarjanīyatvāt sadāśivādīnāṃ ca
māyāvārtānabhijñatvāt so'yamidantāṃśo
māyīyatādoṣavyudāsādahambhāvabhāgavadanayā
pratīyamānatvenāvasthāpyate | tatpratītivyatireke tu
tatsāmānādhikaraṇyameva bhajyeteti | ayaṃ bhāvaḥ - bhagavataḥ
paramaśivabhaṭṭārakasya paśūnapi kāṃścit pramātṝn prati
sadāśivādinirviśeṣamanujighṛkṣotkarṣādaśuddhavidyākalaṅka-
prakṣālanāvinābhūtā svasvabhāvapratyabhijñāpanātmikā
saṃvitsvātantryaśaktiḥ śuddhavidyā, yāmavalambya vijñānakevalā
rudro'gniśceti pramātṛvaicitryamiti sa ityanenedantākrāntasyārthasya
kārtsnyena koṭyantaratvadyotanārthamahambhāvasyāvāpoddhāra-
buddhyupalabdhaṃ kaivalyamunmīlyate | sā khalviti
prasiddhyutkarṣopapādanenaitadudbhāvyate - yaḍḍākinīrākinyādayo
dhātudevatāḥ, caryākriyādayaḥ puruṣārthopāyāḥ,
śāmbhavaśāktādayo dīkṣāviśeṣāḥ,
jāgratsvapnāvasthābhedāścāsyā eva vibhūtiparispandatayā tathā tathā
vyavahriyante | yatreti vibhaktipratirūpako nipātaḥ
atha māyāmunmīlayati -
ekarase svabhāve udbhāvayantī vikalpaśilpāni |
māyeti lokapateḥ paramasvatantrasya mohanī śaktiḥ
parameśvarasya hyasādhāraṇo bhāvo viśvasphurattātmaka-
mahāsattollāsarūpo yuktiparyālocanāyāmekarasaḥ
svasaṃvidānandaparispandasaundaryamātrasāratayāste, na
punarvikalpaśaṅkolliṅganaucityena, bhedavādasyāpavadiṣyamāṇatvāt |
evaṃ sthite'pi tatraiva caitro maitraḥ stambhaḥ kumbha ityādayo ye vikalpāḥ
kaṭakamukuṭādyākalpaśilpavad bhedāvabhāsabāhulye'pi
cārutvacamatkārakāritayā hṛdayaṅgamāḥ santo
vedyavilāsāstānuparyuparyunmīlayanti | tata eva muktamapi
baddhabibhīṣikayā baddhamapi ca muktyabhimānena vyatyāsayantī
śaktirmāyetyucyate | yato'yamīśvaraḥ paramasvatantraḥ | iyameva hi tasya
svātantryotkarṣakāṣṭhā, yat svātmāvabhāsādvaitajīvite jagati
bhedaprabhedavaicitryotpādanaprāvīṇyam, yenātidurghaṭakārī
parameśvara ityāghoṣyate | ata eva cāsau lokapatiḥ, dehākṣabhuvanādeḥ
prapañcasyeśvaraḥ | māyāvyatireke bhedaprathāpāramārthyasya
prapañcasyābhāvaḥ | tadabhāve ca tatpratiyogikasya
parameśvaraiśvaryasyānupapattiriti na kiñcidapyujjṛmbheta | tadiyaṃ
māyā nāma tasyotkṛṣṭaṃ svātantryam | yathoktamasmadgurubhiḥ
śrīmanonuśāsanastotre -
svātantryāparaparyāyamāyājāḍyavilāpanāt |
vilīya cidrasībhūtaṃ viśvānandamupāsmahe || iti |
yathā ca paramārthasaṃgrahe -
paramaṃ yat svātantryaṃ durghaṭasampādanaṃ maheśasya |
devī māyāśaktiḥ svātmāvaraṇaṃ śivasyaitat || iti |
śacīmate ca -
svātantryaśaktirme'si tvamatidurghaṭakāriṇī |
māyeti kīrtyase devi! bharturme vaiśvarūpyadā || iti |
śrīmatstotrāvalyāmapi -
na ca vibhinnamasṛjyata kiñcidastyatha sukhetaradatra vinirmitam |
atha ca duḥkhi ca bhedi ca sarvathā'pyasamavismayadhāma namo'stu
te || iti |
śrītantrāloke'pi -
tasya svatantrabhāvo'yaṃ kiṃ kiṃ yatra vicitrayet iti |
enāmevāvalambya pralayakevalā viṣṇuḥ sūrya iti pramātāraḥ prathante |
yadyapi -
vāyavagnisalilendrāṇāṃ dhāraṇānāṃ catuṣṭayam |
iti śrītriṃśikāśāstrasthityā māyāyāḥ
kalāvidyādyantarbhāvenonmīlinaucityam, tathāpi -
kālāgnimāditaḥ kṛtvā māyāntaṃ brahmadehagam
ityuddhṛtasya śrīparābījaprathamāṃśasyābhivyaktyarthameva
pṛthakkṛtyocyate |
nanu kathaṃ bhedavādāpavādaḥ, yena viśvasvabhāvasyaikarasyaṃ
syāditi cet, ucyate | ko'yaṃ bhedo nāma | kimanyonyābhāvaḥ, uta
vaidharmyam, āhosvit svarūpameva | nādyaḥ, sa khalu stambhaḥ kumbho na
bhavati kumbhaśca na stambha ityetādṛśena vapuṣā
dvayoranyonyatārūpamupādhimapekṣyaivotpadyate | sa ca
vicāryamāṇastayoranyatve vīpsyamāna evāvirbhavati | taccānyatvaṃ
padārthānāṃ svabhāvo vā, bhedanibandhanaḥ kaścidupādhirvā |
yadyādyaḥ, tarhyekatvākrāntānāmapi bhedaḥ prasajyeta | dvitīyaścet,
tadanyatvaṃ bhede satyevopapadyate | bhedaśca nādyāpi siddhasvarūpa
ityātmāśrayatvamanyonyāśrayatvaṃ vā syāt | na dvitīyaḥ | vaidharmya
nāma stambhādīnāṃ stambhatvakumbhatvādirūpo'rthaḥ | tatra
stambheṣveva stambhatvaṃ kumbhatvaṃ ca kumbheṣveveti yadi
kiñcinnaiyatyam, tadupapadyeta bhedaḥ | niyāmakaṃ ca na kiñcidālokyate |
nanvasti dārumayatvaṃ pṛthubudhnodarākāratvaṃ ca tadvyavasthāpakamiti
cet, na | tadasādhāraṇyenāpratīteḥ | tādṛśī ca pratītiḥ stambhādīnāṃ
bhede satyeva saṅgaccheta | sa ca sādhyakoṭyārūḍha iti
pūrvavadātmāśrayatvādyāpātaḥ | kiñca, dārumayatvādīnāmapi
bhedastattadvaidharmyātmaka iti paramāṇvantaṃ
paryālocanāyāmāmūlaviparyāsinyanavasthā syāt | nāpi tṛtīyaḥ,
svarūpaṃ hi stambhādeḥ svamananyasvabhāvānuṣaktaṃ rūpamiti
vaktavyam, anyathā bhāvānāṃ svabhāvasāṅkaryaprasaṅgāt |
anyasvabhāvānuparāgaśca stambhādeḥ kinnibandhana ityanveṣaṇe tatrāpi
bhedasadbhāvādityevoktiryuktimālambate | sa cādyāpi
manorathāyamānasvabhāva iti prācīna eva doṣānuṣaṅgaḥ | kiñca,
svarūpameva bhāvānāṃ bhedaścet, idaṃ rajatamityādibhrāntyullekho
dattāñjaliḥ syāt | tatra hi śuktikāyāḥ svarūpaṃ
vyaktamevādhyakṣīkriyate, rajatatayā'dhyavasīyate ca |
akhyātivādapadavīprasthāne'pi bhrāntyātmikāyāḥ pratīterevāpalāpo
na punastadanuguṇasya vyavahārasyāpītyabhyupagantavyam | api cāyaṃ
bhedo bhāveṣveva bhāsamānastattadbhāvebhyaḥ svayaṃ bhinno vā na vā
? na cet, abheda evetyāpatati | bhinnaścet, so'pi bhedaḥ kathamiti kathamiti
nirūpyamāṇa uparyupari bhedaparamparāparigrahaprācuryādana-
vasthāmevopasthāpayati | bhedaścāyaṃ prakṛtyā bhinnasya vā syāt,
utābhinnasyāpi bhāvasya | yadi bhinnasya, kimanenāgantukena bhedena |
kṛtakāritvaṃ ca mahān doṣaḥ | abhinnasya cet, vyaktaṃ vyāghātaḥ syāt |
anyaccedamālocanīyam | stambhāt kumbho bhinna ityādirhi
bhedavyavahāraḥ | tatra bhedaviṣayanirdeśārthamanayordvayorapyeka-
hṛdayakroḍīkāryatayā bhāvyam | tathābhāve ca tayoḥ,
idamasmādiha pṛthagiti bahiraṅgulyabhinayakriyākalpaḥ |
antargatasvabhāvastāttvikamanayorabhedamācaṣṭe ||
ityādisthityā vastubhedasvabhāvatvādabheda eva pratitiṣṭhati |
prayogaścātra - yat prakāśate tadekaprakāśātmakam, prakāśamānatvāt |
ahampratyavamarśavaditi | atra copādhividhūnanādyupanyāso
granthagauravāyeti vandhyo'yaṃ bhedavādāsvādadohalaprayāsaḥ | nanu
stambhaḥ kumbha ityādiranyonyamasaṅkīrṇo vyavahāraḥ kathamiti cet,
bhedābhedamaryādayeti brūmaḥ | pārameśvaro hi prakāśaḥ sarvatrāpi
prapañce nirviśeṣamunmiṣati, tasyaiva svātantryāt |
sāgarataraṅgabhaṅgyā stambhaḥ kumbha ityādipṛthagvyavahāropapattiśca
bhedastādṛśamapavādamanubhavati | atra
tvabhedopaśleṣasaubhāgyāllavaṇākarāvagāḍhasarvalāvaṇyanyāyena
bhedo'pi tadvad dūṣyatayaivāvatiṣṭhate | yadasmābhirvibhāganibandhana
eva bhedo viśvasyābhyupāgamyate, na tu pṛthaktvopādhikaḥ,
tayordvitīyenaivābhedasya virodhāt | nanu
bhedānuṣaṅgadaurbhāgyādabhedasyāpi dūṣyatvamiti viparyayaḥ kiṃ na
syāditi cet, na | prakṛtirhi vikṛtimanugṛhṇāti | tatra cābhedaḥ prakṛtiranyo
vikṛtirityabhyupagantavyam | yato bhinnānāmapi padārthānāṃ
prātisvikena rūpeṇaikyamaparihāryam | tadeva cābheda iti
viśvavilāsasyāsya vāstavasvabhāvo'yamabheda evetyatra na
kācidanupapattiḥ | yadatraiva vastuni ekamevādvitīyaṃ brahma, neha
nānāsti kiñcana ityādayo'nantā upaniṣada unmiṣanti | nanu
vyāhato'yamartho bhedaścābhedaśceti cet ? hanta prakrāntaṃ
prasmṛtamāyuṣmatā, evamatidurghaṭanakāryaghaṭanahetorhi bhagavato
māyā nāma kācidati mahatī śaktirastītyaṅgīkriyate | etenādvaitameva
sarvasāraḥ siddhāntaḥ | tacca pāryantikī pratiṣṭheti parāvasthā |
bhedābhedastu vyavahārasarvasvaṃ nirvahan viśvasya viśvottirṇasya ca
sambandhasvabhāvo vijṛmbhata iti parāparāvasthā | bhedaśca
viśvottirṇaparameśvaraprakāśaparāmarśaprāgalbhyapallavaparamparā-
prāyatā viśvavaicitryaśilpakalpanācitramaṇḍapāyamānavibhramaḥ
prasarpatītyaparāvasthā | yāsu kramāt suprabuddhaḥ prabuddho'prabuddha
iti yogitāratamyam | āsu ca sarvāsvapi pārameśvaraprakāśānusyūterna
kvacidapi vailakṣaṇyamityativicakṣaṇaikaśikṣaṇīyo'yamāsmākīnaḥ
pakṣa iti | taduktaṃ paryantapañcāśikāyām -
anantaitāvadākārasvīkāre'pyekalakṣaṇām |
tāṃ svasaṃvidamāviśya vikalpānna vikalpayet || iti |
etā evopāsakajanāpekṣayā tattaddevatātvenārādhyante | yaduktaṃ
śrītantrāloke -
parā candrasamaprakhyā raktā devī parāparā |
aparā sā parā kālī bhīṣaṇā caṇḍayoginī || iti |
evaṃ māyāsvarūpaparāmarśa eva jīvanmuktirityupaniṣat
atha māyāvibhūtyātmakaṃ kalādipañcakamarthadvārā parīkṣate-
sarvakaraḥ sarvajñaḥ pūrṇo nityo'saṃkucaṃśca |
viparīta iva maheśo yābhistā bhavanti pañca śaktayaḥ
parameśvaro hi prakṛtyā viśvasya kartā, jñātā ca, tata eva
svātantryāt pūrṇaḥ svātmatṛptaśca, prārthanīyābhāvāt |
svavyatiriktasya svāvacchedakasya kasyacid bhāvasyāsaṃbhavānnityaḥ
prākpradhvaṃsābhāvātilaṅghī | tata eva
saṃkocalakṣaṇaniyantraṇāśūnyaśca | tādṛśo'pi sannasau yābhiḥ
śaktibhirnibandhanībhūtābhirviparīta iva kiñcitkartṛtvādidharmayukta
ivāvabhāsate tāḥ pañca śaktayo bhavanti | taduktaṃ śrīkramodaye -
rāgo māyā kalā'vidyā niyatiḥ kāla eva ca |
pañcavṛttyāśrayāḥ sarve pāśāśceti prakīrtitāḥ || iti |
tāśca kalā avidyā rāgaḥ kālo niyatirityucyante | kalā tasya
kiñcitkartṛtvahetuḥ | avidyā kiñcijjñatvakāraṇam | rāgo
viṣayeṣvabhiṣaṅgaḥ | kālo bhāvānāmavabhāsanānavabhāsanātmā
kramaḥ | niyatirmamedaṃ na mamedamityādiniyamahetuḥ | etatpañcakaṃ
cāgameṣu svarūpāvarakatvāt kañcukamityucyate | etadabhāve hi puruṣaḥ
parameśvaravadatiprakaṭabodhaśaktiḥ, pāṣāṇavadatyantanimagnaiśvaryo
vā bhavet | tatra ca rāgo māyā'vidyā kalā kāla iti krameṇa
puruṣasyordhvādhaḥparvānupraveśaparihārāt triśaṅkuvanmadhyasthā-
nāvasthānaṃ prati pṛthivyaptejovāyavākāśarūpatayā tāsāmupayogaḥ |
etena dhāraṇātvametāsāṃ vyākhyātam | yathā śrītrṃśikāśāstre -
vāyavagnisalilendrāṇāṃ dhāraṇānāṃ catuṣṭayam iti
atha puruṣasvabhāvamudbhāvayati -
ya eṣa viśvanāṭakaśailūṣaḥ śuddhasaṃvicchambhuḥ |
varṇakaparigrahamayī tasya daśā kāpi puruṣo bhavati
parameśvaro hi ahameva sarvamiti vaiśvātmyaprathānubhūtisphāra-
camatkārottaratayā śuddhāṃ saṅkocakalaṅkaśaṅkāśūnyāṃ
saṃvidaṃ svasvātantryasvabhāvavidyāmayīmanubhavannanenaiva hetunā
nartaka ātmā iti śrīśivasūtrasthityā viśvanāṭakasya śailūṣo naṭa iti
vyapadiśyate | yaduktaṃ śrīnaiśvāse -
tvamekāṃśenāntarātmā nartakaḥ kośarakṣitā iti |
viśvaṃ ca pṛthivyādiśivāntatattvasandohātmakam -
jananaśaiśavayauvanavārddhakavyayamayairakhilairapi sandhibhiḥ |
abhinayannapi pauruṣanāṭakaṃ pariṇatau sa śivo'smi mahānaṭaḥ ||
ityādinītyā sṛṣṭisthityādyavasthāpañcakāvinābhūtatvādārambhaya-
vādyavasthāpañcakalakṣaṇasya nāṭakasyānukaroti | taduktaṃ
śrībhaṭṭanārāyaṇena -
nisṛṣṭānekasadbījagarbhaṃ trailokyanāṭakam |
prastāvya hara ! saṃhartu tvattaḥ ko'nyaḥ kaviḥ kṣamaḥ || iti |
sa ca śambhuḥ śṛṅgārakaruṇādirasāsvādasthānīyaṃ
śabdasparśādyanubhavātmakaṃ śaṃ sukhaṃ
prekṣakāṇāmindriyāṇāṃ bhavatyasmāditi kṛtvā | tasya ca
viśvanāṭyābhinayonmukhasya bhūmikāvalambanalakṣaṇenārthena
prakṛtā yāvasthā sā puruṣo bhavati | puruṣa iti
vyapadeśaucityamanubhavati | yaduktaṃ śrīsāraśāstre -
svayaṃ badhnāti deveśaḥ svayaṃ caiva vimuhyati |
svayaṃ bhoktā svayaṃ jñātā svayaṃ caivopalakṣayet || iti |
yadavasthānuguṇyāducchvāsaniśvāsādipravartakaḥ prāṇaḥ,
hānopādānādyupayogī vyānaḥ, śarīrādipoṣaṇaḥ samānaḥ,
dhātvādyunnayana udānaḥ, viṇmūtrādivisarjano'pāna iti
tattadudyamaprakārāḥ prakhyāyante | yadyapi asau śaktipātādyabhāvāt
kumbhakārasyāpi ghaṭakaraṇe sarvaśaktiśivātmatā, tadaparijñānāt tu
kumbhakāratetyarthaḥ iti padasaṅgatiprakriyayā svahṛdayena
parameśvarībhāva-
parāmarśaśūnyo bhavati, tathāpi tattvadṛṣṭyā tasya
parameśvaratvamāmnāyodghoṣitamavarjanīyam | tathāhi parameśvarasya
hyayamevāsādhāraṇasvabhāvo yat sarvadā
sṛṣṭyādipañcakṛtyakāritvam | taccottaratra vyaktamālocayiṣyate |
etadanaṅgīkārāddhi māyāvedāntādinirṇītasyātmanaḥ
svasphuraṇāmodamāndyalakṣaṇamasatkalpatvamāpatitam | puruṣaścāyaṃ
kintu durghaṭakāritvāt svācchandyānnirmalādasau |
svātmapracchādanakrīḍāpaṇḍitaḥ parameśvaraḥ ||
iti śrītantrālokasthityā māyāpathāvatīrṇo'pi parameśvaravat sarvadā
pañcāpi kṛtyāni karoti | yato'sya na kasyāñcidapyavasthāyāṃ
saṃvitsaṃskāravandhyatvam | suṣuptyādāvapyauttarakālikapra-
bodhānusandhānabalādantarmagnaṃ kiñcillokayātrāvyavahāra-
vijṛmbhaṇaṃ sūkṣmamupalakṣaṇīyam | kevalamavasthāntareṣu
saṃvidastāratamyameva bhedaḥ | taduktaṃ śrīspande -
jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati |
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ || iti |
taduttaratra jo ī jā a rasiviṇa a ityatra spaṣṭīkariṣyate | tataśca
saṃvitsvātantryasārasyāsya stambhādyavalokanāvasthāyāṃ yadā
stambhāvalokanaunmukhyam, tadā tasya sṛṣṭiḥ |
kumbhādivailakṣaṇyenāvalokyamānatayā sṛṣṭiranenaiveti kṛtvā tatraiva
yadā dvitrakṣaṇamātramavasthāsnutā, tadā tasya sthitiḥ | padārthānāṃ
tattadrūpatayā dhāryamāṇatvasya sthititayoktatvāt | yadā
kumbhādibhāvāntarānupraveśaunmukhyam, tadā stambhasya saṃhāraḥ
kumbhasya sṛṣṭiśca | yadā punaḥ stambhaparityāgasya
kumbhānupraveśasya ca madhyasthāvasthā, tadā turīyasattā |
vedyoparāgaśūnyatayā śuddhasaṃvinmayatvāt | yaduktaṃ mayaiva
śrīkomalavallīstave -
jñātamekamavamucya cetaso bhāvamanyamavagāḍhumicchataḥ |
antarālabhuvamamba! lambinīmāmananti tava tattvamadvayam || iti |
uktasarvakramānusyūtā tadullaṅghanakṣamā ca svātmagatā
saṃvicchaktirbhāsayati | yadvā stambhādyanusandhāne taṃ prati yadā
stambhatvāvadhāraṇam,
tadā tasya dārumayatvādikaṃ nyagbhavati | dārumayatvādyavadhāraṇe ca
stambhatvasya nyakkāra iti ekatarasṛṣṭiranyatarasaṃhāraśceti
vyaktamupalakṣyate | stambhatvadārumayatvādimelakaparāmarśe tu sthitiḥ,
pratītidvayasyāpi nyagbhāvābhāvāt | stambhatvādyaśeṣavikalpo-
paśāntau anākhyā | svātmasphurattāyāḥ parāmarśe bhāseti
sṛṣṭyādiprakāro draṣṭavyaḥ | tatraiva ca yadā stambhaṃ
niyatadeśakālākāratayā'valokayati, tadā tadābhāsāṃśenāsya
sraṣṭṛtā | anaitaddeśakālādyābhāsāṃśena tasya saṃhartṛtā |
stambhādisāmānyāṃśena tu sthāpakatā | avikalpāvalokane
turīyānubhavitṛtvam, prakāśaikyena prakāśane punaranugṛhītṛtā ceti
siddhamasya svahṛdayaṅgamībhāvaṃ vināpi yaugapadyena
sṛṣṭyādipañcakṛtyakāritvalakṣaṇamaiśvaryam | ata eva hi
saṃkucitasvabhāvo'pyasau tattvavṛttyā vikasitatvāt puruṣa iti vyapadiśyate
śrīcidgaganacandrikāyāṃ ca - pūraṇāt puruṣatāmupeyuṣi iti |
kṛtyapañcake ca parameśvarasya sṛṣṭisthitisaṃhāreṣu triṣu na kvacidapi
vaiṣamyam | uparitanayoḥ punaryadā vyāmohyamānapaśujanāpekṣayā
samayabhraṃśāpādanādirūpametaccittasya vyākulīkaraṇam, yadā ca
kāruṇyotkarṣādetaddoṣavyudāsenāsya bhūyaḥ
svarūpalābhapradāyitvam, tadā tirodhānamanugrahaśceti tatkṛtyadvayaṃ
vyapadiśyate | yadā punaḥ,
yathā ca vistṛte vastre yugapad bhāti citratā |
tathaiva yogināṃ dharmasāmastyenaiva bhāti bhūḥ ||
iti śrītantrālokasthityā paśupramātrādyavacchedavyapohena viśvameva
kāryatayā'nusandhīyate, tadānākhyā bhāseti tatkṛtyadvayavyapadeśa
ityalamavāntareṇa | naṭaṃ prati ca bhūmikātvena yo rāmādirābhāsate, sa
tu samyaṅmithyāsaṃśayasādṛśyādivailakṣaṇyena
saṃvidantaraviṣayatayā sāmājikairanubhūyate | taṭasthaistu
śrotriyādibhirnaṭatayaiveti | ya eṣa iti purāṇāgamādiprasiddhasya
parameśvarasya svātmatvenātyāsattyā vimraṣṭavyatāṃ dyotayan
tādṛgvimarśonmeṣe parameśvarasakāśāt puruṣaṃ prati
prathamāno'yaṃ bhedo vātatūlalaulyalīlāmanubhavatītyudbhāvayati |
daśā kāpītyanena parameśvaratāpannasyāpi puruṣasya
svaparāmarśaśūnyatayā vedyavargānupraveśābhimantṛtvena mahān
khalvasya mohotkarṣa iti śocanīyatā dyotyate | yaduktaṃ
śrītriṃśikāśāstre -
pṛthivyādīni tattvāni puruṣāntāni pañcasu |
kramāt kādiṣu vargeṣu makārānteṣu suvrate || iti |
yathā ca vyākhyātamācāryābhinavaguptapādaiḥ - puruṣasya hi
saṃvedyarūpasyaiva parimitasya vedyarāśau gaṇanam iti | tasya ca -
sampanno'smi kṛśo'smi snihyattāro'smi modamāno'smi |
prāṇimi śūnyo'smīti hi ṣaṭsu padeṣvasmitā dṛṣṭā ||
iti śrīvirūpākṣapañcāśikāprakriyayā dehaprāṇādyupaśleṣavaśād
bahutvamapyupapadyate | yata etadālambanena brahmā candraḥ sakala iti
pramātṛbhedaḥ parisphurati | etena tasya svarganarakādyupabhogaucityaṃ
vyākhyātam | yathā śrīśivadṛṣṭau -
krīḍayā duḥkhavedyāni karmakārīṇi tatphalaiḥ |
sampatsyamānāni tathā narakārṇavagahvare ||
nivāsīni śarīrāṇi gṛhṇāti parameśvaraḥ | iti |
sa ca kadācit svātmasphurattāmeva vyāmohavaśāccharīrendriyādi-
svaspandatayā'bhimanyate | na cāsau vāstavī dṛṣṭiḥ | yaduktaṃ
śrīsvacchande -
supradīpte yathā vahnau śikhā dṛśyeta nāmbare |
dehaprāṇasthito'pyātmā tadvallīyeta tatpade || iti |
vāstavī tu dṛṣṭiretasphurattāpi parameśvara eva paryavasyatīti |
yaduktamajaḍapramātṛsiddhau -
yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite |
jīve, niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā || iti |
kiñca -
parameṣṭhinamārabhya kīṭaparyantamullasan |
bahudhopādhimāsthāya sa ekaḥ san prakāśate ||
śarīrāṇāṃ prabhede'pi na śarīrī vibhidyate |
ādarśānāṃ prabhede'pi paśyanniva mukhaṃ pumān ||
ekameva yathā tailaṃ sthūle'pi tilasañcaye |
tathā viśvavilāse'sminneko lokottaraḥ prabhuḥ ||
pratirandhraṃ gavākṣāṇāmantarikṣe vyavasthite |
yathā na vastuto bhedastadvadātmani dṛśyatām ||
ekameva hi sāmānyaṃ sattā gotvādi kalpyate |
tadvadeko'yamātmeti vadan kasmānna mṛṣyate ||
ekenaivātmanā siddhe lokayātrā'nuvartane |
nānātvakalpanaṃ tatra gauravāya na kiṃ bhavet ||
kiñca bhedasya na kvāpi viṣayo'stīti darśitam |
ato'pyadvaitapakṣe'sminnānātvaṃ kathamātmanaḥ ||
aupādhike'pi tadbhede dvāsuparṇādivedavāk |
sukhaduḥkhādibhedānāṃ vyavasthāpyupapadyate ||
aikyenaiva nimittena tattadvyaktyānuvartanāt |
tasya vyāpakatā siddhā yā'nyairapyupapādyate ||
tataśca gajakīṭādestattaddehapramāṇataḥ |
ātmāvasthānamityetat tyajyatāmarhatāṃ matam ||
yattu tairucyate tasminnaśeṣavyāpake sati |
śarīreṣviva caitanyaṃ śilāsvapi bhavediti ||
tatrottaraṃ śilādāvapyasti caitanyavāsanā |
naulbaṇyamasyāḥ prāṇādisāhāyayānudayāditi ||
ye punarenaṃ śarīrādimevāhuḥ, te punaratyantamūrkhāḥ | tathāhi -
sa ca dehamayo na syāccaitanyaikaprasārabhūḥ |
no cecchavaśarīre'pi ceṣṭā dṛśyeta pūrvavat ||
stambhaḥ kumbhaḥ sarid grāvā mṛgaḥ pakṣī pumāniti |
tāratamye nimittaṃ kiṃ bhūtacaitanyavādinām ||
evaṃ nendriyarūpo'yaṃ suṣuptyādau śarīriṇām |
satyevendriyasaṃsarge caitanyā'nupalambhanāt ||
dehendriyāderātmatve kartṛtvaṃ paryavasyati |
prapañcasyaiva kartṛtvaṃ kāryamanyat kimiṣyate ||
aṃśato yadi kartṛtvaṃ kāryatvaṃ ceti kathyate |
koṃ'śaḥ kasyāstu karteti vyavasthā kena kalpyate ||
uktarūpaviparyāsaśaṅkā vā kena vāryate |
ato'smanniścitasyaiva tattvasyātmatvamiṣyatām ||
atha yaḥ śūnyamāhainaṃ so'pi paryanuyujyate |
viśvāntarbhāvataḥ kiṃ vā śūnyo'yaṃ svayameva vā ||
svataḥ śūnyatvapakṣo'sya svaśāstre'pi na likhyate |
vedyavargasya śūnyatve vyavahāro vilupyate ||
sarvaṃ vyavaharatyeva śūnyatāṃ sādhayannapi |
viśvaṃ satyaṃ vadatyanyaḥ śūnyaṃ vadati kaścana ||
yānāsanādivelāyāmubhayoḥ sadṛśī sthitiḥ |
vyavahāraikarūpyaṃ ced vāgvaiṣamyeṇa kiṃ phalam ||
na ca sarvaṃ jagacchūnyamityarthaṃ sādhayan sudhīḥ |
labhate vādinaṃ kvāpi svamātmānaṃ kathāmapi ||
ityalamatiprapañcopanyāsaprācuryeṇa | prakṛtamevānudhāvyate | itthaṃ ca
sarvasyāpi prapañcavaicitryasya
tasmācchabdārthacintāsu na sā'vasthā na yā śivaḥ
iti śrīspandaprakriyayā pārameśvaraprakāśamayatvābhyupagame
kuto'sya puruṣamenaṃ prati pakṣapātapratikṣepa iti tātparyārthaḥ |
yaduktaṃ nareśvaraviveke -
sarve vaite pramātāraḥ prakāśatvācchivātmakāḥ |
sarvajñāḥ sarvakartāraḥ sarvataścāvibhedinaḥ || iti |
etadarthadyotanāya hi puruṣo'pi puruṣa ityucyate | yadanayoḥ pure vasatīti
puruṣaḥ puramoṣati dahatīti puruṣa iti svabhāvabhedaḥ |
buddhiprāṇaśarīrākhye yadetasmin puratraye |
ahaṅkārād vasatyātmā tenāyaṃ puruṣaḥ smṛtaḥ ||
etat puratrayaṃ dagdhaṃ yena sa tripurāntakaḥ |
sa eva puruṣaḥ proktaḥ smarārirapi sa smṛtaḥ ||
iti śrīhaṃsabhedasthityā yadyapyaucityenonmīlyate, tathāpi
paryantatastāttvikārthacintāyāṃ tayoruktarūpamaikāntyameva |
tādṛgavacchede ca tasya svasvātantryarūpasya malatrayasyopalālanaṃ
heturiti | nanu bhedaprathāprakarṣe'pi yadyanayostādātmyaṃ
tannibandhanaḥ pativat paśoraiśvaryocchrāyaścopapādyate, tarhi tenaiva
tādāmyena paśuvat patirapi māyāvyāmohakadarthanagrathitahṛdaya-
vṛttirastviti cet ? naivam, aindrajālikadṛṣṭāntasyātra prāptāvasaratvāt | sa
khalu svayamakhilamapi lokaṃ vyāmohayan na kenacid vyāmohyate |
etadarthameva hi parameśvaraṃ prati śailūṣavyapadeśa iti
atha prakṛti prakaṭayati -
jñānakriyāmāyānāṃ guṇānāṃ sattvarajastamassvabhāvānām |
avibhāgāvasthāyāṃ tattvaṃ prakṛtiriti śāmbhavī śaktiḥ
jñānaṃ nāma prakāśaḥ | kriyā vimarśaḥ | māyā tu ahamidamiti
idamahamiti kiñcidbhedaprathāprarohe'pi
sadāśiveśvarāvasthāvadahantāparyavasāyinī śaktiḥ | tāsāṃ
parameśvaraśaktibhūtānāmapi vyāmohyamānapaśujanāpekṣayā
guṇatvam | yaduktaṃ śrīpratyabhijñāyām -
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā |
māyātṛtīye te eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ || iti |
tāśca paśau sattvaṃ rajastama iti bhavanti | yābhi
sukhaduḥkhamohātmako'yaṃ lokavyavahāraḥ | tanmayīnāṃ ca tāsāṃ
yā vibhāgaśūnyā tulādhāraṇavadatyantāvaiṣamyaśālinyavasthā,
tasyāṃ paryālocyamānāyāṃ prakṛtiriti tattvaṃ bhavati |
yasyāṃ śubhāśubhasvabhāvānekasahasraguṇadoṣonmeṣa-
bhūmikāyāṃ śūnyabuddhiprāṇaśarīraviṣayāvacchinnāḥ
pañcāhantā nivṛttipratiṣṭhāvidyāśāntiśāntyātītāḥ kalāśca
vipaścidbhirvibhūtitayā vikalpyante | sā ca śāmbhavyeva śaktirityanena
sāṅkhyādisiddhānto'pahāsyate | te khalu -
mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta |
ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ ||
ityādinā puruṣādupari na kiñcit tattvāntaram, puruṣaścodāsīnaḥ
prakṛtiśca tadadhīnā, sā ca nityā, na vikṛtiḥ, ṣoḍakastu nityaṃ
vikārātmaka evetyācakṣate | naivamasmatsamayaḥ | yataḥ puruṣādupari
bahūni tattvāni paramaśivaparyantam | puruṣaśca sarvadā sarvajñaḥ
sarvakartā ca svātmākhyātivaśāt saṃkucita iva bhāsate | prakṛtiśca na
kevalaṃ puruṣeṇaiva preryate | tasya parameśvarasvātantryavyatireke
tādṛkprerakatvasāmarthyābhāvāt | yaduktaṃ śrīspande -
nahīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate |
api tvātmabalasparśāt puruṣastatsamo bhavet || iti |
sā ca nityaṃ vikṛtā kadācittvavikṛtā | ṣoḍaśako'pi kadācidavikṛtaḥ,
kadācicca vikṛto'pīti |
atha ye tamudāsīnamāhurnityoditodyamam |
ta evaṃ prativaktavyāḥ sarvadā cedanudyamaḥ ||
tena mṛtpiṇḍakalpena jagataḥ kiṃ prayojanam |
kimityaṅgīkṛtistasya kiṃpramāṇo'pi vā bhavet ||
yaducyeta tadevaitadaudāsīnyaṃ cidātmanaḥ |
pravartayati viśvasmin prakṛti vikṛtispṛśam ||
anyathā prakṛteḥ kiñcinna prāgalbhyaṃ pravartate |
tadarthaṃ svīkṛtistasya viśvātikrāntatejasaḥ ||
tenaiva ca pramāṇena tasya siddhirbhavediti |
atrocyate yathā sā cedasyaudāsīnyakalpanā ||
anudāsīna eveti tātparyaṃ paryavasyati |
vailakṣṇyāt prakṛtyādeḥ sūkṣmamudyamamāsthitaḥ ||
ityasau niṣkriyo na syād yataḥ sūkṣmāpi sā kriyā |
sthavīyasīḥ kriyāḥ sūte prakṛtau vikṛtiṣvapi ||
jaḍā api svabhāvena dehākṣabhuvanādayaḥ |
yatprabhāvāt pravartante sa kathaṃ niṣkriyo bhavet ||
atra ca madīyameva sūktaṃ yathā -
aśveṣu gacchatsu rathaḥ prayātītyudetu vādo rathamadhyavartī |
sukhaṃ niṣaṇṇo viṣayāntaraṃ ca prāptaḥ pumān kinnu cakāra
śambho || iti |
atraitadavadhāryamantarvidbhiḥ | yaduta -
śivārambhaḥ prakṛtyantastattvaughaḥ pratyapādi yaḥ |
tatra viśvottarasyāsya śivasya parameṣṭhinaḥ ||
sarvakriyā ca sārvajñyaṃ sarvadodayatā tathā |
sarvavyāpakatā pūrtiḥ prathante pañcaśaktayaḥ ||
atha śaktau tadicchāyāmunmanā samanetyapi |
vyāpinī nādabindū ca raśmayaḥ pañca jāgrati ||
anugrahatirodhānasaṃhṛtisthitisṛṣṭayaḥ |
jagatkṛtyāni pañcāpi śaktitattvabhuvaḥ prathāḥ ||
sadāśive punastattve īśānastatpumāniti |
aghoro vāmadevaśca sadyojātaśca śaktayaḥ ||
tadūrdhvamīśvare tattve rūpātītottaraṃ mahat |
rūpātītaṃ ca rūpaṃ ca padaṃ piṇḍa iti kramaḥ ||
turyātītaṃ ca turyaṃ ca suṣuptisvapnajāgarāḥ |
avasthāḥ pañca śuddhāyā vidyāyāḥ śaktivibhramaḥ ||
saiveyaṃ śāmbhavīṃ śaktimāṇavīṃ śodhanīmapi |
bodhanīmapi tā dikṣā prasūte sphūrtiśālinī ||
nirupāyaprakāśākhyo jñānaṃ yogaḥ kriyetyapi |
caryeti ca tadutthaiva pumarthopāyakalpanā ||
tata eva mahāśaktirhākinī nāma jāyate |
ḍākinī rākinī tadvallākinī kākinītyapi ||
sākinīti ca dehe'smin yadvaicitryaṃ vijṛmbhate |
atha māyeti yat tattvamucyate tasya śaktayaḥ ||
kalāvidye rāgakālau niyatistatra pañcamī |
prāṇo'pānaḥ samānaḥ syādudāno vyāna ityapi |
śarīrayātropakṣīṇaḥ puruṣe śaktisaṃgrahaḥ |
prakṛtau tu guṇāḥ sattvaṃ rajaśca tama ityapi ||
vikṛtyavikṛtī tadvaducyante pañca rociṣaḥ |
athaitayoḥ pumprakṛtyoḥ sphuraṇakriyayā bhavet ||
vakṣyamāṇamaśeṣeṇa viśvavaicitryakalpanam |
tatprakāro'pi vidhivad vitatya pratipādyate ||
pumprakṛtyoḥ samudyogād dhāturātmeti jāyate |
tvagasṛṅmāṃsamedosthimajjāśuklāhvayairayam ||
vātapittakaphākhyaiśca svāṃśodyotairvijṛmbhate |
anayoreva saṃghaṭṭād yo mano dīrahaṅkriyā ||
ityantaḥkaraṇollāsastraividhyenānubhūyate |
tatra buddhyudyamād dharmo jñānaṃ vairāgyamityapi ||
aiśvaryaṃ varadatvaṃ cetyunmīlati vicitratā |
kramādetadviparyāso manasaḥ śilpamiṣyate ||
madīyatvāmadīyatvakārpaṇyamadamatsarāḥ |
ahaṅkārasphurattāḥ syuḥ saṃsārasphūrtihetavaḥ ||
tadvat tayorvibhūtyaiva guṇāḥ sattvaṃ rajastamaḥ |
iti trayaḥ pratīyante vikṛtāvikṛtodayāḥ ||
tatra sattvasya saundaryaṃ saubhāgyaṃ sādhuśīlatā |
saumukhyamatha saujanyamiti sphuraṇavibhramaḥ ||
vaśīkaraṇamākarṣaḥ śāntiḥ poṣaṇapālane |
iti karmāṇi rajaso guṇasyāhuḥ parigraham ||
atha vidveṣaṇaṃ yat syād yaccoccāṭanamucyate |
stambhanaṃ mohanaṃ ceti māraṇaṃ ceti yāḥ kriyāḥ ||
tadetadakhilaṃ tasya tamasaḥ kṣobhavihramaḥ |
guṇairebhirupaskāramahaṅkāro yadāśnute ||
sāttvikatvādibhedena tadā traividhyamṛcchati |
tatra śabdasparśarūparasagandhā iti kramāt ||
sāttvikaḥ svena rūpeṇa prathate bhogyavastuṣu |
rājasastu vijṛmbheta vacanādānadhāvanaiḥ ||
visargānandanābhyāṃ ca pañcabhiḥ svasvabhāvavān |
tāmaso'pi khavāyavagnipāthobhūmisvalakṣaṇaiḥ ||
bhūtairvapuṣmān prathate viśvopādānahetubhiḥ |
kiñca traividhyavatyasminnahaṅkārāhvaye pade ||
vibhūtivibhramotkarṣāt tridhā vitatiriṣyate |
puṇyecchā tattvajijñāsā lokottirṇārthagṛdhnutā ||
vastuṣvadhyavasāyaḥ śrīrdhīḥ saṃkalpavikalpinī |
śāntidāntyādimitrasya sātvikasya vijṛmbhitam ||
śrotratvagakṣirasanāghrāṇendriyamayīṃ daśām |
rājasasyāhuraiśvaryaṃ harṣabhītyādidāyinaḥ ||
vāṇī pāṇiratho pādaḥ pāyūpasthamiti kramāt |
mohālasyādisuhṛdastāmasasya paricchadaḥ ||
atha yā mahatī siddhiḥ prasūtā prastutadvayāt |
tasyāḥ pañcavidhā sphūrjā sādhakeṣvanubhūyate ||
yathepsitaśarīrāptiḥ praveśo'nyasya varṣmaṇi |
dūrādhvayānāyānaṃ ca dūraśravaṇadarśanam ||
adṛśyakaraṇaṃ ceti tatprakāraḥ pratīyatām |
puṇyakriyeti kāpyasti viśvotpattyai sthitistayoḥ ||
vīryaṃ gāmbhīryamaiśvaryaṃ bhoktṛtvaṃ dātṛtetyapi |
tasyāḥ prathanavaicitryaṃ yallabhyaṃ bhāgyaśālibhiḥ ||
itthaṃ tatraiva cinnāḍī jñānasūtramiti smṛtā |
citrapadmaśivākhyāśca śaktyātmābhihite api ||
nāḍīḥ pañca prapañce'smin prasuvānā pravartate |
evaṃ hāṭakakālāgnī kūṭasthaḥ kūrma ityapi ||
anantaḥ śaktyupaśliṣṭaḥ kapilarṣiriti kramāt |
tadvijṛmbhaiva boddhavyā saptapātāladhāriṇī ||
uktaitadakhilāabhogasvabhāvatve'pyanāvilaḥ |
nistaraṅga ivāmbhodhirvahan gāmbhīryasampadam ||
cidānandeṣaṇājñānakriyāpañcakaśaktimān |
bhairavaḥ paramo nāthastattvānte kathayiṣyate ||
prapañcavaicitryabhuvaṃ prapañcayan
prarūḍhapañcārtharahaścamatkriyām |
prakāśayāmāsa maheśvaraḥ svayaṃ paraṃ
parāmarśamayīmahaṃsphurām ||
ahaṅkriyā nityamahaṅkriyāyāṃ parākramo yasya prākrame ca |
sa eva vīro nanu tasya śāstraṃ vimarśaśāṇollikhitā svaśaktiḥ ||
ityalamatirahasyonmīlanasāhasollāsena
athāhaṅkārabuddhimanasāṃ tattvamarthadvāropadarśayati -
kallolāyamānāni sadā hṛdayāmbunidhau trīṇi karaṇāni |
ākarṣantīdantāṃ tatrāhantāṃ cātrārpayanti
vyākhyātarūpaṃ svahṛdayaṃ hi vaitatyasarvatattvāspadatvādinā
dharmeṇa
namaḥ pramātṛvapuṣe śivacaitanyasindhave
iti sthityā samudratayā'dhyavasīyate | tatra kālaviśeṣāvacchedavyudāsena
mahātaraṅgavadācaranti trīṇi karaṇāni pramātṛrūpasya kartuḥ
sādhakatamānīndriyāṇi vidyante | tāni ca yathā idantānuprāṇitāṃ
viṣayavaicitryasampadaṃ tatra hṛdayāntarādākarṣanti,
haṭhādanupraveśayanti, tadvadahantāsārāṃ svahṛdayacicchaktimapyatra
vedyabhūmāvarpayanti, anaisargikatve'pi naisargikatayā'nubhāvayanti |
tāni cāhaṅkāro buddhirmana iti ca vyavahriyante tatra mamedaṃ na
mamedamityabhimānasādhanamahaṅkāraḥ, adhyavasāyanimittaṃ buddhiḥ,
saṅkalpavikalpaheturmana iti pratyekaṃ lakṣaṇam | ayamarthaḥ -
ahaṅkārādīnyātmano'ntaḥkaraṇāni na kevalaṃ bahiravalokitān
viṣayānantaranubhāvayanti, kiṃ tarhi svasaṃkrāntayā pramātṛcicchaktyā
taṃ bahirvartinamakhilamapi vedyavargaṃ
viṣayībhāvayogyatānupraveśanārthaṃ
prakāśamānasvabhāvatāpādanātmakapāvanīkaraṇayuktyā
jighatsitauṣadhādyabhimantraṇanyāyenānugṛhṇantīti kallolāyamānānīti |
etāni hi hṛdayamahāmburāśau mahātaraṅgāḥ | jñānakarmendriyāṇi tu
taraṅgānutaraṅganyāyamanuvartanta ityarthaḥ | eṣāṃ ca
vibhūtiparispandaprācuryamanantaramevātyantaṃ vitatya vyākhyātam
atha jñānendriyāṇyunmudrayati -
hṛdayasthitasya vibhorviṣayāloko viśṛṅkhalo bhavati |
jñānendriyadīpeṣu nijanijagolāgranityalagneṣu
vibhoḥ paramasvātantryaśālinaḥ svaśaktyavacchinnāśeṣa-
deśakālasvabhāvasya mahāprakāśasya taducitaṃ kiñcit sarvotkṛṣṭaṃ
sthānamasti, yaddhṛdayaṃ nāma | yaduktaṃ śrīpratyabhijñāyām -
saiṣā sāratayā coktā hṛdayaṃ parameṣṭhinaḥ iti |
tatrāvasthitasya cāsya bāhyānāṃ śabdasparśādīnāṃ viṣayāṇāṃ ya
ālokaḥ ā sāmantāllokanaṃ sākalyataḥ svāntaścarvaṇacāturyam, sa
viśṛṅkhalo bhavati bahirbhāvasvabhāvaniyantraṇātikrānto bhavati | atra
caitadeva nibandhanaṃ yad jñānapradhānānāmindriyāṇāṃ
prakāśakatvaprakarṣeṇa pradīpaprāyāṇāṃ ye
nijanijāstattadasādhāraṇā golāḥ śravaṇaśaṣkulyādayaḥ, tadagreṣu
bahirviṣayaunmukhyānuguṇeṣu pradeśeṣu sārvakālikaṃ lagnaṃ
sphurattayā'vasthānamiti | tāni ca śrotraṃ tvak cakṣurjihvā ghrāṇamiti
pañcadhā bhidyante | śabdasparśarūparasagandhānāṃ grāhyāṇāṃ
krameṇa grahaṇopakaraṇatvameṣāṃ lakṣaṇam
atha karmendriyāṇyunmīlayati -
bhavanti karaṇāni pañca khalu karmapradhānāni lokanāthasya |
spandate svairaṃ yairjano jaḍād vilakṣaṇo bhavan
lokasya jaḍājaḍavibhāgenāvalokyamānasya viśvasya yo nāthaḥ
sṛṣṭyādinirvāhakatayā svāmī tasya karmapradhānāni
jñānendriyāṇāṃ kriyāsparśe'pi jñānaprācuryavad
jñānānuṣaṅge'pi kriyāśaktyulbaṇāni pañcendriyāṇi bhavanti | khalu
prasiddhau yairnimittabhūtaiḥ, jano jananamaraṇādyupadruto'pi jīvavargaḥ,
jaḍāt stambhakumbhādeḥ paricchinnaprakāśādarthād
vyatirekamaśnuvānaḥ, spandate īṣaccalati, tattadindriyaprāpyādarthādupari
na kiñciccalati | tāvaccalati | svairamiti | svasyātmīyasyopakaraṇasya
preraṇaṃ yathā bhavati tathetyarthaḥ | tādṛk svātantryameva
cāsyā'paricchinnaprakāśatvam | tāni ca vākpāṇipādapāyūpasthā iti
vibhidyante | tallakṣaṇaṃ ca kramād
vacanādānaviharaṇavisargānandātmakakriyāsādhanatvam | atraivaṃ
vivekaḥ -
antaḥkaraṇavarge'sminnahaṅkāro'bhimānabhūḥ |
sahakāritayā gṛhṇannanyaddhīmanasordvayam ||
pravartayati kartṝṇāṃ bahirjñānaṃ kriyāmapi |
kramādetaddvayākrāntyā jñānakarmendriyaprathā ||
tatra jñānapradhānaṃ saccakṣurādyupapāditam |
kāyapravṛttyabhāve'pi viṣayagrahaṇakṣamam ||
karmottareṣu teṣveva viśeṣaḥ parikīrtyate |
kriyā hi hānamādānamiti dvedhā'nubhūyate ||
bāhyābhyantarabhāvena dvaividhyaṃ taddvayorapi |
bāhyatāyāṃ tayoḥ pāyurhānaprādhānyabhāg bhavet ||
ādānapravaṇaḥ pāṇiḥ pādastadubhayakriyaḥ |
antaryadetadakhilaṃ prāṇo vitanute marut ||
tad vāgindriyamākhyātaṃ śabdasṛṣṭivicakṣaṇam |
yadetaduktavikṣobhaśāntyā viśrāntirātmanaḥ ||
tadupastha iti jñeyamānandotāramindriyam |
saṃbhūyavṛttāvapyeṣāṃ prādhānyaṃ kvāpi kasyacit || iti
atha śabdādiviṣayapañcakaṃ vivinakti -
viśvodyānavirūḍhāni gandhapramukhāni sugandhīni puṣpāṇi |
pañcāpyājighran krīḍati trailokyadhūrtto devaḥ
trailokye mānameyamātṛrūpe viśvasminnapi yo dhūrto
vaidagdhyāvadhīritānyavyavahārakalāpaḥ, sa
dyotanasvabhāvatvānmahān pramātā bhavan
viśvalakṣaṇādudyānādutpannāni pṛthivyādyasādhāraṇaguṇagaṇaṃ
gandhamādīkṛtya pravṛttāni sugandhīni
prakāśaparimalaparisphuraṇolbaṇāni pañcāpi prasūnānyājighran
grahaṇaṃ prati kiñcitkauṭilyasadbhāve'pyārjavenānusandadhānaḥ
krīḍati harṣānusāreṇa spandate | svasvātantryamupadarśayatīti yāvat | te
ca viṣayāḥ śabdasparśarūparasagandhā
iti bhavanti | eṣāṃ ca kramādākāśādiguṇatvaṃ śrotrādigrāhyatvaṃ
vā prātisvikaṃ lakṣaṇamūhyam | gandhapramukhānīti
saṃhārakrameṇoktistanmātrāsu gandhasya prādhānyaṃ prakaṭayitum |
yaduktamabhiyuktaiḥ -
indriyadvārasaṃgrāhyairgandhādyairātmadevatāḥ |
svabhāvena samārādhyā jñātuḥ so'yaṃ mahāmakhaḥ || iti |
gandho'pi nirūpyamāṇaḥ pṛthivī | pṛthivyā upari na kiñcid
bhūtāntaramityatrotkarṣa iti rahasyam
atha bhūtapañcakamudbhāvayati -
styānasya kramavaśādikṣurasasyeva śivaprakāśasya |
guḍapiṇḍā iva pañcāpi bhūtāni madhuratāṃ na muñcanti
śivātmā khalu prakāśaḥ śaktisadāśivādiparipāṭyanusāreṇa
prastutabhūtapañcakaparyantaṃ styānībhavati |
veditṛsvabhāvanyagbhāvādhīnavedyatotkarṣātmakaṃ
kāṭhinyamanubhavati | yaduktaṃ śrīśivadṛṣṭau -
...................... ityādiṣattriṃśattattvarūpatām |
bibhrad bibharti rūpāṇi tāvato vyavahārataḥ ||
yāvat sthūlaṃ jaḍābhāsaṃ saṃhataṃ pārthivaṃ ghanam | iti |
tādṛśasya cāsya madhuratāṃ sarvapramātṛsvātmasvabhāvatā'nu-
bhāvyaparamaśivaprakāśollāsātmakamahāhlādopalakṣaṇaṃ
sāmarasyaṃ pañcāpi bhūtānyākāśaprabhūtāni na parityajanti, kintu
svāntarakhilaṃ garbhīkṛtya pravartante | kevalaṃ śivāt svacchasvabhāvāt
styānatādhikyameteṣāṃ bhedaḥ | yadvadikṣurasasya svapākayuktikramāt
styānībhūtasya mādhurya guḍapiṇḍairna parityajyate | yathā ca
paramārthasāre -
rasaphāṇitaśarkarikāguḍakhaṇḍādyā yathekṣurasa eva |
tadvadavasthābhedāḥ sarve paramātmanaḥ śambhoḥ ||
iti | yathā ca lakṣmītantre -
saṃvideva hi rūpaṃ me svacchasvacchandanirbharā ||
sāpīkṣurasavad yogāt styānatāṃ pratipadyate |
ato nirūpyamāṇaṃ taccaityaṃ cittvamupaiṣyati || iti |
tataśca pṛthivyāmanāśritaśivaprabhṛtīni pañcatriṃśadapi tattvāni
kāraṇavāsanānuvṛttidvārā parisphurantītyanayā bhaṅgyā tatra
śivatattve pṛthivyādīni sarvāṇyapi satkāryavādamaryādayā'vatiṣṭhante
sarvāṇyapyuparitanānyadhastanāni ca tattvāni saṃmilantīti sarva
sarvātmakamityarthaniṣkarṣaḥ syāt | taduktaṃ śrītantrāloke -
ekaikatra ca tattve'pi ṣaṭtriṃśattattvarūpatā iti |
sarvathā pārameśvaraprakāśasphurattātmakametadakhilamapi
viśvavaicitryamityuktaṃ bhavati | yaduktaṃ śrīśivadṛṣṭau -
evaṃ sarvapadārthānāṃ samaiva śivatā sthitā |
parāparādibhedo'tra śraddadhānairudāhṛtaḥ || iti |
bhūtāni cākāśaḥ, vāyuḥ, tejaḥ, āpaḥ, pṛthivīti prasiddhāni |
śabdādiguṇatvaṃ ca tallakṣaṇaṃ spaṣṭam | yadvā
avakāśadhvanikaratvam, calanasaṃjīvanatā, pācakadāhakatvam,
drāvakaplāvakatā, kāṭhinyadhārakatvaṃ ca kramādamīṣāṃ lakṣaṇāni
śrītriṃśikāśāstraprakriyayā prāgeva pradarśitam | pañcakañcukyāṃ
tvantasthāḥ | tatra niyatiḥ sarvānusyūteti na pṛthaggaṇanārhā | kālasya tu
ākāśaśaktitvāccinmayataikopapādanapravṛttatayā puṃsaḥ -
māyāpramātṛtādānaṃ pratyaucityaṃ na vidyate
ityantasthāścatasraḥ saṃjātāḥ | yathoktaṃ tatraiva -
vāyavagnisalilendrāṇāṃ dhāraṇānāṃ catuṣṭayam iti |
yathā ca vyākhyātamācāryābhinavaguptapādaiḥ - ākāśaśaktyā tu
nātra māyāpramātṛtādāne prayojanamasti iti | śuddhavidyādiśivāntaṃ
punarūṣmāṇaḥ | tatra hakāraḥ śaktiḥ śivaścetyāvṛttyā'vatiṣṭhate,
tasyānuttaravisarjanīyasāmarasyātmakatvāt | śivaśaktyostyaikarūpyameva
svabhāvaḥ | bhedastu kālpanika ityupapāditatvācca | yathoktam -
tadūrdhvaṃ śādi vikhyātaṃ purastād brahmapañcakam iti |
ṣaṭtriṃśatyatra tattveṣu pṛthvyambupavanādayaḥ |
te te padārthāḥ saṃyuktyā miśritā bahuśākhayā ||
stambhakumbhādibhāvena kurvantyarthakriyāṃ nṛṇām |
tatra karmendriyairuktairbahiṣṭhāste ghaṭādayaḥ ||
arpyante sannikarṣeṇa vyavahartṛjanaṃ prati |
sāṃvidairindriyaistvete nirīkṣyante tathā tathā ||
antaḥkaraṇavargeṇa saṃkalpitavikalpitāḥ |
niścitābhimatāścaite vidyayā ca vivecitāḥ ||
kalākālādibhirbhāvairvedyatvenānurañjitāḥ |
viśrāmyanti vimarśāḍhye svātmarūpe pramātari ||
sa ca pramātā dehe'smin prāṇe dhīśūnyayorapi |
badhnāti yairahambhāvaṃ te sadvidyādayaḥ kramāt ||
evaṃ parāmarśamayīṃ pratiṣṭhāṃ lakṣmāhurāptāḥ paramasya
śambhoḥ |
etadviparyāsavaśāt paśuḥ syāt pramāṇamasmin guruśāsanaṃ
naḥ
uktarūpasya tattvaprapañcasya piṇḍībhūtamarthatattvamāha -
sarvasya bhuvanavibhramayantrollāsasya tantuvalliva |
vimarśasaṃrambhamayī ujjṛmbhate śambhormahāśaktiḥ
yo'yaṃ bhuvanātmanāṃ tattvātmanāṃ vibhramo vilāsaḥ
prasaradrūpatā saiva dārvādisaṃghaṭṭanātmanaḥ
pratimāputrakāderyantrasyollāso valanāvartanādirvikāraḥ,
tasya sarvasyāpi tattadaśeṣasandhibandhānusyūtā sūtrasragiva śambhoḥ
paramānandaprakāśaghanatayā viśvamayaviśvottirṇasyānāśritādi-
kālāgnirudrāntaviśvavaicitryasaṃyojanaviyojanavaidagdhyaśālinaḥ
paramaśivabhaṭṭārakasya śaktiḥ svātantryalakṣaṇā mahatī
tattvānāmanyonyaprayojyaprayojakabhāve paryantataḥ
sāmānyaprayojakatve ca pragalbhā bhavatyujjṛmbhate pṛthivyādi
bhāvavargamivānāśritaśivabhaṭṭārakamapi kroḍīkṛtyābhivardhate
tadrūpatayā parisphuratītyarthaḥ | yathā ca paryantapañcāśikāyām -
citsvābhāvyādasau devaḥ svātmanā vimṛśan prabhuḥ |
anāśritādibhūmyantā bhūmikāḥ pratipadyate || iti |
sā ca vimarśasaṃrambhamayī vimarśākhyo yaḥ saṃrambhaḥ
svāntaḥsphuratkriyāśaktisphārarūpaḥ, tena prakṛtetyarthaḥ | sā
cidānandecchājñānakriyārūpaśaktipañcakasāmarasyasva-
bhāvetyākhyāyate | tataśca parameśvaraparāmarśaprasaraparipāṭī-
pāṭavaparamārthametadakhilaṃ tattvaparamparāparisphuraṇa-
prācuryojjvalaṃ viśvavijṛmbhāvaicitryamiti tātparyārthaḥ | yathoktaṃ
śrīpratyabhijñāhṛdaye - citiḥ svatantrāviśvasiddhihetuḥ iti | so'yaṃ
svātmasātkṛtāśeṣaṣaṭtriṃśattattvakalāpo mahān
paramaśivabhaṭṭārakāhvayaḥ pramātā saptatriṃśatayā svīkriyate | tasya
tādṛgrūpatāpi paryantato vikalpakakṣyāmanupraviśati | avikalpātmanā ca
bhāvyaṃ viśvottareṇetyato'trāpyavikalpavṛttiraṣṭātriṃśaḥ
kaścidāgameṣvaṅgīkriyate | yaduktaṃ śrītantravaṭadhānikāyām -
ṣaṭtriṃśattattvaparyāyastadabhinnaḥ paraḥ śivaḥ |
upadeśyatayā so'pi syādavacchedabhāgataḥ ||
aṣṭātriṃśaṃ paraṃ dhāma yatredaṃ viśvakaṃ sphuret | iti |
kiñca, śambhuratrānuttarātmā tasya tādṛśī śaktiśca
tadavibhinnasvabhāvā svarasamudāyamayī visargāparaparyāyeti
varṇakramānuguṇyena vyākhyā | sā
cānuttarānande(ccho?ccheśa)nonmeṣonatābhiricchāyā īśanasya ca
kramādasthairya-
bhedācca catuṣprakārairvedyollāsairicchonmeṣayorīśanonata-
yoścānuttarānandābhyāmubhābhyāṃ saha sandhānopārūḍhau dvau,
punastatsaṃhitau ca dvāviti caturbhiruktāśeṣavedyavargavāsanātmanā
bindunā conmiṣantī tatraivānuttaratattvāntarviśrāmyati |
tattaścānuttarahakārābhyāṃ tatparyantapaṭhitena bindubhaṭṭārakeṇa ca
saha pratyāhārakramāt sarvasaṃvitsamāveśalakṣaṇaḥ kaścidahamiti
parāmarśa udeti | yaḥ mahāhradānusandhānānmantravīryānubhavaḥ iti,
mātṛkācakrasambodhaḥ iti ca śrīśivasūtreṣūpadiśyate | yathoktaṃ
śrīkaṇṭhīyasaṃhitāyām -
ādimāntavihīnāstu mantrāḥ syuḥ śaradabhravat |
gurorlakṣaṇametāvadādimāntaṃ nivedayet ||
yathā cāsmadgurubhiḥ śrīsaṃvitstotre -
ādimāntimagṛhītavarṇarāśyātmikāhamiti yā svataḥ prathā |
mantravīryamiti sādhitāgamaistanmayo gururasi tvamambike || iti |
vīrasaṃbandhī hi dharmo vīryamityucyate | tatra vīro nāma vividhamīrayati
viśvavaicitryamiti bhagavān śabdarāśibhaṭṭāraka ucyate | taduktaṃ
śrīmaccidgaganacandrikāyām -
īraṇena vividhena vīratāṃ yo'yamakṣaragaṇaḥ prapadyate iti |
śrīprabhākaule ca -
vāme vīrāḥ samākhyātāḥ iti |
etacca -
sarveṣāmeva mantrāṇāṃ vidyānāṃ ca yaśasvini ! |
iyaṃ yoniḥ samākhyātā sarvatantreṣu sarvadā ||
iti śrītriṃśikāśāstra unmīlitam
nanvadhvāno hi ṣaḍiti āgameṣu prasiddhāḥ | tatra tattvavrātātmā
kaścidevāṃśaḥ | anyatra tu kathamuktārthopapattirityākāṅkṣāṃ
kṣapayan prakṛtagāthāyāstātparyārthamāha -
yadadhvanāṃ ca ṣaṭkaṃ tatra prakāśārthalakṣaṇamardham |
vimarśaśabdasvabhāvamardhamiti śivasya yāmalollāsaḥ
adhvāno hi ṣaḍityāgameṣu prasiddham | te ca varṇāḥ, padāni,
mantrāḥ, kalāḥ, tattvāni, bhuvanānītyākhyāyante | tatra varṇāḥ
pañcāśallokaprasiddhāḥ | padānyānantye'pi
vyomavyāpyādimantramaryādayaikāśītiḥ | mantrāśca tadvadānantye'pi
brahmapañcakamaṅgaṣaṭkaṃ ceti saṃkocadṛṣṭyā ekādaśa | kalā
nivṛttyādayaḥ pañca | tatvānyuktarūpāṇi ṣaṭtriṃśat | bhuvanāni ca
kālāgnirudrādīnyanāśritāntānīti caturviṃśatyadhikaṃ śatadvayam |
etadakhilamapi kalāpañcakena kroḍīkriyate | tathāhi - nivṛttau kalāyāṃ
kṣakāra eko varṇaḥ | aṣṭāviṃśatiḥ padāni | hṛdayasadyojātau mantrau |
pṛthivī tattvamekam | kālāgnirudrādīni bhadrakālyantānyaṣṭottaraśataṃ
bhuvanāni | pratiṣṭhāyāṃ hādayaṣṭāntā varṇāstrayoviṃśatiḥ |
ekaviṃśatiḥ padāni | śirovāmadevau mantrau | aptattvādīni prakṛtyantāni
trayoviṃśatistattvāni | amareśādīni śrīkaṇṭhāntāni ca ṣaṭpañcāśad
bhuvanāni | vidyāyāṃ ādighāntāḥ sapta varṇāḥ | viṃśatiḥ padāni |
śikhāghoraśceti mantradvayam | puruṣaprabhṛtīni māyāparyantāni sapta
tattvāni | bhīmādīnyaṅguṣṭhamātrāntāni ca saptaviṃśatirbhuvanāni |
śāntau tu gakhakāstrayo varṇāḥ | padānyekādaśa | kavacatatpuruṣau
mantrau | śuddhavidyeśvarasadāśivāstrīṇi tattvāni |
vāmādisadāśivāntamaṣṭādaśa bhuvanāni | śāntyatītāyāṃ ca
varṇāḥ ṣoḍaśa svarāḥ | padamekam | (śivaḥ ?) īśāno netramastramiti
mantratrayam | śivastattvamekaṃ yaḥ śaktisvabhava ityāmnāyate |
nivṛttyādīnyanāśritāntāni pañcadaśa bhuvanānīti vivekaḥ | etacca
siddhāntāditantreṣvatyantaṃ vitatyopapāditamiti saṃkṣepeṇoktam | eva ca
sati yadetadadhvanāmuktarūpāṇāṃ ṣaṭkam, tatra yadekamardhaṃ
bhuvanatattvakalāsvabhāvam | anyat tu mantrapadavarṇātmakam | pratyekaṃ
ca sthūlasūkṣmaparaprakriyayā traividhyam | tatra
prathamamabhidheyabhūtaṃ dvitīyamabhidhānakārakamiti vibhāgaḥ |
tathā ca sati vācyavargaḥ sarvo'pi prakāśaparamārthaḥ, vācakollekhastu
vimarśavapuriti śivasya
prakāśavimarśātmanaḥ parameśvarasya yāmala
ubhayavisargāraṇisvabhāva ullāsaḥ |
unmeṣanimeṣaśaktidvitayayaugapadyānubhūticamatkāra ityarthaḥ | yathā
paryantapañcāśikāyām -
tatra vācakavācyātmaspandayorekaśaḥ prabhoḥ |
sthūlasūkṣmaparābhāsakramayoḥ ṣaḍvidhādhvatā || iti |
yathā ca śrīvirūpākṣapañcāśikāyām -
yasya vimarśasya kaṇaḥ padamantrārṇātmakastridhā śabdaḥ |
puratatvakalātmārtho dharmiṇa itthaṃ prakāśasya || iti |
śrīcidgaganacandrikāyāṃ ca -
yā'hamityutyuditavāk parābhidhā yaḥ prakāśa uditārthavigrahaḥ |
dvau mithaḥ samuditāvihonmukhau tau ṣaḍadhvapitarau śraye śivau ||
iti |
evamāśayenaiva hyasmatparamagurubhiḥ śrīsaubhāgyahṛdayastotre -
varṇaḥ kalā padaṃ tattvaṃ mantro bhuvanameva ca |
ityadhvaṣaṭkaṃ deveśi bhāti tvayi cidātmani ||
etyadhvanāmuddeśastattadyāmalatayonmīlitaḥ | etena vāgarthāviva
saṃpṛktau ityādīni mahākavivākyāni vyākhyātāni | ataśca
śabdārthasāmarasyātmani sāhitye'pyasmadāgrahaḥ
pārameśvaro'nugraha eva | yadanuprāṇanāḥ
kuṇḍalābharaṇamukundakeliparimala(guhā?)komalavallīstavanakha-
pralāpādayaḥ prabandhāḥ prakhyāyante |
tayorvimarśaprakāśasvabhāvatāyāḥ - citiḥ pratyavamarśātmā parā
vāk svarasoditā iti, ātmārthasya prakāśatā iti ca pratyabhijñāpitatvāt |
evaṃ ca prācīnagāthāyāṃ śambhoḥ prakāśasvarūpasya
śaktirvimarśamayītyapi vyākhyātam | svaparāmarśopāyabhūtatvād
varṇakalādīnāmadhvaśabdavyapadeśaḥ | yathā śrīsvacchande -
muktānāṃ śivatāvyaktikāraṇaṃ viśvameva hi |
śivatāvyaktimārgatvāt te sarve'pi kalādayaḥ ||
adhvaśabdena kathyante te sarve bandhanā api | iti |
śrīvijñānabhairave ca -
bhuvanādhvādirūpeṇa cintayet kramaśo'khilam |
sthūlasūkṣmaparasthityā yāvadante manolayaḥ || iti
evamuktanītyā viśvavaicitryasya sarvasyāpi
prakāśavimarśadvayāntarbhāvamupapādya tayorapi bhedaḥ paryantata
aupacārika ityāha -
ālekhyaviśeṣa iva gajavṛṣabhayordvayaḥ pratibhāsam |
ekasminnevārthe śivaśaktivibhāgakalpanāṃ kurmaḥ
citrakṛto hi svavaidagdhyaprakaṭanāya gajavṛṣabhādīnāṃ
bhinnasvabhāvānāmapi bhāvānāmekatarasanniveśayuktyaikāva-
bhāso'nyatarasanniveśayuktyā'nyasphuraṇaṃ ca yathā bhavati, tathā
vilikhantītyavisaṃvādinīyaṃ maryādā | evaṃ sthite yathā
gajavṛṣabhobhayākārasamarpake citraviśeṣe gajavṛṣabhayordvayorapi
paryālocakapramātṛjanānusandhānadhārādhirohavaiśiṣṭyena
kumbhamaṇḍalaśuṇḍākuṇḍalībhāvādiyogāt
kakudakūṭaprothapuṭaudvaṇyādikramācca pratiniyato'vabhāsaḥ
prakāśanaṃ bhavati | tadvadekasminnevārthe sarveṣāmadhvanāṃ
paryantataḥ prāpye tatve śivaḥ śaktiriti prakāśo vimarśa ityevaṃvidho yo
yo vibhāgo vicitrasvabhāvānatikrānto'pyatikrānta
ivā'vabhāsamānoṃ'śaḥ, tasya yatkalpanaṃ svatastathāsamarthī-
bhavatastatsamarthācaraṇenonmīlanam, tat kurmo jānīmo
vadāmo'nutiṣṭhāmaśca | yadāhuḥ - phalabhedāropitabhedaḥ
padārthātmā śaktiḥ iti | atra ca gajavṛṣabhayoriti dvandve gajau ca
vṛṣabhau cetitaretarayogānuguṇo vigrahaḥ | bhāṣyakṛtāpyevameva
vigṛhītam - dhavau ca khadirau ca iti | tataśca gajaśabdo gajavṛṣabhau
dvāvapi vakti | tathā vṛṣabhapadamapi vṛṣabhagajāvubhāvapītyāpatitam |
tat tu nānyeṣāṃ śobhate | padārthānāṃ pratiniyatarūpaparityāge
pratyavāyabhīrutvāt | asmākaṃ tu
svatantrādvaitasaṃvitsamayasāmrājyaśālinām
dyaṭa iti pṛthivīti dravyamityaṅga tadvad
bhavati nanu vikāso bhāva ityāvighātam |
yadi vilasati yuktistatpurastho ghaṭo'yaṃ
kathaya na kathameko viśvamūrtirvibhāti ||
iti nyāyādekasyāpi bhāvasya svavyatiriktāśeṣabhāvātmakatvama-
bhyupagatamityalamanyajanadoṣodbhāvanopakrameṇa |
etenābhihitānvayavādādanvitābhidhānavādasyaucityamastītyuktaṃ
bhavati | tatra hi stambhaṃ paśyetyādau stambhaśabdārthānvitaiva
darśanakriyā kriyāpadenābhidhīyate | evaṃ paśyatyarthānvitaśca
stambhaḥ karmakārakeṇetyanantaropapāditārthānuguṇyenānvaya
ityupapāadyata iti | evaṃ ca prākaraṇikayorapi prakāśavimarśayoḥ -
svargo bhūriti sāgaraḥ sariditi svāmin ! drumo vīrudi-
tyarthaḥ śabda iti svaraḥ śrutiriti pratyak parāgityapi |
śuklaṃ raktamiti prabhā tama iti jñānaṃ kriyetyādi te
yugmaṃ sarvamayugmanetra ! vitatirvidyāvimṛṣṭyordvayoḥ ||
ityādinītyā yadyapi sarvaprapañcasphuraṇaparyavasānasthalatayā
tattadyāmalollāsatvenobhayathā vyavahārāvaśyambhāvaḥ, tathāpi tatra -
na śivena vinā śaktirna śaktirahitaḥ śivaḥ |
ityādinītyā prakāśo na kadācid vimarśakriyatāṃ vimarśo'pi na
prakāśakartṛkatāṃ vyabhicaratītyanayorvāstavaṃ
vapuraikyasvabhāvasaubhāgyabhavyamiti tātparyārthaḥ | yaduktaṃ mayaiva
śrīkomalavallīstave -
tvaṃ yathā śivamayī tathā śiva-
stvanmayo hi śivayorabhedinoḥ |
tattvamekamabahirmukhāspadaṃ
yatra bhinna iva viśvavikriyā || iti
nanu bahavo hi purāṇāgamādiprasiddhāḥ pramātāraḥ,
bahutarāśca samprati pratyakṣamavekṣyamāṇāḥ | teṣu na
kasyacidapyetādṛśī śaktirasti, yādṛk parameśvarābhimate prakhyāpyata
ityāśaṅkyāha -
tilamātre'pi śarīre prekṣadhvaṃ kīṭasyaitāvatī śaktiḥ |
sā svacchandaśriyo viśvaśarīrasya kiyatī bhavatu
parameśvaro hi viśvaśarīra ityāgameṣvākhyāyate | yaduktaṃ
śrīśivasūtreṣu - dṛśyaṃ śarīram iti | yathā ca
śrīvirūpākṣapañcāśikāyām -
vimatipadamaṅga ! sarvaṃ mama caitanyātmanaḥ śarīramidam |
śūnyaśyapadānnīlāvadhi dṛśtvāt piṇḍavat siddham || iti |
tacca tasya svacchandaśrīkatvāt | svenātmīyena chandenecchāśaktyā
śrīryathābhilaṣitamaiśvarya yasyeti kṛtvā | viśvaśarīratayā ca tasya
sarvātiśāyinī sā kācicchaktirupakalpyate | svaśarīrānuguṇaśaktikatvaṃ
cānyatrāpi dṛṣṭam | yathā tilapramāṇaśarīro yūkādiḥ
kīṭaviśeṣastaccharīraucityena tadādhikyena vā śaktimattayopalakṣyata iti |
granthayojanā tu - paramāṇudvyaṇukādisanniveśāstāvadāsatāṃ
prāṇiviśeṣāḥ, teṣāmapratyakṣatvād dṛṣṭāntasyāhṛdayaṅgamībhāva-
prasaṅgāt | yaḥ punaryūkādiḥ kīṭastasya śarīraṃ tāvat
tilasadṛśasannīveśanam | tāvatyapi tasya śaktiḥ kiyatīti prekṣadhvam |
parisphuraṇaparibhramaṇādibhedādanekarūpā hyanubhūyate | loṭpratyayo
bahuvacanaṃ ca tatrārthe prāmāṇyaṃ spaṣṭamudghāṭayitum | (tasmāditi
?) | etaddṛṣṭāntābhyupagame -
tvaddhāmni viśvavandye'smin niyatikrīḍane sati |
tava nātha ! kiyān bhūyānānandarasasaṃplavaḥ ||
iti śrīmatstotrāvalisthityā tasya sā śaktiḥ kiyatī bhavatu, etāvatyetādṛśī
veti kathaṃ pariccetuṃ pāryata iti | itthaṃ ca vipratipannajanāpekṣayā
bhagavato viśvaśarīratvamanumānena prasādhya tato'yaṃ
tasyaiśvaryotkarṣa upapāditaḥ | sampratipattau tu pratyuta tayaiva śaktyā
tadviśvaśarīratvam | taduktaṃ śrīśivasūtreṣu - śaktisandhāne
śarīrotpattiḥ iti, svaśaktipracayo viśvam
iti ca | evaṃ cātmano viśvaśarīratā parāmarśaśūnyatāmātra-
nibandhanaṃ bahirvibhūtispandānubhūtyutsavastaimityam | anyathā piṇḍa
ivāṇḍe'pi sarvatra svasya svātantryaśaktiraparokṣamupalakṣyeta |
yaduktaṃ śrīvirūpākṣapañcāśikāyām -
dehe'smitayā yadvajjaḍayorāsphālanaṃ mitho bāhvoḥ |
icchāmātreṇetthaṃ giryorapi tadvaśājjagati || iti
nanu viśvaśarīratayā parameśvarasya śaktyucchrāyopakalpanaṃ cet
kriyate, tarhi viśvasaṃhāre tasya śaktiśūnyatāprasaṅga ityāśaṅkyāha -
viśvonmeṣadaśāyāṃ deśikanāthasya yāvān prasaraḥ |
kalalāvasthayā sthito'pi viśvanimeṣe'pi tāvān bhavati
deśikatayā sarvānugrāhakatayā nāthyamānasya parameśvarasya
sā kācidunmeṣayaugapadyalakṣaṇā śaktirasti | tatra ca svarūponmeṣe
viśvanimeṣaḥ, viśvonmeṣe ca svarūpanimeṣa iti dvitayamapi
tulādhṛtavadutpadyate | tataśca viśvātmako viśvottirṇaśca parameśvara
ityavaṭāṭaṅkasaṅketaucityamupapādyate | tayośca
nityamanyonyasāpekṣatvādekataravyudāsaśaṅkāyāmanyatara-
bhaṅgaprasaṅga ityubhayorapi samaprādhānyena parigrahaucityam |
taduktaṃ mayaiva śrīparāstotre -
eke bhūjalakhānilānalakalārabdhāṃ bahiḥ prakriyā-
muttirṇātviṣamantareva katicit citkākaṇīmūcire |
anye kecana yāmalāmṛtasaritsaṃbhedasaṃbhogino
mātastvāmapṛthakprarohamubhayoraucityamācakṣate || iti |
tathā ca sati viśvasyonmeṣalakṣaṇāyāmavasthāyāmantaścicchakti-
nimeṣāparaparyāyāyāṃ yāvān prasaraḥ ṣaḍadhvollāsaprathāsatattvo
bhavati, tathā viśvasya nimeṣe svātmāntaḥkroḍīkāraikapāriśeṣye satyapi
tāvānunmeṣadaśāsamasvabhāvo
bhavati | na tarhi viśvanimeṣa iti cet ? svairaṃ nimeṣa eva | api tu
kalalāvasthayā'vasthitiriti brūmaḥ | yathā śikhaṇḍyaṇḍe
sarvaśikhaṇḍyavayavānupraviṣṭabarhaparibarhādivarṇarekhāvaicitrya-
śilpakalpanākauśalamakhilamapyatyantasūkṣmekṣikayā'vadhārya-
mastītyaṅgīkriyate, evamatrāpi | yaduktaṃ śrītriṃśikāśāstre -
yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ |
tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetaccarācaram || iti |
kalalatā nāmāvasthāyāḥ sarvākāramavibhaktaṃ rūpam | yadi ca tad
viśvavaicitryaṃ nimeṣadaśāyāṃ kalalāvasthāyāmapi na syāt,
tarhyunmeṣadaśaiva na syāt, prāk sata evotpattyaucityāt | tathā hi
viśvonmeṣāvasthāyāmātmarūpasya kevalaṃ tirodhānamātram, na
punaratyantopaplavaḥ | evamanyatrāpīti | etadarthaparāmarśaparihāṇyā
pāśavavedāntasya paryudāsaḥ | tatra
hyadvaitamāgraheṇopapādyamānamapi dvaitakakṣyāmevādhirohati |
yadatra satyāsatyavyavasthayā heyopādeyakalpanāyāṃ tenaivākāreṇa
dvaitamaryādāparyavasāyitvamanivāryam | taduktaṃ mayaiva saṃvidullāse
-
dvaitādanyadasatyakalpamaparairadvaitamākhyāyate
tad dvaite bata paryavasyati kṛtaṃ vācāṭadurvidyayā |
ete te vayamevamabhyudayinoḥ kasyāpi kasyāścida-
pyālasyojjhitamaikarasyamubhayoradvaitamācakṣmahe || iti |
advaitagarvo mahataḥ pramātuḥ ko nāma mithyā bhavati prapañce |
svayaṃvare te paripanthivarge kiṃ tajjigīṣorasahāyaśauryam || iti ca
nanūnmeṣa eva nimeṣo nimeṣa evonmeṣo viśvasya viśvottirṇasya
ceti mahatyeṣā vyāhatirityāśaṅkyāha -
tripuṭīmayaṃ khalu samastaṃ tatra ca jñeye jñātari ca samam |
dṛḍhagranthirjñānakalā kalayati trailokyamekalam
viśvavyavahāre vādināṃ sarvo'pi vacanaparamparāprapañco
jñātā jñānaṃ jñeyamityevaṃrūpapuṭatrayasamāhārātmanyarthatattve
paryavasyati | yad gurumatānusāriṇaḥ spaṣṭatotkarṣādanyonyanirviśeṣaṃ
sākalyena pratyakṣatayācakṣate | puṭatvaṃ
caiṣāmaśeṣaviśvakroḍīkārasāmarthyāt | tatra ca
tripuṭyāmantarālavartinī yā jñānakalā cicchaktiḥ, sā khalu -
vedyametadakhilaṃ sa īśvaro veditā yadanayoḥ svalakṣaṇam |
tvāmṛte sumukhi ! vittimantarā kā nu tad ghaṭayituṃ pragalbhate ||
iti śrīkomalavallīstavasthityā viṣayatayāvarodhyaṃ vedyavargaṃ
bhoktṛtayā sphurantaṃ veditāraṃ ca prati samaṃ viśeṣaśaṅkāśūnyaṃ
yathā bhavati tathā dṛḍhagranthiḥ koṭidvayāvagāhena
tādātmyenopaśleṣād vajralepavadaprakampyasambandhā bhavantī
trailokyamekalamekasvabhāvaṃ kalayati | sa ca svabhāvo vedyaṃ
vittirvediteti, sthulaṃ sūkṣmaṃ paramiti jāgrat svapnaḥ suṣuptamityādinā
traividhyenāpyupapadyate | dṛḍhagranthirityuktatvāt | sambandhaṃ
pratyadārḍhyaśaṅkāyāṃ hi ekamanyasmād bhidyeta | tacca na
saṃbhavatīti | trailokyapadena -
devānāṃ tritayaṃ trayī hutabhujāṃ śaktitrayaṃ trisvarā-
strailokyaṃ tripadī tripuṣkaramatha tribrahma varṇāstrayaḥ |
yat kiñcijjagati tridhā niyamitaṃ vastu trivargātmakaṃ
tat sarvaṃ tripureti nāma bhagavatyanveti te tattvataḥ ||
iti śrīlaghubhaṭṭārakasthityā trivargabhūtamakhilamapi kroḍīkriyate |
evañca veditaiva vedyaṃ vedyameva veditā vittireva
vedyamityādyaśeṣasvabhāvasāmarasyābhyupagamasya paryantataḥ
siddhāntarahasyatvādunmeṣa eva nimeṣa
ityādivyāhatidoṣodbhāvanamasmatsañcārasaraṇīsīmasu na ka?ñcidapi
kaṇṭakāṅkuramunmīlayitumudyuṅkta iti | taduktaṃ śrīspandasandohe -
evamiyamekaivāvibhāgarūpā parāmarśabhūmirunmeṣanimeṣamayī
unmeṣanimeṣaśabdābhyāmabhidhīyate iti | etena vimarśaḥ sarvaṃsaha
ityuktaṃ bhavati | yaduktaṃ śrīpratyabhijñāvimarśinyām - vimarśo
hi sarvaṃsaha ātmānamapi parīkaroti, paramapyātmīkaroti,
dvayamapyekīkurute, ubhayamapi nyagbhāvayati iti | śrīparāmate ca -
parīkartuṃ nijaṃ tattvaṃ svātmītkartuṃ tathobhayam |
ekīkartuṃ na kiṃ kartuṃ vimarśo jagati kṣamaḥ || iti
nanu sarvaikarasavādasvīkāre ko'yaṃ satyāsatyayorbheda
ityāśaṅkya na kaścidityudāharaṇadvāropadarśayati -
kaḥ sadbhāvaviśeṣaḥ kusumād bhavati gaganakusumasya |
yat sphuraṇānuprāṇo lokaḥ sphuraṇaṃ ca sarvasāmānyam
prasiddhakusumād gaganakusumasya sadbhāve ko viśeṣaḥ | na
kaściditi vākyopasaṃhāraḥ | yaditi hetau loko hi
viśvavyavahārasvabhāvaḥ | saṃvideva bhagavatī viṣayasattvopagame
śaraṇamiti gurumatamaryādayā sphuraṇaṃ
prakāśamānatvamevānuprāṇanatayā jīvabhūtatayā parigṛhya vartata
ityasakṛdavocāma | tacca sphuraṇaṃ vipratipanne khapuṣpe sampratipanne
campakādau ca sāmānyamapakṣapātena prasarati | yadi ca tasya tatra
pakṣapātena pravṛttiḥ, tat khapuṣpamityapi na sphuret | ata
evoktamācāryābhinavaguptapādaiḥ sā sphurattā mahāsattetyatra
mahāsattetyetatpadavyākhyānāvasare - sā hi khapuṣpādikamapi vyāpnoti
iti | yathā śrīśivadṛṣṭau -
śaśaśṛṅgādikenāpi syād vibhaktyā samanvayaḥ iti |
padasaṅgatau ca - tasmāt tatrāpi vibhaktiyogena kārakatve sati sattaiva
śivatākhyā iti | etena stambhakumbhādīnāṃ bhāvānāṃ prakāśa eva
sāmānyātmānuprāṇanaḥ pravartate, na punaḥ sāmānyaṃ nāma
padārthāntaramityuktaṃ bhavati | tatra ca vikalparūpā vyaktayaḥ |
avikalpātmā mahāprakāśaḥ sāmānyam | tataścānuvṛttipratyayanimittaṃ
sāmānyamityācakṣāṇā vaiśeṣikādayaḥ pratyākhyātāḥ,
prakāśasyāhetukatvāt | pratyuta viśvavilāsaṃ pratyasyaiva hetutvāt
sarvasāmānyamiti |
etādṛśasya sāmānyasya hi samavāyaviśeṣādyaviśeṣeṇa viśvameva
viṣayo na punardravyādiravacchinnaḥ padārtha ityarthaḥ | atha ca
praṣṭavyo'yamanyapuṣpāt khapuṣpasya viśeṣaḥ | tucchatvamiti cet | kiṃ tat
tucchatvaṃ nāma | na tāvacchūnyatvam | gaganasya puṣpasya ca pṛthak
pṛthak sadbhāvāt | anayoranyonyaṃ kāryakāraṇabhāvasaṃbandhā-
bhāvāt taddvārā viśiṣṭasyāpyasattvamiti cet ? na | anyonyatvaṃ
nāmānayorekaikaparyālocanāyāṃ na saṃbhavati | saṃbhave coktasyaiva
doṣasyānuṣaṅgaḥ | yadi ca tanmelanāṃśa ityucyate,
tarhyasaṃbandhādityasya vyāghātaḥ syāt, melanasyābhyupagatatvāt |
melakaścāsau pratīto vā syānna vā? nāntyaḥ, vyavahārānupapatteḥ |
tataśca pratītipakṣa evāvaśiṣyate | sā ca
pratītiranayormelanamupasthāpayantī tucchatvameva tat
tucchīkartumudyacchatīti campakapāṭalādiprasūnaprakriyayā
vyomakusumasyāpi vyavahārakakṣyāvaiṣamyābhāvād yadasat tatra
pratibhāprarohāsaṃbhavād mūkībhāva eva śaraṇaṃ prativādino janasya
ca tatra svopādānadravyotpannaṃ tad yogibhirabhivyajyata iti vaktuṃ
śakyam, tasya tādṛksaṅkalpavyatirekeṇopādānāntaraśunyatvāt |
yaduktaṃ śrīpratyabhijñāyām -
cidātmaiva hi devo'ntaḥsthitamicchāvaśād bahiḥ |
yogīva nirupādānamarthajātaṃ prakāśayet || iti |
saujanyataḥ kathāyāṃ tu saṃvitsvabhāvāyattāyāṃ sattāyāṃ na kaścit
puṣpāntarāt khapuṣpasya bhedaḥ | māyīyasattānurodhe tu
vidhiniṣedhobhayavyavahāraucityamanyapuṣpāṇām | antarikṣaprasūnasya
tu niṣedhaviṣayamātrābhilāpayogyatvamityalamitarajanasulabhapada-
kapallavāvakhaṇḍana(?)pāṇḍityapradarśanena |
nanvāsatāmete vigītā vyomakusumādayaḥ, yatra mūkībhāvo
dūṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ veti nātyanta niścitam | yau punarbhāvābhāvau
lokavyavahārasiddhau, tatra kathamidamabhedavādavaidagdhyamityā-
śaṅkyāha -
māṇikyamaratakayoriva bhāvābhāvayorbhedapratibhāsam |
ekaraso'nyonyaṃ dvayorapyunmārṣṭi sphuraṇasaṃbhedaḥ
viśvavyavahāro'pi hi stambhakumbhāderbhāvasya tadabhāvasya ca
dvayoranyoyaṃ pratiyogyanuyogibhāvāghrāto bhedapratibhāsaḥ
parasparavailakṣaṇyenāvadhāraṇaṃ tam, tayoḥ sphuraṇasambheda
evonmārṣṭi yuktyā tiraskaroti | prakāśamānatā hi sphuraṇam | saiva
saṃbhedaḥ sambandhaḥ | sa caikarasaḥ padārthadvayaṃ pratyekasvabhāvaḥ,
tayordvayorapi prakāśata iti pratīti prati vaiṣamyābhāvāt | tataśca
cidagnisātkṛtayoranayoḥ ko nāma vailakṣaṇyāvabhāsa ityarthaḥ | yathā
māṇikyamaratakayoraruṇaśyāmalayoranyonyaviruddhayorapi
kiñcitsannikarṣeṇāvasthāpitayoḥ
parasparaprabhāpaṭalakarburībhāvādekaraso bhavan
prakāśamānatāsambhedo bhedapratibhāsaṃ pratimārṣṭi, ubhayorapi
svasvarūpaparityāgapūrvamekarūpatānupraveśāt | yato
māṇikyamapyaruṇaśyāmalaṃ maratakamapi śyāmalāruṇamiti
vaicitryaśālinī pratītiratrotpadyate | darśanāntaramaryādayā'pyabhāvo
nāma stambhakumbhādikaivalyaśālī bhūtalādiḥ kaścid bhāvaviśeṣa
evetyūrīkṛtam | yaduktam -
bhāvāntaramabhāvo'nyo na kaścidanirūpaṇāt iti |
stambhāderbhāvasya ca kumbhādyanyonyābhāvadvārāvatīrṇama-
bhāvatvaṃ cāparihāryamiti bhāvābhāvayoryuktiparyālocanāyām-
aikarūpyameveti
nanu paunaḥpunyena prasādhitamapyetadarthatattvaṃ taḍidvilasitameva
kevalaṃ parisphurati | na punarhṛdayaṅgamo bhavati | hṛdayaṅgamībhāve ca
kaścidupāyo vaktavya ityākāṅkṣāṃ śithilayituṃ pārameśvaryā
saparyayā bhāvyam, sā ca lokataḥ pṛthagbhūtetyudbhāvayannādau
pīṭhaṃ devatāṃ ca paryālocayati -
aṇḍamaye nijapiṇḍe pīṭhe sphuranti karaṇadevyaḥ |
prasphurati ca paramaśivo jñānanidhistāsāṃ madhye
svaśarīramayo hi piṇḍaḥ pṛthivyādibhūtapañcakārabdhatvāda-
śeṣaviśvavaicitryalakṣaṇamaṇḍamityadhyavasīyate |
aṇḍapiṇḍayoraikarūpyamāmnāyeṣu prasiddham | yathā triśirobhairave -
sarvatatvamayaḥ kāyastaccedānīṃ śṛṇu priye |
pṛthivī kaṭhinatvena dravatve'mbhaḥ prakīrtitam || ityādi |
yathā ca paramārthasārasaṃgrahe -
ṣaṭtriṃśattattvamṛtaṃ vicitraracanāgavākṣaparipūrṇam |
nijamanyadatha śarīraṃ ghaṭādi vā tasya devagṛham || iti |
tatra ca pīṭhībhūte karaṇadevya indriyalakṣaṇāḥ śaktayaḥ sphuranti |
āvāhanasannidhāpanatirodhānādivyatireke'pi svayameva sphuṭaṃ
prakāśante | tāsāṃ madhye ca paramaśivo mahāpramātṛsvabhāvaḥ
prasphurati tāḥ śaktīḥ prati svasya śaktimattā yathā prakaṭībhavati tathā
prakāśate | yato'yaṃ jñānanidhiḥ, tattadindriyaśaktyudayonmīlitānāṃ
saṃvidvikalpānāṃ samudra iva saritpravāhāṇāṃ paryantataḥ
pratiṣṭhābhūmirityāmnāyate | indriyaśaktīnāṃ ca tāsāṃ na
kadācicchabdasparśādyanuvedhaṃ vinā'vasthānam | śabdasparśādaya
eva ca pañca mahānti bhūtānīti viśvamayayastā ityuktaṃ bhavati |
yaduktam -
śaktiśca śaktimāṃśceti padārthadvayamucyate |
śaktayo'sya jagat kṛtsnaṃ śaktimāṃśca maheśvaraḥ || iti |
sarvāḥ śaktīścetasā darśanādyāḥ sve sve vedye yaugapadyena
viṣvak |
kṣiptvā madhye hāṭakastambhabhūtastiṣṭhan viśvākāra eko
vibhāti ||
iti śrīkakṣyāstotrasthityā svātmarūpaḥ parameśvara evāntaścakradevatā
bāhyāntarabhinnāḥ | karaṇaśaktayaśca tadāvaraṇadevatāsthānīyāḥ |
tadarcanaṃ ca svaśarīrātmani mahāpīṭha evopapadyate | tatra ca yathā
pratimāpustakādayo
bhāvāḥ svātmabhūtāṃ mukhyāṃ devatāṃ prati
pratinidhibhāvenādhyavasīyante, tadvat svadehasyaiva mukhyatayā
pīṭhatvam | anukalpopakalpatayā tu sthaṇḍilamaṇḍalādīnāmaṅgīkāra iti
tātparyārthaḥ
nanu so'yamalaukikaḥ parameśvaraḥ kīdṛśyā prakriyayopāsya
ityākāṅkṣāyāṃ sānugrahamāha -
sa tatrārcanīyo vimarśapuṣpādhivāsasurabhibhiḥ |
cittacaṣakārpitairvedyasudhāvīrapāṇavastubhīḥ
saḥ vedāgamādiprasiddhasvabhāvaḥ parameśvaraḥ, tatra
piṇḍātmani pīṭhe pūjanīyaḥ | pūjāyāṃ ca vedyamayī yā sudhā
sarvendriyāhlādakatvādatyantasvīkāryā, sā svabhāvata ekāpi satī
bhayaśokaharṣādyavasthāvaicitryādamlatiktamadhurādiprāyānekarasa-
viśeṣopaśleṣiṇī vīrasya parabhairavasya vīrāyāśca
svātantryamayayāstatpradhānaśakteḥ, vīrāṇāṃ
yonitatsiddhādirūpāṇāṃ bhairavamithunānāṃ ca pīyate
svātmasātkriyata iti vyutpannānāṃ śrīmaccatussrotogopyamānānāṃ
vastūnāṃ viśvavilāsāsavopalakṣitānāṃ dravyāṇāṃ prakṛṣṭatayā
pūjāṅgatvenopayujyate | tataśca yāni tāni vedyāmṛtamayāni
kuladravyāṇi tānyeva pūjāsādhanānītyarthaḥ | tāni ca svacittātmani
caṣake grahaṇayuktyā kayācidarpaṇīyāni | cittasya caṣakatvaṃ ca tatra tatra
bahupravāhaṃ prasarpatāṃ vedyavastūnāṃ svātmabhairavasyaikayaiva
helayā tadgrahaṇasaukaryopāyatvāt | viśvavartino hi bhāvā
bahirbhinnaprakāraṃ sphurantastattadindriyaparispandopagṛhyamāṇa-
svabhāvāḥ kṣaṇaṃ citte viśramya paścāt tatpraṇāḍikayā
bhairavātmanyanupraviśantītyatisubhageyaṃ saraṇiḥ | yaduktaṃ
śrīmahānayaprakāśe -
bhāvā vṛttiṣu tāścitte cittaṃ saṃvidi sā pare |
vyomnyastaṃgamito yatra krama ullaṅghanātmakaḥ || iti |
atha ca tāni vastūni parameśvaraṃ prati svātmatayā yo vimarśaḥ
pratyabhijñānātmā parāmarśaḥ, sa eva puṣpam, svabhāvapoṣakatvāt
śrīgururūpatvācca | tena mantraśaktyātmanā surabhīkartavyāni, anyathā
paryuṣitādāviva tatra śāstrārthabhaṅgaprasaṅgāt | etaduktaṃ bhavati -
pūrvaṃ tāvat pīṭhatayā dehamabhyarcya tanmadhye hṛdayavyomarūpe
svātmarūpamahāprakāśalakṣaṇaṃ parameśvaramanusandhāya,
tamabhitaḥ prasarantīrindriyaśaktīśca vicintya, tadanu
sarvāntaḥkaraṇasamaṣṭilakṣaṇe svacitte
viśvavedyavilāsalakṣaṇamarghyadravyamāpūrya, tacca
pārameśvaraparāmarśamayayā mantraśaktyā saṃskṛtya, tenaiva
kulāmṛtena nijāvaraṇadevatāparimaṇḍalito'yaṃ parameśvaraḥ pūjanīya
iti | ayaṃ ca saṃkocavikāsayogādekāramārabhyā'saṅkhyāraparyanta-
māgameṣvarcanīyatayā āmnāyate | yaduktaṃ śrītantrāloke -
ekavīro yāmalotthastriśaktiścaturātmakaḥ |
pañcamūrtiḥ ṣaḍātmā'yaṃ saptāṣṭakavibhūṣitaḥ ||
navātmā daśadikśaktirekādaśanijātmakaḥ |
dvādaśāramahācakranāyako bhairavaḥ sthitaḥ ||
evaṃ yāvat sahasrāre nissaṃkhyāre'pi vā vibhuḥ |
viśvacakre maheśāno viśvaśaktirvijṛmbhate || iti |
etattātparyeṇaiva srotaścatuṣṭayopapāditānāṃ paddhatīnāṃ
pravṛttirityetāvanmātraparyavasāyi pūjārahasyam | bāhyastu
prasūnākṣatāsavadhūpadīpaghaṇṭādisvabhāvaḥ prapañco'smābhiḥ
adhikaṃ naiva duṣyati iti nyāyādādriyata iti | etaduparyapyālocayiṣyate
athārcanārahasyasyonmīlitatvāt krameṇārcyadevatācakrarahasya-
mapyudbhāvayitumādāvuddeśamupanyasyati -
śrīpīṭhapañcavāhanetratrayavṛndacakrāṇi smarata |
smarata ca gurūṇāṃ paṅkti pañca ca śaktīḥ sṛṣṭipramukhāḥ
śrīpīṭhaṃ pañcavāho netratrayaṃ vṛndacakramiti yāni cakrāṇi
tāni smarata parāmṛśata | yatprādhānyenaiṣāmāvarjanīyatayā
parāmarśaḥ, tāṃ śrīgurunāthānāṃ paṅkti ca smarata |
gurumaṇḍalaprādhānyadyotanāya punarapi smaratetyuktam |
sṛṣṭipramukhāḥ pañca śaktīśca smarata, yā sṛṣṭiḥ sthitiḥ
saṃhāro'nākhyā bhāseti bhidyante | śrīpīṭheti tasya pūjyatotkarṣeṇa
mahattvaṃ dyotyate | mahattvaṃ ca tadoḍyāṇādīnāmavāntarapīṭhatve'pi
sarvapratiṣṭhābhūmitayā pradhānapīṭhatvāt | iyaṃ
cālpairevākṣariarmantrabījavadanekārthopapādanasamarthā
tattaccakrakramānukramaṇikārahasyopadarśanī
vakṣyamāṇasarvadevatāvikalpasaṃgrahaprādhānyāduddeśalakṣaṇā
gāthā | yatheyamakṛtrimā mahāmnāyoktiḥ -
yatpīṭhacakrārcitapañcavāhaprakāśamānandakhamūrticakram |
aṣṭāṣṭacakraṃ pravirājate tad gurukramaughaṃ sacatuṣṭayārtham ||
iti
atha śrīcakraṃ krameṇonmudrayiṣyannādau piṭhaniketanādi
netratritayāntaṃ vibhāgadvārā paryālocayati -
pīṭhe kalā nava pañcaiva pañcavāhapadavyām |
saptadaśa phālanetre dvādaśa ṣoḍaśa cānyanetrayoḥ
pīṭhaṃ hi nāma svaśarīrabhaṭṭārakātmakamityuktam, tatraiva
parameśvarasya pañcadhā vahanāt | yadetatparyālocanāyāmanyonyā-
nandasaṃghaṭṭanonmukhamātāpitṛsvabhāvābhinnaśaktiśivadvitaya-
sāmarasyonmiṣatstrīpuṃsavīryasphurattārabdhatvanaiyatyāduparyud-
bhaviṣyadanekadevatācakrormiparamparāsphāraucityamatraivetyadhya-
vasīyate | taduktaṃ śrīmahānayaprakāśe -
śivaśaktyubhayonmeṣasāmarasyodbhavaṃ mahat |
vīryaṃ tasmād deha eva mahāpīṭhaḥ samudgataḥ || iti |
evaṃ pīṭhaparāmarśasya prādhānyaṃ pratipādayituṃ hyādau
dūtīyajanamārambhaṇīyatayodbhāvyate | yathā śrīkramodaye -
striyaḥ sarveṣu varṇeṣu yoginyaḥ syurna saṃśayaḥ |
dehavad yoniśuddhistu ātmavalliṅgaśodhanam ||
yonau navākṣarīṃ nyasya liṅge saptadaśākṣarīm |
gurucakrasya pūjārthaṃ kuryād yoginimelanam ||
navākṣaryā tu mantreṇa sthāpayelliṅgapīṭhavat |
śivaśaktyātmabhāvena puruṣo manthakaḥ smṛtaḥ ||
manthayedātmanaḥ śakti madhuvacchulkaśoṇitam | iti |
yathā copaniṣadi - yathaivaṃ vidvān mithunamupaityagnihotrameva tasya
hutaṃ bhavati iti | tatra ca kalāḥ śaktayo nava | parameśvarasya
strīpuṃsādibhedavyudāsena sarvasyāpi śaktimayatvāt kalā ityuktam |
tāśca paryālocyamānāḥ pramātraṃśamayaḥ kaścidādyaḥ spandaḥ |
tadanu tasyaivopariprasaraṇaunmukhyarūpā śaktiḥ kācit | atha tasya
pramāṇasphuraṇarūpaḥ kaścidindriyamayaḥ parispandaḥ | tataśca
vastuvyavasthāpanātmikā tatsphurattā | paścāt prameyollāsaḥ | prameya
vargaśca sūkṣmekṣikayā parīkṣyamāṇo
bhūtapañcakāntarbhāvamevānubhavati | bhūtāni cātra - ākāśaḥ,
pṛthivī, vāyuḥ, tejaḥ, āpa iti kramādupāsyante | tatra ca prārambha eva
svātmanaścidrūpatāparāmarśaḥ tadanu tasya sthairyotpādanam |
tadudyogarūpaspandānuvṛttiḥ | tatastasyaivojjvalīkaraṇam | tataśca
svaviśrāntilakṣaṇamāpyāyitatvaṃ ceti kramavivakṣā | evañca pramātā,
pramāṇam, pañcavidhaṃ ca prameyaṃ pīṭhaniketanamityartho bhavati |
anye punaretatpīṭhaśmaśānakṣetreśamelāpayajanabhedāt
pañcaprakāratayopāsate | navātmakatve'pyasya
pramātṛpramāṇopagṛhītavyomādipañcakasvabhāvatvāt
pañcavāhacakratādātmyaṃ na kiñcidapyatikramyate | yadvā pramātā
kaścit, tacchaktiśca pramārūpā, tadupakaraṇaṃ ca
pramāṇam, vastuvyavasthāpanātmikā ca tadvijṛmbhā, tatkroḍīkāryaṃ
pañcavidhaṃ prameyajātaṃ cetyanayāpi bhaṅgyā pañcaprakārataiva
pratyāyayate | evañca -
ākaṭyorākandharamādoṣṇorā ca nābhisīmāntam |
ṣaṭkoṇaṃ yaccharīraṃ saṃvitpīṭhaṃ trikoṇasāmyaṃ tat ||
iti sthityā svaśarīrasyaiva pīṭhatayopāsanaṃ prāk kartavyam | tadanu
vakṣyamāṇānāmupacāraḥ kartavya ityuktaṃ bhavati | atra ca
gaṇapativaṭukādidevatānāṃ nāmopādānaṃ teṣāṃ ca
tattadarthānuguṇyena nirvacanaṃ ca kriyamāṇaṃ
granthagauravamatyantarahasyonmīlanadoṣamapyunmeṣayiṣyatīti
saṃkṣiptenaiva pathā prasthīyate | yathā śrīmahānayaprakāśe -
dhāmāditritayenaiva vaktrabhaṅgabhayānmanāk |
prakāśyate mayā samyag vākyairaviṣamāśayaiḥ || iti |
yathā śrikramasadbhāve'pi -
gopanīyāni nāmāni corebhyo draviṇaṃ yathā |
gopanāt pālayantyeva mūrtayastu mahārthataḥ || iti |
vivekināṃ tu gaṇyate saṃkhyāyata iti gaṇaḥ ṣaḍadhvā bhogarūpollāsaḥ,
taṃ pāti rakṣatīti gaṇapatirityādiprakriyayā'tyantasukhasādhyo'yaṃ
niruktiprakāraḥ | yatasta evāhuḥ - apyakṣaravarṇasāmānyānnirbrūyād,
na tveva na nirbrūyāt iti | pañcaiva pañcavāhapadavyāmiti | vāhāḥ
parameśvarasya sphuraṇadhārāḥ | tāśca pañca,
anyūnānatirekitayopalabhyamānatvāt | tanmayī ca yā padavī
viśvagamāgamasthānabhūtā pravṛttiḥ | tāḥ pañcaiva kalā ityanvayaḥ |
evakāreṇa pañcavāhaśabdasyānvarthatocyate | te ca vāhā
vyomavāmeśvarī, khecarī, dikcarī gocarī, bhūcarīti ca bhavanti | anye
punarāsāṃ kramaṃ godigbhūrūpaṃ bhūdiggorūpaṃ cācakṣate | tatra
tatsampradāyānuguṇyāt tanniruktirūhyā | asmatkramastu nirdiṣṭakrama eva
vyomavāmeśvarīsaṃjñā nādabhūmiśca khecarī |
ānandadikcarīsaṃjñā gocarī mantrabhūmikā ||
mantrāṇāṃ dravyarūpatvādāvalirbhūcarī tathā | iti |
mayā'pyuktaṃ śrīkomalavallīstave -
bhūtale kimatha kiṃ gavāṃ kule
diṅmukheṣu kimatho kimambare |
kiṃ tato'pyupari sarvataśca kiṃ
dṛśyase tadapi kiṃ na mṛṣyase || iti |
tatra
vyomnāmomātmakapraṇavarūpatāvimarśavaiśiṣṭyānuprāṇanānāṃ
vakṣyamāṇasarvapañcakātmanāṃ vāmaṃ vamanaṃ pratīśvarī
sāmarthyaśālinīti vyomavāmeśvarī | sā ca
parameśvarasyāvikalpabhūmyanupraviṣṭā cicchaktiḥ | khe bodharūpe
pramātari caraṇāt khecarī | dikṣvantaḥkaraṇeṣu caratīti dikcarī | goṣu
bahirindriyeṣu sañcaraṇād gocarī | bhuvi viṣayabhūmau caraṇād
bhūcarīti | pārameśvarī hi saṃvitsvātantryasya śaktiḥ prakṛtyā
nirvikalpakapadādhirūḍhāpi kvacit parimite pramātari sphurantī tadanu
tadantaḥkaraṇānupraviṣṭā paścāt tasyaiva bāhyendriyānubandhinī ca
bhūtvā bahirvedyalakṣaṇaṃ viṣayollāsamakhilamupayuṅkta iti
sarvapathīno'yaṃ prakāraḥ | etā eva cidānandecchājñānakriyākhyāḥ
śaktayaḥ parā sūkṣmā paśyantī madhyamā vaikharīti
vāgrūpāścānubhūyante | yataścicchaktistāvat parameśvarasya
caitanyalakṣaṇā sarvanirvāhakatvaparyāyaparamasvātantryamayī
vyomavāmeśvarī |
ānandaścāvacchinnapramātṛsvātmaviśrāntisvabhāvatvāt khecarī | icchā
cābhyupagamarūpatvādantaḥkaraṇaprasādhyeti dikcarī | jñānaṃ ca
bahirmukhaṃ cakṣurādibhirbāhyendriyairuddipyata iti gocarī | kriyāpi
pārameśvarīṣu śaktiṣvatyantasthaulyād bahirvedyavargavaicitryasya
evopalabhyata iti bhūcarī | evaṃ parādivākpañcako'pi |
vimarśo bindunādau ca sphoṭaḥ śabdaśca vākakramaḥ
iti śrīpādukodayaprakriyayā
tattadudayānuguṇyāduktaśaktipañcakātmakatvaṃ svayamūhanīyam |
anyacca sṛṣṭisthitiprabhṛtipañcakībhūtamakhilamatraivāntarbhavati |
etāśca śrīkṣemarajādibhiḥ pustakeṣu likhitapaṭhitā ityasmābhirapi
nāmopādānapūrvakaṃ cākityena vyākhyātā iti | athaivaṃ pañcadhā
vahataḥ parameśvarasya pramātṛpramāṇaprameyatayā
traividhyenopāstiprakāraṃ sūcayan mūrticakraṃ tāvadāha -
saptadaśaphālanetra iti | phālo lalāṭam | tadgate netre saptadaśa śaktayaḥ |
tacca mūrticakramityāmnāyate | mūrchanānmoharūpāt
samucchrayaṇarūpād vā mūrtitvam |
taccāntarbahirahantedantādvitayasphuraṇānuguṇyāt tatra yadāhantāyāḥ
samucchrāyaḥ, tadedantāyā nyagbhāvarūpo moho bhavati | yadā
punaridantāyāḥ samucchrāyaḥ, tadā'hantāyā uktarūpo moha iti
dvayamapyekārtham | evañca pramātṛvahnirūpasya
paramaprakāśarūpasya parabhairavasaṃvitparyantamutkarṣaḥ
pāṣāṇādijaḍasaṃvitparyantaṃ nyūnībhāvaśceti mahatī
svātantryaśaktirmūrtiśabdenocyate | tatra ca kalāḥ saptadaśocyante |
agnerbāhyābhyantaravibhāgena kalādaśakaṃ śikhāsaptakaṃ
cetyāmnāyeṣu prasiddham | yathāhuḥ -
dhūmrārcirūṣmā jvalinī jvālinī viṣphuliṅginī |
suśrīḥ surūpā kapilā havyakavyavahe kalāḥ ||
hiraṇyā kanakā raktā kṛṣṇā caiva tu suprabhā |
bahurūpā'tiraktā ca sapta jihvā havirbhujaḥ || iti |
tatsaṃkhyayā mūrticakraśaktayastāvatya iti | tāśca
paryālocyamānāścaitanyaṃ prādhānyamabhimānaḥ
kartṛtvamadhyavasāyo vacanamādānaṃ gamanamutsarjanamānanditṛtvaṃ
jñānaṃ saṅkalpanaṃ śravaṇaṃ sparśanaṃ
darśanamāsvādanamāghrāṇanaṃ ceti pramātṛsphuraṇaprakārā eva
bhavanti, yeṣāmantaḥkaraṇabahiṣkaraṇādīnyupāyatayā'vatiṣṭhante |
etāśca mūrtiśaktayaḥ saṃkucitasya
pramātustadviṣayāsvādanabhedopaśleṣāt paśutvamupajanayanti,
asaṃkucitasyātyantasvātantryaśaktivijṛmbhāsaṃrambhārambhakatayā
pravartamānāḥ paramaśivībhāvalakṣaṇaṃ maṅgalyamunmīlayantīti |
atha ca prakāśānandacakradvitayamāha - dvādaśa ṣoḍaśa
cānyanetrayoriti | anyayordakṣiṇavāmarūpayornetrayoryathāsaṃkhyaṃ
dvādaśa ṣoḍaśa ca śaktaya ityarthaḥ | tatra dakṣiṇaṃ netraṃ
prakāśacakram | prakāśyate'nena prameyajātamiti vyutpattyā prakāśaḥ
pramāṇamityartho bhavati | tatra ca śaktayo dvādaśa | haṃsamatyādīnāṃ
gurutayā pramātṛrūpāṇāmapi mahāpramātrapekṣayā
pramāṇībhāvayuktyā śaktitvameva | tāśca tattvadṛṣṭyā yathākramaṃ
buddhipradhānāni vākpāṇipādapāyūpastharūpāṇi karmendriyāṇi,
manaḥśreṣṭhāni śrotratvakcakṣūrasanāghrāṇātmakāni
jñānendriyāṇi ca bhavanti | ahaṅkārasya sarvatrānusyūtatvānna pṛthag
gaṇanam | evañca pramāṇarūpo bhagavān mārtāṇḍo dvādaśadhā
prakāśate ityupaniṣat | vāmaṃ ca netramānandacakram | ānando nāma
svātmaparameśvarasyedantayā sphurata ā samantāt samṛddhisvabhāvaḥ
prameyavargollāsaḥ | sa ca saumyoṃ'śaḥ | tatra kalāḥ ṣoḍaśa |
vastuvṛttyā tu tāḥ ṣoḍaśavikārasvabhāvāḥ | vikāraśca manaḥ
karmendriyapañcakaṃ jñānendriyapañcakamākāśādibhūtapañcakaṃ
ca | eteṣu śabdasparśādiḥ sarvo'pi vedyavilāso'ntarbhavati |
śabdādīnāṃ sthaulyāvasthaiva mahābhūtāni | manasā ca
buddhyahaṅkāradvayakroḍīkāraḥ | yadāhuḥ paurāṇikāḥ -
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ |
bandhāya viṣayāsaṅgi muktyai nirviṣayaṃ manaḥ || iti |
evamanyadapyūhanīyam | etāni ca mūrtiprakāśānandacakrāṇi
vāmeśvaryādiśaktipañcakātmakānyeva | tatra
pramātṛvahnirūpamūrticakraṃ sarvordhvavartinīṃ
sarvāvibhāgasvabhāvatvāt sarvasādhāraṇyena sphūrantīṃ
vyomavāmeśvarīṃ prādhānyato nimittīkṛtya khecarīśaktyā pravartate |
khecarī ca pramātṛsphuraṇatanmayīti prāgapyuktam | pramāṇārkarūpaṃ
tu prakāśacakraṃ dikcarīgocaryubhayamelanārabdham,
tayordvayorapyantarbahirindriyollāsarūpatvāt |
prameyasomamayamānandacakraṃ tu bhūcaryanuprāṇanamiti vivekaḥ |
anenaiva cakratrayeṇa icchā jñānaṃ kriyeti śaktayaḥ, jvalanastapanaḥ
śaśīti bindavaḥ, bhūrbhuvaḥ suvariti vyāhṛtayaḥ, prāṇo'pāna udāna iti
vāyavaḥ, pṛthivyantarikṣaṃ svarga iti sthānāni, sattvaṃ
rajastama iti guṇāḥ, iḍā piṅgalā suṣumneti nāḍyaḥ, devayānaṃ
pitṛyānaṃ mahāyānamiti yānāni, sthūlaṃ sūkṣmaṃ
paramityavasthāḥ, kulaṃ kaulamakulamiti vibhāgāḥ, mantro mudrā nirīhā
iti rahasyānītyādyakhilamapi tritvaviśiṣṭaṃ kroḍīkriyate | yacchrutiḥ -
tamekanemiṃ trivṛtaṃ ṣoḍaśāram ityādi
evaṃ sthūlaṃ dehaṃ pīṭhatayopāsyamupapādya
sūkṣmamapyevaṃ vimraṣṭavyamityunmīlayituṃ vṛndacakraṃ
paryālocayati -
prakaṭitapañcaskandhe catuṣṣaṣṭirbhavanti vṛndacakre |
vṛndānāṃ cakraṃ vṛndacakram | vṛndaśca sandohātmā |
tādṛktvaṃ ca tasya svataḥ puryaṣṭakamayatayā
jñānasiddhādipañcakasamaṣṭisvabhāvatvāt | tacca
prakaṭitapañcaskandham | jñānasiddhāḥ ṣoḍaśa,
mantrasiddhāścaturviṃśatiḥ, melāpasiddhā dvādaśa, śāktasiddhā
aṣṭau, śāmbhavasiddhāścatasra iti bhaṅgyā
pañcavāhakramānuguṇyādudbhāvitapañcaprakāram | āhatya
catuṣṣaṣ.ṭirbṛndacakram | tatra śrīkālasaṅkarṣaṇyaparaparyāyā
rudraraudreśvarī pañcaṣaṣṭitamī sarvānuvṛtteti na pṛthag gaṇyate | tacca -
dhāmamudrāvarṇakalāsaṃvidbhāvasvabhāvataḥ |
pātā'niketadṛṣṭyā ca vṛndacakraṃ prakāśitam ||
iti nyāyādaṣṭadhā bhavati | tatra dhāmāni sthānāni
jñānasiddhādīnāṃ kramāt kandanābhihṛtkaṇṭhabhrūmadhyarūpāṇi |
mudrāḥ karaṅkiṇyādayaḥ | yaduktam -
karaṅkiṇī krodhanī ca bhairavī lelihānikā |
khecarī ceti mudrāyāḥ pañcātmakatayā sthitiḥ || iti |
tathā śrīvijñānabhaṭṭārake -
karaṅkiṇyā krodhanayā bhairavyā lelihānayā |
khecaryā dṛṣṭikāle ca parā vyāptiḥ prakāśate || iti |
mudrāṇāṃ bandhaprakāraśca tatraivopapāditaḥ | yathā -
mṛdvāsane sphijaikena hastapādaṃ nirāśrayam |
vidhāya tatprasaṅgena parā pūrṇā matirbhavet ||
upaviśyāsane samyag bāhū kṛtvārdhakuñcitau |
kakṣavyomni manaḥ kurvan śamamāyāti cillayāt ||
sthūlarūpasya bhāvasya stabdhāṃ dṛṣṭiṃ nipātya ca |
acireṇa nirādhāraṃ manaḥ kṛtvā śivaṃ vrajet ||
madhyajihve sphāritāsye madhye nikṣipya cetanām |
hoccāraṃ manasā kurvan tataḥ śānte pralīyate ||
āsane śayane sthitvā nirādhāraṃ vicintayet |
svaṃ dehaṃ manasi kṣīṇe kṣaṇāt kṣīṇāśayo bhavet || iti |
tattvavṛttyā tu karaṅkiṇī nāma svadehendriyākhyabhedavigalanapragalbhā
mudrā | yathā śrīcidgaganacandrikāyām -
antaramba ! bahirapyamī karā ye tavākṣatanavo'ṅka eṣa yaḥ |
vigraho dvitayamapyataḥ paraṃ cinnabho nayasi naḥ karaṅkiṇī || iti |
pṛthivyādiprakṛtyantaṃ tattvasandohamantaḥsaṃjihīrṣālakṣaṇena
krodhena svātmarūpatāṃ nayati krodhanī | yathā -
yat prakṛtyavadhi tattvamaṇḍalaṃ kṣmāmukhaṃ
parimitagrahāspadam |
krodhanī tvamasi saṃjihīrṣayā mantramūrtiriha tasya jṛmbhikā || iti |
antarbahirbhāvayaugapadyena pūrṇasaṃvitsvabhāvā bhairavī | yathā -
granthayo dviṣaḍume ! yayā dhṛtā sā nirāvaraṇacinnabhaḥpadā |
spandamūrtibhṛtabhedaḍambarā bhairavī tvamasi viśvamelinī || iti |
iyaṃ ca nimīlanonmīlanasamādhidvayasāmarasyaucityādasmābhiratyanta-
mupalālyate | yadāhuḥ -
antarlakṣo bahirdṛṣṭirnimeṣonmeṣavarjitaḥ |
iyaṃ sā bhairavī mudrā sarvatantreṣu gopitā || iti |
yathā śrīmahānayaprakāśe -
mahāmelāpadharmiṇyaḥ krauṇḍalyunmeṣavigrahāḥ |
nirāvaraṇacidvyomadhāmasthā bhānti nityaśaḥ ||
āpūrya svabalodrekasamutthaṃ bhedaḍambaram |
yā sthitā pūrṇavibhavā nirāvaraṇavigrahā ||
bhairavī saiva vikhyātā mudrā sadasadujjhitā |
nistaraṅgavikāsātmasāmarasyaikapālinī ||
āsāṃ melāpasiddhānāṃ devīnāṃ mudritā sadā |
mu(dri?dre)ṇeyaṃ dvidhā bhāsamudreyaṃ bhairavātmikā || iti |
yaccoktamasmadgurubhirmanonuśāsanastotre -
stabdhadṛṣṭi bahirarthasaṃśrayaṃ nirvikalpamapi yat tavāsanam |
muktapañjaraśukānukāri tad bhairavaṃ vapurudāramāhara || iti |
mayā'pyuktaṃ śrīparāstotre -
ānandodayalakṣmaṇorakaluṣairutpakṣmaṇorūṣmalai -
rakṣṇorunmiṣitaiḥ pratāpya pṛthivīmantaḥsthalaikaspṛśaḥ |
pūrṇāhamprathanotsavāya sudhiyo yāmūrdhvamadhyāsate
sā kācit tvamacintyasiddhiracalā mudrā mahatyucyase || iti |
puryaṣṭakādivāsanāsarvasvagrāsalālasā lelihānā | yathoktam -
aṣṭapuryuditabījavāsanāsaṃhṛtipravaṇaraśmipu~jayā |
līḍhamātramukhabhedayā tvayā bhūyate janani ! lelihānayā || iti |
vācyavācakādyaśeṣavikalpavikṣobhavilāpinī
sauṣumnasaraṇisīmollaṅghinī svātmasaṃvidavibhinnākārā ca khecarī |
yathā -
tvaṃ parāprabhṛtivaikharāntimollekhavistaravilāpanonmukhī |
devyanāvaraṇaśambhusadmagā khecarī bhavasi cidvikāsinī ||
bahnisūryaśaśidhāmaghasmarī kuṇḍalī tiḍadivotpatantyasau |
śāmbhavaṃ janani ! bindumadhvanā madhyamena ca matāsi khecarī ||
iti mudrāvibhāgaḥ |
varṇāḥ śrīmacchabdarāśibhairavātmānaḥ | tatra jñānasiddhāḥ
ṣoḍaśa svaramayayaḥ | mantrasiddhāḥ kakārādimakārāntā
varṇātmakāḥ | melāpakasidhāśca ṣaṇḍasvararūpāḥ |
yakārādihakārāntasvabhāvāḥ śāktasiddhāḥ | akārakalākārāśca
śāmbhavasiddhā iti | akārakalāśca
bindvardhacandranirodhanādasvabhāvāḥ | tatra
binduraśeṣavācyāvibhinnaprakāśātmā candrākṛtiranusvāraḥ |
kiñcidvācyaprādhānyaśāntāvardhacandraḥ,
maṇḍalasvabhāvādatyantakauṭilyavyapāyāt | tato'pi
vedyakauṭilyavyapagamādṛjurekhārūpā nirodhikā | yadanayā
parimitayogināṃ nādānupraveśaḥ, tadvadaparimitayogināṃ
bhedadaśāveśaśca nirudhyate | nādaśca svaparāmarśaparamārtha
ityakārakalārahasyam | śrīpañcapiṇḍanāthasthā akārādayaśca varṇā
jñānasiddhādīnāṃ kramād bhavanti | kiñca, jñānasiddhādayaḥ
kramād akārakalāmayayaḥ | śāmbhavyastu tatsamaṣṭirūpāḥ |
yadasmābhirakārasya pañcapiṇḍasya ca dvayoraikātmyamevāṅgīkriyate |
yaduktaṃ śrīmahānayaprakāśe -
avarṇapañcapiṇḍārṇarūpayoradvayī gatiḥ |
yatastasmāducyate'laṃ devīnāṃ tadgataṃ vapuḥ || iti |
anena śrīmahārthatrikadarśanayoranyonyaṃ nātyantaṃ bhedapratheti
vyākhyātam | evamoṅkāre'pyanusandheyam |
yadayamoḍyāṇapīṭhasvabhāvo nādātmā paramavyomarūpaḥ
sṛṣṭyādiprathātrayopasaṃhārapragalbho
jāgradādyavasthātrayādhiṣṭhātṛbhūtabrahmaviṣṇurudrātmākāro-
kāramakārātmā sarvāvibhāgaprathāmayanādalakṣaṇārdha-
mātrānuprāṇanaḥ pratipāditatadvarṇacatuṣṭayasāmarasyonmīlito
mahārāvabījaparyāyo bhavati | tathā śrīmahānayaprakāśe -
visargasthitisaṃhāraprathāgrāsaikatatparaḥ |
nirupākhyamahādīptisamullasanatatparaḥ ||
yo'dhyuṣṭakalanodrekasvabhāvaḥ praṇavābhidhaḥ |
pīṭhābhidhaṃ tamevāhaṃ namāmyāgamasiddhaye ||
iti varṇakramaḥ |
kalā raudryādayaḥ | tatra raudrī vāmā ambikā jyeṣṭheti kramād
jñānasiddhādibirupaśliṣyante | etatsāmarasyalakṣaṇāśca śāmbhavyaḥ |
yaduktaṃ śrīcidgaganacandrikāyām -
jñānadīdhitiṣu raudryudeti te mantradīdhitiṣu vāmayoditam |
yogadīdhitiṣu jṛmbhate'mbikā jyeṣṭhayetthamadhiśaktidīdhiti ||
devyabheditakalācatuṣṭayī śambhudīdhitiṣu dīpyate svaraḥ | iti |
atha saṃvitsvabhāvaḥ | tatra jñānaṃ nāma sāmānyātmikā
prāthamikī prathā, yāmālocanetyācakṣate | mantraḥ
padārthodayasaṃrambhātmā parāmarśaḥ | sa eva svātmaviśrānto
melāpaḥ | tādṛgrūpasya ca vāsanāśāntirūpaḥ śāktaḥ |
vilīnasarvavāsanopalepasya cāsya svātmasaṃvinmātratāpāriśeṣyaṃ
śāmbhava iti |
atha bhāvasvabhāvaḥ | pārameśvaro hi prakāśaḥ prakṛtyā
prasannagambhīramanuttaraṅgamamburāśimanuharannavikalpātmaivāntara-
svātantryamayīmānandaśaktimanubhavati | tasya ca
tādṛksvabhāvānupraviṣṭāḥ śaktayaḥ śāmbhavyaḥ | sa eva yadā kiñcit
kallolanakriyaunmukhyamavalambate, tadā śāktollāsaḥ | tasyaiva kiñcit
kallolībhāve melāpaparisphuraṇam | uparyuparyudriktakallolakalpanāyāṃ
mantronmeṣaḥ | candrodayāderiva kutaścit
pravṛddhihetorvelollaṅghanādirutkūlaḥ kṣobhakolāhalo jñānasiddhodaya
iti | tataśca jñānasiddhāḥ prameyāṃśatayā paryālocanīyāḥ |
mantrasiddhāḥ pramāṇamayatvena | melāpasiddhāḥ pramātrātmakatayā
śāktasiddhāstadavacchedavyapohena śuddhapramātṛtayā |
śāmbhavasiddhāśca pūrṇasaṃvitsvātantryamayaparamaśivabhaṭṭāraka-
svarūpatayeti | atha śāmbhavyādīnāṃ vāmeśyāditādātmyadyotakaḥ
śāmbhavasiddhāsu vāmeśyāḥ pāta ityādikrameṇa
pañcavāhavṛndacakrayoraikātmyānusandhānaṃ pāta iti pātaprakāraḥ |
evaṃ sṛṣṭyādikrame'pi pāto'nusandheyaḥ | yathoktaṃ śrīkramasiddhau -
saṃvitkramamimaṃ deva ! śṛṇu vakṣyāmi sundara |
sṛṣṭiṃ sthitiṃ ca saṃhārānākhyābhāsāsvarūpakam ||
jñānaṃ mantraṃ ca melāpaṃ śāktaṃ śāmbhavasaṃyutam | iti |
yathā śrīkramasadbhāve -
jñānaṃ sṛṣṭiṃ vijānīyāt sthitirmantraḥ prakīrtitaḥ |
saṃhāraṃ tu mahākālamelāpaṃ paramaṃ viduḥ ||
anākhyaṃ śaktirūpaṃ tu bhāsākhyaṃ śambhurūpakam |
pañcaprakārametaddhi vijñeyaṃ tattvadarśibhiḥ || iti |
aniketo nāma jñānasiddhādīnāṃ bhāvakramaprātilomyāt
tattatprameyatvādivikalpavikṣobhavyudāsena
paramapratiṣṭhābhūmiprāptipāriśeṣyaparāmarśa ityaṣṭadhā vibhāgaḥ
mantrasiddhāścāntarbahirindriyaparispandavāsanāsvabhāvāḥ | indriyāṇi
ca sarvānusyūtamahaṅkāramupādāya dvādaśopalabhyante | teṣāṃ ca
kadācidātmasvarūpādavaruhya viṣayāvagāhanavaicitryādanyadā
viṣayebhyaḥ pratyāvṛttya svātmaviśrāntimātravyāpṛtatvācca
prakāradvayopapattyā dvaividhyamasti | tannibandhanaśca
tadvāsanārūpāṇāmāsāṃ caturviṃśatitattvollāsaḥ |
melāpakasiddhāstu pramātṛparamārthā ityuktam | tatra
pramātṝṇāmayaṃ svabhāvo yajjñānasiddhatmakaṃ prameyajātaṃ
mantrasiddhātmakapramāṇadvārā svātmani viśramayantīti | tataśca
pramāṇabhūtānāmindriyāṇāmeva tatra pravṛttyaulbaṇyād
dvādaśendriyamayaṃ melāpasiddhācakramityartho bhavati | atha
śāktasiddhāḥ | śaktiśca vāsanāmayī | sā ca
puryaṣṭakaviṣayatvādaṣṭadhā bhavati | puryaścāṣṭau buddhirahaṅkāro
manaḥ śabdādipañcakaṃ ceti prasiddhamiti
tadanuprāṇano'yametaccakraviṣphāraḥ | śāmbhavyaśca nāma
pralīnāśeṣaviśvavāsanasya bhagavataḥ śambhubhaṭṭārakasya
tatsvarūpāvibhinnāḥ śaktayaḥ | tāśca
tattvadṛṣṭāvambājyeṣṭhāvāmāraudrīmayaya iti |
ityenāṃ gurumukhasampradāyalabdhāṃ vācālaḥ śuka iva
vṛndacakracaryām |
pañcārthakramapadavīrahasyasaṃvitsarvasvavyatikaragarbhiṇī-
mavocam ||
itthaṃ svadehameva pīṭhaniketanatayā sthūlaṃ vṛndacakrātmanā
sūkṣmaṃ pañcavāhasvabhāvatayā paraṃ ca pīṭhatayā paryālocya, tasya
ca traividhyasya paramārthaṃ pramātṛpramāṇaprameyalakṣaṇairmūrti-
prakāśānandacakraiḥ parāmṛśya tadupari varivasanīyāṃ
śrīgurunāthaparamparāṃ tadvyatirekadvārā prakāśayati -
na khalu maṇḍale gurūṇāṃ niyamo niyamātilaṅghināṃ yuktaḥ ||
ayameva pīṭhasya tatpratiṣṭhāpyāyā devatāyāśca bhedo
yadanyonyamādhārādheyabhāve'pi prathamasya svataḥ
sphurattārāhityamanyasyāśca svataḥ sphuratsvabhāvatayā
nityamaujjvalyotkarṣa iti | tatra pīṭhadevatānāṃ yaḥ sphurattāṃ
pratyaupādhikatvalakṣaṇo niyamaḥ, sa tu bhagavatīṃ
śrīmaṅgalādevīmārabhya śrīmaheśvarānandaparyantaṃ pṛthak
prathamānānāṃ gurunāthānāṃ maṇḍalaṃ paṅktistatra na saṃbhavati,
yata ete prastutaṃ niyamamatilaṅghya vartante | tataśca
pūrṇasaṃvitsvabhāvā śrīgurupaṅktiriti tātparyārthaḥ | yata ete
deśakālādyavacchedarūpaṃ niyamatilaṅghayanti, tata eṣāṃ bahutvam |
etat tattvavṛttyā na saṅgacchate, kevalaṃ
tattadupādhyupaśleṣavaśādaupacārikatayaivāṅgīkriyate | yathaikameva
vastu darpaṇasalilatailādyādhārabhedāt tathā tathā pratibimbati |
bahutvavaccharīrādyuparāgo'pi na bhedaprathāmupapādayati | yathoktaṃ
mayaiva śrīpādukodaye -
tatra yat pūjyamasmākaṃ śaktīnāṃ maṇḍalaṃ mahat |
svasvabhāvātmake śambhau tat kṛtsnaṃ paryavasyati ||
so'pi deve gurau svātmanyaikātmyamupagacchati |
sa ca svabhāvādekaḥ sannaneka iva bhāsate ||
ārabhya maṅgalādīptiśivānandādikaṃ kramam |
ambānāthapadādhyāsāt pāramparyeṇa pūjyate ||
śaktiḥ śivo devapāṇirdakṣiṇāmūrtirityapi |
anyathā vā samākhyāto loke so'yamalaukikaḥ ||
tattatkālānuguṇyena devastaistairbubhutsubhiḥ |
tattatpṛthaktvamāyāti kallolairavi bhānumān ||
vaicitryaṃ ca śarīrādestasyaivecchāvijṛmbhitam |
tadvikalpena nānātvaṃ jñeyaṃ tatpādukāsvapi || iti |
ataśca tattvavṛttyā svātmāvibhinnānuttarasvabhāvanādaśaktyātmā
vimarśa eva śrīgurunātha ityuktaṃ bhavati | yathā śrīmahānayaprakāśe -
vastutastvasvarollāsaprathanocchūnatātmakaḥ |
yo vibhāti mahānādastamajaṃ deśikaṃ śraye || iti |
śrīcidgaganacandrikāyāṃ ca -
asvarollasanabījamagrimocchūnatāvapurapākṛtakramaḥ |
nāda eṣa tava viśvadeśikaḥ ko'pi sa smṛtivimarśa īśvare || iti |
tasya ca tādṛksvarūpaparijñānopāyatayā śrīpādukāyāḥ
parigrāhyatvam, śaivīmukhamihocyate ityuktatvāt | sā ca
tādṛśyevāmnāyate | yathopadiṣṭamantarvidbhiḥ - parāparātmanaḥ
svātmanaḥ parānandamayī svavyatirekakabalanodyuktā parā śaktiḥ
pāduketi gīyate iti | tasyāśca -
vāgurāmūlavalaye sūtrādyāḥ kavalīkṛtāḥ |
tathā kulārṇavajñānaṃ pādukāyāṃ pratiṣṭhitam ||
iti sthityā pratipāditasarvārthakramagarbhatvamavarjanīyam | yathā
śrīpūrve -
kramasaṅkocagulikā tadvikāsaikamūlikā |
tattatsvarūpā vīrādivīrāntā pātu pādukā || iti |
etacca tatpratipādanamātropakṣīṇavyāpāre madīye śrīpādukodaye tantre
draṣṭavyam
athaivamupapāditasya svātmarūpaparamaśivabhaṭṭārakā-
vibhinnasya śrīdeśikanāthasya svātantryasaṃvicchaktivijṛmbhaṇa-
svabhāvamasādhāraṇaṃ kṛtyapañcakaṃ prakaṭayituṃ sarvottirṇā
bhāsāṃ pṛthagvaktavyatayā'vasthāpya prathamaṃ sṛṣṭyādicatuṣṭayaṃ
spaṣṭayati -
sṛṣṭau daśa kalāḥ sthitau dvāviṃśatirbhavanti śaktayaḥ |
ekādaśa saṃhāre trayodaśa tāsturīyaparvaṇi
sṛṣṭirhi nāmodyogāvabhāsacarvaṇātmavilāpananistaraṅgatva-
lakṣaṇaprathāpañcakasamaṣṭirityāmnāyate | sarveṣāmasmadādīnāmapi
pramātṛṇāmetatprathāpañcakāvinābhāvaḥ svayamūhanīyaḥ | tathāhi -
kulālādayaḥ svātmasaṃvidaikātmyāvasthitaṃ kumbhādi bhāvaṃ bahiḥ
pṛthak kartuṃ prathamamudyuñjate | tameva bahirdaṇḍacakracīvarādinā
paribarheṇāvabhāsayanti | avabhāsitaṃ
tamāpākādhiropaṇapākapratiṣṭhāpanādinā paunaḥpunyena
svātmīyatayā'nubhavanti | tadanu tadarthakriyāmātratātparyāt
tatraudāsīnyamavalambante | audāsīnyameva ca tasya vilāpanam |
tadarthakriyāsmṛtipramoṣe ca tatra nistaraṅgāḥ sampadyante | yataḥ
kumbhādireva teṣāṃ kallolatayotpadyate | villiyate ca parameśvare | punaretat
prathāpañcakaṃ svātmaparāmarśapāvanībhūtamityetāvāneva bheda iti
prāgapyavocāma | tatra ca sṛṣṭau kalāḥ prathamapravṛttyaunmukhya-
śālinyaḥ śaktayo daśa | tāśca yonayastatsiddhāśca | teṣāṃ ca
tattvadṛṣṭau udyogādikalāpañcakātmakatvaṃ tattatkalāvattayā tathā
tathā kartṛsvarūpatvaṃ ca kramāt paryavasyati | tāśca
kriyājñānecchodyogapratibhāsvabhāvasṛṣṭisthitisaṃhārānākhyā-
bhāsāsvarūpatayā niṣkṛṣyante | tataśca sṛṣṭyādipañca-
kṛtyāntargatamakhilamapi vaicitryamekasyāṃ sṛṣṭāveva
parisphuratītyuktaṃ bhavati | yathoktaṃ śrīkramasadbhāve -
tayā vyāptamidaṃ viśvaṃ trailokyaṃ sacarācaram iti |
evamanyatrāpi cakre tadvyatiriktacakrasvabhāvānupraveśasyā-
vaśyambhāvitvaṃ kevalaṃ pradhānena vyapadeśā bhavanti iti nītyā |
tattadudriktāṃśopasaṃgrahāt sṛṣṭyādīnāṃ pṛthag vyavasthā | yathā
śrīkramasiddhau -
dohe vyāptaṃ gavi kṣīraṃ stanābhyāṃ prasṛtaṃ yathā |
sarvagā vyāpinī sūkṣmā ekasmin prasṛtā śivā || iti |
ata eva śrīmahānayaprakāśe -
yeyaṃ tasya niraupamyaśarīrā diptayastu tāḥ |
niyatagrahasaṃsthānaṃ nidhānāya samutthitāḥ ||
tā eva gaditāḥ pañca yonayaḥ paradhāmagāḥ |
niyatagrahasaṃsthānakalpanāparivarjitāḥ ||
ityādau niyatagrahasaṃsthānodyuktatvaṃ tadvivarjitatvaṃ cocyate |
śrīkramasadbhāve'pi -
śṛṇu me paramāṃ kālīṃ vidyāṃ sṛṣṭisvabhāvagām |
ityādi | etadupariṣṭādapyāsūtrayiṣyate | itthamekaikakṛtyaviṣaye'pi
parameśvarasya pañcakṛtyapravṛttyaunmukhyamastītyuktaṃ bhavati | yathā
śrīmahānayaprakāśe -
itthamekaiva pañcātmarūpeṇa sphurati svataḥ |
svabhāvaṃ prakaṭīkartuṃ yā devī tāmahaṃ śraye || iti,
āsāṃ madhyāt tu devīnāṃ yadaikā sphurati svataḥ |
sarvāstadaiva satataṃ sāmarasyena bhāntyalam || iti ca |
śrīcidgaganacandrikāyāṃ ca -
pañcasu sphurati devi ! vṛttiṣu tvanmayīṣu yadi kācana svataḥ |
śaśvadāśu nikhilāstadaiva tāḥ sāmarasyamadhiruhya
bhāntyamūḥ || iti |
yathā ca śrīśivadṛṣṭau -
yadekataranirmāṇe kāryaṃ jātu na jāyate |
tasmāt sarvapadārthānāṃ sāmarasyaṃ vyavasthitam || iti |
atha sthitikramamāha - sthitau dvāviṃśatirbhavanti śaktaya iti |
sthitirhi nāma sṛṣṭānāṃ padārthānāṃ
yāvatsaṃjihīrṣodayamavaiyākulyenāvasthānam | yaduktam -
sthitirnāma svarūpasya tattadrūpatayā dhṛtiḥ iti |
śaktayaśca tāḥ śiraścakre yuganāthāścatvāraḥ, taddevyaścatasra
ityaṣṭau | dayaṣaṭkoṇe sādhikāraniradhikāravibhāgena rājaputrāṇāṃ
dviṣaṭkamhṛ |
tanmadhye kuleśvaraḥ kuleśvarīti dvāviṃśatiḥ | tatra
pīṭhānyoḍyāṇajālandharapūrṇagirikāmarūparūpāṇi
catvāryadhiṣṭhāya yugānāṃ kalidvāparatretākṛtātmanāṃ krameṇa
nāthabhūtā jāgratsvapnasuṣuptituryāvasthākrāntasya viśvasya
sthāpanārthamakārokāramakāranādātmakapraṇavakalācatuṣkamantropa-
bṛṃhitaiśvaryāḥ, kartā jñātā vyavasitā ce(ti)tā ceti krameṇa
paramakartṛsphurattānuprāṇanāścatvāraḥ kartṛviśeṣā yuganāthā
ityucyante | taddevyaśca -
śṛṇoti śabdamolambe prekṣate puṣkaradvaye |
karālambe'bhidhatte ca sahye jighrati gandhavat ||
mātaṅge tu mahāpīṭhe vyāpnotyakhilamīśvaro |
iti nītyā tattatpīṭhāvasthādyaiśvaryarūpāḥ kriyā
jñaptirvyavasitiścicchaktiśceti tattvavṛttyopāsyante | rājaputrāśca -
jagato rañjanād rājā sākṣād devo maheśvaraḥ |
tatputrā rājaputrāḥ syuḥ ......................................... ||
iti śrīpādukodayasthityā tāni tānīndriyāṇyucyante | yathā ca
śrīcidgaganacandrikāyām -
rājanāt prakṛtirañjanācca māṃ rājasaṃjñamanubodhakarmaṇoḥ |
ṣat tvayā pṛthagamī pravartakāḥ putrabhāvamadhiropitāḥ śive || iti |
tatra sādhikāratvaṃ karmaprādhānyāt, karmaṇyaiśvaryamadhikāraḥ
ityuktatvāt | niradhikāratvaṃ ca tadviparyayeṇa jñānodrekāt | ataśca
buddhirvāgādīni karmendriyāṇi ca sādhikārāḥ | manaḥśrotraprabhṛtīni
jñānendriyāṇi niradhikārā rājaputrāḥ | kuleśvaro'haṅkāraḥ |
tasyābhimānaśaktiḥ kuleśvarīti tattvārthaparyālocanam | atha
saṃhāraprakāramāha - ekādaśa saṃhāra iti | saṃhāro nāma
bahirudrāntānāṃ bhāvānāṃ pārameśvare prakāśe
punaḥprasūtyaucityena vaṭadhānādinītyā vāsanātmatayā'vasthānam |
tatra śaktaya ekādaśa | tāśca
sarvāntaḥkaraṇasamaṣṭibhūtamahaṅkāraṃ bāhyendriyadaśakaṃ ca
bhakṣayantyaḥ sphurantītyekādaśā'bhūvanniti tattvaniścayaḥ | tatra
tādṛgahaṅkāra eva pramātā, tadvyatirekeṇa
parimitasya tasyānupalambhāt | indriyāṇi pramāṇāni | tadgrāhyaṃ ca
prameyamiti pramātrāditrikamayaṃ prameyamantaścarvayantyaḥ kalāḥ
saṃhartrya ityuktaṃ bhavati | etacchaktyupaśleṣāvacchedācca
parameśvarasyaikādaśarudratvaprasiddhiḥ | athā'nākhyākramaṃ
prakhyāpayati - trayodaśa tāsturīyaparvaṇīti | turyamanākhyācakram |
tadrūpe parvaṇyavasthāviśeṣe | anākhyamityākhyāśūnyatvamucyate |
ākhyā ca paśyantyādisthūlavāktritayasvabhāvā | yathoktaṃ
śrīcidgaganacandrikāyām -
nādabindulipivigrahā girastisra ūrdhvagavimarśaśīkarāḥ |
saṃhṛtisthitivisṛṣṭidhāmasu vyāpṛtāstvadadha īśavallabhe || iti |
tacca tattvadṛṣṭyā saṃhṛtānāṃ pramātrādīnāṃ
saṃhartṛsvabhāvasaṃvidagnimātrapāriśeṣyasvarūpatayā niścīyate |
tacca -
udyogamayamālasyaṃ prakāśaikātmakaṃ tamaḥ |
aśūnyaṃ śūnyakalpaṃ ca tattvaṃ kimapi śāmbhavam ||
iti saṃvidullāsanyāyādaśūnyamapi śūnyamayī kācit
kakṣyevāvabhāsate | ata eva hi turīyaparvaṇītyuktam | yata
etatprakāśe'pyaviklabena yoginā kimapyantarvimraṣṭavyaṃ
yadalaukikasphurattatmakabhāsānubhavasaukhyasampadvijṛmbhātmakatayā
paryavasyati | yaduktaṃ śrīspande -
tadā tasmin mahāvyomni pralīnaśaśibhāskare |
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ || iti |
tatra ca yadyapi mukhyayā vṛttyā śaktikalpanamevametāvattayeti vā
nopapadyate, tathāpyupacārādāgameṣu tathāmnāyate | yaduktaṃ
stotrabhaṭṭārake -
akathyaṃ vā trayātītamupacāreṇa gīyate iti |
tatra ca tāḥ śaktayastrayodaśa | tā iti | yā sraṣṭryaḥ sthāpayitryaḥ
sahaṃrtryaśca tāstādātvikāvasthāyāṃ
saṃhartṛmātrapāriśeṣye'pyudbhaviṣyadvedyavaicitryāpekṣayā
kiñcidantaḥkandavadavatiṣṭhamānā dvādaśendriyatatsamaṣṭyātmanā
trayodaśa sambhavanti | tāśca ihaikaikatra sṛṣṭyādau cakrarūpatā vidyate
iti śrīkrama-
kelikḷptyā sṛṣṭisṛṣṭiḥ, sṛṣṭisthitiḥ, sṛṣṭisaṃhāraḥ, sṛṣṭiturīyam;
sthitisṛṣṭiḥ, sthitisthitiḥ, sthitisaṃhāraḥ, sthititurīyam; saṃhārasṛṣṭiḥ,
saṃhārasthitiḥ, saṃhārasaṃhāraḥ, saṃhāraturīyam; iti
dvādaśānāmindriya sphurattānām -
anākhyābhāsayoratra nopadiṣṭaḥ pṛthaṅmanuḥ
iti sthityā sarvānusyūtayā turīyasammilitayā bhāsābhaṭṭārikayā
trayodaśībhūtānāṃ parispandatayā'dhyavasīyante | yathā
śrīmahānayaprakāśe -
āsāṃ dviṣaṭkadevīnāṃ vamanagrāsatatparām |
devīṃ trayodaśīṃ vande tādātmyapratipattaye || iti |
etāśca sṛṣṭikālyādivyapadeśena stotrabhaṭṭārakāvudghāṭyanta iti
trayodaśasaṃvidhānopaniṣat
atha sarvottirṇāṃ bhāsāmudbhāsayati -
bhāsāyāṃ na vikalpaḥ sphurati sphuradekaniṣkalaśriyām |
yadi pratibimbagatyā sphurati paraṃ ṣoḍaśādhikā devī
bhāsā nāma sṛṣṭyādikṛtyākrāntaviśvavaicitryavyavahāra-
garbhiṇī sarvottirṇā sarvānugrāhiṇī ca pārameśvarī cicchaktiḥ, yā
tadīyaṃ svātantryaṃ sa evetyadhyavasīyate | yathoktaṃ śrīpādukodaye -
bhāsā ca nāma pratibhā mahatī sarvagarbhiṇī |
svasvabhāvaśivaikātmadeśikātmakacinmayī ||
yasyāṃ hi bhittibhūtāyāṃ mātṛmeyātmakaṃ jagat |
pratibimbatayā bhāti nagarādiva darpaṇe ||
svātantryarūpā sā kāciccicchaktiḥ parameṣṭhinaḥ |
tanmayo bhagavān devo gururgurumayī ca sā || iti |
sā ca sphuradekaniṣkalaśrīḥ sphurantī svānyavibhāgaśūnyamullasantī
ekā bhedaprathā'tikrāntā svātmatādātmyaśālinī ca bhavantī niṣkalā
sṛṣṭyādivadvibhāgoddeśādivikalpavikṣobhamasahamānā
śrīrudyadanurūpaiśvaryalakṣaṇā yasyāmiti kṛtvā | tasyāṃ vikalpa
evamiyamityādirūpā viruddhā kalpanā na prakāśate | yadi kimapi sphurati,
tat ṣoḍaśādhikaiva | sā ca pratibimbanītyaivetyakṣarārthaḥ | etaduktaṃ
bhavati - parameśvarasya paramasaṃvitsvātantryasphārasphurattā-
svarūpāyāmasyāṃ bhāsāyāṃ vaiśvātmyaprathāpāriśeṣyāt svato na
kācid vikalpodayaśaṅkā sambhavati | api tu, svacchatotkarṣaśālitayā
prāgupanyastāni sṛṣṭyādīnyeva cakrāṇyasyāṃ pratibimbayuktyā
parisphurantītyanayā bhaṅgyā tattacchaktīnāṃ vikalpenopāsanamapi
kiñcit saṃgacchate | yaduktaṃ śrīkramakelau - ata eva ye nirvimarśa
turyātītamicchanti, te nirupadeśā eva iti | ṣoḍaśādhiketi, saptadaśī kalā |
tatra ṣoḍaśa śaktayo viśvapratibimbasvabhāvāḥ | antyā tu -
viśvavaicitryacitrasya samabhittitalopamā |
iti śrīpratyabhijñāprakriyayā tatsamaṣṭyātmakatayā
tadadhiṣṭhānabhūteti ṣoḍaśādhikayā viśvaṃ taduttirṇaḥ
parameśvaraśca dvitayamapi saṃgṛhyate | pratibimbaprakriyā ca
sphaṭikamukurādivyatirekādalaukikī kācidaṅgīkartavyā | yataḥ
sphaṭikādeḥ pratibimbanaṃ prati bimbāpekṣāvaśyambhāvaḥ | asyāstu
samastasyāpi prapañcasya pratibimbanaṃ prati
bhittibhūtatvādetadviparyayaḥ | idaṃ coparyapi bhaviṣyati |
etaccakrānupraviṣṭā ceyaṃ ṣoḍaśādhikā,
ṣoḍaśāvikārapratibimbatatsamaṣṭirūpatvāt prathamaṃ
saptadaśasphuraṇaprakārā bhavantī paścāt
prakāśavimarśadvayabhedopaśleṣavaśād bhairavabhairavīvibhāgayuktyā
catustriṃśadaṃśatayā'nubhūyate | sā ca vikāsayuktyā
pañcāśadvarṇātmakaviśvaprasaraparāmarśaparamārthatayā
parisphurantī saṃkṣepamudrayā paryālocyamānā, pīṭhaniketanaṃ prati
pañcadhā vahato gurubhaṭṭārakāvibhinnasya parameśvarasya yāni
mūrtiprakāśānandavṛndacakrarūpāṇi sṛṣṭyādipañcakātmakāni ca
nava cakrāṇi, tanmayī śrīnavākṣarī sampadyate |
tato'pi saṃkṣepe sarvasyāpi prapañcasya pañcavāhapāriśeṣyāt
pañcapiṇḍatvena, tasya ca vāgbhave bīje, tasyāpyanuttarakalāyām,
amuṣyā api svātmaparāmarśamātre paryavasānamiti | eṣā ca siddhānteṣu
tattadadhikārādhirohakramatāratamyādanyathā'nyathā vyavahriyate |
yadāhuḥ -
yena yena svarūpeṇa bhāvyate tasya tanmayī |
māheśvarāṇāṃ śaktiḥ sā sāṃkhyānāṃ prakṛtiḥ parā ||
mahārājñī ca saurāṇāṃ tārā sugatavandinām |
lokāyatikamukhyānāṃ tadātvā sā prakīrtitā ||
śāntā pāśupatādīnāmarhatāṃ śrīśca tadvidām |
śraddhā hairaṇyagarbhāṇāṃ gāyatrī vedavādinām ||
ajñānatimirāndhānāṃ sarveṣāṃ mohanī smṛtā | iti |
itthamāśayena laghubhaṭṭārakairapyuktam -
lakṣmīṃ rājakule jayāṃ raṇamukhe kṣemaṅkarīmadhvani
kravyādadvipasarpabhāji śabarīṃ kāntāradurge girau |
bhūtapretapiśācajambhakabhaye smṛtvā mahābhairavīṃ
vyāmohe tripurāṃ taranti vipadaṃ tarāṃ ca toyaplave || iti |
evamambāstave'pi -
tvaṃ candrikā śaśini tigmarucau rucistvaṃ
tvaṃ cetanāsi puruṣe pavane balaṃ tvam |
tvaṃ svādutāsi salile śikhini tvamūṣmā
nissārameva nikhilaṃ tvadṛte yadi syāt || iti |
itthaṃ madīyaśrīparāstotre'pi -
dātṝṇāṃ karapallaveṣu kariṇāṃ gaṇḍeṣu pṛthvīruhāṃ
puṣpeṣu stanamaṇḍaleṣu sudṛśāmaṃseṣu bhūmībhujām |
kaṇṭhāgreṣu ca gāyatāṃ kavayatāṃ jihvāsu cetasvināṃ
saṅkalpeṣu ca kalpayanti katiciddhanyāstavaivodyamam || iti |
āgame'pi -
saiva kālī mahādevī gīyate lokavedayoḥ |
itihāseṣu tantreṣu siddhānteṣu kuleṣu ca || iti |
tathā ca śrībhagavadgītāsu -
yadyad vibhūtimat sattvaṃ śrīmadūrjjitameva vā |
tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃ'śasambhavam || iti |
evam -
janmakāle bhavenmātā pūjākāle ca devatā |
ratikāle bhaved dūtī mṛtyukāle ca kālikā ||
ityādyūhyam | tatroddiṣṭabhaṅgyā sṛṣṭyādibhāsāntaṃ cakraṃ
śrīdevapāṇisampradāyānupraviṣṭairasmābhiranusandhīyate, na
punaretadviparyayeṇa | yathā śrīkramasadbhāve -
teṣāṃ madhyāt krameṇaiva ādau pūjyastu kaḥ kramaḥ |
tanme kathaya suśroṇi ! vistareṇa yathāvidhi ||
iti praśnānantaram -
purā yat kathitaṃ deva ! pañcavāhamahākramam |
teṣāṃ tu kramarājānāṃ sṛṣṭirūpo'grataḥ sadā ||
tatastu sthitisaṃhāramanākhyaṃ ca tataḥ param |
bhāsākhyaṃ ca tataḥ pañcāt pūjayedakramakramam || iti |
etatpañcakapraṇetṛtvameva parameśvarasya
tatpāramaiśvaryamityasakṛdavocāma | yannaṣṭārthacatuṣkāvabhāsanam,
līnameyatrayavāsanānuvṛttitvam, meyamānaghasmaravettṛtvam,
savikalpakameyavimarśaḥ nirvikalpakameyāvabhāsa iti kramādāgameṣu
saṃkṣepeṇopapādyate | atra ca tattaddevatāmantroddhāro madīye
mahārthodaye paryālocanīyaḥ
athetthamupadiṣṭasya sṛṣṭyādipañcakasya pratyekaṃ
sphuraṇaprakāre kiñcid yaugapadyaṃ vimraṣṭavyamityāha -
sṛṣṭeḥ pañcamakalā bhāseti jano gaṇayati vyavadhānam |
sṛṣṭermūlakando bhāsā bhāsāyāḥ pallavaḥ sṛṣṭiḥ
parameśvaro hyalātacakracchāyayā sṛṣṭyādīni
pañcakṛtyānyavicchinnamudbhāvayan
sraṣṭṛtvasthāpayitṛtvādyaśeṣānuvṛttamātmanaḥ
kartṛtvotkarṣamanubhavannāste, yenāyaṃ vimraṣṭṛtvāparaparyāyeṇa
jaḍabrahmavādisiddhāntapaṅkapalvalottirṇaḥ
kaulāgamamahāmṛtārṇavakarṇadhāratayā'vadhāryate | tathā ca sati
yo'yaṃ jano vastutattvaparijñānābhāvājjananamaraṇādipīḍitaḥ
pramātṛlokaḥ, sa sṛṣṭimārabhya bhāsāparyantacakrapañcakakrama-
gaṇanayā sṛṣṭeḥ sakāśāt sthityādicakratritayāntaritā pañcamī
śaktirbhāsetyanayorvicchedamavabudhyate | tattvavṛttyā tu
sṛṣṭeradhiṣṭhānabhūmirbhāsā | tasyāśca
prathamaparispandasvabhāvatayā prasaradrūpatayā sṛṣṭiriti vimraṣṭavyam |
upalakṣaṇaṃ caitat | tena sthitermūlakandaḥ sṛṣṭiḥ, sṛṣṭeḥ pallavaḥ
sthitirityādikramo'pi svayamūhanīyaḥ | atrāyaṃ bhāvaḥ - sṛṣṭyādiṣu
caturṣu kṛtyeṣu sṛṣṭisṛṣṭiḥ, sṛṣṭisthitirityādikrameṇa pratyekaṃ
cāturvidhyam, paryantato bhāsāparyavasāyitvaṃ ca | bhāsā ca
sarūpaniṣkarṣāvalokane saṃvidaikyaparāmarśacamatkārasārāpi
viśvapratibimbayuktyanupraviṣṭaprapañcasvabhāvānukāritayā
pañcakasvarūpaiveti | pañcāpi kṛtyāni pratyekaṃ pañcakātmakatāṃ
nātikrāmanti | teṣu ca pūrvapūrvapañcakasya pañcamīṃ
kalāmavalambyottarottarasya pañcakasya prāthamikī parisphurati |
evamuttarottarapañcakaprathamasphurattānāmadhodhaḥpañcakaparyanta-
śaktiṣu viśrāntyanubhava ityutpaladaladaśaśatavidalanalāghavollāsavat
kramasadbhāve'pyasaṃlakṣyakramā pārameśvarī
pañcakṛtyacakranirvyūḍhiratyantagāḍhābhyāsaiḥ prauḍhaiḥ kaiścid
vimraṣṭavyatayā'vatiṣṭhata iti | itthametatkramaparāmarśa eva
svātmavimarśarūpo jīvanmokṣaḥ | yata ājñādharatvādayo
bāhyavibhūtiparispandāḥ svayamavarjanīyatayonmiṣanti | sa ca
gurukaṭākṣasamparkādṛte na sampadyate | yathā śrīkramasiddhau -
krakāraḥ krodharūpastu makāro maṅgalo bhavet |
krodhe tu maṅgalaṃ kuryāt kramaḥ kālakramo bhavet ||
gurvāyattaṃ kramajñānamājñāsiddhikaraṃ param |
kramajñānānmahādevi ! trailokyaṃ kabalīkṛtam || iti
evamiyatā prapañcena pūjyadevatācakrasvarūpaṃ paramārthataḥ
parāmṛśyedānīmasyāḥ pūjāyāḥ pūrvaprastutāyā api niṣkṛṣṭaṃ
vapurupapādayitumāha -
nijabalanibhālanameva varivasyā sā ca durlabhā loke |
sulabhāni viśvapaterāsavatāmbūlagandhapuṣpāṇi
pūjā hi cāro rāvaścarurmudreti caturvidhatayāmnāyate | yathā
śrīcidgaganacandrikāyām -
cārarāvacarubhirvibheditairmudrayā ca yadupāsanaṃ tava |
tadvaśena bhajate paramparā tāvakakramagatā sphuṭīkṛtam || iti |
tatra cāraḥ samayācāraḥ | rāvo vimarśaḥ | caruḥ
prathamadvitīyādidravyam | mudrā svātmanaḥ parameśvaratvopapādanāya
svaśarīraṃ prati kalpyamānaḥ karacaraṇādisanniveśaviśeṣo
veṣadhāraṇaviśeṣaśca | mahatī tu mudrā paryantato rāva evāntarbhavati |
tatra caturṣvapi pūjākrameṣu prādhānyena rāva evopayujyate | anyeṣāṃ
tu paryantatastatprayojakatayā parigrahaṇam | tasmāt svasvarūpaparāmarśa
eva paramā pūjā | anyattu gandhapuṣpadhūpadīpādi āḍambaramātramiti
tātparyārthaḥ | akṣarārthastu - svahṛdayasphurattārūpaḥ parameśvara eva
devatetyuktaṃ vakṣyate ca | tatra yannijaṃ svātmatādātmyānupraviṣṭaṃ
balaṃ viśvavikṣobhasahiṣṇutvalakṣaṇaṃ vimraṣṭṛtvam,
tatparyālocanameva varivasyā | tacca balamityeva vyapadiśyate | yaduktaṃ
śrīspande - api tvātmabalaṃ mantrāḥ iti, tadākramya balaṃ mantrāḥ iti ca
śrutiḥ - na vā ojīyo rudra ! tvadasti iti | sā ca
saparyā loke sāmānyena pūjakatayā'vasthite pramātṛvarge
nirūpyamāṇe svātmadevatayā tena parameśvareṇa duṣprāpā, lokasya
tathā nibhālakatvābhāvāt | katicana mahāyogina eva hi tathā
paryālocayituṃ pragalbhanta ityetādṛśyaivārcanayā bhāvyam | anyā
punarāsavādyarpaṇarūpā -
dīpārpaṇaṃ davāgneḥ parjanyasya prapājaloddhāraḥ |
vātyāyāśca paṭāñcalavījanametat tavādya naivedyam ||
ityādinītyā tasyātyantasulabhatayā'dhyavasīyate, yato'yaṃ
viśvapatirviśvasya pūjādravyāṇāṃ tadanyeṣāṃ ca bhāvānāṃ
svātmarūpatādātmyopapādakatayā'dhiṣṭhātā bhavati | tat svata
evāśeṣaviśvavilāsavyāpakasya bhagavataḥ
kimanyakartṛkāsavatāmbulādyarpaṇaḍambhaviḍambanenetyarthaḥ |
yaduktaṃ śrīvijñānabhaṭṭārake -
yaireva pūjyate dravyaistarpyate vā parāvaraḥ |
yaściakaḥ pūjakaḥ sarvaḥ sa evaikaḥ kva pūjanam || iti |
yathā ca śrīprabhākaule -
yāvat tat paramaṃ śāntaṃ na vijānanti sundari |
tāvat pūjājapadhyānahomaliṅgārcanādikam ||
vidite tu pare tattve sarvākāre nirāmaye |
kva pūjā kva japo homaḥ kva ca liṅgaparigrahaḥ || iti |
yadi punastānyeva dravyāṇi tādṛgvimarśaśaktyā pavitrīkriyante, tat
svairamāsatāṃ pūjopakaraṇatvena | yaduktaṃ śrībhagavadgītāsu -
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati |
tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ || iti |
mayāpyuktaṃ saṃvidullāse -
svavibhavavimarśasurabhīṇyādadate devatāḥ prasūrnāni? |
nanu kānaneṣu sulabhaṃ yadi tat sāmānyasaurabhāt tṛptiḥ || iti |
tādṛgvimarśābhāve tu -
muhuḥ karāgreṇa nirudhya nāsāṃ muhuśca
pārśvasthamavekṣamāṇāḥ |
devān yajante katicid vayaṃ tu svānandamudraikamahāsaparyāḥ ||
ityādinītyā bāhyāḍambaraḥ kevalaṃ viḍambanāmātraphalakatayā
paryavasyati | yaduktamarcanātriṃśikāyām -
bālikāracitavastraputrikākrīḍitena sadṛśaṃ tadarcanam |
yatra śāmyati mano na nirmalasphītacijjaladhimadhyamāśritam || iti |
yathā ca śrīpaścime -
pūjā homaḥ kramaścaryā vrataṃ śāstraniṣevaṇam |
tapo dhyānaṃ japaḥ śaucaṃ tattvahīnasya niṣphalam || iti |
yathā ca śrīgītāniṣyande -
na pādapatanaṃ bhaktirvyāpinaḥ paramātmanaḥ |
bhaktirbhāvasvabhāvānāṃ tadekībhavabhāvanam || iti |
yathā ca śrīmatstotrāvalyām -
na yogo na tapo nārcā kramaḥ ko'pi praṇīyate |
amāye śivamārge'smin bhaktirekā praśasyate || iti |
tathā ca śrīmahānayapaddhatau -
paramanirāvaraṇātmani rūpe yo dṛḍhataraḥ parāmarśaḥ |
pūjanametaditītthaṃ prabhuṇā niraṇāyi yadyapi prakṛtam | iti |
yathā ca śrīpādukodaye -
pūjā ca svātmabhāvena deśikendravimarśanam iti |
etena - pūjā viśvasya vedyasya cidbhūmiviśrāntiḥ iti
śrīmadṛjuvimarśinīsthityā -
pūjā nāma na puṣpādairyā matiḥ kriyate dṛḍhā |
nirvikalpe mahāvyomni sā pūjā hyādarāllayaḥ ||
ityādirāmnāyoktirapi vyākhyātā | yataḥ svātmavilayo nāma
svaviśrāntilakṣaṇe svaparāmarśe paryavasyati | yadāhuḥ -
yatrendhanaṃ dvaitavanaṃ mṛtyureva mahāpaśuḥ |
alaukikena yajñena tena nityaṃ yajāmahe || iti |
etadāśayenaiva hi -
karpūraśakalonmiśratāmbūlāpūritānanām |
ityādinā svātmadevatātṛptiḥ
pūrvamāgameṣvanuṣṭheyatayā''khyāyate | yathā ca śrīpūrve -
dravadravyasamāyogād snapanaṃ tasya jāyate |
gandhapuṣpādigandhasya grahaṇaṃ yajanaṃ smṛtam ||
ṣaḍrasāsvādanaṃ tasya naivedyāya prajāyate |
yamevoccārayed varṇa sa japaḥ parikīrtitaḥ || iti |
uktarūpā ceyaṃ saparyā dhanyajanmanaḥ kasyacideva puṃṣaḥ
pratītipathamavatarati | yaduktaṃ śrītantrāloke -
eṣa yāgavidhiḥ ko'pi kasyāpi hṛdi vartate |
yasya prasīdecciccakraṃ drāgapaścimajanmanaḥ || iti |
tatrāsavasyāntaḥkaraṇaprasādhakatvam | tāmbūlasya śarīraṃ prati
bāhyāntarobhayaśodhakatvam | gandhasya candanādeḥ prācuryeṇa
bahiraṅgopasaṃskārakatvam | puṣpāṇāṃ ca tatraiva
keśādimātrādhivāsaprayojakateti pūrvapūrvaprādhānyāt
kramavivakṣā | viśvapateriti sambandhamātre ṣaṣṭhī, na
māṣāṇāmaśnīyāditivat | tena khalyoge'pyevaṃ prayogo na duṣyati |
yaduktam -
idaṃ hi śāstramāhātmyadarśanālasacetasām |
apabhāṣaṇavad bhāti na ca saubhāgyamujjhati || iti
evaṃ saparyāsvabhāvaṃ sāmānyataḥ parāmṛśya tadviśeṣānapi
tathā yojayiṣyamāṇaḥ prathamaṃ prāṇāyāmasya pāramārthyaṃ
prakhyāpayati -
vimraṣṭuṃ nijasattvaṃ vibhave kāryonmukhe stimite'pi |
bāhyavṛttāntānāṃ bhaṅgaḥ prāṇasya saṃyamo jñeyaḥ
pārameśvaropāstyunmukhānāṃ hi pramātṝṇāmayaṃ svabhāvo
yat svātmasphurattāviṣphāroparāgamahimnā
tattatprasaraṇaprakāravaicitryākrāntaṃ prapañcocchrāyaṃ pravartayanto
bahirantarvibhāgaśūnyāmalaukikīmātmabhūmimāruhya
mahācidāhlādacarvaṇacāturyamātrasārāḥ svacchandamāsata iti | tatra
tairupāstyupakrame prakalpyamānaḥ prāṇasaṃyamo nāma
bubhutsubhiritthamavaboddhavyo yannijaṃ sattvam uktarūpabalasvabhāvaḥ
sadbhāvaḥ, tasya vikalpavikṣobhopaśliṣṭatayaiva
sarvadā'nubhūyamānatvādanvayamātrādeva tannibandhanaṃ
kiñcidalaukikamantastattvamastītyadhyavasīyate, na punarvyatirekadvārāpi |
vyatirekaśca nātyantaṃ vyapohakalpanayopapadyate | kevalaṃ
saṅkocamātrādupacaryate | ataśca -
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate |
tasmin lupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate ||
na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam |
tasya lopaḥ kadācit syādanyasyānupalambhanāt ||
iti śrīspandaprakriyayā vedyāvarohaunmukhyaśālini svasāmarthyarūpe
vibhave kalalāvasthayā'vasthānātmakaṃ staimityamanubhavatyapi
viśvottīrṇasya svātmaparispandamayo vimarśaḥ -
viśvasyaiva vilāsaṃ me śarīraṃ cāśnute śivaḥ |
śālāmiva viśālāṃ svāmādarśaṃ ca yathā dvipaḥ ||
ityādinītyā darpaṇamaṇḍalāntaḥpraviṣṭagandhagajendrādyanusandhāna-
sthānīyaṃ paryālocanam | tadupapādakatayā bahiṣṭhānāṃ
vedyollāsasvalakṣaṇānāṃ vṛttāntānāṃ bhaṅgo bhañjanaṃ
stambhanaṃ prāṇāyāma iti | tattadvikalpavikṣobhavyatireke'pi
svātmasphurattānusandhānopāyaḥ prāṇāyāma iti yāvat | yathā
śrīsvacchande -
apasavyena recyeta savyenaiva tu pūrayet |
nāḍīnāṃ śodhanaṃ hyetanmokṣamārgapathasya tu ||
recanāt pūraṇād rodhāt prāṇāyāmastridhā smṛtaḥ |
sāmānyād bahirete tu punaścābhyantare trayaḥ ||
abhyantareṇa recyeta pūryetābhyantareṇa tu |
niṣkampaṃ kumbhakaṃ kṛtvā kāryāścābhyantarāstrayaḥ || iti |
yathā -
nābhyāṃ hṛdayasañcārānmanaścendriyagocarāt |
prāṇāyāmaścaturthastu supraśāntapade sthitaḥ || iti |
prāk saṃvit prāṇe pariṇatā iti sthityā sarvasyāpi
recanapūrakādiprapañcopagrāhyasya vāyucakrasya
prāṇamātrānuprāṇanatvāt prāṇasyetyekavacanopanyāsaḥ
prāṇāyāmaprasaṅgāt tadanantaropakalpyamānānāṃ
śoṣadāhāplāvanānāṃ tattvamuttejayati -
śoṣo malasya nāśo dāha etasya vāsanocchedaḥ |
āplāvanaṃ tanūnāṃ jñānasudhāsekanirmitā śuddhiḥ
arcakānāṃ hyarcanopakrama eva kācidalaukikatā sampādyā | sā ca
malopalepaprakṣayādau paryavasyati | tatra tadīyānāṃ śarīrāṇāṃ śoṣo
nāma tadāyattasya malasya saṃsārāṅkurakāraṇabhūtasyājñānasya
karśanamevākhyāyate | dāhaśca nāma teṣāṃ prastutasyaiva malasya yā
vāsanā saṃskārasāratayāvasthānam, tadvyudāsasvabhāvo bhavati |
evamāplāvanamapyajñānavyapohāvinābhāvodbhūtaṃ
svarūpalābhalakṣaṇāhlādadāyitvādamṛtāyamānaṃ yad jñānaṃ
svātmāvabodhastatprasaradhārāvāhikopakalpitā śuddhiḥ
pavitrīkaraṇamiti | yaduktamasmatparamagurubhiḥ śrīkramavāsanāyām -
saṃvitsatattvanairmalyasiddhaye śoṣaṇādikam |
vikalpasārvabhaumasya śarīrasyāśrayāmyaham || iti |
ayaṃ bhāvaḥ - pūjakānāṃ hi prathamaṃ prāṇaparispandatayā
prāṇībhūtavāyutattvatādātmyānusandhānādupari
kariṣyamāṇayordāhāplāvanayorubhayorapi yogyatvamutpadyate | anantaraṃ
paramapramātṛtāparāmarśadvārā teṣāmavacchinnapramātṛtāvigala-
nātmano dāhasyopayogaḥ | yaduktaṃ śrīvijñānabhaṭṭārake -
kālāgninā kālapadādutthitena svakaṃ puram |
pluṣṭaṃ vicintayedante śāntābhāsaḥ prajāyate || iti |
tadanu tameva bhāvaṃ draḍhayitumalaukikāhantānandacandrikāmaya-
mahāprameyāmṛtapravāhābhiṣekānubhūtirāplāvanalakṣaṇā
sampadyate | yathā coktaṃ tatraiva -
sarva jagat svadehaṃ vā svānandabharitaṃ smaret |
yugapat svāmṛtenaiva parānandamayo bhavet || iti |
paryantataḥ prāmāṇyena prakāśānandasāmarasyānubhavo
bhūtaśuddhiḥ ityupaniṣat | sā khalvalaukikī sṛṣṭirityucyate | yathoktaṃ
śrīmatstotrāvalyām -
asminneva jagatyantarbhavad bhaktimatāmapi |
harṣaprakāśabahalamanyadeva jagat sthitam || iti |
yathā ca stotrabhaṭṭārake -
prakāśānandayorantarlolībhūtā parā sthitiḥ iti |
yaccoktaṃ mayaiva śrīkomalavallīstave -
saṃplutā samarasaṃ sudhāplavairvahnivṛṣṭiriva viśvatomukhī |
caṇḍi ! cetasi vibhāsi kasyaciccinmayī samayinaścamatkriyā || iti
athāṅganyāsārdhyaśuddhipuṣpādisvabhāvamupanyasyati -
avikalpatayā marśo vikalpavargasyāṅgasannāhaḥ |
arghyaṃ vedyavilāsaḥ puṣpāṇi svabhāvapoṣakā bhāvāḥ
aṅgānāṃ hi karacaraṇādyavayavātmanāṃ pṛthak pṛthak
kāryatayā'vabhāsamānānāmekena kenaciccharīrānupraviṣṭenātmanā
kāraṇabhūtena sarvavikalpottroṭanayuktyā marśaḥ parāmarśo
bhavannaṅganyāsa ityucyate | tadevametat paryavasyati yat
karacaraṇādyupalakṣitasya vikalpavikṣobhaprapañcasya
pūrṇāhambhāvabhāvanāsvabhāvayā kayācidavikalpatayā
vimarśanamiti | yaduktamasmatparamagurubhiḥ śrīkramavāsanāyām -
kāraṇātmaparāmṛṣṭakāryabhūtāṅgulisthitim |
karomi cinmayīṃ śuddhiṃ karayoḥ pariśodhanīm ||
sarvajñatvādiśaktīnāṃ satīnāmātmani prabhau |
unmajjanaṃ bhāvayāmi ṣaḍaṅgavidhiyogataḥ || iti |
taccāṅgānāṃ sannāha ityucyate, yena bhedaprathāaśastraprahāraḥ
parihriyata iti | atha svasiddhāntaikayogyāmarghyaśuddhimāha - arghya
vedyavilāsa iti | prāgupapāditā pūjā khalvargha ityucyate |
tadarhamalaukikaṃ kiñcid dravadravyamarghyam |
yanmugdhānāṃ praṇayavacasi prauḍhimānaṃ vidhatte
yannirvighnaṃ nidhuvanavidhau sādhvasaṃ sandhunoti |
yasmin viśvāḥ kalitarucayo devatāścakracarya-
stanmādhvīkaṃ sapadi kurute yatra bhogāpavargau ||
iti śrītantrālokasthityā bāhyābhyantarobhayabhedāt
svahṛdayadevatātṛptyekaprayojanatayā pratiṣṭhāpyate | tacca tattvadṛṣṭyā
vedyavilāsa ityavagantavyam | vedyasya viśvavikalpaprasaralakṣaṇasya yo
vilāsaḥ saṅkocāvasthāyāmapi tattatsvabhāvasarvasvānati-
krāntirityaupacāriko vyavahāraḥ | arthatastu
tādṛgvilāsavadvedyamevārghyadravyamiti paryavasyati | tasya
śabdasparśarūparasagandhalakṣaṇaguṇapañcakāvinābhāvāt
pṛthivyādimahābhūtapañcakasyaitadguṇasthūlāvasthānupraveśamātrā
nuprāṇanatvāt sarvo'pi viśvavikṣobhastatraiva parisphuratītyāpatitam
kiñcaitat svahṛdayapratiṣṭhāspadatvāt pṛthivī, tasyaivāntarāpyāya-
katvādāpaḥ, prācīnavāsanāpāśaploṣapragalbhatayā tejaḥ,
svasaṃvittattvaparispandanapradāyitvena
vāyuḥ, śuddhacaitanyamātraparyavasāyitayā vyometi
pṛthivyādibhūtapañcakasamaṣṭisvabhāvatayā viśvavilāsa
evetyavadhāryate | tatsaṃskārastadupayogaścānantaramāsūtrayiṣyate |
evaṃ bāhyadravyeṣu svātmatṛptyarpaṇapravīṇaṃ dravyaviśeṣaṃ
pratipādya tadaṅgatvenāṅgīkāryāṇāṃ puṣpādīnāṃ svarūpamāha -
puṣpāṇi svabhāvapoṣakā bhāvā iti | svasya yo bhāvaḥ
pūjyadevatāsvabhāvatayā nirūpitaścamatkāraḥ, tasya
tādṛkparāmarśapratiṣṭhāpanalakṣaṇapoṣaṇaprayojanāni puṣpāṇi |
svabhāvaṃ poṣayantīti vyutpattyā puṣpāṇīti tātparyārthaḥ |
upalakṣaṇaṃ caitat | tataśca puṣpaśabdena svabhāvapoṣakāṇāṃ
bāhyābhyantarāṇāṃ sarveṣāmapi dravyāṇāṃ svīkāraḥ | yaduktaṃ
śrītriṃśikāśāstravimarśinyāmācāryābhinavaguptapādaiḥ -
puṣpairhṛdayāntaḥsvarūpasamarpaṇādeva hṛdayasya
poṣakairbāhyābhyantaraiḥ sarvairdravyaiḥ iti | gandho hi guṇaḥ
sarvaprapañcasphuratātmaka ityākhyāyate | yaduktaṃ mayaiva
śrīpādukodaye -
svasvakāryeṣu sarveṣāṃ kāraṇānāmavasthitiḥ |
ajahadrūpatāyogādavināśena vartate ||
hetuhaitukabhāvaśca śivaśaktyādigocaraḥ |
pāramparyakramāt prāptaḥ sarvo viśrāmyati kṣitau ||
ato viśvamayī pṛthvī tasyā gandho'pi tanmayaḥ |
tadgrāhakaṃ ca karaṇaṃ viśvasya grāhakaṃ bhavet || iti |
tādṛggandhaguṇānuprāṇanatayā ca puṣpapadena sarvopakaraṇasvīkara iti
suṣṭhūktam | tathā śrītriṃśikāśāstre -
tataḥ sugandhipuṣpaiśca yathāśakti samarcayet || iti
evaṃ laukikālaukikasādhāraṇyenopātteṣu dravyeṣu
dvitīyapakṣaparigṛhītaṃ sarvendriyapakṣapātaviṣayaṃ dravyaviśeṣaṃ
pṛthakkṛtya saṃskāropayogābhyāṃ parīkṣitumāha -
pūrṇāhantāyā mukhe viśvavikalpāṅkurāṇāṃ vikṣepam |
mantrollekhaviśuddhaṃ pūrṇa kulabindutarpaṇaṃ bhaṇāmaḥ
kulaṃ hi nāma vedyavargollāsasvabhāvatayā
bhagavānarghyabhaṭṭāraka evetyākhyāyate | tatra tadīyā ye bindavaḥ
kramāt kramamaṃśāṃśitayā parisphurantaḥ śaktiparispandāḥ | taiḥ
kriyamāṇaṃ devatāprīṇanamitthaṃ bhaṇāmaḥ parāmṛśāma iti yāvat |
bahuvacanamevaṃ vimraṣṭṝṇāmalaukikāhaṅkārotkarṣaprakhyāpanāya |
bhaṇanaprakāraśca -
uttamaḥ puruṣo'nyo'sti yuṣmaccheṣaviśeṣitaḥ |
tvaṃ mahāpuruṣastveko niśśeṣapuruṣāśrayaḥ ||
iti śrīmatstotrāvalīsthityā prameyaprapañcapadāvacchinnān pramātṝnapi
vedyavargāntarbhāvenāvasthāpya svayamaśeṣasaṅkocottirṇamahamiti yat
tattvam, yacca -
ahaṃ prāṇo manaścāhamahaṅkāro'pyahaṃ mataḥ |
ahaṃ buddhirahaṃ śaktirahaṃ sa bhagavān śivaḥ ||
kiṃ vā bahupralāpena jagatyasmiṃścarācare |
yo'rthaḥ pramāṇopārūḍhaḥ so'haṃ sarvātmakaḥ sthitaḥ ||
iti śrīhaṃsabhedasthityā sarvaprapañcaparisphuraṇākāratayā
parāmṛśyate, tasya yā caitanyamātmā iti, udyamo bhairavaḥ iti ca
śrīśivasūtrasthityā tādṛksvarūpaniṣkarṣaikamātraphalatayā
tatpratyayena pratipādyamānā mahāsphurattā, tasyāḥ
svātmadevatāparyāyāyā yanmukhaṃ prāṇādyavaṣṭambhadvārā
saṃvitprasaraṇopakramasthānaṃ svaṃ śarīram, tasminnadhikaraṇatayā
parāmṛśyamāne na ha vā evaṃvidi kiñcanānannam
ityupaniṣatprakriyayā viśvavartināṃ sarveṣāmeva
vikalpānāmaṅkuratayā kāryavarga prati kāraṇabhāvena sūkṣmatayā
samunmiṣanto ye kalāviśeṣāḥ, teṣām -
cinmayasvātmaparameśvarārādhanena
tadīyaspandavilāsātmaṣaṭtriṃśattattvamayaṃ jagat poṣayedityarthaḥ iti
śrīśāmbhavadīpikānyāyādantarhomātmā vikṣepalakṣaṇo'rtha eveti |
anvayastu tādṛk -
tarpaṇametādṛśaṃ vikṣepaṃ bhaṇāma iti bhavati | tacca tarpaṇaṃ
mantrollekhaviśuddham | mantro hi vakṣyamāṇasvabhāvaḥ kaścit
parāmarśaviśeṣeḥ | tena ya ullekhaḥ svātmatādātmyānu-
praveśalakṣaṇamujjvalīkaraṇam, tena saṃvitsvātantryasaṃskārātmanā
viśuddhaṃ sarvapūrvavāsanāvyudāsoparūḍhālaukikānubhāvot-
karṣamiti yāvat | ata eva hyetat pūrṇaṃ puṇyamityucyate | sā hi
pāvanatāyāḥ, parā koṭiḥ, yadbhedakalaṅkāśaucaśālibhiḥ paśubhiḥ
spraṣṭumapi na pāryate, pratyuta -
aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate |
iti nītyā nindyate ca, yatkilānyadapavitramapi pavitrayituṃ pragalbhate, tasya
svataḥ pavitratāyāṃ kaḥ sandehaḥ | yathā śrītriṃśikāśāstre -
śivāsaṃkhyābhijaptena toyenābhyukṣayet tataḥ |
puṣpādikaṃ kramāt sarvaṃ liṅgaṃ vā sthaṇḍilaṃ ca vā || iti |
śrītantrāloke'pi -
arghyapātrāmbuvipruḍbhiḥ spṛṣṭaṃ sarva viśudhyati |
śivārkakarasaṃsparśāt kānyā śuddhirbhaviṣyati || iti |
tataśca -
yadyathopanatameva pūrṇatāmādadhāti hṛdayaṅgamatvataḥ |
tat tathaiva parameśapūjane yogyamanyadiha nāsti lakṣaṇam ||
iti śrījñānendukaumudīnyāyādetadeva parāhantāyāḥ paramaṃ
prīṇanaṃ yadalipiśitāṅganādyapayogaḥ, yaśca jīvanmokṣa ityāmnāyata
iti tātparyārthaḥ | yaduktaṃ śrīmahānayaprakāśe -
prāyo hi maithune madye māṃse ca paridṛśyate |
āsaktiḥ sarvajantūnāṃ viśeṣāt kasyacit kvacit ||
yadi tat tyāgasaṃrambhapūrvaṃ teṣāṃ vidhīyate |
upadeśo na sa manāgapi citte prarohati ||
ityārabhya -
anenaivāśayenātra parabrahmopalabdhaye |
lalanāmadyamāṃsāni pūjāgryāṇi viśeṣataḥ ||
ityantam
nanu prastutāyā api saparyāyāḥ svarūpaṃ yatha niṣkṛṣyoktam,
evaṃ devatāyā api vapurupapādanīyamityākāṅkṣāyāṃ
tatsvarūpamevābhivyaṅktumāha -
yo yasya bhāvayogastasya khalu sa eva devatā bhavati |
tadbhāvabhāvitā abhilaṣitaṃ tathā phalanti pratimāḥ
arcakānāṃ hi pramātṝṇāmarcyabhūtā devatā nāma nānyā
kācidupapadyate | api tu teṣāṃ madhye yasya yasya
svahṛdayasphurattālakṣaṇo bhāvaḥ, tasya tasya sa eva devatā
bhavitumarhati, na punarmṛdupalalohapaṭṭakāṣṭhādipratimādisvabhāvā |
yato jaḍājaḍayorjaḍaṃ stambhakumbhādi pratyajaḍasyaivātmano
hānopādānādyarthakriyāprayojakatvalakṣaṇaṃ svātantryamālokyate |
īpsitaprasādhakatvamanīpsitaniṣedhakatvaṃ cetyetāvān nanu devatānāṃ
svabhāvaḥ | tacca tāsāṃ yadi svato na saṃbhavati, tat kinnibandhanamidaṃ
pratimānāṃ devatāśabdavācyatvapaṭṭabandhābhiṣekagarvadaurlālityam |
uktarūpaṃ ca tat svātantryaṃ saṃvit - svabhāvatāṃ nātikrāmati |
tatsvabhāvatā ca -
mahatāmamareśa ! pūjyamāno'pyaniśaṃ tiṣṭhasi pūjakaikarūpaḥ
iti śrīmatstotrāvalīsthityā teṣāṃ pramātṝṇāmeva saṃgacchata iti
śrīsvātmaprakāśa eva devatetyasmanniścaya ityasakṛdavocāma | yaduktaṃ
śrījñānendukaumudyām -
svātmānaṃ hi vihāya cetanamamuṃ kiṃ pūjayeyurjaḍam iti |
yaccoktaṃ nayasaṃgatau -
nāsti nādāt paro mantro na devaḥ svātmanaḥ paraḥ |
nānusandheḥ parā pūjā nahi tṛpteḥ paraṃ phalam || iti |
yathā ca gītāniḥṣyande -
ujjhitvātmasamādhānaṃ ye dyāyantyanyadevatāḥ |
bhikṣante bhūrivittāste bhikṣitvāpi bubhukṣitāḥ || iti |
arcakatvarūpeṇopādhinā pramātṝṇāṃ pṛthak pṛthag
bhedaprathābhimantṛtvād yo yasyetyādinā bhāvānāṃ
bāhulyopapādanadvārā devatātvamunmīlitam | yadāhuḥ - yad yad rūpaṃ
kāmayate tat tad devatārūpaṃ bhavati iti | ata eva hi - rūpaṃ rūpaṃ
maghavān bobhavīti iti bahvṛcā ācakṣate | mukhyayā tu vṛttyā
tattadbhāvabhedasya prakāśaikātmyapāriśeṣyāt sarvasyāpi prapañcasya
eka eva hṛdayasphuraṇasvabhāvo devatātvenārādhyaḥ | na punaḥ
pratimāpustakādirjaḍaḥ padārtha iti tātparyārthaḥ | anena bhāvayoga
ityatra yogaśabdo vyākhyātaḥ | yogo hi tādṛśī śaktiḥ | yaduktaṃ
śrīśacīmate -
yogastvamasi deveśi ! yogī cāhaṃ sanātanaḥ |
yogenedaṃ tvayā viśvamāviṣṭaṃ śambhunā mayā || iti |
śrībhagavadgītāsvapi - paśya me yogamaiśvaram iti | tat ṇami ūṇa
ityādivākyopakrānto mahāprakāśa eva devatā, nānyaḥ kaścit |
etatsvātantryasaṃrambhādhīnasvasphuraṇavijṛmbhaṇo jaḍaḥ prapañca
ityuktaṃ bhavati | tathā śrīpūrve -
sarvamanyat parityajya cittamatra niveśayet |
mṛddhātuśailaratnādibhavaṃ liṅgaṃ na pūjayet ||
arcayeccinmayaṃ liṅgaṃ yatra līnaṃ carācaram | iti |
yathā ca śrīprabhākaule -
paśya mohasya māhātmyaṃ svahṛdisthe'pi śaṅkare |
liṅgasthaṇḍilavahnyapsu vīkṣayanti yathā śivam || iti |
ataśca -
strīparāṅmukhamanāḥ kila krudhā puṣpaketumadahanmaheśvaraḥ |
tvaṃ tadāpi nanu tasya saiva dhīḥ satyamamba! subhagā'bhidhīyase ||
iti śrīkomalavallīstavasthityā viśvaprakāśāt
svahṛdayaprakāśasyaivātyantaślāghyatvāt svātmarūpā
saubhāgyasaṃvinmayayeva devatetyatra na kiñcid vaimatyam | yaduktam -
svātmaiva devatā proktā lalitā viśvavigrahā iti |
etaccāsmatparamagurukartṛke śrīmadṛjuvimarśinyādau vimarśanīyam |
evaṃ ca parāmarśaprarūḍhau satyāṃ tasya devatātvenopapāditasya
bhāvasya yo bhāvaḥ sphurattāparaparyāyā sattā, tayā bhāvitāḥ
svahṛdayaprākaṭyaparyantaṃ rūṣitā yāḥ pratimāḥ
skandagaṇapativaṭukādyākāravanto mṛdupalādisanniveśaviśeṣāḥ,
tāsteṣāmarcakānāṃ putravittapramukhaṃ taṃ tamabhivāñchitamartha
prasuvate | yathoktaṃ śrīpūrve -
bahirliṅgasya liṅgatvamanenādhiṣṭhitaṃ yataḥ |
ataḥ prapūjayedetat paramādvaitamāśritaḥ || iti |
tathā sidhānte'pi -
antarliṅgaṃ dṛḍhaṃ baddhvā bahirliṅgaṃ tato'rcayet iti |
etadabhipretya hi śrīmatstotrāvalyām -
antarbhakticamatkāracarvaṇāmīlitekṣaṇaḥ |
namo mahyaṃ śivāyeti pūjayan syāt tṛṇānyapi ||
ityuktam | tatra ca mukhyāyāḥ svahṛdayadevatāyāḥ sakāśādāsāṃ
pratimānāṃ na kiñcidvailakṣaṇyam, yena
siddharasaviddhadhātunyāyādatra tadbhāvāpattidārḍhya notpadyate |
yathā ca śrīvirūpākṣapañcāśikāyām -
yā devatā yamarthaṃ karoti tenārthino dṛḍhaṃ tasyām |
vidhṛtāhaṅkārasya kṣaṇena so'rthaḥ samāyāti || iti |
bhāvanāyāśca mukhyavat phalapradatvamuktaṃ
śrīcidgaganacandrikāyām -
kalpanāpi na mṛṣā phalaṃ śive yat sthitaṃ garuḍabhāvanādijam
iti
athaivamudbhāvitasya devatāvapurniṣkarṣasya
pratipattṛjanapratītisaukaryāya dṛṣṭāntaṃ kamapyupadarśayitumāha -
citraṃ na likhati citraṃ citrakaraḥ paśyata likhati taccitram |
tad bhaṇata kutra yogyā kartuṃ dvayorapi devatābuddhiḥ
jaḍamajaḍaṃ vā vastu devateti sandihāno jana evaṃ
pratibodhayitavyaḥ, yaduta ālekhyārpitavapuṣaṃ
puruṣamahilāprabhṛtimacetanaṃ bhāvaṃ prati tajjātiyasyānyasya na
kasyacidapi tādṛgvilekhanakriyāyāṃ sāmarthyamālokyate | pratyuta
tadvijātīyasya tacchilpanirmāṇakauśalotkarṣaśālinaścetanasyaiva tat
saṃbhavatītyavipratipanneyaṃ prakriyā | uktamartha hṛdayaṅgamīkartu
paśyatetyuktam | cetanācetanayoḥ sāmarthyamasāmarśrya ca spaṣṭatayā
prakhyāpayituṃ tadvṛttādiparāmarśavyatirekeṇa punaḥ
punaścitraśabdaprayogaḥ | tasmāditi | yato'nvayavyatirekābhyāṃ
cetanasyaivoktakriyākartṛtvaṃ na punastadvyatiriktasya kasyacit, tato hetoḥ |
bhaṇata parāmṛśata, tayościtrasya citrakarasya cobhayormadhye
katarasminnarthe devateti pratyetumucitamiti |
śiśavo'pyenamaṃśamasaṃśayamavabudhyante yaccitrādeḥ
kāryaprapañcāccitrakṛdādiṣu kartṛṣu svatantraḥ kartā iti nītyā
svātantryalakṣaṇaḥ kaścidutkarṣo'stīti | asyārthasyātyantaspaṣṭatayā
niścitasyāpi pakṣasya niṣkarṣeṇānupanyāsaḥ | etena cetanasyaiva
mukhyayā vṛttyā devatātvam, cetyānāṃ tu tadāveśāspadatayā
tadupacāreṇetyuktaṃ bhavati | ata eva tānyanyā devatā ityucyante |
yaduktaṃ śrīgītāsu -
ye'pyanyadevatābhaktā yajante śraddhayā'nvitāḥ |
te'pi māmeva kaunteya ! yajantyavidhipūrvakam || iti |
devatātvena prasādhyamānaṃ parameśvaraṃ prati viśvavaicitryasya
citraprāyatayā citrapadenaivārthopapādanam | tathoktaṃ
śrīpratyabhijñāyām -
viśvavaicitryacitrasya samabhittitalopame iti |
yathā coktaṃ padasaṃgatau -
cidākāśamaye svāṅge viśvālekhyavidhāyine |
sarvādbhutodbhavabhuve namo viṣamacakṣuṣe || iti |
tathā cābhiyuktoktiḥ -
jagaccitraṃ samālikhya svātmatūlikayātmani |
svayameva tadālokya prīṇāti parameśvaraḥ || iti |
citraṃ na likhati citramityādyuktayā bhaṅgyā prameyapadavyāmiva
cittamantaḥkaraṇaṃ na likhati, citramuktarūpaṃ cittamantaḥkaraṇāntaraṃ
veti pramāṇapathā'nuguṇyenāpyavagantavyam | atha ca cit cetanaḥ | tasya
bhāvaścittvaṃ caitanyam | taccittvaṃ citraṃ prameyarūpaṃ cittam,
pramāṇātmakaṃ cittvaṃ vā sajātīyaṃ jñaptisvabhāvamarthāntaraṃ na
likhati nonmīlayatītyādipramārūpadharmakakṣyānukūlo'rthaḥ |
itthamarthatraye'pyavekṣyamāṇe sarvathā cetanasyaiva
ślāghyatvakāṣṭhāprāptirityāścaryacamatkārānubūtyarthatayāpi
pāryantikaścitraśabdo'nusandheyaḥ, tadabhidheyasya sarvanāmnaivoktatvāt
tadanuguṇo'pyarthastrividhamavatāryaḥ | traividhyaṃ ca
tadālekhyāntaḥkaraṇasaṃvittvaparyāyāṇāṃ citracittacittvānāṃ
tantreṇoccāraṇāditi
nanu yadi svātmaiva devateti nirbandhaḥ, tat kimasya mantratantrādinā
prapañcenopakriyate | sa khalu svavyatiriktadevatābhimukhyaprayojanatayā
svīkriyata ityāśaṅkya mantrastāvaduktarūpadevatānuguṇyenaiva
nirṇīyata ityāha -
mananamayī nijavibhave nijasaṅkoce bhaye trāṇamayī |
kavalitaviśvavikalpā anubhūtiḥ kāpi mantraśabdārthaḥ
mananatrāṇadharmāṇo mantrāḥ iti hyāmnāyaḥ | tatra
mantrānusandhātuḥ svecchāmātreṇopādhinā vibhavaḥ saṅkoca
ityavasthādvayamasti | tayorvibhavo nāma
viśvataduttarobhayasāmarasyayuktyā pūrṇāhambhāvabhāvanātmā
vikāsaḥ, yat pāramaiśvaryamityucyate | saṅkocaśca
tadviparyayādapūrṇatvābhimānaḥ, yat pāśavamityākhyāyate | atra ca
pūrvasya svābhāvikatvamuttarasyāropitatā ceti vivekaḥ | evaṃ sthite
tādṛśyātmano vikāse samullasati tasya yanmananamuparyupari tathā
parāmarśānusyūtisvabhāvaścamatkāraḥ, tat prakṛtyā | tadvaduktarūpe
svasya saṅkoce prastute tato yat trāṇam - saṅkoco
vicāryamāṇaścidaikātmyena prathamānatvāccinmaya eva | anyathā tu na
kiñcit iti śrīpratyabhijñāhṛdayamaryādayā tasyāpi saṅkocasya
vaiśvātmyaprathānupraviṣṭatānusandhānotpādanadvārā
svasvabhāvabhaṅgaprasaṅgarūpacākityavyapohalakṣaṇam, tanmayī ca
bhavantī tenaiva hetudvayena vedyavikṣobhasarvasvagrāsaviśṛṅkhalollāsā
yā'nubhūtiḥ svahṛdayaikasaṃvedyā vimarśaśaktiḥ, saiva mantra ityasya
śabdasyābhidheyatayā'nubhūyata iti | yathā śrīrājarājabhaṭṭārake -
varṇātmako na mantro daśabhujadeho na pañcavadano'pi |
saṅkalpapūrvakoṭau nādollāso bhavenmantraḥ || iti |
yathā ca śrīvijñānabhaṭṭārake -
bhūyo bhūyaḥ pare bhāve bhāvanā bhāvyate hi yā |
japastotraṃ svayaṃ nādo mantrātmā japya īdṛśaḥ || iti |
yathā ca śrīśivasūtreṣu - cittaṃ mantraḥ iti | śrīstotrabhaṭṭārake'pi -
cidagnisaṃhāramarīcimantraḥ saṃvidvikalpān glapayannudeti iti |
śrīkramakelau ca - seyamevaṃvidhā bhagavatī saṃviddevyeva mantraḥ iti |
bhaṭṭaśrībhūtirājenāpyuktam - sarvakroḍīkāreṇa sthitatvād devyeva
mantraḥ iti | evañca -
pṛthaṅmantraḥ pṛthaṅmantrī na sidhyati kadācana |
jñānamūlamidaṃ sarvamanyathā na prasidhyati ||
iti nītyā svātmasaṃvitsvarūpasyaiva mantraśabdārthatvaṃ mukhyam |
akṣarasanniveśeṣu punarupacāreṇocyata ityuktaṃ bhavati | yadāhuḥ -
uccāryamāṇā ye mantrā na mantrāṃścāpi tān viduḥ |
mohitā devagandharvā mithyājñānena garvitāḥ || iti |
yaccoktaṃ mayaiva saṃvidullāse -
puṇḍrekṣoriva mantrasya mādhurye hṛdayaspṛśi |
ṛjīṣamānane tiṣṭhatyakṣaroccāralakṣaṇam || iti |
etadāśayenaiva hi -
gurudevatāmanūnāmaikyaṃ saṃbhāvayan dhiyā śiṣyaḥ
ityabhiyuktā ācakṣate | etena japo vyākhyātaḥ | jananapālanasvabhāvatayā
hi japa ityucyate | yaduktamasmatparamagurubhiḥ -
janipālanadharmeṇa japenāntarmukhātmanā iti |
tacca svavibhavamanane svasaṅkocamātre ca paryavasyati |
kevalamupapāditamantrasvarūpaparāmarśo japa ityucyate | mantrasya ca
vaiśvātmyānubhūtirūpatvāt sarvo'pi
vāgvyavahārastatparāmarśātmatayaivotpadyate | yaduktaṃ
śrībhaṭṭanārāyaṇena - kā ca vāṅ nocyase yayā iti | ata eva
śrīśivasūtreṣu - kathā japaḥ ityuktam
nanu mantrāṇāmevamalaukikānubhūtyātmakatvaprasādhane
tatsāmānyarūpasya sarvanirvivādaṃ śrotrendriyagrāhyasya śabdarāśeḥ
kīdṛśī rītirityāśankya vāktattvasyaiva tattvamunmudrayitumāha -
vaikharikā nāma kriyā jñānamayī bhavati madhyamā vāk |
icchā punaḥ paśyantī sūkṣmā sarvāsāṃ samarasā vṛttiḥ
vāktattvaṃ tāvat kramāt sūkṣmā paśyantī madhyamā vaikharīti
caturdhā bhidyate | yathoktaṃ sāmbapañcāśati -
yā sā mitrāvaruṇasadanāduccarantī triṣaṣṭi
varṇānatra prakaṭakaraṇaiḥ prāṇasaṅgāt prasūte
tāṃ paśyantīṃ prathamamuditāṃ madhyamāṃ buddhisaṃsthāṃ
vācaṃ vaktre karaṇaviśadāṃ vaikharīṃ ca prapadye || iti |
tatra vaikharīti prasiddhā vāk tālvādikaraṇavyāpāropārūḍha-
sphuraṇatayā kriyāśaktirityadhyavasīyate | madhyamā ca
buddhivṛttimātrapravartyamānatvād jñānaśaktiḥ | paśyantī punaricchā,
bahiḥ prasaraṇābhyupagamarūpatvāt tasyāḥ, yataḥ parā vāk paśyantīti
paśyantyā vyutpattiḥ | sūkṣmā tu
śikhaṇḍyaṇḍarasanyāyāduktavāktrayaśabalībhāvasvabhāvā
pratyagdraṣṭuḥ parameśvarasyodyogalakṣaṇā vṛttirityākhyāyate | parā
vāk punastasyaiva parameśvarasya svarūpamanupraviśantī parisphurati |
yaduktamasmatparamagurubhiḥ śrīmadṛjuvimarśinyām - mātṛkāṃ
paravāgātmā'nāhatabhaṭṭārakaparamaśivasvarūpāṃ
ṣaṭtriṃśattattvaprasaraṇahetubhūtāṃ saṃvidamityarthaḥ iti | tasya ca
vaktīti kartṛvyutpattyā vāktvam, na punarucyata iti karmānuguṇyāt |
yaduktamasmatparamagurubhiḥ śrīsaṃvitstotre -
tvāmupāsitagurūttamāḥ parāṃ vācamāhuravibhaktaviśvakām |
svaprakāśanavimarśanātmikāṃ vakti vāgiti niruktimāsthitāḥ || iti |
tasmādicchādiśaktitritayavistārātmā sarvo'pi vāgvilāsa ityuktaṃ bhavati
icchāśaktistathā seyaṃ paśyantīvapuṣā sthitā |
jñānaśaktistridhā proktā madhyamā vāgudīritā ||
kriyāśaktistu raudrīyaṃ vaikharī viśvavigrahā | iti |
tathā ca śrītantrāloke -
prāk paśyantyatha madhyā'nyā vaikharī ceti tā imāḥ |
parāparā parā devī caramā tvaparātmikā ||
icchādiśaktitritayamidameva nigadyate |
etatprāṇita evāyaṃ vyavahāraḥ pratāyate || iti |
icchādisvabhāvaiva ca svātmasphurattā | tanmayī ca
kācidanubhūtirmantraśabdārtha iti sarvaṃ saṃgacchate | icchā punaḥ
paśyantītyuddeśyopādeyayorvyatyāsenārthāntaramapi dyotyate |
na so'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte |
iti nītyā sarvo'pi pramātṛsvabhāvaḥ paryantato vāṅmayatāṃ
nollaṅghayati | tataśca prakāśarūpasyātmano
vimarśaśaktirevānuprāṇanam | sā ca mantrajapapūjādyaneka-
śabdavyapadeśyā bhavati | kevalaṃ tattaddvāramātrameva bheda iti
atha mantrasāhacaryānmudrāpyalaukikī kācidanusandheyetyāha -
ānandollāsaśrīḥ kṣullakitāṣṭamahāsiddhisaubhāgyā |
dṛśyate yatra daśāyāṃ saiva devasya sarvamudrāḥ
yasyāmavasthāyāṃ devasya krīḍāvijigīṣādyanekaprakāra-
svātantryasāratvāt pūjyapūjakatvobhayasvabhāvasāmarasyaśālinaḥ
parameśvarasya svaviśrāntilakṣaṇamānandaṃ prati ya ullāsaḥ, tathā
parāmṛśyamānatayā sphurattā, tasyāḥ śrīḥ
tadvaduparyuparyanusyūtilakṣaṇā prarūḍhirdṛśyate
nirvivādamaparokṣīkriyate, saiva sarvāḥ karaṅkiṇyādayaḥ
saṃkṣobhiṇyādayo'nyathā vā prasiddhastāstā mudrā ityavagantavyam |
tayā cānandollāsaśriyā kṣullakitāṣṭamahāsiddhisaubhāgyayā bhāvyam
siddhaya ityucyante | tadapekṣayā kiñcit
saṅkocaśūnyatvādaṇimādiśaktīnāṃ mahāsiddhitvam | tāsāṃ
cāṣṭakatvaṃ tattatsādhakajanahṛdayollāsarūpāṇāṃ
cidānandecchājñānakriyānubhavasmṛtyapohanānāṃ dharmāṇāṃ
brāhmyādimātraṣṭakādhiṣṭhānadvārā bahirvibhūtirūpatvāt |
yaduktamāgame -
vargānukramayogena yasyāṃ mātraṣṭakaṃ sthitam |
vande tāmaṣṭavargotthamahāsiddhyaṣṭakeśvarīm || iti |
yadyapi sarvatra sāmarasyādetadaṣṭakānupraveśaḥ tathāpi kvacit
kasyacidaulbaṇyāvaśyambhāvādaṣṭamahāsiddhaya iti prasiddhiḥ | tatra
svaśarīraṃ pratyaṇūkaraṇasāmarthyamaṇimā |
gaganādivyāpakatvakauśalaṃ mahimā | samudrasalilādāvapi padbhyāṃ
prayāṇe tadasparśo laghimā | yathābhilaṣitapadārthalābhaḥ prāptiḥ |
saṃkalpamātrāt sarvatrāpratihatagatitvaṃ prākāmyam | sārvatrikaṃ
prabhutvamīśitṛtvam | indriyārthopabhoge
svecchāmātrādhīnahānopādānatvaṃ vaśitvam | svābhilāṣamātrāt
sadyaḥ svarganarakādyanubhūtiryatra kāmāvasāyitvamiti vivekaḥ |
tāsāṃ ca sādhakajanahṛdayahāritvotkarṣalakṣaṇaṃ yat saubhāgyam,
tadupāditayā''nandasaṃpadā kṣullakīkriyate kṣudrīkriyata
ityakṣarārthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ - karacaraṇādyākuñcanāvakuñcanādi-
saṅkocollaṅghanena nistaraṅgasamudrāvasthānasthānīyā tata eva
svāntarvilīnaphenabudbuda bindvādiprāyā'śeṣabāhyānandaparispandā
svaviśrānticamatkārā'paraparyāyaparāmarśakriyārūpā
kācidalaukikānubhūtirānandasaṃpad mudaṃ rātīti vyutpattyā
karaṅkiṇyādyanyamudrāprapañcodayavilayabhūmirmudrātvenānu-
sandheyeti | yathā śrīpaścime -
sā siddhiḥ sarvasiddhīnāṃ siddhitve parikīrtitā |
jñānaṃ hyakalitaṃ caikaṃ mudrā caikā grahātmikā ||
dvāvetau yasya jāyete so'nvayī siddhaśāsane | iti |
ānandaṃ prati
parānandanirānandamahānandānandaviṣayānandasvabhāvā'śeṣānanda
sāmarasyamunmīlayitumullāsaḥ śrīriti cobhayopanyāsaḥ | yathoktaṃ
śrīstotrabhaṭṭārake - kaulārṇavānandamayormirūpām iti | yathā
śrīcidgaganacandrikāyām -
yat paro nirupasargataḥ paraḥ syānmahānapi ca kevalaḥ śive |
uttaraśca viṣayāt sa ca tvadānanda ullasasi tadghanāsi yat || iti |
tatra ca tāḥ siddhayo yadā prakāśarūpatayā
sarvapadārthāntarbhāvasāmarthyamaṇimā, tathaiva vyāpakatvaṃ
mahimā, bhedarūpagauravavyudāso laghimā, svātma-
viśrāntilābhaḥ prāptiḥ, vedyavilāsopalālanaṃ prākāmyam,
anavacchinnaiśvaryaśālitvamīśitṛtvam, vimraṣṭṛtayā sarvasahatā
vaśitvam, pūrṇāhambhāvabhāvanā yatra kāmāvasāyitvamiti
saṃvinmayatvaucityena parāmṛśyate, tadānīmasmaduktamudrāparvānu-
praveśa iti na kiñcidāsāṃ kṣullakīkaraṇam, prayojanābhāvāt |
mantramudrādivad dhyānahomādayo'nye'pi sādhakavyāpārāḥ
saṃvidadvaitānuguṇyena svayamūhanīyāḥ | yathā śrīvijñānabhairave -
dhyānaṃ yā niścalā cintā nirākārā nirāśrayā |
na tu dhyānaṃ śarīrādimukhahastādikalpanam ||
mahāśūnyālaye vahnau bhūtākṣaviṣayādikam |
hūyate manasā sārdhaṃ sa homaścetanāsrucā || iti |
kulārghyasvīkaraṇaṃ cāntarahomaprāyamevetyavagantavyam |
yaduktamasmatparamagurubhiḥ śrīsubhagodaye -
parāhantāmaye saṃvidagnau saṃvedyatarpaṇe |
idantālakṣaṇaṃ havyaṃ juhuyādabahirmukhaḥ || iti |
yaccoktaṃ mayaiva mahārthodaye -
atha havyamidantākhyaṃ hāvaṃ hāvaṃ svacinmukhe |
ullaṅghya māyāmālinyaṃ svairamāsīta meruvat ||
ityalamatirahasyonmīlanaprapañcena
itthaṃ mahatā prapañcenopapāditasya vimarśasvarūpasya
prayojanamupapādayitumāha -
hṛdayasthānaprarūḍho vimarśakalpadrumo mahāśākhaḥ |
puṣpyati bhogaśriyā phalati ca niṣkalasukhotsavālokam
hṛdayaṃ hi nāma viśvapratiṣṭhābhūmitvādatimahat sthānam |
yaduktamācāryābhinavaguptapādaiḥ - hṛdayaṃ hi nāma
pratiṣṭhāsthānamucyate iti |
yathā copaniṣat -
hṛdayaṃ tad vijānīyād viśvasyāyatanaṃ mahat iti |
tatra prakarṣeṇa rūḍhaścarvyamāṇatāmāpannastata eva
hetorbhedaprathādyanantavaicitryayogī | prakarṣaścāsya madhye prasava
ityuktanītyullaṅghanena sakṛdvibhātatvarūpamaujjvalyam | tathābhāve hi
tādṛgvimarśaśālināṃ svargādyupayogayoge'pi -
vāsanāmātralābhe'pi yo'pramatto na jāyate |
tamanityeṣu bhogeṣu yojayanti vināyakāḥ |
tasmānna teṣu saṃsaktiṃ kurvītottamavāñchayā ||
ityādibibhīṣikāparyudāsena sarvatra naiścintyamutpadyate | yataḥ prakṛtyā
cidānandasāmarasyacamatkārātmakamātmanaścaitanyam |
taduchūnatāyāṃ kramādicchā jñānaṃ kriyeti śaktayaḥ | kriyā ca -
kriyātmako hyayaṃ kālaṃ kriyā kārakamāśritā |
ṣoḍhā ca kārakagrāmaḥ śaktyātmani hi tiṣṭhati ||
ityādiyuktyā karaṇādhikaraṇādikārakasvabhāvā satī kramāt kāryatayā
parisphurati | yaduktaṃ śrītantravaṭadhānikāyām -
krayā svātmaparispandastataḥ prāṇo'tha tatkṛtam |
kālavaicitryamityetat saṃvitspandādhikaṃ nahi || iti |
kāryaṃ ca vidhiniṣedhaviṣayatayā bahuprakāraṃ bhavat
tattadavāntarabhedabhinnadravyaguṇādyanekasahasravikalpavikṣobhavicitrā-
śeṣaviśvavyavahāratayā paryavasyatīti vimarśaśakterevāyametāvān
vijṛmbhaṇollāsaḥ | tādṛśaśca yo'yaṃ
bāhyābhyantarapratītipathasahasrasarvasvanirvāhakatayā
tattadaśeṣābhilaṣitapradānapāṇḍityaśālī
kalpaśākhītyadhyavasīyamāno vimarśo
vimraṣṭṛlakṣaṇasvātmaparāmarśātmā camatkāraḥ, sa ca
svasvarūpavedināṃ puṃsāṃ bhogaśriyā puṣpyati puṣpasthānīyāṃ
bhogalakṣmīmudbhāvayati | bhogo hyabhimatāṅganāliṅganādi-
bahirvibhūtyanubhavaḥ | tasya ceyameva śrīryadvidhiniṣedhollaṅghinā
saṃvida-
dvaitāsvādasaubhāgyena grāhyagrahaṇakautūhalopalambhaja eva
svātmavijṛmbhāvabodhasādhanapragalbha ityapavargasaṃpatsvabhāva-
tvenāyamanubhūyate | kiñca, sa vimarśākhyaḥ kalpaśākhī
niṣkalaṅkamahantedantāvibhāgavicchedāvacchedalakṣaṇakalākalaṅka-
śūnyaṃ yat sukhaṃ svaviśrāntisvabhāvaḥ svahṛdayāhlādaḥ, sa
evotsavaḥ,
śacīkucataṭe śakro narake viluṭhan kṛmiḥ |
ubhau samasamādhānau vicitro vāsanābhramaḥ ||
ityādinyāyād (yad) anyadanubhavitṛjanaviśeṣahṛdayasaṅkalpamātropa-
kalpitaṃ saukhyāropaṇam, tadvyudāsena bahubhiḥ
śrīśivānandamahāprakāśamaheśvarānandaprabhṛtibhiryogīndraiḥ
saṃbhūyasaṃvādenopabhujyamānatvāt tādṛgutsavarūpamālokaṃ
pratyakprakāśaṃ ca prasūte | atha ca niṣkalamityatra kalāśabdaḥ kalayati
pārimityena bahiḥ paricchinattiti vyutpattyā māyāśaktirvā,
kiñcitkartṛtvopodbalanopalakṣitā pañcakañcukī vā, brāhmyādīnāṃ
vargādhiṣṭhātrīṇāṃ samaṣṭirvā, tadadhiṣṭheyā mātṛkā vā,
svātmāpūrṇākhyātilakṣaṇaḥ svasya saṅkoco veti bahuprakāraṃ
vyākhyeyaḥ |
etaduktaṃ bhavati - viśvavaicitryavimraṣṭṛtvasvabhāvaḥ
paramasvātantryaśālī parameśvaro'hamiti hṛdayaṅgamībhāvaparyanta-
manuśīlyamānaḥ sarvaprapañcavikalpaparisphuraṇakroḍīkāra-
vicakṣaṇaścāyaṃ vimarśaḥ pratipāditātmarūpāvabodhayogināṃ
bhogamokṣalakṣaṇaṃ puruṣārthadvitayamapyupapādayati | tatra ca -
tasyā bhoktryāḥ svatantrāyā bhogyaikīkāra eṣa yaḥ |
sa eva bhogaḥ sā muktiḥ sa eva paramaṃ padam ||
iti śrīprabodhapañcadaśikāprakriyayā bhogo'pi mokṣātmā, mokṣo'pi
bhogasvabhāva ityanayoranyonyamelakarūpā śrīmadanuttarasaṃvidadvaita-
siddhantaikasādhyā jīvanmuktirasya phalam | yaduktaṃ śrīmatadeve -
yasyecchātaḥ satāṃ devi ! jīvanmuktiḥ kṣaṇād bhavet |
tasyāhaṃ vacmi divyaughaṃ jīvanmuktipravṛddhaye || iti |
vṛkṣo'pi hi kutaścit sukṣetrādutpanno bahuśākhaśca pravardhamānaḥ
puṣpaṃ phalaṃ ca prasūte | tatrāpi puṣpe satkāryavādabhaṅgyā
phalasadbhāvaḥ phale'pyaja-
hatkāraṇarūpatayā puṣpānuṣaṅga iti puṣpamapi phalaṃ phalamapi
puṣpamityeva vivecakajanaparyālocanaprakāra iti | asya ca
drumatvamāgamaprasiddhyoktam | yathā ca śrīmatstotrāvalyām -
prārthanābhūmikātītavicitraphaladāyakaḥ |
jayatyapūrvavṛttāntaḥ śivaḥ saṅkalpapādapaḥ || iti |
uktarūpaṃ caivaṃ? vimarśamavadhīrayan bāhyādvaitasiddhāntaḥ
pāśavaśāstraśayayāmadhiśete | tathāhi -
advaitavādanirvāho vedānteṣvapi vidyate |
tatrātmā kaściduttirṇaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ ||
ekaḥ satyatayā sphūrjannirmalo nirahaṅkriyaḥ |
anādinidhanaḥ śānto viśvotpattivipattibhūḥ ||
saṃvinmayasvabhāvena bhāvābhāvadaśojjhitaḥ |
svayamprakāśatāṃ bibhrannityamukto nirūpitaḥ ||
samañjasamidaṃ sarva kintu tasyātmanaḥ prabhoḥ |
avimraṣṭṛtvaparyāyamakartṛtvaṃ na yujyate ||
sā cāsya kartṛtāśaktiḥ svabhāvānatilaṅghinī |
jānāteśca karoteśca sādhāraṇyena vartate ||
tatkriyāpi bhavejjñānaṃ jñāturdharmo yaducyate |
evaṃ kartṛsvabhāvatvāt tasya jñānamapi kriyā ||
aunmukhyamanayoricchā viśvametadvijṛmbhitam |
tasmād vimarśo devasya svabhāvo'smābhirucyate ||
bhavantyasyaiva paryāyāḥ śaktiraiśvaryamudyamaḥ |
spandaḥ svatantratā sphūrtirūrmirojaḥ kaletyapi ||
ityalaṃ carvitacarbaṇopalālanacāpalena
nanu jīvanmuktilakṣaṇaṃ māheśvarya khalvasya phalatayā
pratyapādi | tacca na saṃbhavati, yato dehāvacchedavyatirikta eva kāle
puṃsāmapavargotpattirityanyeṣāmāgraha ityāśaṅkyāha -
kramiko bhavati na devastasya kathaṃ kālakalmaṣasparśaḥ |
nityanirāvaraṇasyāpi ko jīvato mokṣapratyūhaḥ
devo hi nāma deśakālādiviśvavilāsaṃ prati
svasvabhāvasaṃvidarpaṇopakalpanayā
dyotanādyanekārthopapādanavaiśāradyād viśvātmakaḥ parameśvara
ityavadhāryate | ataścāyaṃ kramiko na bhavati |
paurvāparyādivikalpakalpanāmayena krameṇa nākramyate | yato
vaiśvātmyaikavijṛmbhāsaṃrambhottare bhagavati -
calitvā yāsyate kutra sarvaṃ śivamayaṃ yataḥ |
iti sthityā kasya kasmāt pṛthaktvaṃ taddhetukaḥ kramaśceti
yuktiparyālocanāyāṃ mūkībhāva evottaraṃ pratyarthino janasya | tadevam
-
akramatā me kramikaṃ jñātrādyaṃ sakramākramā tu citiḥ |
iti śrīvirūpākṣapañcāśikāprakriyayā kramavārtānabhijñasyāsya
kālākhyena kalaṅkena samparko na kenacidapi prakāreṇa sambhavati,
kālasya tattvavṛttyā kramatayaiva paryavasānāt | yaduktaṃ
śrīpratyabhijñāyām -
kālaḥ sūryādisañcārastattatpuṣpādijanma vā |
śītoṣṇe vātha tallakṣyaḥ krama eva sa tattvataḥ || iti |
kalmaṣaśabdenaitadunmīlyate yat kālo'pi pārameśvarī kācicchaktireva,
yayāsau svayaṃ na vyavacchidyate; pratyuta viśvaṃ vyavacchinattityenaṃ
prati na kālasya saṅkocakatvalakṣaṇaṃ kalmaṣatvam | taṃ ca kālaṃ
svātmanā kroḍīkurvāṇo'yaṃ nitya ityāmnāyate | evamasya
deśāvacchekatvād vyāpakatvamapyūhyam | itthaṃ svātmanaḥ
sarvāvārakatvayuktyā sarvakālamanyā'nāvṛtasyāpi
prāṇaśarīrādyupaśleṣarūpaṃ viśeṣaṃ doṣatayā'vasthāpyu yo
mokṣasya svaparāmarśākhyacidānandalābharūpasya pratyūhaḥ
pratikūlatarkarūpo vighnaḥ kaścidasambhāvitasvabhāvo'nyairudbhāvyate,
sa kaḥ ? na kaścidapyupapadyeta, yadi yuktitattvamanviṣyeta | yadi tu jīvatvaṃ
nāmātmano vikalpaviśeṣaḥ, nirvikalpānubhūtiśca
mokṣaśabdārtha itītyanyonyāviruddhametaddvitayamityucyate, tarhi
prāṇaśarīraviśleṣādapyevamiti samaḥ samādhiḥ | etaduktaṃ bhavati -
cidānandalābhe dehādiṣu vedyamāneṣvapi
cidaikātmyapratipattidārḍhyaṃ jīvanmuktiḥ iti
śrīpratyabhijñāhṛdayamaryādayā
bhogamokṣasāmarasyasākṣātkāralakṣaṇo jīvanmokṣaḥ sarvo mamāyaṃ
vibhavaḥ iti svavaiśvātmyānusandhānasandhukṣitaiśvaryāṇāṃ
pramātṝṇāṃ svabhāva eva, na tvāhāryaḥ kaścidatiśayaḥ | yaduktaṃ
mayaiva saṃvidullāse -
viśvaṃ mūrtirvaikharī nāmamālā yasyaiśvarya deśakālātilaṅghi
tadbhaktānāṃ svairacāraḥ saparyā svecchā śāstraṃ
svasvabhāvaśca mokṣaḥ || iti |
tat kinnibandhano'yamenaṃ prati kālaniyamanirbandhākrośakleśaḥ |
etadeva hyasya darśanāntarebhyo vaiśiṣṭyaṃ yad
bhogamokṣadvitayānubhūtisāmarasyaṃ nāma | yathā śrīratnadeve -
bhuktirvāpyatha muktiśca nānyatraikapadārthataḥ |
bhuktimuktī ubhe devi ! viśeṣe parikīrtite || iti |
yathā ca śrīsiddhāmate -
adhvaṣaṭkaṃ ca dīkṣā ca śivaśāstramiti smṛtam |
dīkṣādhvā nirbhayo bhogaḥ śāstre bhairavasaṃjñake ||
iti
nanu jīvanmuktirnāmātmano jananamaraṇādyanusyūtasya
sarvāvasthānirviśeṣaṃ svānandotsavānubhūtiḥ | sā ca tasya
sthairyābhāvapakṣe kathaṃ saṅgacchetetyāśaṅkya kṣaṇabhaṅgameva
bhaṅktumāha -
yat kimapi yena kenāpi rūpeṇa yatra kutrāpi kiṃ nāsti |
tasmādātmā nityasthiraḥ kṣaṇabhaṅga evāsthiro bhavati
iha khalu viśvaṃ prakāśyaṃ prakāśakaścātmetyabhihiteyaṃ
maryādā | tatra prakāśopaśleṣamahimnaivāsya prakāśyatvam | sa
copaśleṣaḥ -
tenānekasya rūpasya śleṣa aikātmyameva saḥ |
iti sambandhasiddhisthityā prakāśyaprakāśakayoraikātmyaparyanta-
mujjṛmbhate | prakāśasya cārthadharmatvamātrāṅgīkāre
grāhakasavyapekṣaṃ grāhyagrahaṇamityetad vyāhanyeta | tataśca sarva
sarvasya prakāśeta, na kasyacidvetyutsannaḥ syād viśvavyavahāraḥ |
ato'rthaḥ prakāśata ityasya prakāśakatāmasāvanubhavatītyartho bhavati |
yaduktamajaḍapramātṛsiddhivimarśinyām - idaṃ mama jñānamiti
nāñjasā jñānaprakāśaḥ | api tu jānāmyahamiti
jñānasyāsmadarthaviśrāntataiva iti | tathātve cāsya
prakāśāntargatatvamavaśyambhāvīti viśvasya
tatprakāśakasyātmanaścaikātmyamavarjanīyam | evamaṅgikāre hi
parameśvarasyānanyamukhaprekṣitvalakṣaṇaṃ
svātantryamaucityamanubhavati, anyathā
sajātīyeśvarāntarānapekṣatvalakṣaṇamiti tatra saṅkocakalaṅkasparśaḥ
prasajyeta | tatraitat praṣṭavyaṃ yat kimapi bhāvarūpamabhāvarūpaṃ vā
vastu yasmin kasmiṃścid vartamāne bhaviṣyadādau vā kāle tathā
purovartinyanāsanne vā deśe yena kenāpi sabhāgātmanā
savibhāgasvabhāvena vā vapuṣā vidyate vā na veti | neti tāvanna śakyate
vaktum, śūnyatvaprasaṅgāt | prapañcasya śūnyatvapakṣaśca
pūrvamevādhikṣiptaḥ | tad yatkiñcidvastu vidyata eveti vaktavyam | tadā ca
tatsvabhāvatayā'yamātmā parisphuratīti kathamasthairyamasyocyate | ayaṃ
bhāvaḥ - ātmano viśvākāratvāṅgīkāre viśvavartināṃ bhāvānāṃ
kṣaṇabhaṅgābhyupagame'pi yo'yaṃ kṣaṇabhaṅgo nāma kaścidarthaḥ,
tasya tāvadanapahnava eveti tāvanmātreṇāpi tanmayasyātmanaḥ
sthairyamavyākulam, kimuta viśvasyaiva sthairye samarthyamāna iti | kiñca,
anubhavatadvikalpasmaraṇalakṣaṇānekasaṃvidanusandhānasādhyā hi
lokayātrā | stambhaṃ paśya kumbhamānaya ityādau
tattacchabdārthasaṃketānubhūtyanusmaraṇāderavaśyambhāvāt |
yaduktamapohavāde -
śabdasya vyavahārārthamarthacintā'vatāryate |
tadarthameva saṃketastadvyutpattirapīṣyate || iti |
saṃvidāṃ ca tāsāmanyonyānusandhānasāmarthya na sambhavati,
sarvāsāṃ svayaṃprakāśatvāt | tathābhāve cānyaparāmarśānaucityāt |
tadanyonyavārtānabhijñānāmāsāmanusandhānakṣamaḥ kaścit
sthairyaśālī vidyata ityanivāryeyaṃ maryādā |
nityaścātmā'vagantavyaḥ kālakramavilaṅghanāt |
sarvalokaprasiddheyaṃ tatra yuktirudīryate ||
prasavānantaraṃ bālo jananyāḥ stanamāpiban |
stanyādarthakriyāṃ svasya smaratyeveti kalpyate ||
smṛtiścānubhavāyattā sa ca nātrāsti janmani |
ataḥ prācīnayā bhāvyamanubhūtyā kayācana ||
sāmānādhikaraṇyaṃ ca tayorvidvadbhiriṣyate |
ata ātmā sadā sthairyānnityo'sāviti budhyatām ||
taduktaṃ mayaiva śrīparāstotre -
māturgarbhasamudgakādavatarannurvīmimāmarbhaka-
statpūrva stanacūcukapraṇayinā mugdhena vaktreṇa te |
ācaṣṭe tadanaśvaraṃ padamahaṃkurvan pare ! kiṃ punaḥ
krīḍākañculikā kalevaramayī kutrāpi na tyajyate || iti |
ātmā nityaḥ sthira iti tasya sārvakālikasthairyopanyāsena
stambhādīnāmapi yāvatpradhvaṃsaṃ sthairyamevetyāsūtryate |
tathāhi kṣaṇato bhaṅge dṛśyamānasya vastunaḥ |
atraivāsya kṣaṇe sattvaṃ nīlādernopari kṣaṇe ||
iti gṛhṇāti yā saṃvit tasyāstatra kṣaṇadvaye |
avasthānābhyanujñāyāṃ kṣaṇabhaṅgaḥ praṇaśyati ||
sāpi saṃvit kṣaṇād bhagnetyuktau tattatpṛthak kṣaṇāḥ |
parasparānabhijñāstā bhinnakālatayā dhiyaḥ ||
jānīyuḥ kathamanyeṣāṃ kṣaṇamātravyavasthitim |
lokayātrāpravṛttirvā na kṣīyeta kathaṃ nṛṇām ||
santatistatkriyāṃ kuryāditi tairyadudīryate |
asantativadeva syādadṛḍhā santatiryadi ||
dārḍhye tasyā jagatsthairyaṃ paryāyeṇānumanyate |
śivadṛṣṭāvidaṃ prāha śrīsomānandadeśikaḥ ||
itaścāsti jagatyaikyamityādau granthavistare |
ataścoktayuktyā kṣaṇabhaṅga evāsthiro nirvoḍhumaśakyaḥ | tadasthairye
viśvasya sthairyamarthataḥ siddham | etena parameśvarasya
jñānasmṛtyapohanaśaktitritayavattvena viśvavyavahartṛtvaṃ vyākhyātam
syādekaścidvapurjñānasmṛtyapohanaśaktimān iti |
yaccoktaṃ śrībhagavadgītāsu - mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca iti | tatra
ca -
svāntaḥ kroḍīkṛtāśeṣavedyavargo maheśvaraḥ |
lokayātrāmupaskartu tattadvaicitryaśālinīm ||
niyatāneva nirbhidya kāṃścidarthān nijecchayā |
unmajjayati yat svasmād dṛkśaktiḥ sā nigadyate ||
bahiraunmukhyayoge'pi svātmacidrūpamujjvalam |
svacchāyāmajahat svacchāṃ bhavejjñānaṃ navaṃ navam ||
asmin navanavollāse vidyutprāye sphuratyapi |
yathābhilāṣaṃ lokena vyavahartu na pāryate ||
tatsaṃvido bahirmukhyā yadantarmukhatāspadam |
citsvarūpamavasthāsu kālabhede mahatyapi ||
tasya bāhyaparāmarśaprāgalbhyaṃ smṛtirucyate |
athāpi tannavābhāsaṃ smṛtaṃ vā vastu vastutaḥ ||
viśvamayayā svacicchaktyā tādātmyaṃ na parityajet |
ato bodhaḥ smṛtiśca dau varyau syātāṃ maheśituḥ ||
tadvedyaṃ vittitastasyā vittirvittyantarādapi |
vedyaṃ ca vedyādanyasmād yathā vicchedamaśnuyāt ||
tathā bhagavataḥ kācit svātantryaśrīrapohanam |
ityākhyātā sphuṭaṃ jñānasmṛtyapohanaśaktayaḥ ||
tisṛbhiḥ śaktibhirābhiḥ śivaḥ kuvindo bhavan kulālo vā |
anubhavati sukhaṃ smarati ca bahu ca vikalpayati viśvavaicitryam ||
iti
nanvastu stharyavata evātmano jīvanmuktirūpaḥ puruṣārthaḥ | tasya
punarānandasvabhāvatvaṃ vipratipannam | pāṣāṇaprāyatāyā
muktyavasthāyāṃ kaiścidaṅgīkṛtatvādityāśaṅkyāha -
nanvātmanaḥ priyārthaṃ sarvasya priyatvaṃ bhaṇati śrutiḥ |
tasmādānandasvabhāva ātmā mukto'mukto vā
asti khalu ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati iti śrutiḥ,
pārameśvaraparāmarśarūpatayā prakṛtyaiva pramāṇabhūtatvāt ānando
brahmeti vyajānāt ityādivailakṣaṇyena yuktiviśeṣāvabodhakatvācca
bādhavidhuramevārthamācaṣṭe | yadutātmanaḥ svasya yat
priyamicchollāsarūpā prītistāmeva prayojanīkṛtya
vyavahriyamāṇamakhilamapatyamitrādikaṃ vastu prīṇanatayā'nubhūyata
iti | nanviti parābhyupagamopapādanārthaḥ | tasmāddhetoḥ
svahṛdayasphuraṇalakṣaṇasyātmanaḥ -
pūrṇatvādahamityantarjñānamānanda ucyate |
iti sthityā pūrṇāhantā'nusandhānātmakasvātmaviśrāntisatattvo ya
ānandaḥ, sa evāsādhāraṇaṃ rūpam | tādṛksvabhāvatve ca tasya
muktatvamamuktatvamityavasthādvaye'pi na kiñcit tāratamyam | yadi ca
tasyātmano nānandaḥ syāt svabhāvaḥ, tadapatyakalatrādayaḥ
śamadamādayo vā bhāvāstasya
prīṇanā syuḥ | nahyapatyādayaḥ sahasramapi caitanyaśūnyaṃ
kiñcidākraṣṭuṃ pragalbhante | caitanyasya ca svaviśrāntatvamevānanda
ityuktam | yadā punarasya svaviśrāntiparāmarśa pratyaudāsīnyam,
tadānīṃ dāhacchedādiduḥkhānubhūtivyapadeśaḥ | vāstavyā tu
dṛṣṭyā tādṛkparāmarśaśūnyatve'pi na kadācidapyasya
svaviśrāntyabhāva iti sarvadā sukhānubhūtivyatirekeṇa na kiñcid
duḥkhamityālokyate nanvānandātmakatve kathaṃ krodhādau puṃsāṃ
śastraprahārādikleśānubhūtyaunmukhyamiti cet ! na,
kṣetrakalatrādyanurāgāveśavaivaśyādevamudyoga iti
kaścidānandādhyavasāya eva teṣāmetādṛgvyavahāropakrame
nibandhanamiti duḥkhānāmapi praharaṇādyavasthāvat
saukhyakakṣyānupraveśāt siddhamasyānandasvabhāvatvam | yaduktaṃ
śrīmatstotrāvalyām - duḥkhānyapi sukhāyante iti | itthaṃ cātmanaḥ
svasya yaḥ kāma icchautsukyāśāspṛhādiparyāyo bhāvaḥ svabhāvatvena
vartate, tamevonmīlayitumapatyāṅganāprabhṛtirakhilo vedyaprapañcaḥ
prīṇano bhavatīti śrutyartho vyākhyātaḥ | tatra turavadhāraṇe | kāmāyeti
tumarthācca bhāvavacanāt iti caturthī | evam - ātmārthe pṛthivīṃ tyajet
ityādau vyatireko'pyūhyaḥ | priyārthamiti prītyarthasya
priyaśabdenopanyāsādātmasvabhāvabhūtaḥ prītirūpa eva
svakartṛkaraṇādivaicitryeṇa bahuprakāro'nubhūyate, na
punaretadvyatiriktaḥ kaścit prīṇanādiḥ padārtha ityāsūtryate -
mukto'mukto veti | na khalu naiyāyikādimaryādayā muktyavasthāyāṃ
pāṣāṇaprāyatvādātmano nirānandatvam, yato muktyabhāve'pi
tasyaivaṃsvabhāvatvamaparihāryaṃ kimuta tadanubhava iti
dyotanārthamevamanādareṇopanyāsaḥ | kiñca,
svasyānandasvarūpatvāvaśyambhāve bandhamokṣādivikalpavikṣobho'tra
na kaścidapyupapadyate, ānandasya
cittvasattvānubhūtisāmarasyātmakatvāt | yadāhuḥ -
yatra citsattayorvyāptistatrānando virājate |
yatrānando bhavedbhāve tatra citsattayoḥ sthitiḥ || iti |
enamevānandamunmīlayitumasmadāmnāyeṣu
prathamadvitīyādidravyasvīkāranirbandho nibadhyata ityupaniṣat
athaivamupapāditamātmasvarūpasphurattāparāmarśaṃ
pratyatispaṣṭānāṇavādīnupāyānupadekṣyan prathamaṃ trīnapyekayaiva
gāthayodghāṭayati -
yadi nijahṛdayollāsaṃ nirṇetuṃ nityaniṣkalamicchā |
madhyatuṭistruṭitavyā'straṃ yatoḥ somasūryayoḥ
nijaṃ yat sākṣātkārollekhayogyaṃ hṛdayaṃ
vyākhyātasvabhāvaṃ tasyollāsaścetyacetayitṛtvādivaicitryeṇa
sphuraṇam, sa prakṛtyā kālavibhāgavyudāsena niṣkalo
heyopādeyatādyaśeṣavikalpakalpanākalaṅkaśūnyo bhavati |
tamevaṃvidhamatyantaspaṣṭatayā
pratyakṣīkāracamatkārākāraniścayāspadaṃ kartuṃ yadīcchā
yuṣmākamupasannānām
śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ |
iti śrībhagavadgītāsthityā kācid vāñchā vijṛmbbhate cet,
tarhyayamatropāya iti vakṣyamāṇasarvārthasādhāraṇo'yamanvaya-
prakāraḥ | tatra yāvetau somasūryau vedyavargānuprāṇanatvādakula-
mārtāṇḍāvibhinnaveditṛsvabhāvatvācca sakārahakārātmānau
varṇaviśeṣau, tayorastraṃ visarjanīyam, āsthāṃ
svahṛdayasampuṭīkāralakṣaṇamanusvāraṃ ca yatoraśnuvānayoryā
madhyasthā tuṭiḥ vibhajyāvasthānakṣaṇalakṣaṇaḥ kālakhaṇḍaḥ | sa
uttruṭitavyaḥ | māṇikyamālinyādivaduddhartavyaḥ | tadānīṃ haṃsa iti
vimarśa utpadyeteti yāvat | ayaṃ bhāvaḥ - yadyapi mātṛkāpāṭhādau
hamiti sa iti cānyavarṇasādhāraṇyenānayorgrahaṇamasti, tathāpi tad
dvayaṃ svahṛdayavartyanuttarāvinābhūtamahaṃ sa iti
svātmapratyabhijñānopāyatvena haṃ sa iti
saṃśleṣavaśānmahāmantrātmanā vimraṣṭavyamiti vaiparītyenoddhāro
mantrasya -
bahirvyavaharan lokyān sthagayannūhagocarān |
caran kapaṭamārgeṇa vāmaṃ nayamivonnayet ||
iti śrīlaghubṛṃhaṇīmaryādayā gopanīyatādyotanārthaṃ so'hamiti
mantrāntarapratyāyanārthaṃ ca | ayaṃ ca
mantrātmakavarṇaviśeṣaparāmarśarūpatvādāṇavaḥ kaścidupāyaḥ |
yaduktaṃ śrīmālinīvijaye -
uccārakaraṇadhyānavarṇasthānaprakalpanaiḥ |
yo bhavet sa samāveśaḥ samyagāṇava ucyate || iti |
evamuccārādāvapyūhyam | tatra prāṇavyāpārarūpa uccāro yathā -
kumbhitā recitā vāpi pūritā vā yadā bhavet |
tadante śāntanāmāsau śāntyā śāntaḥ prakāśate || iti |
kāyasaṃsthāpanātmakaṃ karaṇaṃ yathā -
amba ! kecidamṛtāmbucinmayīlambikāṅkuraśikhāvalambinīm |
tālumūlavalayīkṛtāgrayā jihvayā kavalayanti te kalām || iti |
cittollekhasvabhāvaṃ dhyānaṃ yathā -
anukalamamṛtārdrādālavālāntarālā -
llalitamudayamānā pallavāpāṭalaśrīḥ |
aśithilamavalambya sthāṇumudbhāsabhānā
phalati kamapi bhāvaṃ komalā kāpi vallī || iti |
mulādhārādyanusandhānākāraṃ sthānakalpanaṃ yathā -
yonau kanakapuñjābhaṃ hṛdi vidyucchaṭojjvalam |
ājñāyāṃ candrasaṅkāśaṃ mahastava maheśvari ! || iti |
eṣu ca kiñcidanyonyasāṅkarye'pi tattatprādhānyamālocanīyamityalaṃ
prapañcena | kiñca, soma eṣaṇīyajñeyakāryasvabhāvaḥ prameyollāsaḥ |
sūrya icchājñānakriyātmakaṃ pramāṇasphuraṇam | anayorarthaṃ svāṃ
svāmarthakriyāṃ yatoḥ prāpnuvatoḥ satoriti bhāvalakṣaṇe saptamī | tathā
bhavatoścānayormama svātmanaḥ pramātṛbhūtasya truṭiḥ
sandehalakṣaṇo doṣa uttruṭitavyaḥ svātmānaṃ pratyunmiṣan saṃśayaḥ
saṃchedya ityarthaḥ | etaduktaṃ bhavati - eṣaṇīyatādyanuprāṇana-
sthūlo'yaṃ prapañcollāsa icchādiśaktitrayapravṛttiṃ vinā na kvacidapi
sampadyata ityeṣitṛtvādirūpasyātmanaḥ
spaṣṭāparokṣīkāraviparyayātmānaṃ saṃśayaśaṅkātaṅkaṃ tiraskaroti
uccārādivyatirekeṇa svasaṃvidvikalpamātrākāratvāt | yaduktaṃ tatraiva -
uccārarahitaṃ vastu cetasaiva vicintayan |
yaṃ samāveśamāpnoti śāktaḥ so'trābhidhīyate || iti |
atha ca somo'pānaḥ, sūryaḥ prāṇa iti prasiddhaṃ tayordvādaśāntād
hṛdayāntaṃ hṛdayād dvādaśāntāntaṃ ca | astamiti bhāve niṣṭhā |
asanaṃ kṣepalakṣaṇāṃ sphurattāṃ yatoḥ svata eva prāpnuvatoryā
madhyasthā bāhyāntarbhāvopalakṣyamāṇā tuṭiḥ, tādṛk
parāmarśakriyātmā camatkāralakṣaṇaḥ sa uttruṭitavyo
hṛdayaṅgamībhāvaparyantamātmanā nirṇetavya iti yāvat | ayamāśayaḥ -
aśeṣaśarīrasādhāraṇyena nityoditasvabhāvayoḥ svātmaparispanda-
paramārthayoḥ prāṇāpānayoryugapadubhayavisargāraṇirūpatā-
parāmarśaḥ svataḥ siddho'pi svahṛdayāhlādacamatkārasthairyot-
pādanārthamātmanā'nusandheyaḥ, yasyā'nanusandhāne'pyevaṃ-
rūpatāyā na kācit kṣatiriti | ayaṃ punarupāyaḥ sarvavikalpavikṣobha-
vyudāsena svasvabhāvamātropapādanapravṛttatayā śāmbhava
ityavagantavyaḥ | yaccoktam -
akiñciccintakasyaiva guruṇā pratibodhitaḥ |
utpadyate ya āveśaḥ śāmbhavo'sāvudāhṛtaḥ || iti |
atha punaḥ -
evamevaṃ durniśāyāṃ kṛṣṇapakṣāgame ciram |
taimiraṃ bhāvayed rūpaṃ bhairavaṃ rūpameṣyati ||
iti śrīvijñānabhaṭṭārakanyāyādastamadriviśeṣaṃ vināśaṃ vā
yugapadaśnuvānayoścandrārkayormadhyavartī kālaleśaviśeṣo buddhyā
niṣkraṣṭavya iti tu vyākhyānamatyantaspaṣṭamityāgraheṇa nonmīlitam |
atra cāstramāsthāmarthamastamiti madhyaṃ mameti tuṭistruṭiriti ca
prākṛtabhāṣāprābalyāt tantreṇoktam | uktarūpasya cāsyopāyatrayasya
sūkṣmekṣikayā saṅkaraḥ parasparamaparihāryatayā vartate | kevalaṃ
prādhānyamātreṇa pṛthagvyapadeśa ityupadeṣṭum -
saṃvittiphalabhedo'tra na prakalpyo manīṣibhiḥ |
iti nītyā sarvopāyānāṃ phalaṃ prati na kiñcid
vaiṣamyamityupapādayituṃ caikahelayoktiḥ | yadyupaśleṣeṇoktistu
vineyajanāvarjanatātparyeṇa | tatra ca -
abhedopāyamatroktaṃ śāmbhavaṃ śāktamucyate |
bhedābhedātmakopāyaṃ bhedopāyaṃ tadāṇavam ||
prāṇādibhūmikairādyāḥ sidhyantyuccāraṇādibhiḥ |
vikalpairmadhyamāḥ śuddhairanyāḥ praśamitaistu taiḥ ||
iti śrītantrālokopāyadviśatyādinītyā prāṇaspandoccāraṇādya-
śuddhavikalpa āṇavaḥ | cittamātranirvartyaśuddhavikalpātmā śāktaḥ |
vikalpasarvavilayasvabhāvaḥ śāmbhava iti trividhe'pyupāyatattve
sthūlasūkṣmāditāratamyayogena śaktyullekhasya sarvatrāpyanusyūtiḥ |
śākte tu tasyā aulbaṇyamātrādutkarṣa ityanusandheyam | yaduktam -
sā śaktirāṇavaiḥ śāktaiḥ śāmbhavaiśca tridhoditaiḥ |
upāyaiḥ śivamābhāsya svasṛṣṭairmocayatyamūn ||
iti
evaṃ yaugapadyādupāyatrayaṃ pratipādya tadeva vineyajana-
hṛdayādhiropaṇahetoḥ pṛthak prapañcayiṣyannādāvāṇavamālocayati -
sthūlatareṣvapi prekṣadhvaṃ bhūteṣu khasya niṣkalāvasthām |
ṣaṭtriṃśikā'tilaṅghī kīdṛśo bhavatu somanāthaḥ saḥ
vyākhyātaveṣāṇāṃ tattvānāṃ madhye paramaśivabhaṭṭārakaḥ
sarvopāyapratipādya iti paratvenāvatiṣṭhate | anyeṣu ca śivādīni kānicit
sūkṣmāṇi, prakṛtipuruṣaprabhṛtīni sthūlānīti kalpanāyāṃ
pṛthivyādīnāṃ sthūlataratvamapi pratipannam | yatkāryabhūtāḥ
stambhakumbhādayaḥ sthūlatamā iti vyapadiśyante | teṣu cātisthūleṣvapi
pṛthivyādeḥ sakāśāt khasyākāśasya niṣkalāṃ pari-
cchinnatvalakṣaṇakalāvilāsaśūnyāṃ svabhāvabhūtāmavasthā-
mālocayadhvam, yayā tasya khecaryādyadhikaraṇatvaprasiddhiḥ |
prekṣadhvamiti vipratipannāvipratipannabhedavaidhuryeṇa sarve'pi
svapāṇḍityānukūlaṃ parīkṣadhvamiti yāvat | itthamatyantasthūla-
syāpyasya niṣkalatve'bhyupagamyamāne ṣaṭtriṃśadapi tattvānyatikrāman
parameśvaraḥ kīdṛśo bhavatu niṣkalatvotkarṣastasya kīdṛk kiyāniti
cāvadhāryatām, yadi daṇḍāpūpanyāyo vyutpanna iti | ayaṃ cāṇaveṣu
dhyānarūpa upāyaḥ | tataśca sthūlasthūlavyudāsena
sūkṣmasūkṣmaprekṣāyāmatyantasūkṣmasvātmavimarśāmṛtāsvāda-
siddhiriti śākto'pyatrāsūcyate | yaccoktamupāyaviṃśatyām -
sthūlaṃ sthūlaṃ parityajya sūkṣmaṃ sūkṣmaṃ samāśrayet |
paścāt sūkṣmamapi tyaktvā kevalaṃ cinmayo bhavet || iti |
yaccoktaṃ śrīvijñānabhaṭṭārakeṇa -
bhuvanādhvādirūpeṇa cintayet kramaśo'khilam |
sthūlasūkṣmaparasthityā yāvadante manolayaḥ || iti |
upalakṣaṇaṃ caitat | tena tatra tatra tattve niṣkalatvālocanāyāṃ
sarvākāraniṣkalaṃ pārameśvaraṃ svarūpamasaṃśayamāvirbhavatītya-
nusandheyam | yaduktaṃ mayaiva śrīparāstotre -
pṛthvī pūrvamito vanaṃ taruratastatrāpi śākhā tataḥ
patraṃ tatra ca puṣpamatra ca phalaṃ mādhuryamasmāditi |
ekasmādapi tāratamyapadavīmutkarṣaṇīṃ paśyato
viśvasmādapi kāpi sidhyati pare ! tvāmeva tāṃ brūmahe || iti |
evamabhipretya khalvīśvarasiddhivimarśinyāmuktam - gṛhapatiriva
kuṭumbavarge, narapatiriva gṛhapativarge, cakravartīva rājavarge, lokapāla iva
cakravartivarge, brahmādiriva lokapālavarge, brahmādivarge'pyadhiṣṭhātā
iti | evañca -
sūkṣmasyaiva vikāsaḥ sthaulyaṃ sthūlasya mukulanaṃ saukṣmyam |
iti sthityā veditṛsvabhāvatvena sūkṣmābhimatasya parameśvarasya
sphuraṇaprakāro'yaṃ sarvo'pi sthūlo vedyollāsaḥ | tasya ca
sampratīkārayuktyā niṣkṛṣṭaṃ vapuḥ sa parameśvara ityanusandhānena
bhāvyamiti śāmbhavo'pyudbhāvyate | yaduktaṃ śrīsvacchande -
tadeva bhavati sthūlaṃ sthūlopādhivaśāt priye |
sthūlasūkṣmaprabhedena tadekaṃ saṃvyavasthitam || iti |
āgame ca -
jalaṃ himaṃ ca yo veda guruvaktrāgamāt priye |
nāstyeva tasya kartavyaṃ tasyāpaścimajanmanaḥ || iti |
etena -
ātmānamata evāyaṃ jñeyīkuryāt pṛthaksthitiḥ |
jñeyaṃ na tu tadaunmukhyāt khaṇḍyetāsya svatantratā ||
ityādi vyākhyātam | bhavatviti saṃpraśne loṭ | prekṣadhvamityatisargādau |
somanātha iti | umā nāmecchāśaktiḥ icchāśaktirupā kumārī ityuktatvāt
prathanaucityamanubhavatīti somaśabdenāsya sthaulyam,
ānantaryaṃ yathetyāhustadasyāsmādayaṃ ca na |
iti śrīpādukodayaprakriyayā sarvavikalpollaṅghanena
niṣkalatvotkarṣakāṣṭhāprāptirūpaṃ saukṣmyaṃ ca tasya
nāthapadenopapādyate | saṃbhūya ca tasya sthūlasūkṣmataucityena
viśvataduttīrṇatvobhayarūpasaṃpatsaubhāgyabhājanatvaṃ pratāyate | sa
iti sthūlasūkṣmatvādyanyonyaviruddhasāmarasyonmeṣāspadatayā
tattadauttarāmnāyodghoṣitatvena parāmṛśyamāna iti yāvat |
etaccopāyatrayaṃ pūrvatra gāthāyāmabhidhayaiva vyāpāreṇopapāditam
atra tvabhidhayāṇavo vyañjanātmanānyad dvitayamiti viśeṣaḥ
vyañjanaṃ ca nāma śabdasya kaścidabhidhātātparyalakṣaṇātmaka-
prasiddhaprasthānātikrānto vyāpāro'sti | yadvadātmanaḥ
śayanāsanabhojanādivyatiriktaḥ svātantyanāmā
lokottaraḥ kaścit svabhāvaḥ | yaduktaṃ tattvālokakṛtā kāvyāloke -
pratīyamānaṃ punaranyadeva vastvasti vāṇīṣu mahākavīnām |
yat tatprasiddhāvayavātiriktamābhāti lāvaṇyamivāṅganāsu || iti |
etatprasādhanavistaraprayāsastvaprastuta ityalam
atha śāktamabhivyanakti -
ye kulakumbhasudhāsavapānamahotsavasukhe pravartante |
te khalu vikalpāṅkurān rasikā upadaṃṣṭuṃ pragalbhante
ye deśikakaṭākṣapātapūtacetaso mahāpuruṣāḥ kulasya
ṣaḍadhvasphārātmano vedyollāsasya yaḥ kumbhaḥ
svānandasvabhāvatayā kumbhayatyavyākulamavasthāpayatīti vyutpattyā
pratiṣṭhāheturādhāraviśeṣaḥ, tatratyo yo laukikālaukikamādhurya-
sāmarasyāspadatvādamṛtaśabdavācya āsavo bhairavīyaṃ dravyam, tasya
yat pānamātmaiśvaryapradhānatāparāmarśapūrvako
nirviśaṅkasvīkāraḥ, sa eva mahān makharūpo'dhavarātmā cotsavaḥ
svāhlādasākṣātkārasampatsaubhāgyam tasmin viṣaye pravartante
vedyavedakabhāvādivikalpavigalanalakṣaṇaprakarṣapūrvakaṃ vyāpriyante,
khalurhetau, te tata eva hetoḥ pāśavaśaivādivicitrakalpanāmayān -
apītvā'pi bhavadbhaktisudhāmanavalokya ca |
tvāmīśa ! tvatsamācāramātrāt sidhyanti jantavaḥ ||
iti śrīmatstotrāvalīsthityā saṃskāraśeṣatāmātrānuprāṇanān
bhedaprathāvilāsān upadaṃṣṭumatyantasāmīpyarūpasvātmatādātmyā-
pādanayuktyā punarutpattiśūnyataucityena carvayituṃ pragalbhante
prakṛṣṭaṃ sthairyamanubhavanti | yato'mī rasikāḥ raso vai saḥ
ityādiśrutyupapāditaṃ rasaṃ svakīyatayā'nubhavanti | ayameva hi
mukhyayā vṛttyā rasa ityucyate | yadupacāreṇa
mādhuryaprītiśṛṅgārādayo'pyevaṃ vyapadiśyante | yattātparyeṇa ca sa
vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ
ityupaniṣadunmiṣati | anyathā rasaśabdaprayogasya nairarthakyaprasaṅgāt |
sudhetyāsava iti ca śabdadvayopādānena pāśavaṃ śaivamiti
svabhāvabhedaḥ, vidhiniṣedha iti codanāvaicitryam, laukikamalaukikamiti
vyavahāratāratamyam, gopyamagopyamiti bhāvavibhāgaḥ, śraddhā
jugupsetyavasthāvivekaḥ, āmuṣmikamaihikamiti phalaviśeṣaḥ, devā asurā
iti devatāvyavasthā ceti lokayātrānubandhī sarvo'pi virodha
etadāsvādanadhanyānāṃ na kiñcidapi śaṅkātaṅkamaṅkurayitu-
malamityunmīlyate | yato brāhmaṇacāṇḍālādivyavasthāparityāgena -
ghṛṇā śaṅkā bhayaṃ lajjā jugupsā ceti pañcamī |
kulaṃ jātiśca śīlaṃ cetyaṣṭau pāśāḥ prakīrtitāḥ ||
iti sthityā varṇāśramādinaiyatyādinā parisphuran sarvo'pi pāśaprarohaḥ
svahṛdayasaṃvādasaundaryottaraṃ svata evāpahīyate | atra ca ye
sautrāmaṇyādidṛṣṭāntadṛṣṭyā prāmāṇyaṃ prasādhayanti, nūnaṃ te
hiṃsāvalokitakena vigalitamapi tajjihmaṃ brāhmaṇyamālokayanti |
asmākaṃ punarullaṅghitāśeṣasaṃśayaśailaśṛṅgāṇām -
dhanyāḥ keciddhanamiva vibhorāgamairgopyamānāṃ
vyākurvāṇāṃ jagadaparathā vīravikrāntividyām |
mādhuryasya prathamapadavīṃ maṅgalānāṃ pratiṣṭhāṃ
māntrīṃ śaktiṃ manasi mahatī devatetyādriyante ||
iti saṃvidullāsanyāyādekaśaraṇānāṃ na kadācidatrāprāmāṇya-
śaṅkā prāmāṇyaprasādhanāpekṣā vetyalamārurukṣujanahṛdaya-
parīkṣaṇavyākṣepeṇa | uktarūpamalaukikamarthamabhipretya hi
śivadharmādiṣu -
āgamatve'pi sāmānye kaḥ pradveṣaḥ śivāgame |
anāyāsena yatroktā muktirekena janmanā ||
ityādyupapādyate | prastāvaścāyaṃ agghaṃ vejjavilāso, puṇṇāhantāṇa
muhe ityatra vistīrya paryālocitaḥ | ayaṃ copāyaḥ svīkriyamāṇasyāsya
dravyaviśeṣasya
viśvavedyavilāsātmakatayā'vasthāpitasya śaktayo'sya jagat sarvam iti
sthityā sarvaśaktisāmarasyarūpatayā nirṇītatvād
anyasamayācārādanuttarācāraṃ prati tadāsvādanasya
sphurattāparaparyāyaśaktisvabhāvatayā'nubhūyamānatvācca śākta
ityuktaḥ | paryantadṛṣṭyā
punarupapāditadravyasvīkārasādhyasyāhlādotkarṣānubhūticamatkārasya
svasvabhāvātmakatayā'nubhūyamānatvācchāmbhava evetyavagantavyam
puṃsāṃ svataḥpravṛttiviṣayatayopalabhyate | yataśca śrīvijñānodyote -
jagdhipānarasollāsarasānandavijṛmbhaṇāt |
bhāvayed bharitāvasthāṃ mahānandamayo bhavet ||
ityatra śrīvijñānabhaṭṭārakāṃśe eṣā śāmbhavī bhūtiriti
śrīmatkṣemarājena vyākhyātam | upalakṣaṇaṃ caitat | tena
viṣayapañcakāsvādasaukhye sarvatrāpyayameva nyāyaḥ | yathā
viṣayapañcikāyām -
madhurasarasavīṇāveṇugītādivādya-
śravaṇajanitaharṣaḥ śabdamātraikaśeṣaḥ |
tadanu bhavavirāmaprasphuradbodhamūrti-
rbhavavibhavavimukto muktimāpnoti samyak ||
ityādi | yathā ca madīye saṃvidullāse -
puṣpopahāraghanacandanavaṃśatāla-
nṛttaprayogamadhumugdhavadhūpradhānāḥ |
bhāvāḥ sahasramapi jāgratu tattadantaḥ-
prahlādinī vijayate paracitkalaikā || iti |
teṣu ca śāktaśāmbhavatvādikaṃ tattatprakaraṇādinā'vagantavyam |
yathā ca śrīvijñānodyote ekameva
priyajanopabhogalakṣaṇamarthamavalambya -
śaktisaṅgamasaṃkṣubdhaśaktyāveśāvasānikam |
yat sukhaṃ brahmatattvasya tat sukhaṃ svākyamucyate ||
ityatrāṇavatvam,
lehanāmanthanākoṭaiḥ strīsukhasya bharāt smṛteḥ |
śaktyabhāve'pi deveśi ! bhavedānandasaṃplavaḥ ||
ityatra śāktatvam -
ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt |
ānandamudgataṃ dhyātvā tallakṣyastanmayo bhavet ||
ityatra śāmbhavatvaṃ ca paryālocitamiti
atha śāmbhavamupadiśati -
hanta mukhaṃ pratibimbatu pratibimbayatu tathā tadapi darpaṇaḥ |
darpaṇaḥ punaryasmin pratibimbati so'pi jñātavyaḥ
loke hi darpaṇādau svacche vastunyābhimukhyenollasannānanādiḥ
padārthaḥ pratiphalanayuktyā parisphuratītyatiprasiddho'yamarthaḥ | tatra
darpaṇavadanādīnāṃ vāstavaṃ vapuratraivānantaramupapādayiṣyate |
sthūlayā tu dṛṣṭyā mukhatayā'bhimato bhāvaḥ
pratibimbanakriyāmanubhavati | ādarśātmakaśca tadādhāratayā
tatprayojako bhavatītyastu nāmaitat | yaḥ punarayamādarśaḥ
svacchatāvaśādānanādipratibimbasthalatayā'nubhūyate, sa eva
yasminnatyantasvacche svātmani tādṛgrūpatayā pratibimbati so'pi
jñātavyaḥ, yanmayo'yamaśeṣapratibimbanaprāgalbhyonmeṣaḥ |
jñātavya iti jñānārhaḥ śakyajñāno vā'vaśyaṃ jñeya iti vā
praiṣātisargādirvā vineyajanābhimukhīkārāya bahuprakāraḥ
kṛtyapratyayārtho'nusandheyaḥ | pratibimbatvityādau
kāmacārakaraṇātmanyāmantraṇe loṭ | hantetyanena
bimbapratibimbasvabhāvāvabodhavandhyānanyasaiddhāntikān
pratyanukampā dyotyate | tena ca sarvo'yamādarśānanādyupalakṣitaḥ
stambhakumbhādirvedyavistāro mālinyakakṣyānupraveśitānyapadārtha-
vaimalye svacchatvotkarṣaśālini svasvabhāvāvibhinnaparameśvarātmake
mahati mukuramaṇḍale tanmayatvaparyāyayā pratibimbanayuktyā
parisphuratīti tātparyārthaḥ | upalakṣaṇaṃ caitat | tena -
śabdo nabhasi cānandasparśadhāmani sundaraḥ |
sparśo'nyo'pi dṛḍhāghātaśūlaśītādikodbhavaḥ ||
parasthaḥ pratibimbatvāt svadehoddhūnanākaraḥ |
evaṃ ghrāṇāntare gandho raso dantodake sphuṭaḥ ||
iti śrītantrālokasthityā viyati pratiśrutkātmā śabdaḥ,
aṅganānusmṛtyādāvādhāracakre pratyāsannakarkaśasparśānu-
sandhānāt saukumāryaśālināṃ śarīreṣu sparśaḥ,
anyajanāsvādyamānatintiṇyādyanusandhānād dantodake rasaḥ, candanādi
dhūpanāvasthāyāṃ ghrāṇāntarāle gandhaḥ, smaraṇotprekṣādā-
vātmamanasyanyajanānubhūyamānasvabhāvo harṣaśokāvirbhāvaśceti
sārvatrikametat pratibimbasampatsaubhāgyam | evañca bāhyeṣu
darpaṇādiṣu bimbasavyapekṣaḥ pratibimbopalambhaḥ | svātmarūpe
punaretadvaiparītyam, aśeṣasyāpi viśvavaicitryasya
pratibimbatayā'nubhūyamānatvāt | yathā śrītantrāloke -
pratibimbaṃ ca bimbena bāhyasthena samarpyate |
tasyaiva pratibimbatve kiṃ bimbamavaśiṣyatām || iti |
tathā ca śrīcidgaganacandrikāyām -
vahnivārimukurādiṣu sphuṭaṃ svacchavastuṣu kumāri bimbatā |
mantritā saha paricchadena yat tena bimbamanavekṣitaṃ tava || iti |
alaukikī ceyaṃ pratibimbayuktiḥ śāmbhava evopāye paryavasyati |
yadāhuḥ-
matta evoditamidaṃ mayayeva pratibimbitam |
madabinnaṃ jagacceti tridhopāpastu śāmbhavaḥ || iti |
yathā śrītantravaṭadhānikāyām -
yathādarśe ghaṭādīnāṃ sthitirmiśretarātmikā |
madātmani tathā'mīṣāṃ bhāvānāṃ citrarūpiṇī || iti |
etadeva viśvapratibimbanakṣamatvaṃ parameśvarasya tadatiśayitaṃ
svātantryamucyate yadantarvidbhirālocanīyam | viśvasya ca
prakāśasvarūpe parameśvare parisphurataḥ
pratibimbaprakriyāmenāmantareṇa nānyā rītiraucityamanubhavati | nanvasti
vivartaḥ pariṇāmādirveti cet ? na | vivarto nāma
bhrāntyaparaparyāyamanyasyānyatrāropaṇātmakaṃ jñānamucyate |
tathā ca viśvamātmanyātmā vā viśvasminnāropyata ityaṅgīkāryam |
tatra prathame pakṣe yathā sarpe dṛṣṭaṃ sarpatvaṃ rajjvāmāropyate,
evamanyatra kutra dṛṣṭamiti kṛtvā viśvamātmanyāropyeta | kiñca nāyaṃ
sarpa itivannedaṃ viśvamityauttarakāliko bādho'pyatra nānubhūyate |
yuktyā tatra bādhaḥ prasādhayiṣyata iti cet ? na | keyaṃ yuktirnāma ? tarko
vā pramāṇaṃ vā syāt | nādyaḥ, tasyāhāryamūlatayā
pramāṇānugrāhakatvavyatirekeṇa svātantryeṇārthaprasādhakatayā'na-
bhyupagatatvāt | na dvitīyaḥ | pramāṇaṃ ca kiṃ pratyakṣamutāgamaḥ,
āhosvidanumānam | na prathamaḥ, pratyakṣeṇa tadbādhasya na
kenacidupalabhyamānatvāt | pratyuta viśvavyavahārasyārthakriyādinā
nirbādhaṃ pravartyamānatvācca | na dvitīyaḥ | āgamo hi
ekamevādvitīyaṃ brahma, neha nānāsti kiñcana ityādi | tasya
cāyamarthaḥ - brahmaṇastāvadātmasvarūpaparameśvarāvibhinnasya na
kenacidapyākāreṇa bhedaprathaucityamasti | iyat tu cintyam - tatra
parisphurataḥ prapañcasya sthitiḥ kīdṛśīti? atraivamācakṣmahe - iha
vāgvyavahārānukūlaṃ prastāvādidantayā'dhyavasīyamāne brahmaṇi
gaganapavanādiḥ sarvo'yaṃ prapañco nānā na bhavati |
bhedaprathāspadaṃ na sampadyate | kiṃ tarhi, upapāditayā
tatsvātantryamayayā pratibimbadṛṣṭyā
brahmasvarūpamevāvibhinnamadhyakṣyata iti | anyathā neha satyamasti
kiñcana iti śrūyeta, śūnyavādo vā prasajyeta | nāpi tṛtīyaḥ,
uktenaivāgamena vigītaṃ mithyā dṛśyatvāt śuktirajatavadityāderliṅgasya
kālātikrāntatvāt | evamasiddhyādyapyūhyam | granthagauravabhayāt tu
tanna vitanyate | api ca, brahmaṇyayaṃ prapañcaḥ kena
pramātrā'dhyāropyate | tenaiva brahmaṇeti cet
tarhyanadhiṣṭhānabhramatvaprasaṅgaḥ, tasyāropakatayā svīkṛtatvāt |
aṃśato'sya tadubhayārthanirvāhakatvamiti
cet ? na | tathāpi tasya bhrāntimattvaprasaṅgāt | astu tarhi
jīvātmano'dhyāropakatvaṃ brahmaṇaścādhiṣṭhānatvamiti cet ? na |
bhedavādasyānabhimatatvāt, aṃśata ātmāśrayatvāvaśyambhāvācca |
nanu kālpaniko bhedaḥ svairaṃ svīkriyata iti cet ? na | tasyaiva
vivartaśabdenābhidhātumupakrāntatvāt | kiñca, kīdṛśena sādṛśyena
brahmaṇi prapañca āropyate | tadupekṣāyāṃ ca kathaṃ nātiprasaṅgaḥ |
brahmaprapañcayośca satyāsatyādivibhāgavaśād
vaisādṛśyamatiprasiddham | viśvasmin brahmāropyata iti tu pa(kṣaḥ ?
kṣo')prasiddho maryādātikrāntatvād brahmaṇo
mithyātvaprasaṅgāccātyantatucchatayā niścetavyaḥ | ataśca
vaicitryeṇoktaprakārapratibimbanasvabhāvena vartanaṃ viśvasya vivarta iti
vyākhyāyāṃ na kiñcidanaucityam | yathā śrīkramakelau -
tadvivartaḥ smṛto raśmipuñjaścakreśipūrvakaḥ (?) |
ityatra vyākhyātam - vivarto vicitreṇa rūpeṇa vartanaṃ na tvavidyāvaśāt,
api tu svātantryataḥ iti | etena prasiddhasattvāsattvatāṭasthyaśālinyā
saṃvitsvātantryamayayā mahāsattayā viśvavyavahārasya
nirvacanīyatvanaiyatyādetadviparyayātmā
tasyānirvacanīyatvapakṣo'pyapahastita eva syāt | evaṃ pariṇāme'pi
vācyam | pariṇāmo hi kṣīrādeḥ pūrvākāravināśād
dadhyādirūpatatsadṛśā'nyākāraparigrahaḥ | tatrāpi kiṃ brahma
viśvatayā pariṇamati, uta viśvaṃ brahmatayeti praṣṭavyam | nādyaḥ,
brahmaṇaḥ svarūpanāśaprasaṅgāt | na dvitīyaḥ, viśvasya
saccidānandādisvabhāvatvāpatteḥ | tadabhyupagame brahmaṇaḥ sakāśād
viśvasya sarvākāravaiṣamyāt, pariṇāmavārtānupapatteśca | evaṃ
vṛkṣatvaśiṃśapātvādivallaukikastādātmyapakṣo'pi
pratikṣipto'vagantavyaḥ | nanvevaṃ pratibimbavāde'pi
mithyātvaśaṅkāyā aparihāryatvam | tatra hi svacchena darpaṇādidravyeṇa
pratihatā locanamarīcayaḥ parāvṛttya svamātmānaṃ gṛhṇantīti
prasiddhyā darpaṇe puruṣa iti pratītirbhrāntirityavadhāryate | tad darpaṇe
puruṣo nāstītyauttarakāliko bādha eva pragalbhata iti cet ? na | pārameśvarī
hi pratibimbabhaṅgi-
ralaukikatvādanavadyāmeva kakṣyāmadhirohati | yadamuṣyāmupanyastayā
nītyā bimbavyapekṣā notpadyate | tatsaṃbhave hi
bimbānvayavyatirekānuvidhāyinī pratibimbasphuratteti
mithyātvaśaṅkāyā avakāśaḥ syāt | kiñca, laukike darpaṇādāvapi na
mithyātvānukūlo bādho'sti kimutālaukika iti brūmaḥ | nanūktameva
darpaṇe puruṣo nāstīti bādho'nubhūyata iti cet ? na | darpaṇe yadi puruṣa
āropyate, tadā sa tatra nāstīti bādho'pi syāt | naivamanubhava(ta?)ḥ | tatra
tacchāyāmātrasyaivopalambhaḥ, na tu tadvataḥ puṃsa
ityanubhūyamānatvāt ataśca darpaṇe puruṣo'stīti yuktimatāṃ
pratītyabhāvādetadbādho'pi nāstītyarthani(ka? ṣka)rṣaḥ syāt | na
cārthakriyāsadbhāve'pi mithyātvasyaucityam | dṛśyate hi
darpaṇādyavalokināṃ dantadhāvanādiraneko'rthakriyāprakāraḥ |
śuktikādīnāṃ tu rajatādyarthakriyā na kvacidapi sampadyate | nanu
prasiddhasatyamaryādātikrāntaḥ khalvayaṃ pratibimbaprakāra iti cet ? na,
prasiddhāprasiddhamaryādātikrāntaḥ khalvityapi vaktuṃ śakyatvāt | nanu
tarhi satyāsatyavyatiriktā tṛtīyā koṭirityāpatatīti cet ? satyam | tṛtīyā
koṭiryadalaukikamatimahat pārameśvarasvātantryamityākrandyate |
yadānuguṇyenoktaṃ śrīmatstotrāvalyām -
sadasattvena bhāvānāṃ yuktānāṃ dvitayī sthitiḥ |
tāmullaṅghya tṛtīyasmai namaścitrāya śambhave || iti |
nanu bimbavyatiriktaḥ pratibimbayogo na kvacidapyupalabhyata iti cet ? - satyam
svātantryamityasakṛdācakṣmahe | nanu bimbamevaitadastviti cet ? na |
tallakṣaṇāyogāt | bimbaṃ hyanyasaṃmiśraṇaśūnyam, svatantrameva
vastvityupalabhyamānatvāt | yathā darpaṇānupaśliṣṭaṃ vadanādīti |
yaduktaṃ śrītantrāloke -
nanu bimbasya virahe pratibimbaṃ kathaṃ bhavet |
kiṃ kurmo dṛśyate taddhi nanu tadbimbamucyatām ||
naivaṃ tallakṣaṇābhāvād bimbaṃ kila kimucyate |
anyāmiśraṃ svatantraṃ sad bhāsamānaṃ mukhaṃ yathā || iti |
nanvevaṃ pratibimbalakṣaṇasyāpyayoga iti cet ? na | tasyaivaṃ
lakṣyamāṇatvāt |
yathoktaṃ tatraiva -
anyavyāmi'sraṇāyogāt tadbhedāśakyabhāsanam |
pratibimbamiti prāhurdarpaṇe vadanaṃ yathā ||
bodhamiśramidaṃ bodhād bhede vā śakyabhāsanam |
puratattvādibodhe kiṃ pratibimbaṃ na bhāsyate || iti |
nanu saugatasiddhantasādhitād pratibimbavādād yuṣmadupakṣiptasya
kiṃ vailakṣaṇyamiti cet ? ucyate - teṣāṃ hi vittau vedyameva pratibimbati, na
punarvittirvedye | asmākaṃ tu saugatasyāpi saṃvidi saṃvedyaṃ
pratibimbamarpayati, na tu saṃvedye saṃvit iti śrīpratyabhijñāvivṛti-
vimarśinīsthityā vittau vedyamiva vedye ca vittiḥ pratibimbamutpādayati |
yadetadubhayamapi vedituḥ parameśvarasya sphuraṇaprakāra iti
svacchatvotkarṣaṃ prati na kiñcid vaiṣamyamanubhavati | yad vakṣyati - avi
āroha apāse ityādau | tataśca yadubhayatra pratibimbati (ya?
ta)dviśvavaicitryamityākhyāyate | yaduktaṃ mayaiva saṃvidullāse -
ādarśayorivānyonyaṃ lambhitapratibimbayoḥ |
śivaśaktyoranantāḥ syurantarantaḥ prasaktayaḥ || iti |
tatrāpi -
bodhyamiśramidaṃ bodhyād bhede vā śakyabhāsanam |
jñānasmṛtyādi bodhye kiṃ pratibimbaṃ na bhaṇyate ||
iti samāna, eva nyāyaḥ | tatra ca vettari vittyātmani vedyasya pratibimbanam,
vedyātmani tu vitteriti | sarvathā tasyaivaṃ svātantryasaṃrambhādhīno
viśvavikṣobhaḥ | evaṃ sāṃkhyādipratibimbavādavailakṣaṇyama-
pyūhyamiti vivartādivyatirekeṇāsmadupakṣiptaḥ pratibimbapakṣa eva
prauḍhimāḍhaukate |
yadāhuḥ -
ataḥ prapañcasya mṛṣātvavādī kāryatvavādī pratibhedavādī |
asatyavādī ca pareśa ! śambho ! tava sthitiṃ neṣadapi spṛśanti || iti |
pratibimbatvityanenaitadāsūtryate yad darpaṇa iva vadanādi kiṃ svātmani
viśvaṃ pratiphalatīti dṛṣṭāntadṛṣṭyā vipratipanno janaḥ pratisamādhīyata
iti | sthūlopadeśāvadhīraṇena -
svasyaiva sphuraṇaṃ mukhyaṃ viśvasminnadhiropyate |
nanu naukādhirūḍhasya calatīvāpagātaṭam ||
iti sthityā svātmani niṣṭhaṃ viśvapratibimbanakriyāvaidagdhyaṃ
mukhyaṃ sphaṭikamukurādāvalpanairmalye'pi vastuni sādṛśyenopacaryate
kvipratyayasya vaiyarthyaprasaṅga iti | yadyapi
pratibimbatītyādyaupamyavyatirekeṇāpyabhiyuktāḥ prayuñjate, tathāpi
tatsauśabdyaniṣkarṣāvasthāyāmuktārthāvaśyambhāvaḥ |
iti gurupadaparicaryātātparyadhano maheśvarānandaḥ |
pratibimbavādasampatsaubhāgyaṃ svahṛdayārthamācakhyau ||
atha ca sarvo'yamupāyaprapañcastattatparāmarśakakṣyāviśeṣā-
rurukṣujanāpekṣayā paryālocitaḥ | pāryantikyāṃ
punarārūḍhajanādhirūḍhāyāṃ
svasvabhāvaikapāriśeṣyalakṣaṇāyāmavasthāyāmupāyatvameva
paryavasyati | tadvyatireke punarupāyasphurattāyā evāsaṃbhavāt |
yaduktaṃ śrītantrāloke -
yāvānupāyo bāhyaḥ syādāntaro vāpi kaścana |
sa sarvastanmukhaprekṣī tatropāyatvabhāk katham || iti |
śrītantravaṭadhānikāyāṃ ca -
upāyairna śivo bhāti bhāntyamī tatprasādataḥ |
sa evāhaṃ svaprakāśo bhāse viśvasvarūpakaḥ ||
iti
athetthamupadiṣṭopāyaprapañcapratilabdhātmasvarūpaparāmarśa-
māṃsalollāsānāṃ yogināmatiśayamākhyāsyannādāveṣāmantar-
bahiḥsvabhāvadaśavicchedavyudāsaniryantraṇaṃ naiścintyaṃ
niścetumāha -
avikārobhayapārśve cāṣapiñjasadṛkṣe'rthe |
antarmukho yogī bahirmukha iti kalpanā kutaḥ
arthyate sarvaiḥ prāpyata ityarthaḥ | svātmarūpaṃ kiñcidalaukikaṃ
tattvam | tat khalu mayūrapicchavailakṣaṇyena cāṣabarhavad dvayorapi
bhāgayorekarūpatayā.ādhāryate | cāṣamayūrapakṣaprakriyā tu
lokaprasiddhā | uktarūpasya cārthasyaitadeva pārśvadvayaṃ
yadahantedantayoraucityādantarbahirbhāvenāsya
dvidhā'vabhāsamānatvam | tadvyatiriktā ca nānyā deśasphurattā'sti,
paurastyapāścāttyarūpāyā apyasyā etadantarbhāvenopalabhyamānatvāt
vedyavettṛtvādivyavasthānibandhano vaiṣamyānubhavaḥ, sa
vastuvṛttyālocanāyāmanaucityasaraṇimanusaratītyavikāratvam | na
khalvahantedantayorubhayorapi saṃvitsvātantryaparispandavyatirekeṇānyā
kācidanuprāṇanaprakriyāsti, yadevaṃ vikriyā saṃbhāvyeta | artha ityatra
kartari jñātarītyādivat saptamī siddhasvabhāvatāṃ dyotayati |
tadarthamasminnarthe'vasthite -
grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām |
yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ saṃbandhe sāvadhānatā ||
iti śrīvijñānabhaṭṭārakasthityā
vedyaveditṛsaṃbandhaparāmarśasvabhāvaṃ
yogamātmānuprāṇanatvenāṅgīkurvatastata eva paratattvaikyaśālinaḥ
pramātuḥ svātmaniṣṭhatārūpamantarmukhatvaṃ vedyavyākṣepalakṣaṇā
bahiḥpravṛttiśceti yā kalpanā kṛtrimā prakriyā sā kuto hetorastu, na
kutaścidapi saṃgacchate | nimīlanonmīlanātmanoḥ samādhyorapi
tādṛkkalpanāmātraniṣpannatvāvaśyambhāvāditi
bhāvaḥ | etaduktaṃ bhavati - tattatprauḍhapuruṣakalpanaikanirvyūḍho
yo'yaṃ veditā vedyam, śaktimān śaktiḥ, patiḥ pāśaḥ, bhavan bhāvaḥ,
dṛg dṛśyam, puruṣaḥ prakṛtiḥ, ātmā śarīram, antarbahiḥ, pratyak parāk,
satyamasatyamityādivikalpavyākopaḥ, sa sarvo'pi -
śivo dātā śivo bhoktā śivaḥ sarvamidaṃ jagat |
tasmācchabdārthacintāsu sā'vasthā na yā śivaḥ ||
vastutaḥ śivamaye hṛdi sphuṭaṃ sarvataḥ śivamayaṃ virājate |
calitvā yāsyate kutra sarva śivamayaṃ yataḥ ||
ityādyanekāmnāyamaryādayā pārameśvaraprakāśaparamārthametad-
akhilamapi prapañcamālocayataḥ sākṣāt parameśvaratāpannasya
mahāpuruṣasya svātmasvarūpavyatirekeṇa kiṃ pramāṇaṃ kaḥ
parisphuratviti | yaduktaṃ śrīmatstotrāvalyām -
yo'vikalpamidamarthamaṇḍalaṃ paśyatīśa ! nikhilaṃ bhavadvapuḥ |
svātmapakṣaparipūrite jagatyasya nityasukhinaḥ kuto bhayam || iti |
yaccoktaṃ śrīpratyabhijñāyām -
sarvo mamāyaṃ vibhava ityevamabhijānataḥ |
viśvātmano vikalpānāṃ prasare'pi maheśatā || iti |
yathā coktamabhiyuktaiḥ -
antarnirañjanaṃ jyotirbahiraṣṭau ca mūrtayaḥ |
paritaḥ paritaḥ śayayā haṃsāṅgaruhatūlikā ||
iti
atha deśādhvaneva kālādhvanā'pyasya na kaścit
saṅkocakalaṅkopalepa ityunmīlayitumāha -
yogī jāgarasvapnasauṣuptaturīyaparvaparipāṭim |
citrāmiva maṇimālāṃ vimarśasūtraikagumphitāmudvahati
yānyetāni jāgaraprabhṛtīni kālakramānuprāṇanāni
parvāṇyavasthāviśeṣāḥ, tatra laukikyā yuktyā sarvasādhāraṇyenāthaṃ
viṣayīkṛtya bāhyābhyantarobhayendriyajanyaṃ jāgaraḥ,
antaḥkaraṇamātraheturasādhāraṇārthanirmāṇātmā vikalpaḥ svapnaḥ,
sarvākāreṇārthasphuraṇaśūnyatā sauṣuptam | yaduktaṃ
śrīśivasūtreṣu - jñānaṃ jāgrat, svapno vikalpaḥ, aviveko māyā
sauṣuptam iti | yaccoktaṃ śrīpratyabhijñāyām -
sarvākṣagocaratvena yā tu bāhyatayā sthirā |
sṛṣṭiḥ sādhāraṇī sarvapramātṝṇāṃ sa jāgaraḥ || iti,
manomātrapatho'pyakṣaviṣayatvena vibhramāt |
spaṣṭāvabhāsā bhāvānāṃ sṛṣṭiḥ svapnapadaṃ matam || iti,
tāvanmātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam | iti ca |
yogidṛṣṭyā tu dhāraṇādhyānasamādhirūpāṇyetāni | yāni
cittasya deśabandho dhāraṇā, tattatpratyayapravāho dhyānam,
vedyavedakabhāvādivigalanaṃ samādhiḥ ityāgameṣu lakṣyante | turīyaṃ
punaḥ sarvayoginyayoginyapyekarūpatayā'vatiṣṭhate | kevalaṃ
tādṛkparāmarśakṣamatvameva yogino viśeṣaḥ | turīyaṃ ca nāma triṣu
caturthaṃ tailavadāsecyam iti śrīśivasūtrasthityā
jāgradādyavasthātrayānuvṛttā mahāsphurattā | upalakṣaṇaṃ caitat | yata
ekasmin dvitīyam, dvayostṛtīyam, triṣu caturtham, caturṣu
pañcamamityasyārthasyāvaśyambhāvaḥ | tat punaraupadeśikatayā sūtre
saṃgṛhyoktam | eṣāṃ ca parvaṇāṃ yā paripāṭiranyonyarūpatve
vyavasthātmakatvādekarūpatā, tāṃ vyākhyātasvabhāvo yogī
mauktikamāṇikyādyanekaratnaśālinīṃ hārayaṣṭimiva vimarśākhyena
sarvānupraveśapragalbhenaikena tantunā saṃkalitāṃ kurvannudvahati
laukikaprasthānollaṅghinā kenacidutkarṣeṇa prāpayati
tattatsvarūpatāparāmarśena svātmanyavasthāpayati | tatra ca
laukikānāmapi sādhāraṇamavasthātrayamatikramya
paramapramātṛrūpaturyātītasvabhāvatayā'vadhāryamāṇaṃ
turyamevātra vimarśa ityākhyāyate, yena
sraksūtranyāyādadhastanamavasthātrayaṃ kroḍīkriyate | tatrāpi
jāgradādisāhacaryākrāntasyāṅgasya pramātṛsvarūpānu-
praviṣṭenāṃśenānusandhīyamānatayā kroḍīkāryatvaṃ
kroḍīkaraṇatvaṃ cetyubhayamapi saṅgacchate | tathāhi - jāgradādiṣu
catasṛṣvavasthāsu jāgrajjāgrat, jāgratsvapnaḥ, jāgratsuṣuptam,
jāgratturīyamityādinā rūpeṇa parasparānuvedhaḥ pratīyate |
tatrābuddhaṃ buddhaṃ prabuddhaṃ suprabuddhamiti jāgrataścatvāro
bhedāḥ |
gatāgataṃ suvikṣiptaṃ saṃgataṃ susamāhitam |
iti svapnasya, uditaṃ vipulaṃ śāntaṃ suprasannamiti suṣuptasya | turīyasya
tu -
naitasyāmapārā turyadaśā saṃbhāvyate kila |
iti śrītantrālokasthityā manonmanamanantaṃ sarvatobhadramiti trayo
bhedāḥ | turyātīte ca -
turyātīte bheda ekaḥ satatoditamityayam |
iti nītyā nityavimraṣṭṛtādyotakasatatoditamityeko bheda upacaryate | (eṣā
ca? etasyāḥ) sphuṭaḥ sphuṭāsphuṭo'sphuṭa ityavabhāsabhedāt
sarvatrānusyūtyā'vasthānaṃ ca | kramāllakṣaṇānyācakṣate | yaduktaṃ
śrītantrāloke -
yasya yad yat sphuṭaṃ rūpaṃ tajjāgraditi manyatām |
yadevāsthiramābhāti svarūpaṃ svapna īdṛśaḥ ||
asphuṭaṃ tu yadābhāti suṣuptaṃ tat puro'pi yat |
trayasyāsyānusandhistu yadvaśādupajāyate ||
sraksūtrakalpaṃ tat tūrya sarvabhedeṣu gṛhyatām || iti |
turyātītaṃ tu sarvatraikarūpyādavyākulaṃ
svātmarūpaparamabhairavasvabhāvamanubhūyate | yaduktaṃ tatraiva -
yattvadvaitabharollāsadrāvitāśeṣabhedakam |
turyātītaṃ tu tat prāhuritthaṃ sarvatra yojayet || iti |
tena suṣṭhūktaṃ tūryasyobhayārthaprasādhanaprāgalbhyamastīti |
anenaivāśayenopamānāṃśe citrāmityuktam | tataśca yathā
māṇikyamauktikamahānīlamarakatādyanekamaṇigumphitā
hārayaṣṭiraruṇadhavalaśyāmalādivarṇavaicitryavyatikarottaratayā kvacit
kasyacidasādhāraṇye'pi vyatiriktāśeṣavarṇasaṃsargāvinābhāvamanu-
bhavantyaparokṣīkriyate, evaṃ jāgarādiparvaparamparāyāmapi
pratipāditena prakāreṇa parasparānuvedhavaicitryamanusandhīyata
ityāsūtryate | etaduktaṃ bhavati - cicchaktisvarūpo mahāprakāśanāmā
paramapramātṛrūpo nityodyantṛtāparispandasāro bhagavāṃsturīyātīta-
bhaṭṭārakaḥ svānandātmakapracayanāmadheyāvacchinnapramātṛtā-
rūpānaudāsīnyasvabhāvena tūriyeṇa karaṇabhūtena prameyaṃ
pramāṇaṃ pramātraudāsīnyamiti, piṇḍaṃ padaṃ rūpamiti, kriyā
jñānamicchetyādyaśeṣatrikānuprāṇanametajjāgratsvapnasuṣupta-
lakṣaṇamavasthātrayaṃ pratipāditālaukikaiśvaryaparāmarśalakṣaṇāṃ
yogaśaktimākramya svasvātantryasphurattāparispandamātraparamārtha-
manusandhatta iti | yaduktaṃ śrīśivasūtreṣu - tritayabhoktā vīreśaḥ,
tripadādyanuprāṇanam iti ca | yaccoktaṃ śrīspande -
jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati |
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ ||
iti
nanu vyāvarṇitametaddeśakālādivikalpavaidhuryoddhuraṃ
śuddhasaṃvitkalākaivalyasvabhāvaṃ yoginaḥ svācchandyaṃ
svavyatiriktāśeṣadehaprāṇādivikalpopaśleṣavaimukhyaśālina
evāsyopapadyate | tacca na saṃbhavati, yasya kasyacidvikalpopaśleṣasya
nityamavarjanīyatvādityāśaṅkyāha -
ullokānandasudhāśīdhurasodvejitena hṛdayena |
abhilaṣati lokayātrātintiṇicarvaṇarasāntaraṃ yogī
yo'yamullokaḥ sa eko brahmaṇa ānandaḥ ityupaniṣatprakriyayā
manuṣyagandharvādyavacchinnapramātṛhṛdayānandātiśāyī
pūrṇāhambhāvabhāvanācamatkārasāraḥ
svāntarviśrāntisampatsaundaryamātrasvaparispandaḥ kaścidāhlādot-
karṣaḥ, sa khalvamṛtāsavasvabhāvarasadvayavyatikarakalpanīyārthakriyā-
kāritayā prakāśavimarśasvabhāvasvarūpamādhuryātiśayānubhava-
prāvīṇyād yogino hṛdayamudvejayati utkṛṣyānyatra svapratiyogini
padārthe pravartayati | tādṛśā cāyaṃ hṛdayenopakaraṇabhūtena lokasya
dehākṣabhuvanāderyā yātrā pravāhanityā pravṛttiḥ, sā
ciñcāphalāsvādavat prāganubhūtamādhuryotkarṣāpekṣayā
rasāntaramamlādisādṛśyādanyo rasaḥ sampadyate | yatrodvejitahṛdayasya
yogina icchāśaktirujjṛmbhate | yogīcchāyāśca phalaprāptiparyantatvama-
vipratipannam | yaduktaṃ śrīśivasūtreṣu - cittasthitivat śarīrakaraṇa-
bāhyeṣu iti | kṣīraśarkarādyatyantamadhuropayogodvejitacetasāṃ ca
puṃsāṃ tintiṇyādyamlapadārthāntarābhilāṣo lokaprasiddhaḥ | ayaṃ
bhāvaḥ - śarīrendriyādi vedyavikṣobhavyudāsena
svātmamātrasākṣātkāralakṣaṇaṃ saukhyamavalambyollāso
bahirviṣayabibhīṣikāviklavātmanaḥ parimitasya yoginaścākityaprakāraḥ |
aparimitasya tu pūrṇāhantāparāmarśātmakānavacchinnānanda-
parispandāsvādasaṃprītātmanaḥ svātmapakṣanikṣiptāśeṣabāhya-
prapañcatvādidantānubhūtyavaśyambhāvaḥ | tataśca vikalpasarvasva-
vikṣobhānubhūtivaicitryottaramidantāpadāvarohaṇamapyanavacchinnāham
bhāvabhāsure mahati pramātṛparvaṇyeva paryavasyati | yaduktaṃ
śrīkramasūtreṣu - bāhyādantaḥ praveśo'bhyantarādvā
bāhyasvarūpānupraveśaḥ iti | yathā ca vyākhyātaṃ śrīmatkṣemarājena
- tatra ca bāhyād gṛhyamāṇād viṣayagrāmādantaḥ parasyāṃ
citibhūmau grasanakrameṇaiva praveśaḥ samāveśo bhavati,
abhyantarāccitiśaktisvarūpāt sākṣātkṛtāt samāveśasāmarthyādeva
bāhyasvarūpa idantādinirdeśye | viṣayagrāme vamanayuktyā
praveśaścidrasāśyānatātmā samāveśo jāyate iti | yadabhipretya
śrīpratyabhijñāyāmuktam -
viśvarūpo'hamidamityakhaṇḍānandabṛṃhitaḥ iti |
yaccoktamasmadgurubhirānandatāṇḍavavilāsastotre -
vayaṃ tvimāṃ viśvatayā'vabhānaṃ bahirmukhasyāsya
tavonmukhasya |
svasaṃhitaṃ viśvavilāpanodyatsvatantratānandamayīṃ namāmaḥ ||
iti |
idameva hi tad yogino jñānasya śuddhatvam,
yadidantopaśleṣe'pyavaiyākulyam | yaduktaṃ śrīcandrajñāne -
yena prabuddhabhāvena bhuñjāno viṣayān svayam |
na yāti pāśavaṃ bhāvaṃ jñānacandraḥ sa kīrtitaḥ || iti |
kiñca, yadyadudriktamādhuryopayoge tintiṇyādyākāṅkṣā
tadāsvādādeva prastutodvejanaśāntyā punarapi madhuradravyasvīkāra-
sāmarthyam, evaṃ pūrṇāhantānusandhānādidantopalambhāvaśyam-
bhāvaḥ | idantānuṣaṅge ca tādṛgahantānupraveśasyārthataḥ
siddhirityātmanaścakrakasthityā nityodyantṛtvaṃ prati na kaścid
bhaṅgaśaṅkāvakāśaḥ | yasmādidantānupalabdhāvahambhāvasya
rājyabhraṣṭasyeva rājñaḥ, tadvadahamaṃśānuparaktāvidamaṃśasya
bhāgasyārājakasyeva rājyasya na kiñciccamatkāraucityam | yaduktaṃ
śambhvaikyadīpikāyām - antargatā hi prakāśavyāptiridamiti viśrāmyati
bahirgatā cāhamiti, etaddvayaṃ sarvajanaprasiddhamanapahnavanīyam iti
nanvidantāyā māyīyatvāvaśyambhāvādudbhāvito'yamahante-
dantayoraviśeṣaḥ kathaṃ saṅgacchatāmityāśaṅkyāha -
yābhirgṛhṇāti yogī karaṇapraṇālībhirviṣayasaukhyāni |
nijahṛdayodvamanaśīlābhiḥ sphuraṇamayaṃ tābhiḥ karoti
trailokyam
prakṛtyā paramapramātṛpadādhirūḍho'pi
svecchāmātreṇopādhinā parimitapramātṛbhāvamavataran ata eva
prakāśānandasāmarasyāmṛtamahāhradāyamāno yogī
yābhirantarbahirindriyaśaktilakṣaṇābhiḥ pravāhopāyaprakriyābhiḥ
śabdasparśādiviṣayavapūṃṣi saukhyāni gṛhṇāti ātmasātkaroti,
tābhireva
pānīyapānopakramaprakṣaritavamathuśīkarastimyatstamberamahasta-
puṣkaranyāyād vyākhyātarūpamātmahṛdayamanavaratamudvamantībhiḥ
pramātṛpramāṇaprameyaparamārthametat trailokyaṃ
svahṛdayalakṣaṇasphurattātmakaṃ vidhatte | ayaṃ bhāvaḥ - yogī
hyātmanaḥ parapramātṛbhāvaṃ parimitapramātṛtāyāmantaḥ-
karaṇeṣvetāni bahirindriyeṣu tāni ca caityabhūmābudvamannanayaiva
nāḍyā pramātrāditrikamayamakhilamapi lokavaicitryaṃ
svātmasaṃvidāśyānatāsvabhāvamādhatte | yaduktaṃ
śrīcidgaganacandrikāyām -
mātṛmeyamitisādhanātmikā tvatkṛtonmiṣati yā vikalpadhīḥ |
tvatsvarūpamakalaṅkitaṃ tayā kasya devi ! viduṣo na muktatā || iti |
evañca viśvagrasanayuktyā svāhlādalābhānubhūtimatsvasaṃvidvamana-
mudrayā tasya māyīyatādoṣaśaṅkāpyapamṛjyata iti tātparyārthaḥ | ti u
ḍima aṃ khu samattha ityādikāyāṃ gāthāyāṃ pramātrādi-
tritayātmanaḥ prapañcasya cinmayatvamunmīlitam | atra tu tasya
cinmayatvādeva hetormāyīyatārūpāpavādaparyudāsa iti viśeṣaḥ
nanvidaṃ yogināṃ naiścintyamāṇavādyupāyasavyapekṣatayā
vikalpakakṣyollaṅghanakṣamatvādanaiścintyapakṣamanupraviśatītyā-
śaṅkyāha -
yathā tava sthitistathāssva niścinta iti khalu pratiṣṭhito'rthaḥ |
tatrāpyasti viveka evamupadiśati tasya ko'nyaḥ ||
yadyapyāṇavādyupāyānāṃ bhedaprathānuprāṇanatayā
vikalpaparvānupraveśaḥ, tathāpyāṇave vikalpaulbaṇyam | śākte tasya
sphurattāmātram | śāmbhave tu nirvikalpatvamityuttarottara-
parvānuśīlanāduktarūpameṣāṃ naiścintyamavyāhatam | yat punaḥ
śāmbhave'pyupāyasāmānyānupraveśāt sūkṣmekṣikayā
kiñcidvikalpaśaṅkāyā avarjanīyatvam, tadapi nirupāyaparvasannikarṣā-
datyantaśuddhasaṃvinmayaṃ sat paryantato vikalpavārtānabhijñatāyāṃ
paryavasyati | tathāhi -
yathā sthitastathaivāssva mā gā bāhyamathāntaram |
kenaciccidvikāsena vikāranikarān jahi ||
iti sthityā tavopadeśasya yena prakāreṇa sthitirvṛttirbhavati, tenaiva
prakāreṇa vikalpalakṣaṇāṃ cintāmatikrāmannāssva avyākulaṃ
vartasveti yo'yamupāyabhūmilakṣaṇo'rthaḥ sa
khalvāṇavādikramollaṅghanena pratiṣṭhitaḥ śāmbhavatātmanā
pāryantika ityākhyāyate | tatrāpi kaścid viveko'sti | paryālocanayā
kayācid bhāvyam | yaduta evamityupapāditayā bhaṅgyā yo'yamupadeśo
rahasyārthaprakhyāpanam, sa khalvāssvetyādervidhyarthasya
svānyavibhāgarūpabhedajīvitatvāt kiṃkarmakaḥ kiṃkartṛko vā
syādityubhayathāpi bhavituṃ nārhati, taṃ prati
karmakartṛbhūtayorupade:syopadeśakayorvastuvṛttyā bhedābhāvāt |
nanvevamādi(kādi?)bhedabhinno'nantaprakārastattattantravartī
kalpanāprapañcaḥ kathamiti cet ? upacārāditi brūmaḥ | yad
vyākhyātamācāryābhinavaguptapādaiḥ śrītriṃśikāśāstrārambhe -
śrīdevyuvācetyādau svātmadevataiva prabudhyamānāvasthāyā-
mātmānaṃ parāmarśenānavarataṃ pṛcchati ityādi | yaccoktaṃ
śrīsvacchande -
guruśiṣyapade sthitvā svayaṃ devaḥ sadāśivaḥ |
ityādi | tataśca yogināmetadakutobhayatvaṃ svabhāvabhūtamiti
tātparyārthaḥ | sarvākārollasatpārameśvaraprakāśaparāmarśaikātmya-
pāvane prapañce svātmānaṃ pratyavadhānā'navadhānādervikalpa-
kalpanāprakārasya paryantato niṣprayojanatvāt | taduktaṃ śrītantrāloke -
tyajāvadhānāni nanu kva nāma dhatse'vadhānaṃ cinuhi svayaṃ tat |
pūrṇe'vadhānānnahi nāma yuktaṃ nāpurṇamabhyeti ca
satyabhāvaḥ || iti |
kiñca, evamupadiśati kasya ko'nya ityanena sarvo'yamupadeśa-
prakārastattvadṛṣṭāvatāttvikīṃ bhuvamavagāhata ityāsūtryate | yataḥ
svātmaparameśvarasya pūrṇatvopapattyā prakārakalpanānupapatteryathā
tathetyanayorvaiyarthyam | bāhyābhyantarātmano vibhāgasyānupapattyā
tannibandhanasya -
calitvā yāsyate kutra sarva śivamayaṃ yataḥ |
iti nītyā gamāgamarūpasyārthasyāvāstavatvāt tatpratiyoginoḥ
sthānāsanayoraupacārikatvamavipratipannam | puruṣaścottamāvadhi iti
nyāyādahamarthavyatirekeṇa yuṣmacchabdārthasyāsatkalpatvaṃ
cāparihāryam | kvacit sataḥ kvacinniṣedhaḥ iti sthityā cintāyā evābhāvāt
tanniṣedharūpanaiścintyaṃ ca na prāmāṇyamanubhavati |
evamāssvetyāderapravṛttapravartanātmano vidhirūpasyārtha-
syātrāsaṅgatatvamityādi svayamūhyam
itthamatyāścaryaṃ naiścintyaśālināṃ yogināṃ
svabhāvamanusandadhānastantrakṛt svātmano'pi tebhyo
vailakṣaṇyābhāvāt tattādṛksvabhāvatāparāmarśamāṃsala-
māhlādātiśayamanubhavannetadāveśavaivaśyodriktasvasaṃvidāṭopa-
gauravoccalaccittavṛttiścamatkārottaramāha -
aho saṃsārasukhātiśayaḥ aho sulabhaṃ mokṣamārgasaubhāgyam |
truṭitātaṅkakalaṅkā aho śivayogināṃ yāmalī siddhiḥ
āścarya khalvayaṃ saṃsāralakṣaṇaḥ sukhātiśayaḥ, yo
jananamaraṇādirūpatayā bāhyajanaṃ prati kleśātmakaḥ | tathā heyatayā
niścīyamāno'pi mokṣaprāyatayā'smābhirāsvādyate | yaduktaṃ
śrīmatstotrāvalyām -
duḥkhānyapi sukhāyante viṣamapyamṛtāyate |
mokṣāyate ca saṃsāro yatra mārgaḥ sa śāṅkaraḥ || iti |
āścarya cedaṃ mokṣalakṣaṇasya sarvajanamṛgyamāṇasya
parameśvarānugrahaikalabhyasyārthasya saubhāgyaṃ hṛdayahāritvaṃ prati
saulabhyam -
adṛṣṭamaṇḍalo'pyetat tilādyāhutivarjitam |
iti śrītriṃśikāśāstrādinyāyādāyāsaśūnyamanubhavanam,
yadalipiśitādyupabhogādutpadyate | taduktaṃ śrīmahāvanamuninā -
alipiśitapurandhrībhogaparyākulo'haṃ
bahuvidhakulayogārambhasaṃbhāvito'ham |
paśujanavimukho'haṃ bhairavīsaṃśrito'haṃ
gurucaraṇaparo'haṃ bhairavo'haṃ śivo'ham || iti |
itthamekaikaprādhānye'pyanyonyāviyogarūpamaucityamupalālya
tayostulādhāraṇavadatya(nta?ntā)vaiṣamyalakṣaṇamaikātmyaṃ
hetuprayuktyopabṛṃhayannāha - truṭitātaṅketyādi | śivayogino nāma -
na dhyāyato na japataḥ syād yasyāvidhipūrvakam |
evameva śivābhāsastaṃ numo bhaktiśālinām ||
iti śrīmatstotrāvalisthityā prāṇadhāraṇādyuparodhavyatirekeṇa
prakāśātmanā śivena saha bhūmnā praśaṃsayā nityayogena ca yogaṃ
vimarśātmānaṃ saṃbandhamaśnuvānā mahātmānaḥ | teṣāṃ yā
siddhiḥ svasvabhāvacamatkārākārā sphurattā, sā yāmalī na kadācid
vedyavedakadvitayasṛṣṭisvarūpāmubhayasvarūpatāmatikrāmati |
yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau |
tadantaḥ kālayogena somasūryau prakīrtitau |
jñānakriyātmanoḥ śambhumarīcyormelanātmakam |
ityanekāmnāyaprakriyayā saṅkocavikāsarūpajñatvakartṛtvā-
paraparyāyaprakāśavimarśasāmarasyātmakaṃ yāmalollāsasvabhāva-
tvamāgameṣvāmnāyate | taduktamācāryābhinavaguptanāthapādaiḥ -
tatra jñātā nāmonmeṣanimeṣalakṣaṇena saṅkocavikāsātmanā
jñānakriyālakṣaṇena svabhāvena svaparispandanasāra eva iti | asya ca
yāmalasyaikā koṭiḥ parabhairavasaṃvitsvātantryaparyantam, anyā
cātyantajaḍaghaṭādiprakāśaparyantaṃ parisphurati, yat
svātmaparameśvarasyodayaviśramaṇasvabhāvam | a iti brahma
tatrāgatamaham ityaitareyopaniṣatprakriyayā nityoditodyogasvabhāvaṃ
śivaśaktimelāparūpaṃ rudrayāmalamityākhyāyate | taduktaṃ
śrītriṃśikāśāstre - ityetad rudrayāmalam iti | atra hetustruṭitā-
taṅkalaṅkatvam | ātaṅko hi śaṅkānibandhanaṃ cākityam | śaṅkā ca
sandehavipratipattyādyanuprāṇanatayā sakṛdvibhātasvabhāva-
svātmasaṃvidaikarasyāsvādaṃ prati pratyūhatayā'nubhūyate | tasya
caitat kalaṅkatvaṃ yat svacche'pi svātmani mālinyaśaṅkā'nupraveśyate |
tādṛśaścāyamātaṅkastruṭyati | svavāsanāparyantaṃ praṇaśyati | tadā
pratipāditasiddhilābha iti tātparyārthaḥ | taduktamācāryābhi-
navaguptapādaiḥ - na tvatra vidyāvratādi kiñcit sahakāribhāvenopayogi |
kevalaṃ parīkṣaṇaśaṅkātaṅkatvamatropayogi iti | o ityāścaryadyotikayā
deśyā -
darśanāntarakāntārakaṇṭakakadrumakoṭarāt |
kirātaḥ ko'pi kūṭastho datte mantrāmṛtaṃ madhu ||
iti saṃvidullāsasthityā vratopavāsādyupadravabahulopāyaprayojakānanta-
śāstrāntarasaṅkaṭe'pi prapañce śrīmadanuttarakramapraṇayana-
pravīṇasya parameśvarasya paramakāruṇyamātropapāditeyamāsmākīnā
yāmalī siddhiḥ, yā śrīkulagahvarādiṣu -
yat tadakṣaramavyaktaṃ priyākaṇṭhe'pyavasthitam |
dhvanirūpamanicchaṃ tu dhyānadhāraṇavarjitam ||
tatra cittaṃ vidhāyaivaṃ vaśayed yugapajjagat |
ityādinā bhogamokṣasāmarasyātmakatayopapādyata ityāsutryate |
taduktaṃ śrītantrāloke -
asyāṃ bhūmau sukhaṃ duḥkhaṃ bandho mokṣaścitirjaḍaḥ |
ghaṭakumbhavadekārthāḥ śabdāḥ iti
nanvasminnakutobhayasaṃvidāhlādobhayasvabhāvāsvādavapuṣi
puruṣārthe tadutkarṣānukūlayā kālakramopakalpanīyayā
kayācidatyantatīvrayopāstyā bhavitavyam | sā cāsmadādeḥ sadyo na
sampadyata iti śrūyamāṇatāmātrasaubhāgyametadarthonmīlanam, na
punaḥ svahṛdayānubhūtiparyavasāyītyāśaṅkāṃ kṣapayitumāha -
kṣaṇamātraspṛṣṭenāpyamṛtasvabhāvenānena bhavena |
sarvottirṇaḥ sarvaḥ sarvaciraṃ labhate sarvasaubhāgyam
yo'yamanvādiśyamāno bhāvaḥ svahṛdayasphurattāparaparyāyā
mahāsattā sa khalu -
yasmin kāle tu guruṇā nirvikalpaṃ prabhāṣitam |
tadaiva kila mukto'sau yantraṃ tiṣṭhati kevalam ||
iti śrīratnamālāmaryādayā gurukaṭākṣapātalakṣaṇāt
kālaleśaviśeṣātmanaḥ kṣaṇādeva sṛṣṭānupraviṣṭo
bhavannapyamṛtasvabhāvacidāhlādadvitayasāmarasyākārasārasvarūpa-
tayā jīvanmuktyātmā mahopabhogo bhavati | athavā ata eva
hetoramṛtasvabhāvo nityāsvādyatānaiyatyayogāt | asyoccāre kṛte
ityārabhya phalaṃ yad vā samīhitam ityantaṃ śrītriṃśikāśāstrasthityā
muhūrtapraharavāsarādikālakramotkarṣakakṣyānuvṛtteruparyupari-
parāmarśānusyūtidarśitadārḍhyayogaśca sampadyata ityāvṛttyā yojanā
mṛtatvajaḍatvājaḍatvāditāratamyaśūnyaḥ pramātṛvargaḥ sarvasmāt -
samanāntaṃ pāśajālamunmanyante paraḥ śivaḥ |
iti sthityā viśvavilāsalakṣaṇād bandhahetoruttirṇaḥ
śuddhacaitanyasvabhāvo bhavan sarvaciram
brahmāyuṣo daśaguṇaṃ viṣṇorāyuḥ paraṃ smṛtam |
sahasraguṇitaṃ tasmād rudrasyāyuḥ paraṃ kila ||
tasmāllakṣaguṇaṃ proktamīśvarasyāyuruttamam |
tasmāt sadāśivasyāyuḥ proktaṃ koṭiguṇaṃ budhaiḥ ||
samudraguṇitaṃ tasmācchivayordehadhāraṇam |
iti śrīlaghubṛṃhaṇīmaryādopapāditabrahmaviṣṇvādipuruṣāyuṣa-
pravṛttiparipāṭīrūpakālakramotkhaṇḍanena yāvatkālatattvaṃ sarva
pāṣāṇādijaḍapadārthasvabhāvāpattiparyantamidantāsāmrājyaṃ
paramaśivībhāvarūpacaitanyotkarṣakāṣṭhāvadhikamahantāsampat-
saṃbhogasarvasvaṃ ceti saṃbhūya viśvataduttirṇatvasāmarasyāsvāda-
sāmānādhikaraṇyarūpaṃ saubhāgyamantaḥkaraṇaharaṇaprāvīṇya-
lakṣaṇaṃ ślāghyatvātiśayaṃ labhate svaparispandātmakatayā prāpnoti |
ayaṃ bhāvaḥ - śrīmaddeśikanāthakaṭākṣapātasamasamayameva
puṃsāṃ svahṛdayasaṃvādasaundaryaśālino jīvanmokṣalakṣaṇasya
puruṣārthasyopalambha ityatra na kācid vipratipattiḥ | yaduktaṃ
śrītriṃśikāśāstre - sadyaḥ kaulikasiddhidam, sadyo yogavimokṣadam, iti
ca | yathoktamācāryābhinavaguptapādaiḥ - etad yo labhate sa lābhakāla eva
na paśuḥ iti | tādṛśasyaiva ca bhāvasyāntaḥ parāmarśaḥ
kriyāsamabhihāre tattadaṇimādyaiśvaryasvabhāvo
bahirvibhūtiparispando'nubhūyate | taduktaṃ tatraiva -
etadabhyasyataḥ siddhiḥ sarvajñatvamavāpyate iti |
yad vyākhyātamabhinavaguptapādaiḥ - abhyāsena vināpi jīvanmuktatā
parā kaulikī siddhiḥ iti | kṣaṇamātreti | kṣaṇika eva hi parāmarśaḥ -
sakṛjjñāte suvarṇe mā bhāvanākaraṇaṃ vrajet |
iti śrīśivadṛṣṭidṛṣṭyā bahiṣṭheṣvapi padārtheṣvasaṃśayamarthakriyā-
martha prayojayati | kimuta svasvabhāvātmani parameśvarākhye bhāva
ityarthaḥ | yaduktaṃ tatraiva -
ekavāraṃ pramāṇena śāstrād vā guruvākyataḥ |
jñāte śivatve tatrasthapratipattyā dṛḍhātmanā ||
karaṇena nāsti kṛtyaṃ kvāpi bhāvanayāpi vā || iti |
atra pṛthaganekārthaśālināṃ sarvaśabdānāmarthaprapañcaprastāvo
vistārāyetyalaṃ granthagauraveṇa | yat saṃbhūya sarvasāmyasvabhāvā
mahārthasidhāntopaniṣadunmīlyate | yaduktamāgame -
samatā sarvabhāvānāṃ vṛttīnāṃ caiva sarvaśaḥ |
samatā sarvadṛṣṭīnāṃ dravyāṇāṃ caiva sarvaśaḥ ||
bhūmikānāṃ ca sarvāsāmovallīnāṃ ca sarvaśaḥ |
samatā sarvadevānāṃ varṇānāṃ caiva sarvaśaḥ ||
iti
nanvevamanāyāsasādhyamartha prati pramātṝṇāṃ
saulabhyāviśeṣāt kathaṃ muktāmuktavyavasthayā dvaividhyavyavahāra
ityāśaṅkyāha -
gūḍhād guḍhataro bhavati sphuṭādapi sphuṭatara eṣaḥ |
deśikakaṭākṣapāte pakṣaḥ prathamo na bhavati dhanyānām
eṣa prākaraṇikatayā parāmṛśyamāno'rtho yaḥ sthūlasūkṣma-
prakaṭāprakāśavyaktāvyaktakṣarākṣareti viṣṇupurāṇaprakriyayā
prākaṭyamaprākaṭyaṃ cetyātmanyavasthādvayamudbhāvayati | tatra ca
yadagūḍhaṃ stambhakumbhādi vyavahāraṃ prati | gūḍhaṃ vedāntādi-
nirṇītamarthatattvam | tato'pyayaṃ gūḍhataro'tyantaguhyo bhavati |
yaduktaṃ śrītriṃśikāśāstre -
etad guhyaṃ mahāguhyaṃ kathayasva mama prabho iti |
yaścāsphuṭamantarikṣaprasūnādiṃ prati sphuṭaḥ stambhakumbhādiḥ
prakāśamānaḥ prameyaprapañcaḥ, tato'pi sphuṭataraḥ prakṛṣṭaprākaṭyo
bhavati | tacca so kassa phuṭo na ho i kulaṇāho ityatra vitatya vyākhyātam |
evamubhayasvabhāvatāyāmasya svātantryavyatirekeṇa nānyaḥ
kaścidupādhirupapadyate | kathaṃ tarhi muktāmuktavyavastheti cet ?
viṣayavibhāgāditi brūmaḥ | tathāhi - deśikasya kulācāryasya
kaṭākṣapāte śaktipātāvinābhūte saṃbhavati
dhanyānāmapaścimajanmanāṃ keṣāñcit pramātṝṇāṃ prathamaḥ
pakṣaḥ pūrvārdhaprastuto gūḍhād gūḍhatara ityevaṃrūpaḥ kalpo na
bhavati, kiṃ tarhi, sphuṭāt sphuṭatara ityevamākāraḥ |
dīyate śivasadbhāvaḥ kṣapyate pāśasaṃcayaḥ |
iti nītyā dānakṣapaṇalakṣaṇadīkṣāvinābhūto dvitīya eva teṣāṃ
pakṣaḥ sampadyate | tataśca deśikakaṭākṣapātadhanyānāṃ puṃsāṃ
paramaśivībhāvalakṣaṇo mokṣaḥ, tadanyeṣāṃ pāśavāveśasvabhāvo
bandha iti vyavastheti tātparyārthaḥ | atra deśo deśanā
svātmapratyabhijñāpanārūparahasyārthopadeśanātmā
svabhāvo'syāstīti vyutpattyā gurunāthaśarīrānupraviṣṭaḥ parameśvara
eva kāruṇyādavacchinnapramātṛrūpaṃ śiṣyamuttārayatītyudbhāvyate |
yaduktamāgame -
kulācāryamadhiṣṭhāya devo dīkṣayitā śivaḥ iti |
yaccoktaṃ śrītantrāloke -
guruhṛdayaniviṣṭaḥ śaṅkaro'nugrahītā iti |
etena -
dīkṣayā mucyate jantuḥ prātibhena tathā priye |
gurvāyattā tu sā dīkṣā baddhabandhanamokṣaṇe ||
pratibhā svasvabhāvastu kevalībhāvasiddhidaḥ |
iti śrīkiraṇaprakriyayā puṃsāṃ svapratibhāmātraniṣpadyamāna-
mokṣānubhāvānāmapi paryantataḥ kiñciddeśikanāthānugrahā-
vaśyambhāva evetyuktaṃ bhavati | yena parameśvarasvātantryādhīna-
vijṛmbhite viśvasminnetadājñāmantareṇa teṣāṃ tādṛk pratibhaiva na
saṃpadyate | parameśvarānupraviṣṭaśarīrasyaiva ca bhagavato
deśikanāthasya dīkṣādyalaukikakriyopakṣepakṣamatvamiti | tasya ca
kaṭākṣapāte satītyanena kevalaṃ cākṣuṣyeva dīkṣākhyāyate |
yāvadāṇavaśāktaśāmbhavākhyaprakāratrayānupraviṣṭāstattaddeśa-
kālasvabhāvānuguṇyādyanyatamaucityaśālinaḥ sarve'pi tatprakārāḥ
parāmṛśyante | yataḥ kaṭākṣo nāma guroranugrāhyaṃ
pratyanuveśayitumiṣṭā svahṛdayasaṃvinmayī
śāmbhavyādyaśeṣadīkṣānusyūtā dṛkśaktirityākhyāyate | yadāhuḥ -
sā ca sarvādhvasampūrṇamātrasaṃvidabhedinā |
guruṇā'nugrahadhiyā śiṣye yadavalokanam || iti |
tatra gurormantrodbhāvanadvārā śiṣyasya śravaṇamātraprādhānyena
svarūpasamāveśadāyinī dīkṣāṇavī, kuṇḍalinīśaktyullekhanātmikā
manovyāpārānusandheyā śāktī, sarvavikalpavaimukhyena
svasvarūpāvibhinnaśambhusamāveśasvabhāvā śāmbhavīti vivekaḥ |
evaṃ śaktipātasya tīvratīvrataratvādayo'pi bhedāḥ svayamūhanīyāḥ |
sarvathā deśikanāthacaraṇaśuśrūṣāmātrānuprāṇanametat
kaulikasiddhāntānusandhānamiti rahasyam | yaduktaṃ mayaiva
śrīpādukodaye -
gurumattaiva naḥ śāstre paramaṃ phalamucyate iti |
yaccoktaṃ śrīmahābhārate -
ṛtasya dātāramanuttarasya nidhiṃ nidhīnāṃ caturanvayānām |
ye nādriyante gurumarcanīyaṃ pāpāllokāṃste vrajantyapratiṣṭhān
nanu srotāṃsi hi catvāri parameśvarapraṇītānyantarvidbhirādriyante
pratyapādi | tadatrāprayojakatvamanyatrānāśvāsaśaṅkā vā prasajyeta |
yenobhayatrāpyanaucityamityāśaṅkyāha -
āstāmanyā vidyā catuḥsrotasāmapi sāgarāṇāmiva |
enamevāmṛtamayaṃ mathnāti manthānabhairavo devaḥ
parameśvaro hi sarvānugrāhakatayā -
puṣpe gandhastile tailaṃ dehe jīvo jale'mṛtam |
yathā tathaiva śāstrāṇāṃ kulamantaḥ pratiṣṭhitam ||
iti śrītantrālokasthityā śrutismṛtyādiṣu bāhyavidyāsu
kaulikyevāvagāhyeti, śrīmatsrotaścatuṣṭaye cainamevārthamupasannaṃ
janamanubhāvayitumudbhāvayatītyasmanniścayaḥ | yadāśayena -
sāṃkhyaṃ yogaṃ pāñcarātraṃ vedāṃścaiva na nindayet
ityāgameṣvākhyāyate | tatra -
nyāyāgamādi madupekṣitamapyasāraṃ
svīkṛtya kecidadhikaṃ madamudvahanti |
nirmālyamujjhitamapi prabhuṇā pṛthivyāṃ
ceṭyo hi mūrdhni viniveśya paribhramanti ||
iti nītyā bāhyatvenāvabhāsamānatvādanyatayābhimatā
sāṃkhyayogādisvabhāvā vidyā tāvadāstām, anutthānamevāsyā
bhavatu | vidyeti jātāvekavacanam | alamatra śrutismṛtyādīnāṃ
bāhyavidyānāṃ mahārthopāyatayā pratyāyanaprāgalbhyeneti yāvat |
tacca saṇṇāvisesaṇiṇṇa a (ślo २) ityatra vistīrya paryālocitam | yāni
punaralaukikāni vaitatyagāmbhīryākṣobhyatvādisādharmyeṇa
samudrasthānīyāni catvāri pūrvadakṣiṇādikrameṇa
parameśvaramukhacatuṣṭayapraṇītāni srotāṃsi
svacchasvāduśītalābhyantarāhlādarasottaratayā
svātmasaṃvitpravāharūpā ājñāḥ, teṣāṃ
saṃbandhinamantastātparyakakṣyārūḍhatayā
gūḍhasvabhāvamenamevāmṛtamayaṃ svasaṃvidātmanā
kenacidāhlādena prakṛtamarthātiśayaṃ manthānabhairavātmā devo
mathnāti | tattatsrotaḥpratipādyārthāntarānādarottaraṃ svātmaśaktyā
pṛthak piṇḍīkṛtyotthāpayati | etaduktaṃ bhavati - bāhyavidyāsu
nṛttagītaprabhṛtayo'pi kalāḥ svasphurattānusandhānāvasthāyāṃ
sahṛdayahṛdayasaṃvidaikāgryalakṣaṇasya camatkārotkarṣasya
prayojakatayā paryantato mahāntamevārthamunmīlayanti, kimuta
vedaśāstretihāsapurāṇādayaḥ | kevalaṃ teṣāṃ
pāramparyādupāyabhūtatvameva bheda ityatra vandhyo
vākovākyopanyāsaprabandhaḥ | alaukike tu srotaścatuṣṭaye
jñānayogakriyācaryāprādhānyena pṛthak
pṛthagupapāditārthāntaraprapañce'pyantato gatvā
prāpyabhūmikātvenāyamevārtho'vasthāpyate | yaduktamāgame -
caturājñākośabhūtām iti | yacca vyākhyātamasmatparamagurubhiḥ
śrīmadṛjuvimarśinyām - catuṣpīṭhādhiṣṭhātṛmahāsaṃvidālambanena
pravṛttacatuḥsrotorūpā mahāpadavī caturājñā, tasyāḥ kośabhūtā
mahādhiṣṭhātrī śevadhistām iti | yaccoktaṃ śrīkramakelau -
vāmadakṣiṇatantrādiṣvapyetanmayameva sarva nirvahatīti mantavyam iti |
evañca sarvadarśana-
sāratvādamuṣya śrīmahārthakramasya sarvasrototiśāyī ko'pi
ślāghyatvotkarṣa dhvanyate | yaduktaṃ śrīmahānayaprakāśe -
evaṃvidhaṃ yadadhigantumihātmatattvaṃ
mithyāvikalpavibhavoddalanaṃ ca samyak |
yuktiṃ mahānayamayīṃ na vihāya śakyaṃ
sarvottamottamatamo hi tato mahārthaḥ || iti |
ata eva hyanyatrāśaraṇānāmetadekaśaraṇatvamatyantadurghaṭaghaṭana-
prāgalbhyodbhaṭamudghāṭyate | yadāhuḥ -
sarvopāyaparikṣīṇāste mahārthārthinaḥ kila iti |
asti nānyā gatisteṣāṃ vikalpagrāsasāhasāt iti ca |
yaścāyamevaṃvidhārthamathanapragalbho bhagavān, ata eva
sarvaparyantapratiṣṭhāsthānarūpo yaḥ kuleśvaraḥ, sa eva yataḥ svaśaktiṃ
nirmathya sṛṣṭyādikārī, ata evaṃvidhaṃ śrīmanthānaṃ bhairavaṃ
namāmīti saṃbandhaḥ iti śrīkramakelikḷptyā svecchāmātravijṛmbhita-
viśvakṣobhatayā'nubhūyate | tasya kaulikeṣu tantreṣu bhairava iti prāyo
vyapadeśo bhavati | bhīravaḥ saṃsāracakitāḥ prāṇinaḥ,
teṣāmayamabhayapradāyitayā saṃbandhīti vā, bhīḥ saṃsāaracākityaṃ
tannibandhano ravaḥ prāṇināmākrandastasya pravartaka iti vā,
pratipāditacākityanivṛttaye manasi parāmṛśyatayā vartata iti vā, bhiyaṃ
paśusaṃbandhinīmuddiśya ravaṇaṃ yaccha(bdaṃ? bdanaṃ)
tatsvabhāvānāṃ māhaiśvaryādīnāṃ vargādhiṣṭhātrīṇāṃ svāmīti
vā, lokasaṃbandhinīṃ bhiyaṃ rauti dātavyatayā parāmṛśatīti
bhīrurmṛtyukālādiravacchinno bhayaṅkaravargastasyāpi bhayaṅkara iti vā,
bhāni nakṣatropalakṣitāni candrasūryādīni jyotīṣi tānīrayati prerayatīti
bheraḥ kālastaṃ vāyayanti śoṣayantīti bheravāḥ kālagrāsarasikā
mahāyoginasteṣāmadhiṣṭhāteti vā, viśvaṃ prati
bharaṇaramaṇavasanānāṃ prayojayiteti vā, bhairava ityucyate | yaduktaṃ
śrīkṣemarājena -
bhīrūṇāmabhayaprado bhavabhayākrandasya hetustato
hṛddhāmni prathitaśca bhīravarucāmīśo'ntakasyāntakaḥ |
bheraṃ vāyati yaḥ suyoginivahastasya prabhurbhairavo
viśvasmin bharaṇādikṛd vijayate vijñānarūpaḥ śivaḥ || iti |
sa ca devaḥ, dīvyateḥ krīḍāvijigīṣādyanekārthābhidhānasāmarthyāt |
tatra heyopādeyatādivikalpavaimukhyena svasaṃvidekaghanatayoccalanaṃ
krīḍā | sarvotkarṣeṇa vartitumaunmukhyaṃ vijigīṣā | nirvikalpe'pyātmani
vikalpaprathāparāmarśo vyavahāraḥ | avabhāsyāśeṣaprapañcāva-
bhāsanāvinābhūtā svayamprakāśatā dyutiḥ | svarūpalābhamārabhya
sarvāmnāyapravṛttiparyavasānāspadatvaṃ stutiḥ | sṛṣṭyādiṣu
kṛtyeṣvicchājñānakriyātmakaśaktitrayāṅgīkāro gatiriti | taduktaṃ
mayaiva -
naiścintyotkaṭamuccalannabhilaṣan sarvottaraṃ vartituṃ
svasmin bhedamabhedite'pi vimṛśan svātmāviśeṣaṃ sphuran |
arthānāmudayavyayaprakṛtibhūrucchrāyavānicchayā
devo dṛkkriyayoḥ pradīptamahimā bhāveṣu vo dīvyatu
nanu kathamatyantabhinnamantratantrapaddhatipāramparyādi-
prakārasyāpyasya srotaścatuṣṭayasya phalotpattiṃ pratyetadaika-
rūpyamityākāṅkṣāmadhikṣipan prakrāntasya mahātantrasya
niṣkṛṣṭamarthatattvaṃ saṃgraheṇodghāṭayitumāha -
hanta rahasyaṃ bhaṇāmo muḍhā ! mā bhramata garbhagoleṣu |
atyāsannaṃ hṛdayaṃ paryālocayata tasyodyogam
he mūḍhāḥ ! māyāmohamālinyakajjalakaluṣitātmānaḥ, tata eva
śarīrādyahantānusandhānavantaḥ pramātāraḥ ! vayamete kecana
deśikakaṭākṣapātapratyakṣitātmaiśvaryocchrāyāḥ
parānujighṛkṣāveśavaivaśyākrāntacittavṛttayaśca santaḥ -
tadetat paramaṃ gṛhyaṃ yoginīnāṃ mukhe sthitam |
iti sthityā gopyamarthatattvaṃ bhaṇāmo vaikharīvākparyantaṃ
parāmṛśāmaḥ | anyābhimukhīkārāduktarūpasaṃrambhopanyāso hi
tanmanasi tādṛkparāmarśārpaṇaṃ vinā na saṅgacchate | anyathā
vaikharyā vaiyarthyaprasaṅgādityāmantryamāṇān
puruṣaviśeṣānarthatattvaṃ kiñcit parāmarśayāma ityuktaṃ bhavati | tatra
bhaṇitavyamarthamavasthāpya madhye tadaparijñānopādhikamupa-
dravādhikyaṃ tatparijñānaprarocanātātparyeṇopapādyate - mā bhramata
garbhagoleṣviti | kimiti jananījaṭharagahvarāntarvāsakleśamanu-
bhavatā'nāyāsena kasmiṃścit tatpratīkāropāye vidyamāne'pīti yāvat |
mā bhramateti garbhagahvarabhramaṇaniṣedhābhidhānena
vakṣyamāṇasyārthasya tatpratibandhapāṭavaṃ pratyavyabhicāro vyajyate |
garbhavāso hyupadravānubhūtīnāṃ parā bhūmiḥ | bhramaṇena ca tasya
mātāpitṛsahasrāṇi iti nyāyādanekakālānuvṛttatvamākṣipyate | tacca
jananam - jātasya hi dhruvo mṛtyuḥ iti bhagavadgītānītyā, vināśāghrāta
utpādaḥ iti śrīmatkṣemarājoktyā ca maraṇānubhūtyavinābhūtaṃ
tadubhayāntarbhūtaṃ cākhilamapi duḥkhānubhūtibāhulyamiti
janmamayayā pīḍayā sarvamapi saṃsāravyasanamupasaṃgṛhyate |
yadāśayenoktaṃ śrīlaghubhaṭṭārake -
jñātvetthaṃ na punaḥ spṛśanti jananīgarbhe'rbhakatvaṃ narāḥ iti |
atha bhaṇitavyamevārtha bhaṇitumasyātyantasulabhatvopapādana-
dvārā pīṭhikāṃ badhnāti - atyāsannaṃ hṛdayamiti | yadidaṃ
ṣaḍadhvollāsasamaṣṭirūpasya svaśarīrasyānuprāṇanatayā'vatiṣṭha-
mānamavikalpāvasthāyāṃ taduttirṇollekhaṃ ca
satprakāśavimarśadvitayamelāpalakṣaṇamantastattvaṃ hṛdayamityucyate,
tasya parvatāgranadītīrādivanna kadācidanāsattiśaṅkā sambhavati,
svasvarūpāvibhinnatvādetadāsattiṃ pratyatiśayasyānubhūyamānatvāt |
tādṛśasya cāsya ca udyogo yataḥ kutaścidapyākārādaudāsīnyā-
pahastanasvabhāvamudyantṛtvam, tat parita icchājñānakriyāparispanda-
pravartitāśeṣaviśvavyavahāraprathāparāmarśapūrvakamālocayata
ātmānukūlyādavalokayadhvam | yasminnekatraiva sādhye catuḥsrotaḥ-
pravartitā mantratantrādayaḥ prabhañjanābhivyañjana iva
vyajanavātāyana-
vastrāñcalabhastrikāphūtkāraprabhṛtayo bahuprakāramupāyā
upapādyante | yena ca kṣaṇamātrānubaddhenāpi jananamaraṇādya-
śeṣopadravavyudāsaśālī jīvanmokṣalakṣmīmahopabhogaḥ saṃpadyate |
sa codyogaḥ kadācidindriyaparispandānubandhī kriyāśaktisphārarūpo
rūparasādiviṣayagrahaṇakautuhalād bahiḥ prameyaśayayāmadhiśayaya
vyākṣepavibhramamanubhavati, kadācicca jñānaśaktyavaṣṭabdho
viṣayebhyaḥ pratyāvṛtya svātmamātraviśrāntisvabhāvāṃ
pratyagānandasampadamupabhuṅkte | yadubhayaṃ daṇḍamuṇḍa-
kramātmakatayā śāstreṣvanuśiṣyate | yaduktamāgame -
muṇḍanaṃ jñānarūpeṇa daṇḍanaṃ ca kriyātmanā |
muṇḍadaṇḍakramau tena matau jñānakriyātmakau || iti |
staimityādirūpā vyavasthā hṛdayasya kaścidudyamaprakāraviśeṣaḥ |
yaduktaṃ lakṣmītantre -
stimitaṃ yat paraṃ brahma tasya stimitatāsmyaham iti |
tādṛśasya ca hṛdayasyodyogenākrānte lokavyavahāre -
tasmāt tattvamatattvaṃ vā na bhānena vinā bhavet |
svasāmarājyavaśād bhānaṃ tat tattvātattvayoḥ samam ||
yathā yathā prathā puṃsaḥ śāmbhavī sā ca nāparā |
ityādinītyā grāhyaṃ viṣayaṃ prati niṣiddhatvamaniṣiddhatvaṃ veti
tāratamyacintāyā na kasyāścidapyavakāśaḥ, yato
vidhiniṣedhaviṣayayordhamādharmayorālocyamānayoḥ
sāmānyaviśeṣabhāvādadhikārivibhāgavaicitryādanyonyāviruddhāneka-
śāstramaryādābhedavyavasthāpanānuprāṇanatvācca na
kiñcinnaiyatyamālokyata iti sarvaśrāvyo'rthaḥ | aṣaḍakṣīṇastu -
dhīkarmākṣagatāṃ devīṃ niṣiddhaireva tarpayet |
iti rahasyāmnāyanyāyādanyaśāstravigarhitāni mahilāmadyamāṃsādī-
nyeva dravyāṇyasmadupāsyānāṃ devatānāṃ saparyāsu
paribarhatayā'bhyarhitānīti | yaduktaṃ śrīmahānayaprakāśe -
anyairāvārakatvena ye bhāvāḥ parivarjitāḥ |
taireva jñānināmarthaṃ jājvalīti parā citiḥ || iti |
prapañcitaprāyaṃ caitat prāgevetyalaṃ romanthānānubandhena |
bhramatetyādi loṭpratyayena -
tāteti kiñcit tanayeti kiñci-
nmameti kiñcinna mameti kiñcit |
taveti kiñcinna taveti kiñcid
bhautaṃ svayaṃ bahudhā mālapestvam || iti |
iti śrīmadālasoktiyuktyā māyāvyāmūḍhacetasaṃ paśujanaṃ prati
śocanīyatā dyotyate | hantetyanena tu tantrakṛtastadaparimṛjyamanyaṃ janaṃ
pratyamandaḥ kāruṇyotkarṣa iti
athāsmatprasādhitamauttaramarthatattvamevānyeṣāṃ
vyāsādīnāmapi mahāmunīnāmantaranusandheyā devatā, yena
tatpraṇīteṣu prabandheṣu tātparyaparyālocanāyāṃ mahatā
kaṇṭhenaitadevārtharahasyamudghāṭyate | yathā
bhagavadgītāsūpaniṣatsvityuccāvacasyāsya prapañcavaicitryasya
śrīmadanuttarāmnāyasamudraśīkaropasneha
evānuprāṇanatayā'vatiṣṭhata ityāsūtrayitumāha -
enameva mahārtha yuddhārambhe pāṇḍuputrasya |
ṣoḍaśasahasraśaktirdeva upadiśati mādhava iti śivam
yo'yaṃ mahāprabandhenopakrāntaḥ -
bhāvārthaḥ sampradāyārtho nigarbhārthaśca kaulikaḥ |
tathā sarvarahasyārtho mahātattvārtha eva ca ||
ityāmnāyasthityā tattadaśeṣārthatattvavaicitryasamaṣṭyadhiṣṭhāna-
rūpatayā mahān sarvārthabhedaprabhedakroḍīkāravicakṣaṇo'rthaḥ
prāpyaṃ tattvam, yaśca -
na sannāsanna sadasanna ca tannobhayātmakam |
durvijñeyā hi sāvasthā kimapyetadanuttaram ||
naiṣa dhyeyo dhyātrabhāvānna dhyātā dhyānavarjanāt |
na pūjyaḥ pūjakābhāvāt pūjābhāvānna pūjakaḥ ||
iti śrītantrālokasthityā vikalpavārtāsārthasarvasvottīrṇasvasvātantryaika-
ghanatopabṛṃhitasvabhāvo'nubhūyate, tamenameva ṣoḍaśasahasraśaktiḥ
ṣoḍaśādhikā(?) vilāsalakṣaṇamakālakalitaṃ śrīkālasaṃkarṣaṇī-
bhāvamanubhavan ata eva devaḥ krīḍādyanekaparispandapragalbho mādhavo
mahālakṣmīvallabho madhukulottasaśca bhagavāan yuddhārambhe
kauravapāṇḍavasenāsaṃgharṣopakramāvasthāyāṃ
pāṇḍuputrasyārjunasyopadiśati upādikṣaditi yāvat | prākṛtabhāṣāyāṃ
bhūtavartamānādilakāranaiyatyābhāvāt | yadvā bhagavatā
pratiyugamevamasya bhāratādivyāpārasya pravartyamānatvāt
pravāhanityatayā vartamānatvamiti laṭprayogaḥ | tatra yuddhārambha
ityanena -
tān samīkṣya sa kauravyaḥ sarvān bandhūnavasthitān |
kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt ||
ityupakramya
aho bata mahat pāpaṃ kartu vyavasitā vayam |
yad rājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ ||
yadi māmapratīkāramaśastraṃ śatrapāṇayaḥ |
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet ||
ityantamarjunasya prācīnānekavāsanānusyūtāt pāśavāveśāt
śrautasmārtādibāhyāmnāyaniṣiddhaṃ pitṛpitāmahādisvajanahanana-
lakṣaṇaṃ pātakaṃ prati vicikitsā, tatpravṛttaṃ ca rājyalābhādyaśeṣa-
saukhyavairāgyam, tannibandhano vaiklavyodayaśca dhvanyate | mādhava
ityanenārjunena sahāsya kiñcid yaunaṃ sambandhamunmī(layitvā ? lya) -
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ! ||
mā klaibyaṃ gaccha kaunteya ! naitat tvayayupapadyate |
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa ! ||
iti taṃ prati bhagavato rahasyārthatattvapratyabhijñāpanaunmukhyam |
anantaramasyaiva -
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ
dharmasammūḍhacetāḥ |
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ
tvāṃ prapannam ||
iti kārpaṇyalakṣaṇānāthyapravṛttāt śiṣyabhāvād devasya
kāruṇyākrāntahṛdayatā,
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||
ityādinā bhīṣmadroṇādyaśeṣaśarīrāntarbhūtasyātmano
nityatvavyāpakatvādiyogādanyajanahanyamānatvādyasaṃbhavod-
bhāvanadvārā laukikavat kiṃ bāhyaśāstrabibhīṣakayā
kātaryamanubhavasīti tasyoparyanugrahodrekaśconmudryate |
ṣoḍaśasahasraśaktirityanena bahiṣṣoḍaśastrīsahasrasambhogamivāntarapi
ṣoḍaśādhikā(?) parāmarśaprābalyopārūḍhaṃ
tattadavāntaraśaktisahasrasamāveśamāvedayatā devasya-
darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram |
iti vaiśvarūpyapradarśanaucityam,
kālo'smi lokakṣayakṛt pravṛddho lokān samāhartumiha pravṛttaḥ |
ityātmano māhātmyaprakhyāpanaprācaṇḍyam,
namo namaste'stu sahasrakṛtvaḥ punaśca bhūyo'pi namo namaste |
ityarjunastutisahasrasandhukṣyamāṇatejaskatvāt
ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa
bhūyaḥ |
āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ bhūtvā punaḥ
saumyavapurmahātmā ||
iti bhūyaḥ pūrvasvabhāvapratyānayanam,
atha cet tvamahaṅkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi |
ityātmoktārthānanuṣṭhāne mahāvipadrūpapratyavāyopapādanaṃ
cetyanyaduṣkarāṇyāścaryāṇi karmāṇyākhyāyante | deva ityetat
krīḍādyanekārthābhidhānamukhena -
raso'hamapsu kaunteya ! prabhā'smi śaśisūryayoḥ |
praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu ||
ityādinā prapañcena tasya bahirvibhūtiparispandāṭopam,
sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca |
vedaiśca sarvairahameva vedyo vedāntakṛd vedavideva cāham ||
ityuttarasphuraṇaprakāraṃ cāha | mādhavapāṇḍuputraśabdābhyāṃ
bhagavadarjunayorubhayorbāhyavāsanāvailakṣaṇyābhāve'pi -
bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |
tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ||
ityādyasya sārvajñyādiśaktyaulbaṇyamanyasya
tadviparyayaścetyanayoranugrāhyānugrāhakabhāvaucityamāsūcyate |
upadiśatītyetat sarvatrāṣṭādaśādhyāyānusyūtamaṅgāṅgi-
bhāvabhaṅgyā bāhyābhyantarobhayaśāstratattvatātparyāspadaṃ
sāṃkhyayogavedāntādivaicitryavyatireke'pi -
api cet sudurācāro bhajate māmananyabhāk |
sādhureva sa mantavyaḥ samyag vyavasito hi saḥ ||
iti,
manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru |
māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me ||
iti ca svātmadevatāmātropāstiprādhānyamabhivyanakti |
mahārthamityanena -
yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati |
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati ||
api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ |
sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi ||
sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja |
ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ ||
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate |
svalpamapyasya darmasya trāyate mahato bhayāt ||
iti te jñānamākhyātaṃ guhyād guhyataraṃ mayā |
vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru ||
iti bhagavataḥ phalgunaprabodhanāvasthāyāṃ śrīmadanuttarasrotaḥ-
prasādhitārtha prakhyāpanapāṇḍityaṃ pratāyate | mādhavaḥ
pāṇḍuputrāyopadiśatīti guruśiṣyabhāvodbhāvanena -
imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam |
vivasvān manave prāha manurikṣvākave'bravīt ||
evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ |
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa ! ||
sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |
bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam ||
iti guruparvakramātmanaḥ sambandhasyāvaśyānusandheyatā dyotyate |
pāṇḍuputrasyetyarjunasya kulīnatvādyavinābhūtaṃ saujanyādiguṇa-
yogamulliṅgayatā -
idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana |
na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo'bhyasūyati ||
ityayogyaṃ śiṣyaṃ pratyetadarthaprakāśanasyāvihitatvam, yogyaṃ prati tu
kalpyamānasya puruṣārthaparyavasāyitvaṃ copapādyata iti |
pārāśaryo mahāyogī dhairyagāmbhīrasāgaraḥ |
bhārate bhagavadgītāmadhikṛtyedamabravīt ||
yat kurukṣetramākramya dhārtarāṣṭreṣu dhanviṣu |
pāṇḍaveṣu ca sajjeṣu saṃgṛhyākṣauhiṇīṃ kṣaṇāt ||
pitṝn pitāmahān bhrātṝn putrān pautrān gurūnapi |
hantavyānātmahastena prekṣya vaiklavyavihvalam ||
trasyantaṃ karmaṇaḥ krūrādavadhūtāhavodyamam |
bībhatsamānaṃ bībhatsuṃ nispṛhaṃ rājyasampadi ||
anusandhāya bhagavān mukundo rukmiṇīpatiḥ |
kāruṇyākrāntahṛdayaḥ syandanasthaṃ tamabhyadhāt |
hanta kiṃ tava saṃvṛttamakāṇḍe kaśmalottaram |
vaiklabyaṃ tyajyatāmetallokadvayavigarhitam ||
kaḥ pitā tava ko bhrātā ko guruḥ ke ca bāndhavāḥ |
tvameva tāvat ko nāma kāruṇyaṃ nāma kiṃ tava ||
pātrametasya kaśca syāt kena ko vā'bhihanyate |
bahvyaḥ sāmānyato bhāṣāḥ kalpyante lokaśāstrayoḥ ||
viśeṣamaparijñāya tābhyo mā bhūd bibhīṣikā |
iti lokottarāmarthamudrāmunmudrayan kramāt ||
prasaṅgānuprasaṅgena viśvavikṣobhakalpanām |
akālakalitasvacchasvacchandānandacinmayīm ||
niścinvanniścalasvātmasaṃrambhaikavijṛmbhitām |
uparyudriktakāruṇyo vīrendraḥ savyasācini ||
kālagrāsaikarasikāṃ kālasaṅkarṣṇīṃ kalām |
anupraviśya yogena khecarīkhacitaujasā ||
svabalākramaṇāṭopavyāptakaulakramo bhavan |
dattvā lokottarāṃ tasmai dṛṣṭimaskhalitārciṣam ||
prāṃśuḥ pradarśayāñcakre vaiśvarūpyamanugrahāt |
bāhavo yatra koṭīṇāṃ koṭayaḥ sphuradaṅgadāḥ ||
sahasrāṇāṃ sahasrāṇi murdhnā ca mukuṭaspṛśām |
yadantaḥ sāgarāḥ sarve sarve ca kulaparvatāḥ ||
kānanāni ca sarvāṇi sarvā sarvaṃsahā'pyabhūt |
bhīṣmadroṇakṛpadrauṇikarṇaduryodhanādayaḥ ||
śalabhā iva yadvaktrajvālāmālambya śerate |
tadālokya sasantrāsaṃ sāścarya ca dhanañjayam ||
abhragambhīranirghoṣo bhagavānabhyabhāṣata |
paśya viśvaṃ mayā grastamākīṭādāpitāmaham ||
vilīyamānaṃ jihvāgre jyotirjvālākalāpini |
yatra kṣaṇādakhaṇḍānāṃ brahmāṇḍānāṃ paramparāḥ ||
samudrabudbudanyāyādunmiṣanti truṭanti ca |
atra bhīṣmamito droṇamiha śalyamitaḥ kṛpam ||
paśya bhasmīkṛtān bandhūn mayayakṣayayamahārciṣi |
majjvālālīḍhasāraṃ saccarācaramidaṃ jagat ||
prācīnaṃ vāsanāśeṣaṃ dagdhaṃ vastramivāśnute |
tadutīṣṭha jahi svairamāttasārān mahīpatīn ||
yena te tīkṣṇabāṇasya doṣṇoḥ śaurya prathiṣyate |
iti phalgunamākarṣannātmaiśvaryavijṛmbhayā ||
kramādakramacicchaktisvātantryanmīlanakṣamaiḥ |
avadhīritavedādibāhyavidyāviḍambanaiḥ ||
ācakṣāṇairavaiṣamyaṃ karmākarmavikarmaṇām |
vikalpakalpanollāsagrāsatātparyayogibhiḥ ||
niṣiddhasyāpyanuṣṭhāne vihitasyāpyatikrame |
pratyavāyaṃ vyudasyadbhiḥ svacchasatsaṃvidāṃ nṛṇām ||
laukike'pyupayuktānāṃ dharmāṇāmanumantṛbhiḥ |
svasaṃviddevatāmātrasaparyāpāradṛśvabhiḥ ||
cittasyāntarniṣiñcadbhiradvaitāmṛtacandrikām |
unmūlayadbhirāmūlaṃ māyāmālinyavāsanām ||
saṃcchidya saṃśayātaṅkamarpayadbhirahaṃprathām |
sthāpayadbhiranāhārya prātibhaṃ sthairyamāśaye ||
citsvabhāvatayā sthātuṃ smārayadbhiḥ svamudyamam |
pramāṇairyuktibhistarkairanuvādairnidarśanaiḥ ||
āśaṅkottaracarcābhiranyaiśca gamakaiḥ kramaiḥ |
prakāśayadbhirviśvasya pratiṣṭhāmauttaraṃ kramam ||
spaṣṭairavyākulairvākyairanyonyānvayabandhuraiḥ |
bahudhā puṇḍarīkākṣaḥ pāṇḍavaṃ pratyabodhayat ||
so'pi tatkṣaṇamārabhya svavimarśavicakṣaṇaḥ |
lakṣmīmanubhavan sākṣājjīvanmokṣaprathāmayīm ||
kṣapayitvā vipakṣaṃ taṃ cicchaktyā tīvravikramaḥ |
agrajaṃ ca pratiṣṭhāpya svasya rājye yudhiṣṭhiram ||
svasaṃrambhānuguṇyena svairaṃ vyavaharan bahiḥ |
kālaṃ mahāntaṃ niścinto vijahāra viśṛṅkhalaḥ ||
etad vitatya vikhyātaiḥ kramakelau kulāgame |
nāthābhinavaguptāryaiḥ paryālocitamādarāt ||
evaṃ rāmāyaṇe kāvye vālmīkīye'pi dhīmatā |
praharantaṃ śarīreṣu na te paśyanti rāghavam ||
indriyārtheṣu tiṣṭhantaṃ bhūtātmānamiva prajāḥ |
ityādisvātmavisphūrtipradhānaṃ svayamuhyatām || iti |
śivamiti | yadidaṃ gāthāsaptatyanukrāntam upasarganipātādyavāntara-
vyāpāropaskṛtābhidhāvyañjanādyanekaśabdaśaktivaicitryārpitaṃ
saṃkṣepavistaratvānyataro-
papattyā yāvadadhigatāmnāyaprapañcatātparyārthapiṇḍībhāvagarbha-
mata eva viśvavṛttāntavyatikarakroḍīkarakovidamauttaramatimahat
prameyamiti śabdenodbhāvyate | tadakhilamapi śivaṃ
śivaparāmarśopāyabhūtatvāt śivasvarūpādutpannatvāt
śivasvabhāvāvibhinnatvācca śivamayameva | atra ca ṇami ūṇa
ṇiccasuddhe guluṇo calaṇe (ślo० १) ityārabhya devo uvadisa ī māhavo tti
sivam ityupasaṃhṛte tantre natvā śivamiti padātmakaḥ kaścit pratyāhāro
navamityakṣarākāraśca parisphuratīti sarvathā
viśvavyavahāravartipramātṛrūpametadadhīnasaṃrambhamanyad vā vastu
kartṛbhūtaṃ śivamupapāditasvabhāvaṃ svātmadevatātmānaṃ natvā
prakarṣakāṣṭhāprāptatayā parāmṛśya navaṃ prācīnajāḍyavāsanā-
paryudāsādunmīladamandasaṃvitsvaspandasaundaryasāraṃ
sadalaukikasvabhāvaṃ sampadyata ityarthatattvatātparyopaniṣaditi
evamārabdhamakhilamapi tantramavyākulaṃ parisamāpya
tadavataraṇakramamāsūtrayamāṇaḥ siddhasaṅkalpatālaghūbhūtabhāva-
vṛttistantrakṛt tatprayojikāṃ svapnasamayopalabdhāṃ
siddhayoginīmanusmarannāha -
itthaṃ prākṛtasūtrasaptatisamullāsaikasandhāyinīṃ
jāgrattatkṣaṇanirviśeṣasvapnāvatīrṇāṃ pratijñottarām |
lokollaṅghanayogyasiddhipadavīprasthānabaddhodyamāṃ
kanthāśūlakapālamātravibhavāṃ vande tāṃ yoginīm
itthamupapāditena prakāreṇa yāni prākṛtāni saṃskṛtavyatirekeṇa
mahārāṣṭrādyanyabhāṣāmayāni sūtrāṇi sūcanapradhānāni
gāthātmakāni vākyāni teṣāṃ saptatiṃ prati ya ullāsaḥ samutpattiḥ
prasṛtiśca, tatraikāṃ sandhāyinīmananyasāpekṣatayotpādayitrīṃ tāṃ
svaparāmarśacamatkārasāraikagocarībhūtāṃ yoginīm
alaukikaiśvaryātmakayogaśaktisaṃpannāṃ parameśvarīṃ vande staumi
abhivādaye ca | sarvathā tādātmyena tāmanupraviśāmīti yāvat | taduktaṃ
śrīkramakelau - vandanaṃ hi tadanupraveśaḥ iti | tasyāśca
tādṛktantraprayojakatayā vandanīyatāyā hetavastattadviśeṣaṇadvāreṇa
parāmṛśyante | tathāhi - jāgradityādi | jāgradātmā yaḥ
kṣaṇo'vasthāviśeṣaḥ | jāgraditi kartṛtvopacāreṇa jāgaraivāvasthocyate |
tayā saha nirviśeṣo vailakṣaṇyaśūnyo yaḥ svapnastatrāvatīrṇāma-
śaṅkitamantaryāgamanupraviṣṭām | svapno hi sphuṭāsphuṭarūpaḥ |
jāgarā hi sphuṭarūpā | tatra svapnasyāsphuṭatvāṃśavyatirekeṇa kevalaṃ
sphuṭatayopalabhyamānāyāmavasthāyām aparokṣitāmiti yāvat |
pratijñottarāṃ pūjopakaraṇadakṣiṇādyadhikṣipya svahastopakalpitā
mudraiva kevalamanvarthīkriyatāmiti yeyemāgūḥ, tayā
mahāntamutkarṣamaśnuvānām | atha ca lokasya vedyavargalakṣaṇasya
yadullaṅghanaṃ veditṛsvabhāvamātrapāriśeṣyeṇāvasthānam, tatra
yogyāyā aucityavatyāḥ kaulikaiśvaryānubhūtirūpāyāḥ siddheryā
padavī durgamatvadīrghatvādiparihāṇyā sadgurūpadarśitā śuddhā
laghvī ca saraṇiḥ, tatratye prasthāne viśvātiśāyitvasvabhāve
baddhodyamāmutsaṅgitodyogaśaktim | viśvollaṅghanapragalbhāmapi
svācchandyādidantābhūmimavaruhya vyavaharantīmityartha | kiṃ ca,
kanthāśūlakapālamityetanmātraiśvaryām | atraiva
viśvavṛttāntasyāntarbhūtatvādanyasyāsatkalpatvamanupayuktatvaṃ ceti
bhāvaḥ | tatra kanthā nāma bhedaprabhedavaicitryavattāyāmapi paryantata
ekānusandhānasādhyo viśvavyavahāraḥ | śūlaṃ punaḥ -
itthamicchākriyājñānaśaktiśulāmbujāśrayaḥ |
iti nyāyādicchājñānakriyātmakaṃ śaktitrayam | kapālaṃ ca
śarīrāhantādhivāsitātmā parimitaḥ pramātā | yaścittamayo
māyāpramātetyucyate | tādṛśīmenāṃ śrīkālasaṅkarṣaṇīrūpāṃ
yoginīṃ vanda ityakṣarārthaḥ | prākṛteti | saṃskṛtaṃ hi prakṛtiraśeṣasya
bhāṣāntarasya | tatprakṛteḥ saṃskṛtādutpannaṃ
prākṛtamityanenabhāṣāntarātmakavikṛtiśilpavaidagdhyasvīkāraḥ,
prakṛtisauṣṭhavaparicayāpari
tyāgaścetyubhayathā camatkāraucityamāsūcyate | nanu na mlecchitavai
nāpabhāṣitavai, na mleccitavyaṃ yajñādau iti śrutismṛtibhyāṃ
saṃskṛtavyatiriktabhāṣā prayojyatāyāṃ pratiṣidhyate,
apabhraṃśātmakatvāt tasyāḥ | saṃskṛtavyatirekeṇānyā sarvāpi
bhāṣāpyapabhraṃśaḥ -
śāstreṣu saṃskṛtādanyadapabhraṃśatayocyate |
ityuktatvāditi cet ? na | svātmaparameśvaraparāmarśamapahāyānyatra
camasacaṣālādiparyālocane bhraśyatpaṅkilasthalaskhalitakusuma-
kisalayādisthānīyaḥ śabdo'pabhraṃśaḥ | anyādṛśastu
yatkiñcidbhāṣoparūṣito'pi mantrākṣaravadatyantasauṣṭhavāspadam |
yatprayogāt ekaḥ śabdaḥ samyag jñātaḥ suṣṭhu prayuktaḥ svarge loke
kāmadhug bhavati iti śrūtyupapāditāṃ svargaguḍajihvikāmullaṅghya
svaparāmarśāhlādalakṣaṇo mahopayoga upalabhyata
ityantarvidbhirvyavasthāpyamānatvāt | svapnasamayasākṣātkṛtāyā
yoginyāstadbhāṣaikapakṣapātitvācca | kiñca,
asmadupāsyavidyānusandhāne prāyaḥ prākṛtasyaivaucityamujjṛmbhate |
yaduktamasmatparamagurubhiḥ śrīmadṛjuvimarśinyām - iha hi vidyāyāṃ
triṣvapi bījeṣvantasthātṛtīyamasti, sampradāyasya kāśmīrodbhūtatvāt,
prākṛtabhāṣāviśeṣatvācca yathāsampradāyaṃ vyavahāra ityupadeśaḥ
iti | sūtreti | sūcanamātrameva hyartharahasyānāṃ gāthāsvālokyate | yena
parimalāhvayasya vyākhyāgranthasyāvaśyambhāvaḥ | anyathā santo hi a a
pa ā so ityādau sannityādeḥ
prakṛtipratyayobhayāṃśaprābalyānusandhānād vimarśaparyavasāyinī
tātparyakāṣṭhā kathaṅkāramavadhāryeta | prākṛtasūtreti sūtrāṇāṃ
vaiśiṣṭyopanyāsena saṃskṛtādapi tattadanekārthatattvasūcanasāmarśrya-
meṣāmastītyāsūtryate | tathāhi - cittaṃ ṇa liha i cittaṃ ityatra citraṃ
cittamityālekhyāntaḥkaraṇacaitanyarūpamarthatrayaṃ cittaśabdenocyate |
evam atthaṃ ettāṇa somasujjāṇaṃ ityatra astramāsthāmarthamastamiti
prāgvyākhyānuguṇyād atthaṃ ityanenānekārtho'bhidhīyate |
evamanyadapyūhyam | pā a ḍetyanenānuraṇanaśaktyā
prakaṭaśabdaparyāyeṇa sūtrāṇāṃ sūcanaprādhānye'pi
nātyantamavyaktārthatetyabhivyajyate |
saptatīti | yoginyo hi sarvamapi viṣayamavagāhya vyavaharanti | tat
śrīmatsaptakoṭīśvarīvidyānusandhānavāsanānusyūteḥ -
saptakoṭirmahāmantrā mahākālīmukhodgatāḥ |
ityāmnāyanyāyādekaikakoṭikroḍīkārasūcanārthamekaikadaśaka-
svīkāra iti tasyāḥ siddhayoginyāḥ saptasaṃkhyātmakamudrāni-
bandhatātparyāt saptatisaṃkhyānirbandha iti tātparyārthaḥ | kiñca,
śrīmanmahārthakramaprapañcaḥ sarvo'pi vṛndacakre viśrāmyati | tacca
catuṣṣaṭiśaktisamaṣṭyātmakamiti vyākhyātam | tatra -
dhāmamudrāvarṇakalāsaṃvidbhāvasvabhāvataḥ |
pātāniketadṛṣṭyā ca ||
ityupavarṇitayā bhaṅgyā śāmbhavasiddhādiṣu vyomeśyādīnāṃ pāta
iti pātakrameṇa vyomeśyādipañcakasvīkārasyāparihāryatvam | tadvat
sarvānusyūtisāmrājyaśālinyāḥ śrīrudraraudreśvaryāḥ
sarvathā'vaśyambhāva iti saptatiḥ sampadyata ityatra na vipratipattiḥ |
samullāsa iti | lāso hi sūtrāṇāṃ sphurattā | tatrollāsaḥ
śabdārthayorutpattimācaṣṭe | samullāsastu
samantādudbhūtātmikāmanayoḥ prasaradrūpatām | sandhāyinīmiti |
sūtrāṇāmutpattiṃ prati tantrakāracitte puṣpādīnāmiva vṛntādau
sandhānam, prasṛtiṃ prati tu śilīmukhapuṅkhādīnāmiva kārmukādāviti
viśeṣaḥ | eketi | ekaiva śaktiḥ sādhakahṛdayamākramya prakāśavimarśa-
svabhāvā bhavantī vācyavācakātmakaśākhādvayaprasaraparipāṭī-
pallavitollāsāṃ prapañcavaicitryasaṃpadamujjṛmbhayati | jāgradityādi |
tādṛśyāṃ hyavasthāyāmetādṛśyāḥ parameśvaryāḥ
sākṣātkāraucityam | yaduktaṃ śrīvijñānabhairave -
anāgatāyāṃ nidrāyāṃ vinaṣṭe bāhyagocare |
yāvasthā manasā gamyā parā devī prakāśate || iti |
pratijñottarāmiti | etadeva hi tatpratijñāyā dārḍhya yat svavivakṣitasya
tantraviśeṣasya svakāruṇyaviṣayabhūtāt kutaścidudbhāvanaṃ
tadupari tadvivaraṇodghāṭanaṃ ceti | lokollaṅghanetyādi | tādṛśī hi
yoginīnāṃ sthitiḥ sādhakān pratyabhimatamupasthāpayati | anyathā
sākṣātkārāsaṃbhavo varapradānasāmarthyābhāvo vetyekatarakoṭau
vaiyākulyaṃ syāt | kanthetyādi | svayamaparimitapramātṛbhāvāvalambinī
yoginī yāvadicchājñānādiśaktitritayavattayā viśvavilāsalakṣaṇaṃ
vedyavaicitryaṃ parimitapramātṛvyavadhānarūpādupāyabalādā-
kṛṣyāntaścarvaṇīyatayā'nusandhatte | evamanyānujighṛkṣāyāmapi
tenaiva śaktitrayeṇa tata eva parimitapramātṛvyavadhānādupāyāt tāmeva
viśvavistārasaṃpadaṃ tattadabhilāṣānuguṇyādupasannānāmudvamatīti
vyākhyātarūpāṇāṃ śūlakapālakanthāśabdānāṃ tātparyamatra
paryālocanīyam | evaṃbhūtāṃ ca tāmātmopāsyadevatāsvabhāvā-
vibhinnāmudvelakāruṇyakallolakolāhalākrāntasvāntatayā
svasvarūpasākṣātkārayitṛtvarūpālaukikasiddhisampatpradānapradarśitā
śeṣaniṣkāraṇaudāryotkarṣā kulācāryacaraṇaparicaryāphalaprāpti-
paryāyabhūtāmāryā siddhayoginīṃ vande | tādṛśīnāṃ hi
svopāsyadevataikarūpāṇāṃ vandanamakhilabhuvanamaṅgalya-
tayāmnāyate | yaduktamasmatparamagurubhiḥ śrītripurasundarīmandire
stotre -
lakṣmīmahodayamahotsavapuṇyalagnaṃ
vāṇīviśeṣaparimelanapūrvaparva |
tvadvandanaṃ tripurasundari ! viśvavandyaṃ
tadvat paraṃ vijayate mahānīyasāram || iti
āyātiratha tantrasya kathyate kaulikoditā |
yāmākarṇya pumānatra vimarśaucityamaśnute ||
purā kadācid bhagavān bhairavo viśvabhāvanaḥ |
saṃvidākāśamāsthāya mahāntaṃ maṇimaṇḍapam ||
svacittacaṣakāpūrṇamāpiban viṣayāsavam |
svānandabhogalaharīṃ svasaṃvedyāṃ parāmṛśan ||
sadāśivādibhiḥ śiṣyaiḥ sevyamāno madojjhitaiḥ |
āsāñcakre ciraṃ kālaṃ nirvikalpe nije pade ||
tatra kriyāyāṃ suptāyāṃ viśrāntāyāṃ ca saṃvidi |
icchāśaktirabhūdekā prabuddhā parameṣṭhinaḥ ||
praśāntabāhyasaṃrambhaṃ cakramālakṣya sā tadā |
tattvamarthasya niścetuṃ jagrāhāntaḥ kutūhalam ||
atha puṣpāñjaliṃ kṣiptvā saurabhodbhrāntaṣaṭpadam |
pāṇibhyāṃ padmatāmrābhyāṃ pasparśa padayoḥ prabhum ||
devo'pi kiñcidunmīlya camatkārottaraṃ jvalan |
kāruṇyavarṣibhirnetraiḥ preyasīṃ tāmudaikṣata ||
praṇipatya ca sā bhūyaḥ kalpitāñjalikuḍmalā |
śucismitā smarārātiṃ babhāṣe śaśibhūṣaṇam ||
deva ! tvadvadanādeva gopitānyanyadarśane ||
prākpratyaguttarāvāñci srotāṃsi śrutavatyaham ||
kintu praṣṭavyametanme kāruṇyaṃ yadi te hṛdi |
kiṃ tattvamatra sarvatra yajjñānāt pūrṇatā bhavet ||
iti śrutvā giraṃ devyāḥ śrīmān svacchandabhairavaḥ |
mānayan mānanīyāṃ tāṃ pṛṣṭaṃ sumukhi ! suṣṭhviti ||
pavitraṃ svahaviśśeṣaṃ grāhayitvā smitottaram |
antarlakṣe pade tiṣṭhan babhāṣe tattvamauttaram ||
yathā syāt svātmanaḥsphūrtiryathā tasya bahiḥ prathā |
yathā ca mohaḥ prabhraśyed deśikendre prasīdati ||
prakṣālitamalaścāsau viśuddhiṃ svāṃ parāmṛśan |
yathā ca nityaṃ bhuñjīta jīvanmukticamatkriyām ||
tathā tathā śivastasyāścaitanyamupabṛṃhayan |
arthatattvamupādikṣadauttarāmnāyasaṃvidām ||
kramaśaḥ śṛṇvatī sā ca rahasyaṃ tattvaniścayam |
vimṛśantī ca viśadaṃ svaspandānandacinmayīm ||
viśvasya svātmānaścaikyaṃ pratyabhijñāya vāstavam |
tena bhairavanāthena tādātmyāmodabhāgabhūt ||
atha sā kālayogena śivānandasya dhīmataḥ |
śiṣyasyopādiśad devī cidadvaitasya niścayam ||
krameṇa tacca nāthānāṃ paripāṭyā bhuvaḥ sthalam |
divyasiddhamanuṣyaughapravibhāgādavātarat ||
avatīrṇā'pyasau vidyā mahārthakramagarbhiṇī |
yogināṃ vadaneṣveva tiṣṭhatyatyantadurlabhā ||
atha kālakramavaśāccoladeśaśiromaṇiḥ |
mahāprakāśo nāmāsīd deśiko dṛkkriyottaraḥ ||
tasya śiṣyo'bhavad dhīmān gorakṣo nāma vaśyavāk |
maheśvarānanda iti prāptapūjyāhvayomahān ||
arcayan devatāṃ nityaṃ japan dhyāyaṃśca niścalam |
paryaṭaṃśca diśāmantān kālaṃ kañcidavāhayat ||
athaikadā niśīthinyāmāsīno yāgamaṇḍape |
tarpayitvā parāṃ devīṃ gandhapuṣpākṣatāsavaiḥ ||
āsvādyānandapātrāṇi trīṇi tīvrāṇi tanmanāḥ |
svasaṃrambhaparāmarśabhavyāmanubhavan prathām ||
jāgarāsvapnayormadhyamadhyāsya mahatīṃ daśām |
dūtyāḥ stanataṭotsaṅgamaparāṅgena pīḍayan ||
pradīpaiḥ kuśalaireva pradīptairaparokṣitaḥ |
āste sma vismayākrāntaḥ kahlārotphullalocanaḥ ||
atrāntare striyaṃ kāñcit kanthāśūlakapālinīm |
sa dadarśa kilollokāṃ sindūrālaṅkṛtālikām ||
ālokya ca sa tāṃ siddhāṃ kurvannāsannamāsanam |
upāharadudāraśrīḥ pūjopakaraṇaṃ kramāt ||
dakṣiṇāṃ ca yathāśakti dātuṃ dūtīṃ samādiśat |
kruddheva yoginī sā ca kimebhiriti niḥspṛhā ||
mahārāṣṭrabhuvaṃ bhāṣāṃ prayuñjānā smitottaram |
saptasaṃkhyocitāṃ mudrāṃ badhnatī hastapallave ||
alamarthairiyaṃ kanthā vasordhārāṃ hi varṣati |
pradīyatāmiyaṃ mudrā phalaṃ ca pratipādyatām ||
itthamābhāṣamāṇaiva sakapālena pāṇinā |
spṛśantī mastakaṃ tasya niśśaṅkaṃ sā tirodadhe ||
atha tanmahadāścaryamaśnuvāno mahāmanāḥ |
āracayayārcanāśeṣamaśeṣāmanayanniśām ||
prātargurukulaṃ gatvā praṇamya caraṇau guroḥ |
rātrivṛttāntamācakhyau prāñjaliḥ praśritaiḥ padaiḥ ||
deśikendro'pi saṃcintya niścityārtha ca tatkṣaṇam |
puṇyotsava iti prītaḥ śiṣyaṃ śrīmānabhāṣata ||
alamarthaprapañcena piṇḍito'rthaḥ prakāśyate |
alamarthairiti prāha yadiyaṃ siddhayoginī ||
yacca saptocitāṃ saṃkhyāṃ kurvāṇā karakuḍmale |
saphalīkriyatāmeṣā bhāvajñenetyabhāṣata |
tadārthī sṛṣṭimullaṅghya śābdīṃ sā kāñcidicchati |
yena mantrātmakaiḥ śabdaiḥ parameśvaryupāsyate ||
saptakoṭīśvarī devī tayā nūnamupāsyate |
anyathā tādṛśīmeva mudrāṃ na pratipādayet ||
tat tvayātra vidhātavyā sphītasārasvataśriyā |
sūtrāṇāṃ saptatistantre mahārthe mantragarbhiṇī ||
sadyastvadvadanāt tasmāt pādukodayaśodhitāt |
purātanāgamaprakhyo granthaḥ prakhyāyatāṃ mahān ||
kiñca bhāṣā tadīyaiva mādhuryāmṛtavarṣiṇī |
aucityaṃ poṣayatyatra mahāmantrānusāriṇī ||
ityājñāṃ deśikendrasya dayālormūrdhni dharayan |
mahārthamañjarīṃ nāma saṃviddarpaṇamaṇḍalam ||
tantraṃ dinaiḥ katipayaiḥ prababandha svatantradhīḥ |
kāryārambho hi mahatāmavilambena sidhyati ||
tacca tattvavidaṃ loke vedaśāstrakalāsvapi |
mahārthasindhumanthānaṃ śrāvayāmāsa deśikam ||
svayameva ca tāṃ vidyāṃ svavimarśakutūhalāt |
śiṣyāṇāmapi nirbandhād vyācacakṣe vicakṣaṇaḥ ||
yathā hi puṣpama~jaryā grāhyaḥ parimalo bhavet |
tadvadasyāmapi grāhyā vyākhyā parimalāhvayā ||
asyāmarthasthitiḥ saiva yā sarvatra kulāgame |
kintu śabdasya śayayā'nyā nātyantaṃ sā vibhidyate ||
śuddho janmasvanekeṣu yaḥ kaścijjāyate kṛtī |
enāmupadiśantyasmai yoginyo bhāgyaśāline ||
anayaiva śivo viṣṇurbrahmānye'pi mahaujasaḥ |
antarvimṛṣṭayā śuddhāḥ svādhikāreṣu jāgrati ||
imāmeva vimṛśyāntarvāmadevaśukādayaḥ |
adhyatiṣṭhan parāṃ kāṣṭhāṃ pratiṣṭhāṃ sarvasampadām ||
imāmeva ca saṃgrāme bandhuhatyāparāṅmukham |
mukundo bodhayāmāsa syandanasthaṃ dhanañjayam ||
kṣaṇamālocitā'pyeṣā jīvanmuktiṃ prayacchati |
uparyuparyanusyūtāstattadaiśvaryasampadaḥ ||
na caināmarhati prāptuṃ krūraḥ kauṭilyavān khalaḥ |
pramatto matsarī bhīrurāmayāvī madoddhataḥ ||
nāstikaḥ svalpadhīrduḥkhī darśanāntaratatparaḥ |
gurubhaktivinirmuktaḥ kṛtaghno durmanāḥ śaṭhaḥ ||
aśraddhālurahaṅkārī rāgadveṣoparūṣitaḥ |
capalaprakṛtiḥ pāpo niṣkṛpaḥ kṛpaṇo'lasaḥ ||
prāpnuyād yadi maurkhyeṇa guroretādṛśaḥ pumān |
ubhau tau kulayoginyaḥ śapanti kṣubhitāḥ krudhā ||
akṛtvā kaulikīṃ tṛptiṃ viṣṭarāduddharannimām |
udghāṭayan paṭhan śṛṇvan vyācakṣāṇaśca neṣyate ||
amantrabindusaṃsparśaṃ kośamasyāḥ parāmṛśan |
yoginīnāṃ pracaṇdānāmāpāneṣvāmiṣāyate ||
mūlasaṃvitkalāmātramadhigamyārcayannimām |
aśnute saiddhimakhilāmavinaśvarasampadam ||
siddhāntānāṃ yathānyeṣāṃ sāraṃ syādauttaraḥ kramaḥ |
tathā tasyāpyaśeṣasya sārameṣā'vadhāryatām ||
bāhyānāmāntarāṇāṃ ca mantrāṇāmujjvalārciṣām |
vīryameṣaiva boddhavyā parāhantāmayī kalā ||
jñātavyānāṃ parā kāṣṭhā kartavyānāṃ parā kriyā |
bhāvyānāṃ ca parā bhūmiriyamīśena kathyate ||
sahasraśo'pi santvājñāḥ śivabhaṭṭārakaprabhoḥ |
iyaṃ tu tasya caitanyasarvasvamiti nirṇayaḥ ||
iyameva śivenoktā śrutismṛtyādivistare |
anyathākaraṇe heturvyākhyātṝṇāṃ matibhramaḥ ||
anyatra pāramparyeṇa sākṣādatrārthaniścayaḥ |
iti vaiṣamyamapyūce bhagavāninduśekharaḥ ||
āsthāya dhairyamavadhūya vikalpacintā-
mālūya saṃśayamupāsya ca deśikendram |
grāhyeyamauttaramahākramatantragarbhā-
dāryairudanvadudarānmaṇimañjarīva ||
ādivākyamupakṣepaḥ pratipādyasya vastunaḥ |
prayojanādeḥ prathamaṃ pramāṇātikramaḥ prabhoḥ ||
adhikāriṇyaniyamasthitirvidhiniṣedhayoḥ |
parīkṣā saṃsṛteḥ svasya sphuṭāsphuṭatayā prathā ||
svavimarśasya sādhyatvaṃ tatsvarūpavimarśanam |
ṣaṭtriṃśattattvanirṇītistaduttirṇā vicāraṇāḥ ||
antarbhāvaḥ prapañcasya svaprakāśavimarśayoḥ |
śivaśaktyorabhinnatvaṃ śaktyutkarṣaścidātmanaḥ ||
saṃhṛtāvapi viśvasya svasminnavyākulā sthitiḥ |
pramātrāditrayasyaikyaṃ sadasadbhedabhañjanam ||
ullokatā saparyāyā mahārthakramavāsanā |
pūjāsvarūpaniṣkarṣo devatāyā nirūpaṇam ||
cintanaṃ mantratattvasya vāgvṛttisphurtiniścayaḥ |
mudrārūpaparāmarśo vimarśasyātmavartinaḥ ||
prāgalbhyaṃ bhogamokṣaśrīsāmarasyaphalārpaṇe |
jīvanmukterupanyāsaḥ kṣaṇabhaṅgatiraskriyā ||
svasyānandasvabhāvatvamāṇavāditrayaṃ kramāt |
vivecanamupāyānāṃ naiścintyaṃ yogaśālinām ||
vimarśasyāvilambatvaṃ phalasya pratipādane |
gurukāruṇyanighnatvaṃ svaparāmarśasampadaḥ ||
sarvadarśanasāratvamupakrāntasya vastunaḥ |
uktasarvārthasaṃkṣepo bhāratādyaviruddhatā ||
upapattiprayogaśca tantrāvataraṇakrame |
iti svaspandasaṃsiddhyai gṛhyatāṃ tantrasaṃgrahaḥ ||
iti gurumukhāmnāyanyāyānmahākramamañjarī-
parimalamimaṃ śiṣyapremṇā babandha maheśvaraḥ |
kanakasadaso madhye nṛtyanniva prabhuradbhutaṃ
yadiha sulabhaḥ sākṣātkartuṃ vimarśamayaḥ śivaḥ ||
gāthānāmanubhāṣaṇaṃ tadanu tacchāyā tato vyākṛti-
rgranthārthagrathanakriyāsu gahano hṛdyaśca kaścit kramaḥ |
saṃvādoktisahasrasaṅkalanayā tattvārthacarcotsavaḥ
saubhāgyaṃ ca vimarśasampada iti prasthānamadhyakṣyatām ||
colāste satatotsavā janapadāḥ ślāghyo guṇairmādhavo
retodhāḥ sphaṭikāvadātahṛdayo nāthaḥ prakaśo mahān |
srotaḥ svacchamanuttaraṃ pariṇataṃ pāṇḍityamāsthādhikā
vaśyā vāgiti hanta tantrakṛdasau sarvottaro vartate ||
satsaṃvitsamayamahābdhikalpavṛkṣānācāryānabhinavagupta-
nāthapādān |
āmulādamalamatīnupaghnayantyā vāgvallyāḥ pracuraphalo nanu
prarohaḥ ||
sāhityābdhau karṇadhāro'hamāsaṃ kāvyālokaṃ locanaṃ
cānuśīlya |
tadvat svacchaṃ labdhavānasmi bodhaṃ pāntho bhūtvā
pratyabhijñāpadavyām ||
yo me vāmacamatkriyodyamamayaḥ stabdho'pi sannaśnute
viśvaṃ vyāpnuvataścidadvayamahaścandrodayād vikriyām |
tasyāhlādamahārṇavasya na kathaṃ vardheta kūlaṅkaṣo
vāgvikṣobhavijṛmbhayā bahumukhaṃ kallolahallohalaḥ ||
kāveryā iva mādhurya kahlārasyeva saurabham |
naṭeśasyeva tannṛttamasya granthasya gauravam ||
viśvotpattivipattibhūḥ sa bhagavānatra pravaktā śiva-
stasyāhaṃ pratiśabdaparvataguhā yanme na garvagrahaḥ |
taddoṣo'stu guṇo'pi vā na khalu tat svāyattamitthaṃ sthite
mātsaryaṃ mahatāmudetu yadi vā vātsalyamujjṛmbhatām ||
adhivāsayatu sadā mukhamanyakathālepalabdhadaurgandhyam |
karpūraśakala iva me śiva śiva iti śītalaḥ śabdaḥ ||
iti śivam ||
iti śrīmahāprakāśaśiṣyasya gorakṣāparaparyāyasya
śrīmanmaheśvarānandasya kṛtirmahārthamañjarīparimalaḥ sampūrṇaḥ ||
kālacakraghaṭīyantrakalpanāmūlaśilpine |
namaḥ svacchandacinmātraparibarhāya śambhave ||
pādukodayamahārthamañjarīkomalāstavaparāstutikramaiḥ |
sphārayan bhuvi māhārthasaṃvidaṃ deśiko vijayate maheśvaraḥ ||
jayatyamūlamlānamauttaraṃ tattvamadvayam |
spandāspandaparispandamakarandamahotpalam ||
srotaḥ
Original text: mahārthamañjarī (svopajñaparimalākhyavyākhyopetā) · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0