મહાર્થમઞ્જરી · અધ્યાય 1

----
મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
ઉસે ઓf થિસ્ મતેરિઅલ્ (એ-તેxત્સ્) ઇસ્ ચોવેરેદ્ બ્ય્ ચ્રેઅતિવે ચોમ્મોન્સ્ લિચેન્સે બ્ય્-ન્ચ્

ચતલોગ્ નુમ્બેર્: મ્

ઉનિfઓર્મ્ તિત્લે: મહાર્થમઞ્જરી
મૈન્ તિત્લે: મહાર્થમઞ્જરી wઇથ્ થે પરિમલ ચોમ્મેન્તર્ય્
ઔથોર્ : મહેશ્વરાનન્દ
એદિતોર્ : શાસ્ત્રી ગણપતિ
દેસ્ચ્રિપ્તિઓન્:
એ-તેxત્ ઇસ્ ઓf મહાર્થમઞ્જરી wઇથ્ થે ચોમ્મેન્તર્ય્ પરિમલ. બોથ્ બ્ય્ મહેશ્વરાનન્દ ત્રન્સ્ક્રિબેદ્ fરોમ્ ત્રિવન્દ્રુમ્ સન્સ્ક્રિત્ સેરિએસ્ નો. 66.
થે ફોતોગ્રફિચ્ fઅચ્સિમિલે ઇસ્ fરોમ્ થે કસ્હ્મિર્ સેરિએસ્ ઓf તેxત્સ્ અન્દ્ સ્તુદિએસ્ વોલુમે 11.
નોતેસ્:
થિસ્ એ-તેxત્ wઅસ્ ત્રન્સ્ચ્રિબેદ્ બ્ય્ થે સ્તff ઓf મુક્તબોધ ઉન્દેર્ થે સુપેર્વિસિઓન્ ઓf મર્ક્ સ્. ગ્. દ્ય્ચ્zકોwસ્કિ. રેવિસિઓન્ 0: 02।08।

પુબ્લિસ્હેર્ : ત્રિવન્દ્રુમ્ સન્સ્ક્રિત્ સેરિએસ્
પુબ્લિચતિઓન્ યેઅર્ :

પુબ્લિચતિઓન્ ચિત્ય્ : ત્રિવન્દ્રુમ્
પુબ્લિચતિઓન્ ચોઉન્ત્ર્ય્ : ઇન્દિઅ
----
મહાર્થમઞ્જરી
સ્વોપજ્ઞપરિમલાખ્યવ્યાખ્યોપેતા
મહેશ્વરાનન્દપ્રણીતા
નમો નાલયતે શુણ્ડાં વિષાણેન મૃણાલિને ।
પ્રત્યક્કમલકન્દાય કર્ણાભ્યાં પર્ણશાલિને

જયત્યમૂલમમ્લાનમૌત્તરં તત્ત્વમદ્વયમ્ ।
સ્પન્દાસ્પન્દપરિસ્પન્દમકરન્દમહોત્પલમ્

કારુણ્યામૃતસિન્ધોરુદિતમિવાવર્તમીક્ષણાપાઙ્ગાત્ ।
મૌક્તિકમયં દધાના તાટઙ્કં જયતિ ગૌરવી મૂર્તિઃ

સ્ફૂર્તયે વિશ્વશિલ્પસ્ય શ્રીશિવાનન્દમૂર્તયે ।
નિત્યોન્મેષનિમેષાયૈ નિસ્તુષાયૈ નમસ્ત્વિષે

યસ્માદનુત્તરમહાહ્રદમજ્જનં મે
સૌભાગ્યશામ્ભવસુખાનુભવશ્ચ યસ્માત્ ।
તત્સ્વાત્મચિત્ક્રમવિમર્શમયં ગુરૂણા-
મોવલ્લિયુગ્મમુદિતોદિતવીર્યમીડે

નમો નિખિલમાલિન્યવિલાપનપટીયસે ।
મહાપ્રકાશપાદાબ્જપરાગપરમાણવે

ગોરક્ષો લોકધિયા દેશિકદૃષ્ટ્યા મહેશ્વરાનન્દઃ ।
ઉન્મીલયામિ પરિમલમન્તર્ગ્રાહ્યં મહાર્થમઞ્જર્યામ્

સ્વક્રિયાયા અપિ વ્યાખ્યાં સ્વયમેવ પ્રયુઞ્જ્મહે ।
ઉપર્યપ્યાત્મસંરમ્ભસમ્ભોગામ્રેડનોત્સુકાઃ

યદ્વા વિનેયજનચિત્તચમત્ક્રિયાર્થ-
મત્રોદ્યમોઽયમુદિતોઽસ્તુ તદેતદાસ્તામ્ ।
સંક્ષેપવિસ્તરવિભાગવિવિક્તશોભઃ
પુષ્પાઞ્જલિર્ભવતુ વાઙ્મય એષ શમ્ભોઃ

અવગતશિવદૃષ્ટિપ્રત્યભિજ્ઞાર્થતત્ત્વ-
ક્રમસરણિરહસ્યોલ્લાસસર્વસ્વવેદી ।
ગુરુચરણસપર્યાચાતુરીચિદ્ઘનોઽહં
ગહનમપિ હૃદન્તર્વ્યોમ તદ્ વ્યાકરોમિ

ઇહ મહતિ રહસ્યોન્મીલને મઙ્ગલાય
પ્રભવતિ મમ સંવિદ્યોગિનીનાં પ્રસાદઃ ।
અપિ તુ કુલસપર્યાબિમ્બસંબન્ધ્યવન્ધ્યાઃ
સકૃદપિ મતિમન્તો નૈનમુદ્ઘાટયન્તુ

સ્વપ્નસમયોપલબ્ધા સા સુમુખી સિદ્ધયોગિની દેવી ।
ગાથાભિઃ સપ્તત્યા સ્વાપિતભાષાભિરસ્તુ સમ્પ્રીતા

વર્ધતાં દેશિકઃ શ્રીમાન્ સંવિન્માર્ગશ્ચ વર્ધતામ્ ।
માહેશ્વરાશ્ચ વર્ધન્તાં વર્ધતાં ચ મહેશ્વરઃ

અથ યદેતદાત્મસ્વરૂપાવિભિન્નપરમેશ્વરપરામર્શોપાયપ્રતિ-
પાદનપ્રવૃત્તમભ્યુપગમસિદ્ધાન્તસ્થિત્યા તાત્પર્યતઃ
પ્રતિજ્ઞાદ્યવ(યવ)પઞ્ચકાત્મકં મહાર્થમઞ્જર્યાહ્વયં મહત્
તન્ત્રમ્, અત્ર સૂત્રાયમાણા ગાથાઃ સપ્તતિર્ભવન્તિ । તત્ર ચાદ્યાયાં
મઙ્ગલાચારપૂર્વકમાદિવાઅક્યોપક્ષેપઃ । દ્વિતીયાયાં
તન્ત્રપ્રતિપાદ્યસ્ય વસ્તુનો નિર્દેશઃ । તતસ્તિસૃષુ સ્વાત્મતત્ત્વે
પ્રમાણાનુપયોગપ્રપઞ્ચનમ્ । ષષ્ઠ્યામધિકારિવિભાગવ્યપોહઃ ।
સપ્તમ્યાં વિધિનિષેધનિષ્ટઙ્કનમ્ । અષ્ટમ્યાં
સંસારસ્વરૂપનિરૂપણમ્ । નવમ્યાં સ્વાત્મનઃ
સ્ફુટસ્યાઽપ્યસ્ફુટત્વૌચિત્યાનુશાસનમ્ । દશમ્યાં
વિમ્રષ્તૃસ્વરૂપવિમર્શસ્ય પુરુષાર્થત્વાવસ્થાપનમ્ । તતો
દ્વયોર્વિમર્શસ્વરૂપવિમર્શઃ । તતસ્ત્રયોદશસુ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વવિવેકઃ
સપ્તવિંશતિતમ્યાં વિશ્વસ્ય પ્રકાશવિમર્શાન્તર્ભાવોદ્ભાવનમ્ ।
અષ્ટાવિંશ્યામેકત્રૈવ વસ્તુનિ શિવસક્તિવિભાગાધ્યવસાનમ્ ।
એકોનત્રિંશ્યાં પરમેશ્વરસ્ય વિશ્વશરીરતયા
શક્ત્યુત્કર્ષોપપાદનમ્ । ત્રિંશ્યાં વિશ્વવૈચિત્ર્યસ્ય
સ્વાત્મન્યવૈકલ્યેનાવસ્થાનપ્રદર્શનમ્ । એકત્રિંશ્યાં
પ્રમાત્રાદિત્રિકસ્યાદ્વૈતપર્યવસાયિત્વોન્મીલનમ્ । તતો દ્વયોઃ
સત્યાસત્યવિભાગવ્યુદાસઃ । તતોઽપિ દ્વયોઃ પરમેશ્વરસપર્યાયા
વૈશિષ્ટ્યાવભાસનમ્ । તતશ્ચ ષટ્સુ પૂજ્યતયા
શ્રીપઞ્ચાર્થક્રમાવમર્શઃ । તતશ્ચ પઞ્ચસુ સપર્યાયાઃ
સ્વરૂપનિષ્કર્ષઃ । તતોઽપિ દ્વયોર્દેવતાસ્વભાવનિર્ણયઃ ।
એકોનપઞ્ચાશ્યાં મન્ત્રતત્ત્વોદ્ધારઃ । પઞ્ચાશ્યાં વાગ્વૃત્તિવિચારઃ
વિમર્શશક્તેર્ભોગાપવર્ગફલપ્રદત્વોલ્લિઙ્ગનમ્ । ત્રિપઞ્ચાશ્યાં
જીવન્મુક્ત્યુપપત્તિઃ । ચતુષ્પઞ્ચાશ્યાં ક્ષણભઙ્ગવાદભઙ્ગઃ ।
પઞ્ચપઞ્ચાશ્યાં સ્વાત્મસ્વરૂપસ્યાનન્દસ્પન્દતાનુવર્ણનમ્ ।
તતશ્ચતસૃષુ તત્ત્વાવબોધં પ્રતિ સ્ફુટ ઉપાયોપદેશઃ । તતશ્ચ ષટ્સુ
વિમર્શાનુપ્રવેશિનાં નૈશ્ચિન્ત્યનિશ્ચયઃ । ષટ્ષષ્ટિતમ્યાં
સ્વાત્મવિમર્શસ્ય સદ્યઃ સિદ્ધિદત્વપ્રત્યાયનમ્ । સપ્તષષ્ટિતમ્યાં
વિમર્શલાભસ્ય ગુરુકટાક્ષાધીનત્વપ્રખ્યાપનમ્ ।
અષ્ટષષ્ટિતમ્યામુક્તાર્થસ્ય સર્વદર્શનસારત્વસાધનમ્ ।
એકોનસપ્તતિતમ્યાં તન્ત્રવિસ્તરસ્ય સંગ્રહેણોપન્યાસઃ । સપ્તતિતમ્યાં
વ્યાસાદિયોગિનામપ્યનુત્તરાર્થૈકશરણત્વપ્રકાશનમ્ । અન્ત્યાયાં
તન્ત્રકૃતસ્તન્ત્રોપદેશહેતુપ્રયોગઃ । ઇતિ તન્ત્રાર્થતત્ત્વતાત્પર્યાર્થઃ ।
અથ ગ્રન્થો વ્યાખ્યાયતે । શ્રીમદનુત્તરાદ્વૈતસિદ્ધિહેતોર્દ્વૈત-
પ્રથાસતત્ત્વપ્રત્યૂહવ્યપોહદક્ષં દેશિકેન્દ્રભટ્ટારક-
સ્વાતન્ત્ર્યમનુસંદધાનસ્તન્ત્રકૃત્ તન્ત્રોપન્યાસં
પ્રત્યુપોદ્ઘાતમુદ્ઘાટયતિ -
નત્વા નિત્યશુદ્ધૌ ગુરોશ્ચરણૌ મહાપ્રકાશસ્ય ।
ગ્રથ્નાતિ મહાર્થમઞ્જરીમિમાં સુરભિ મહેશ્વરાનન્દઃ

ઇહ ખલુ સર્વસ્યાપિ જનસ્યોપાસ્યતયા કાચિદ્
દેવતાસ્ત્યેવેત્યત્રાવિપ્રતિપત્તિઃ । કેવલં તસ્યા
નામરૂપાદિવ્યપદેશમાત્રે વૈષમ્યમ્ । સા ચ યુક્તિપર્યાલોચનાયાં
સ્વાત્મસંવિત્સ્ફુરત્તામાત્રસ્વરૂપેતિ પ્રકાશ એવ વિશ્વોપાસ્યા
દેવતેત્યાપતિતમ્ । તસ્ય ચ મહત્ત્વમ્ -
સા સ્ફુરત્તા મહાસત્તા દેશકાલાવિશેષિણી ।
સૈષા સારતયા ચોક્તા હૃદયં પરમેષ્ઠિનઃ ॥
ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાનીત્યા સર્વસઙ્કોચોલ્લઙ્ઘિતયા
સ્ફુરત્તૈકસ્વરૂપત્વમ્ । સ ચ ગુરુઃ ગૃણાતિ પ્રકાશયતિ
વિશ્વવ્યવહારમિતિ નિરુક્ત્યા સર્વાનુગ્રાહકઃ । તાદૃક્પ્રકાશકવ્યતિરેકે
વિશ્વસ્યાન્ધબધિરતાદિપ્રાયતાપત્તેઃ । સ ચ પર્યન્તતઃ
પરમશિવભટ્ટારકાપરપર્યાયઃ સ્વાત્મરૂપો મહાન્ પ્રમાતા ।
યદુક્તં શ્રીશિવસૂત્રેષુ - ગુરુરુપાયઃ ઇતિ । તસ્ય ચરણૌ
જ્ઞાનક્રિયાલક્ષણં સ્વાતન્ત્ર્યં ચર્યતે ગમ્યતે પ્રાપ્યતે બુધ્યતે
ભક્ષ્યતે ચાભ્યાં વિશ્વમિતિ હિ ચરણાવિત્યુચ્યેતે । યદુક્તં
શ્રીકુબ્જિકામતે -
ભોગ્યભોક્તૃષુ ભાવેષુ મિષત્સ્વનિમિષત્સુ ચ ।
દેશકાલદિગાખ્યેષુ સ્થૂલસૂક્ષ્મપરેષુ ચ ॥
સત્તાસ્ફુરણકવ્યાપ્તા ગતિભક્ષણયોગતઃ ।
કર્મણા ચરણાખ્યેયં ન તુ પાદતયા પ્રિયે ! ॥ ઇતિ ।
તૃતીયસ્તુ ચરણઃ સાક્ષાદ્ ગુરુઃ સ્વલક્ષણ એવેતિ દ્વિવચનેન
વ્યાખ્યા । યદુક્તં તત્રૈવ -
સિતો વામેઽરુણો દક્ષે વરાભયકરો ગુરુઃ ।
પ્રેતામ્બુજગતોઽઙ્કસ્થરક્તશક્તિસ્ત્રિલોચનઃ ॥
પઞ્ચમુણ્ડધરઃ સ્રગ્વી હૃદિ ધ્યેયઃ સ્મિતાનનઃ । ઇતિ ।
અયમેવ સકલનિષ્કલાત્મા સર્વવિધૂનનાવસ્થાયાં
નિર્વાણરૂપસ્તુરીયઃ પાદઃ ઇત્યુપનિષત્ । લૌકિકો વ્યવહારસ્તુ સકલેન
નિષ્કલેન ચ દ્વાભ્યામેવ ચરણાભ્યામુપકલ્પ્યતે । યદાહુઃ -
શુક્લોઽઙ્ઘ્રિઃ શુક્લમાવિષ્ટો રક્તં રક્તોઽઙ્ઘ્રિરાશ્રિતઃ ।
પિત્રોરઙ્ઘ્રિદ્વયેનેદમમુના જાયતેઽખિલમ્ ॥ ઇતિ ।
તૌ ચ નિત્યશુદ્ધૌ ઉન્મેષનિમેષવિભાગવ્યુદાસેન
પદાર્થાન્તરપ્રતિબિમ્બનક્ષમૌ । એતદેવ હિ પરમેશ્વરસ્ય તત્
પારમૈશ્વર્યમ્, યદન્તર્બહિશ્ચ
જ્ઞાનક્રિયાપ્રતિબિમ્બનાનુપ્રાણિતાશેષવિશ્વવિલાસત્વમ્ । તચ્ચ
સ્વાતન્ત્ર્યસ્પન્દસ્ફુરત્તોદ્યમાદિશબ્દૈરાગમેષૂદ્ઘોષ્યતે ।
નિત્યશુદ્દ્યા ચ તયોર્વક્ષ્યમાણવિમર્શાનુપ્રાણિતત્વં પ્રત્યાયયતે ।
યદુક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
વિમર્શ એવ દેવસ્ય શુદ્ધે જ્ઞાનક્રિયે યતઃ ॥ ઇતિ ।
તૌ નત્વા ઉત્કર્ષકક્ષ્યારૂઢતયા વિમૃશ્ય । વાઙ્મનઃકાયાનાં
તદેકવિષયીકારલક્ષણઃ પ્રહ્વીભાવો હિ નમનમ્ । મહાપ્રકાશત્વં
ચ પરમેશ્વરસ્ય મહાનુત્કર્ષઃ । તં પ્રતિ તદુપાસકસ્ય
પ્રહ્વીભાવશ્ચેતિ દ્વિતયમપિ કણ્ઠેનોક્તમ્ ।
યજનનમસ્કારાદ્યુપન્યાસમાત્રે તુ
એકતરસ્યાભિધેયત્વમન્યતરસ્યાર્થાક્ષિપ્તતા ચેતિ પ્રતિપતૄન્
પ્રત્યુભયપ્રતિપત્તિસૌકર્યં ન સમ્ભવતિ । અયં ચ મહાન્
મઙ્ગલાચારો યત્ પરમેશ્વરોત્કર્ષાનુસ્મરણમ્, યસ્ય ચ તન્ત્રારમ્ભં
પ્રત્યવશ્યકર્તવ્યત્વમ્ । યદુક્તં શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામ્ -
સર્વાશઙ્કાશનિં સર્વાલક્ષ્મીકાલાનલં તથા ।
સર્વામઙ્ગલ્યકલ્પાન્તં માર્ગં માહેશ્વરં નુમઃ ॥ ઇતિ,
વ્યાપારાઃ સિદ્ધિદાઃ સર્વે યે ત્વત્પૂજાપુરસ્સરાઃ । ઇતિ ચ ।
એતેન મઙ્ગલાદીનિ મઙ્ગલમધ્યાનિ મઙ્ગલાન્તાનિ ચ શાસ્ત્રાણિ
પ્રથન્તે । વીરપુરુષાણિ ભવન્ત્યાયુષ્મત્પુરુષાણિ ચ ઇતિ
મહાભાષ્યમર્યાદયા દ્વિત્રપ્રદેશાવચ્છિન્નમઙ્ગલાનામપિ
શાસ્ત્રાણામૂરીકાર્યત્વમ્ । કિમુત
પ્રતિગાથાનુભૂયમાનપરમેશ્વરૈશ્વર્યોત્સવતયા
ધનસારશકલપરિમલવત્ સર્વત્રૈવ
મઙ્ગલ્યોલ્લાસમુદગ્રમુન્મીલયતોઽસ્ય મહાતન્ત્રસ્યેત્યાસૂત્ર્યતે । એતચ્ચ
વ્યાખ્યાતૃશ્રોતૃશિક્ષામાત્રતાત્પર્યાત્ તન્ત્રોપોદ્ઘાતે
સાક્ષાદુપનિબદ્ધમ્, અન્યથા પરમેશ્વરપ્રણામસ્ય ક્રિયામાત્રાદપિ
પ્રત્યૂહવ્યપોહસિદ્ધેઃ । ઉક્તરૂપં ચ
પરમેશ્વરૈશ્વર્યોત્કર્ષાનુસન્ધાનમનુસન્ધાતુસ્તાદાત્મ્યમેવોપ-
સ્થાપયતિ । યથોક્તં શ્રીશિવદૃષ્ટૌ -
અસ્મદ્રૂપસમાવિષ્ટસ્વાત્મનાત્મનિવારણે ।
શિવઃ કરોતુ નિજયા નમઃ શક્ત્યા તતાત્મને ॥ ઇતિ ।
અત એવ હિ નત્વેતિ પરમેશ્વરપ્રણામક્રિયોત્તરકાલં મહેશ્વરાનન્દ
ઇત્યુક્તમ્ । મહેશ્વરાનન્દો હિ નામ શ્રીમત્સદાશિવપર્યન્તાશેષ-
શુદ્ધાશુદ્ધાધિકારાનુપ્રવિષ્ટપ્રમાતૃપરમ્પરાપ્રભાવસર્વ-
સ્વાભિભાવી નિત્યાનવચ્છિન્નપ્રકાશાનન્દપરમાર્થસ્વાતન્ત્ર્ય-
લક્ષણઃ પરમશિવભટ્ટારક એવ । તદ્ભાવાપન્નોઽયં તન્ત્રકૃદિતિ
યાવત્ । તદ્ભાવાપત્તિશ્ચ તસ્ય દેશિકકટાક્ષપાતશક્તિપાત-
સૌભાગ્યસ્ય સમયાનુપ્રવેશમઙ્ગલમહાભિષેકસમ્પત્સંસ્કારો-
પારોહપ્રક્ષાલિતમલોપલેપત્વાત્, ઔત્તરામ્નાયાદ્યશેષશાસ્ત્રાર્થા-
વબોધશિક્ષાશાલિત્વાત્, સ્વસ્ય ચ પરમેશ્વરૈશ્વર્યોત્કર્ષવિમર્શાનુ-
સ્યૂત્યુપક્ષીણાન્તઃકરણત્વાચ્ચેત્યવગન્તવ્યમ્ । યદુક્તં શ્રીનિશાટને
- ત્રિપ્રત્યયમિદં જ્ઞાનમ્ ઇતિ । તચ્ચોક્તં શ્રીકિરણાયામ્ - ગુરુતઃ
શાસ્ત્રતઃ સ્વતઃ ઇતિ । તતશ્ચ યોઽવિપસ્થો જ્ઞાહેતુશ્ચ,
દાનમાત્મજ્ઞાનમ્ ઇતિ શ્રીશિવસૂત્રસ્થિત્યા
સ્વયમપરોક્ષિતાત્મીયપારમૈશ્વર્યોલ્લાસસ્ય
પરાનુજિઘૃક્ષાવેશવૈવશ્યેન તન્ત્રકૃતસ્તન્ત્રોન્મીલનં
પ્રત્યૌચિત્યમાસુત્ર્યતે । અન્યથા બાહ્યશાસ્ત્રપ્રણેતૃવદ્
વિપ્રલમ્ભકતામાત્રમેવ પર્યવસ્યેત્ । યદુક્તં શ્રીહંસભેદે -
સેવ્યન્તે ગુરવોઽનેકે જ્ઞાનવિજ્ઞાનભાસુરાઃ ।
દુર્લભોઽયં ગુરુર્દેવિ યોઽહઙ્કારક્ષયઙ્કરઃ ॥
તેનાધીતં શ્રુતં તેન તેન સર્વમનુષ્ઠિતમ્ ।
યેનાહઙ્કારનિર્મુક્તઃ કેવલો વિદિતઃ સ્વયમ્ ॥ ઇતિ ।
બાહ્યશાસ્ત્રાણાં તુ -
અન્યથા દેવપાણ્ડિત્યં શાસ્ત્રપાણ્ડિત્યમન્યથા ।
અન્યથા તત્પદં શાન્તં લોકાઃ પશ્યન્તિ ચાન્યથા ॥
ઇતિ સ્થિત્યા સાક્ષાત્ સ્વાત્મપરામર્શોપાયત્વં ન સમ્ભવતિ । યથા
શ્રીતન્ત્રાલોકે -
યેઽપ્યસાક્ષાદુપાયેન તદ્રૂપં પ્રવિવિન્દતે ।
નૂનં તે સૂર્યસંવિત્ત્યૈ ખદ્યોતાદીચ્છવો જડાઃ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીકુલકમલે -
શાક્તેન તેજસા શૂન્યં યે માર્ગં પર્યુપાસતે ।
તે વહ્નિરહિતે કુણ્ડે સ્થાલ્યા હોમં પ્રકુર્વતે ॥ ઇતિ ।
તત્ર ચ તારતમ્યં કિઞ્ચિદાલોચનીયમ્ । યદુક્તમ્ -
નરર્ષિદેવદ્રુહિણવિષ્ણુરુદ્રાદ્યુદીરિતમ્ ।
ઉત્તરોત્તરવૈશિષ્ટ્યાત્ પૂર્વપૂર્વપ્રબાધકમ્ ॥ ઇતિ ।
સ ચ મહેશ્વરાનન્દો મહાર્થમઞ્જરીં ગ્રથ્નાતિ ।
વિશ્વતદુત્તરોભયસ્પન્દતયા પૂર્ણાહમ્ભાવસ્વભાવસ્યાર્થસ્ય
અર્થ્યતે ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા સર્વપ્રાર્થ્યસ્ય વસ્તુનઃ
શિવશક્ત્યાદિભેદપ્રથાપ્રરોહેઽપિ પારમાર્થિકાદ્વૈતપ્રથાસતત્ત્વાં
સ્ફુરત્તામુપદર્શયતિ । ગ્રન્થસન્દર્ભદ્વારા
લોકમનુભાવયતીત્યર્થઃ । મઞ્જર્યપિ હિ પૃથક્
પુષ્પભેદપ્રતિભાસેઽપ્યેકાકારાઽનુભૂયતે । ગ્રથનં ચ
પુષ્પાદેરુપેયસ્યાનાયાસગ્રહણોપાયતયા પ્રસિદ્ધમ્ । સા ચ સુરભિઃ,
સર્વાભિલષણીયપ્રકાશરૂપસૌરભાસ્પદત્વાત્ । અનેન ચ વિશ્વસ્ય
ભોગ્યતયાઽવસ્થાપનાદ્ વક્ષ્યમાણસ્ય
વિમર્શોપાયસ્યૌચિત્યમુન્મીલ્યતે । યતો
નિર્ભયભોગ્યમિત્યેતત્તન્ત્રમામ્નાયતે । યદુક્તં શ્રીસિદ્ધામતે -
અર્થષટ્કં ચ દીક્ષા ચ શિવશાસ્ત્રમિતિ સ્મૃતમ્ ।
દીક્ષાધ્વા નિર્ભયો ભોગશાસ્ત્રે ભૈરવસંજ્ઞકે ॥ ઇતિ ।
ઇમામિતિ ।
પ્રાકટ્યોત્કર્ષાદનપહ્નવનીયામતિસુલભાસ્વાદામનુન્મીલિતપૂર્વા
ચેત્યર્થઃ । યદુક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
ઇતિ પ્રકટિતો મયા સુઘટ એવ માર્ગો નવો
મહાગુરુભિરુચ્યતે સ્મ શિવદૃષ્ટિશાસ્ત્રે યથા ॥ ઇતિ ।
અત્ર ચ યોઽયં મહાર્થમઞ્જરીપર્યાયો વિશ્વવૈચિત્ર્યવિલાસઃ, સ એવ ચ
વક્ષ્યમાણસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાપરપર્યાયસ્ય વિમર્શસ્યોપાયતયા
તન્ત્રપ્રતિપાદ્યોઽર્થઃ । યતઃ
શબ્દસ્પર્શાદ્યનુભવસ્તદનુભવિતૃદ્વારા મહાપ્રકાશપર્યાયે
ક્વચિન્મહાનુભવિતરિ
પર્યવસ્યતિ । તત્પરિજ્ઞાનં ચ પ્રયોજનમ્ । તત્પ્રયોજનં ચ
વિમર્શસ્વરૂપસિદ્ધિઃ । તસ્યા અપિ પ્રયોજનં ભોગાપવર્ગલક્ષણઃ

સ્વસ્ય માહેશ્વર્યોલ્લાસઃ । ઉપરિ ચ પ્રયોજનાન્તરાપેક્ષા, તસ્યૈવ
પ્રાપ્યતયાભિલષ્યમાણત્વાદનવસ્થાપ્રસઙ્ગાચ્ચ । યચ્છ્રુતિઃ -
આત્મલાભાન્ન પરં વિદ્યતે ઇતિ । સંબન્ધશ્ચ તન્ત્રસ્ય પ્રતિપાદ્યસ્ય
ચાભિધાનાભિધેયભાવઃ । પ્રતિપાદ્યસ્ય ચિદ્વિમર્શસ્ય
ચોપાયોપેયભાવઃ, તયોરન્યોન્યં કાર્યકારણભૂતત્વાત્ । તન્ત્રસ્ય
પ્રતિપત્તૄણાં ચ સમ્બન્ધો ગુરુપર્વક્રમાત્મા વ્યક્તમુપલભ્યતે,
નત્વા નિત્યશુદ્ધૌ ગુરોશ્ચરણાવિત્યુપક્રાન્તત્વાત્, દેસિ અકડક્ખપાદે
ઇત્યુપસંહારિષ્યમાણત્વાચ્ચ । તત્ત્વદૃષ્ટ્યા તુ સ્વાત્મરૂપ એવ
સર્વોઽયં સમ્બન્ધઃ । યથા શ્રીસ્વચ્છન્દે -
ગુરુશિષ્યપદે સ્થિત્વા સ્વયં દેવઃ સદાશિવઃ ।
પૂર્વોત્તરપદૈર્વાક્યૈસ્તન્ત્રં સમવતારયત્ ॥ ઇતિ ।
યથા ચોક્તમાચાર્યાભિનવગુપ્તનાથપાદૈઃ -
સદાભિનવગુપ્તં યત્ પુરાણં ચ પ્રસિદ્ધિમત્ ।
હૃદયં તત્ પરોલ્લાસૈઃ સ્વયં સ્ફૂર્જત્યનુત્તરમ્ ॥ ઇતિ ।
સ્વયમવગતાર્થતત્ત્વસ્ય ચ તન્ત્રકૃતઃ કારુણ્યોત્કર્ષપ્રવૃત્તેન
સર્વજનસામરસ્યલક્ષણેન તાટસ્થ્યેન
ગ્રથ્નામીત્યવિચ્છિન્નાહમ્ભાવસ્વભાવોત્તમપુરુષવ્યપોહાદ્
ગ્રથ્નાતીતિ તન્ત્રોપપાદને સંરમ્ભોદ્ભાવને વિનેયવર્ગસ્ય
તન્ત્રપ્રવૃત્ત્યૌન્મુખ્યં વિધીયમાનત્વેનાર્થતઃ સિદ્ધમ્ । એતેન
તન્ત્રકૃતઃ પ્રસિદ્ધપ્રભાવસ્ય સંભાવનાપ્રત્યયોત્પાદનેન
પ્રતિપત્તૃજનપ્રવૃત્ત્યર્થ નામોપાદાનમિત્યપ્યાસૂત્ર્યતે । પ્રતિપતૄણાં
ચોક્તમર્થ પ્રત્યધિકારિતાયાં ન કશ્ચિન્નિયમઃ । યદુક્તં શ્રીસ્પન્દે -
લબ્ધ્વાઽપ્યલભ્યમેતજ્જ્ઞાનધનં હૃદ્ગુહાન્તકૃતનિહિતેઃ ।
વસુગુપ્તવચ્છિવાય હિ ભવતિ સદા સર્વલોકસ્ય ॥ ઇતિ ।
કિઞ્ચ, નત્વા ગુરોશ્ચરણાવિત્યનેન શ્રીચરણવિદ્યાસઙ્કેતોઽપ્યત્ર
કિઞ્ચિદુન્મુદ્ર્યતે । સોઽપિ પર્યાલોચ્યમાનઃ -
વિદ્યેતિ માતૃકાપીઠં તત્ પાર્થિવમુદાહૃતમ્ ।
મણ્ડલં કુણ્ડલીપીઠં તદાપ્યં પરિકીર્તિતમ્ ॥
મન્ત્રસંજ્ઞં ક્રિયાપીઠં તૈજસં તત્ પ્રકીર્તિતમ્ ।
જ્ઞાનપીઠં તુ મુદ્રાખ્યં તદ્ વાયવ્યં સુરેશ્વરિ ॥
પરેચ્છામુખતો વ્યોમ પીઠત્વેનેહ નાદૃતમ્ ।
તન્મૂલસ્યોપચારસ્ય બાહ્યસ્યાભાવતઃ પ્રિયે ॥
ચેષ્ટાત્મકો ભવેદ્ વાયુસ્તતઃ સ્યાન્નતિરધ્વરે ।
દીપઃ સ્યાત્ તૈજસસ્તોયં ચરુરિષ્ટો રસાત્મકઃ ॥
પૃથિવ્યા ગન્ધવત્ પુષ્પમુપચારાય પાદયોઃ ॥
ઇતિ શ્રીચરણસૂત્રનીત્યા શ્રીપઞ્ચવાહક્રમમેવાનુપ્રવેક્ષ્યતિ,
સર્વેષામપિ શ્રીરસાન્વયાનામત્રૈવ તાત્પર્યાત્ ।
તદ્વ્યાખ્યાનવૈદગ્ધ્યપ્રકાશનં તુ નાત્યન્તમુપયુજ્યતે । નત્વેતિ ચ
નતેઃ કણ્ઠોક્ત્યા મન્ત્રમણ્ડલાદેરપિ વાયુશક્તિતત્ત્વાયાઃ
સ્વપરિસ્પન્દનાનુપ્રાણનાયા
મુદ્રાયાસ્તન્ત્રાન્તરારમ્ભરૂપોદ્યોગાનુગુણ્યાત્ પ્રાધાન્યં
પ્રત્યાયયત ઇત્યલમુપક્રમ એવ પ્રસક્તાનુપ્રસક્તિકપ્રાચુર્યેણ । ઉપરિ
પ્રપઞ્ચયિષ્યમાણાશેષતન્ત્રાર્થસૂક્ષ્મશરીરપ્રાયેયં ગાથા । અત
એવાતિપ્રપઞ્ચ્યમાનેયમતિપ્રસઙ્ગાય ભવિષ્યતીતિ સંક્ષિપ્યૈવ
વ્યાખ્યાતા । ઉક્તાર્થપ્રપઞ્ચોપપાદનં ચ તત્ર તત્રાગ્રત
ઉદ્ભાવયિષ્યતે

અથ તન્ત્રપ્રતિપાદ્યમર્થતત્ત્વં તત્પરિજ્ઞાનસ્ય
પ્રયોજનતયાઽન્વેષ્યતાં ચાભિદધાનસ્તન્ત્રકૃત્ તત્રૈવાવૃત્ત્યા
તત્પ્રયોજનમાત્મવિમર્શસ્વરૂપમપ્યુપેયતયોપપાદયતિ -
વર્ધતાં મહાપ્રકાશો વિમર્શવિચ્છુરિતનિશ્છલોદ્યોતઃ ।
સંજ્ઞાવિશેષનિર્ણયમાત્રપ્રવૃત્તાનિ યત્ર શાસ્ત્રાણિ ॥ ૨ ॥ ઇતિ ।
અત્ર યોઽયં મહાપ્રકાશસ્તત્તત્પ્રમાતૃપ્રકાશાવેશાધીન-
પ્રકાશમાનતાસ્વભાવમાત્રપારિશેષ્યાત્ સ્વરૂપનિષ્કર્ષે ક્રિયમાણે
-
તત્તદ્રૂપતયા જ્ઞાનં બહિરન્તઃ પ્રકાશતે ।
જ્ઞાનાદૃતે નાર્થસત્તા જ્ઞાનરૂપં તતો જગત્ ॥
નહિ જ્ઞાનાદૃતે ભાવાઃ કેનચિદ્ વિષયીકૃતાઃ ।
જ્ઞાનં તદાત્મતાં યાતમેતસ્માદવસીયતે ॥
ઇતિ શ્રીદેવિકાક્રમસ્થિત્યા પ્રકાશૈકસ્વભાવઃ
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસંપિણ્ડનાત્મા
પ્રત્યેકતત્ત્વપર્યાલોચનેઽપ્યનન્તપ્રકારાયમાણો વિશ્વવિલાસઃ, સ
વર્ધતામ્ ઉપર્યુપરિ સ્વસ્ફુરત્તામનુભવતુ । અયમેવ મહાનુપાયો
વક્ષ્યમાણસ્ય વિમર્શસ્યેતિ યાવત્ । નનુ શૂન્યતામાત્રસ્વભાવેન
મિથ્યાત્વમાત્રાનુપ્રાણિતવ્યવહારેણ વા વિશ્વવૈચિત્ર્યેણોપાયભૂતેન
પરમાર્થભૂતસ્વાત્મરૂપવિમર્શલાભ
ઇત્યેતદનૌચિત્યોત્કર્ષકાષ્ઠાપ્રાપ્તિરિતિ
માધ્યમિકાનિર્વચનીયવાદમર્યાદામાશઙ્ક્યાહ - નિશ્છલોદ્યોત ઇતિ ।
સ્ફુટપ્રકાશાત્મનિ પ્રપઞ્ચોદ્યોતે ન કસ્યચિદ્
મિથ્યાત્વોપપાદકાદેશ્છલસ્યાવકાશ ઇત્યર્થઃ । અસ્ત્વેવમ્,
તથાપ્યવઘાતસ્વેદાદિવદન્યથાસિદ્ધસાન્નિધ્યેન લોકવ્યવહારેણ
કથમાત્મવિમર્શોત્પત્તિરિત્યાશઙ્ક્યાહ - વિમર્શવિચ્છુરિતેતિ । ન ખલુ
સ્વસત્તામાત્રેણ વિશ્વસ્યાત્મવિમર્શ પ્રત્યુપાયત્વમ્, અપિ તુ તથા તથા
વિમૃશ્યમાનાવસ્થાયામેવ । તત્ર ચ વિશ્વરૂપસ્યેવ
તન્મિથ્યાત્વાદેસ્તદ્વિપર્યયસ્ય ચ વિમ્રષ્ટવ્યત્વોદ્ભાવનાય
નિશ્ચ્છલોદ્યોત ઇત્યસ્ય વિમર્શવિચ્છુરિતેત્યનેન સહૈકપદ્યમ્ । નનુ યદિ હિ
વિશ્વવ્યવહારસ્ય કિઞ્ચિન્નૈયત્યં તદુપપદ્યેતાપિ નામ તસ્યોપાયત્વમ્
પ્રમાણપ્રમેયાદયઃ ષોડશેતિ, રૂપવેદનાદયઃ પઞ્ચેતિ ચ પૃથક્
પૃથગ્ વિકલ્પ્યમાનત્વાદિત્યાશઙ્ક્યાહ - સંજ્ઞાવિશેષેત્યાદિ । યત્ર
વિશ્વવિલાસાત્મન્યર્થે કાણાદીયાક્ષપાદીયપ્રભૃતીનિ શાસ્ત્રાણિ
તત્તત્પરિભાષાનુગુણ્યેન સંજ્ઞાલક્ષણા યે
વ્યપદેશવિશેષાસ્તન્માત્રોપક્ષીણવ્યાપારાણિ, ન પુનઃ
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણોપગૃહ્યમાણપૃથિવ્યાદિપદાર્થપરમ્પરાપરિ-
સ્પન્દાપલાપપ્રગલ્ભાનીત્યાદ્યવાક્યાર્થઃ । દ્વિતીયે તુ યોઽયં
મહાપ્રકાશ ઉક્તલક્ષણોઽનવચ્છિન્નઃ પ્રમાતા, યદ્વિમર્શઃ
પુરુષાર્થતયાઽવસ્થાપયિષ્યતે, સ વર્ધતામ્ ।
માયીયમલોપલેપસંસ્કારોચ્છેદપર્યન્તમુલ્લસતુ । સા ચ વૃદ્ધિર્ન
કૈવલ્યેન । કિં તર્હિ ? એવમહમલૌકિકઃ કશ્ચિત્ પ્રમાતેતિ
પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્મા યો વિમર્શઃ, તેન યદ્ વિચ્છુરણં
વિશેષતોઽન્યપ્રકાશવૈલક્ષણ્યેન લૌકિકસમ્બન્ધસ્વભાવાતિક્રાન્ત્યા
તાદાત્મ્યપર્યવસાયિતયોપશ્લેષઃ, તદ્વત્તયા નિશ્છલો
નિર્ગલિતોપાધિકલઙ્ક ઉદ્યોતઃ સ્ફુરત્તા યસ્ય તાદૃશતયા
વર્ધતામિત્યર્થઃ । દર્પણાદિપ્રકાશાનાં હિ
પ્રતિબિમ્બાદિપ્રકાશનક્ષમત્વેઽપિ
પ્રમતૃપ્રકાશસાપેક્ષત્વાદસ્ત્યુપાધિમત્ત્વમ્ । પ્રમાતૃપ્રકાશસ્ય
ત્વનન્યમુખપ્રેક્ષિત્વમેવેત્યર્થઃ । એતદુત્તરત્રાપિ ભવિષ્યતિ । નનુ
વિમ્રષ્ટવ્યસ્યાત્મસ્વરૂપસ્ય વ્યપદેશનૈયત્યાભાવાત્ તદ્વિમર્શં
પ્રત્યસદ્ભાવપર્યવસાયી કશ્ચિદ્ હૃદયઙ્ગમીભાવઃ
સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ - સંજ્ઞાવિશેષેત્યાદિ । યત્ર પરમપ્રમાતૃવિષયે
વ્યવહ્રિયમાણાનિ સર્વાણ્યપિ શાસ્ત્રાણિ શિવો વિષ્ણુર્બુદ્ધ
ઇત્યાદિવ્યપદેશમાત્રવ્યાપૃતાનિ, ન
પુનરર્થસ્વભાવાત્યન્તભેદોપપાદનપ્રવીણાનિ ભવન્તિ । તથાહિ -
ચાર્વાકાસ્તાવદ્ ભૂતાન્યેવ ચેતયન્ત ઇતિ ચૈતન્યવિશિષ્ટમેવ
શરીરમાત્માનમાચક્ષતે । અસદેવેદમગ્ર આસીત્
ઇત્યભાવબ્રહ્મવાદિનઃ શૂન્યતાભિમાનિનો
માધ્યમિકાશ્ચાનાખ્યાકક્ષ્યાયામિવ
સ્વાત્મમાત્રસ્ફુરત્તાલક્ષણમાત્મતત્ત્વમાહુઃ । સાઙ્ખ્યાદયસ્તુ
વિજ્ઞાનાકલપ્રાયતામસ્યાઙ્ગીકુર્વતે । શબ્દબ્રહ્મવાદિનશ્ચ
પશ્યન્તીપદાભિમાનિનઃ શ્રીમત્સદાશિવતત્ત્વભૂતમેનં મન્યન્તે ।
મીમાંસકા અપિ સુખાદ્યુપરાગયોગ્યમાત્માનં મન્વાનાઃ
સંવિત્સ્વભાવતામસ્ય નાપહ્નુવતે । નૈયાયિકાદયો
જ્ઞાનાદિગુણગણાસ્પદમેનમિચ્છન્તિ । સૌગતાઃ
પુનર્જ્ઞાનલક્ષણસન્તાનરૂપમેનં સંગિરન્તે ।
એવમન્યત્રાપ્યૂહ્યમિતિ શ્રૌતાશ્રૌતેષુ સર્વેષ્વપિ સિદ્ધાન્તેષુ
નાત્યન્તમત્ર વિસંવાદઃ । કિન્તુ સ્પૃષ્ટાસ્પૃષ્ટિકયાઽવસ્થાનમ્,
તન્નિબન્ધનમાત્રશ્ચ વાદિનામન્યોન્યકલહકોલાહલક્લેશઃ । તદુક્તં
મયૈવ શ્રીપાદુકોદયે -
અતો વિશ્વાત્મકો નાથઃ ઇત્યારભ્ય
લોકાયતાનાં દેહાત્મા શૂન્યાત્મા શૂન્યવાદિનામ્ ।
ક્ષણાત્મા ક્ષણનિષ્ઠાનાં ભિન્નાત્મા ભેદદર્શિનામ્ ॥
મીમાંસિનામપૂર્વાત્મા બ્રહ્માત્મા બ્રહ્મવાદિનામ્ ।
અદ્વૈતિનામભેદાત્મા બહુના વા કિમુચ્યતે ॥
આક્રીડનં ચ બાલાનાં સ એવ પરમો ગુરુઃ ।
સ એવ ચ મહાર્થાત્મા મહાર્થિકમનીષિણામ્ ॥ ઇતિ ।
તથા ચ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાહૃદયે - તદ્ભૂમિકાઃ
સર્વદર્શનસ્થિતયઃ ઇતિ । અત એવ હિ -
સ હિ ભૈરવસિદ્ધન્તપૂર્વપક્ષોઽપિ યન્મયઃ ।
ઇતિ પર્યન્તપઞ્ચાશિકાયામુક્તમ્ । એવં ચ વસ્તુવૃત્ત્યા સિદ્ધાન્તિભિઃ
સર્વૈરપિ પરમેશ્વરસ્ય વિશ્વાત્મકત્વસ્વભાવમૈશ્વર્યમેવોદ્ઘોષ્યતે
અન્યોન્યમપ્રતીકારા બાધ્યબાધકભાવતઃ ।
વદન્તિ તવ વૈશ્વાત્મ્યં વાદિવિપ્રતિપત્તયે ॥
ઇતિ । એતદુક્તં ભવતિ - બહુવિધસિદ્ધાન્તવિકલ્પ્યમાનાન્યોન્ય-
બાધ્યબાધકભાવેઽપિ વિશ્વાવભાસે સ્તમ્ભકુમ્ભાદયો ભાવા
આપામરપણ્ડિતં પ્રત્યક્ષમેવાનુભૂયન્ત ઇત્યત્ર ન કાચિદ્ વિપ્રતિપત્તિઃ
સામાન્યાનતિલઙ્ઘિસ્વભાવતયા પાદપચ્છેદાદિરિવ પરશ્વધાદિના
કેનચિત્ કરણવિશેષેણ વિના ન સંગચ્છત ઇત્યેતત્ તાવદઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તતશ્ચ ગ્રાહ્યગ્રહણવેલાયાં ચક્ષુરાદ્યવશ્યમ્ભાવઃ । તદુક્તં
મયૈવ સંવિદુલ્લાસે -
અવિનાશિનિ મઙ્ગલપ્રદીપે મનસિ પ્રજ્વલિતે મહાપ્રકાશે ।
બહિરિન્દ્રિયગોલકૈર્ગવાક્ષૈરવિશેષાદવભાસ્યતે ત્રિલોકી ॥ ઇતિ ।
ચક્ષુરાદિચક્રં ચ બહિષ્કરણમાત્રસ્વસ્પન્દાસ્પદત્વાદ-
વિકલેન્દ્રિયસ્યાપિ પ્રમાતુરૌદાસીન્યાદ્યવસ્થાસ્વર્થાવભાસા-
સંભવાચ્ચ કિઞ્ચિદન્તઃકરણમપેક્ષત
ઇત્યેતદપ્યવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યમ્ । તતશ્ચ મનોવિમર્શસ્યાવર્જનીયત્વમ્ ।
તદુક્તમસ્મદ્ગુરુભિર્મનોનુશાસનસ્તોત્રે -
હંસાઃ પતન્તિ ગમને પ્રવિસાર્ય પક્ષૌ
સ્વૌ સર્વદૈવ કિલ માનસરાજહંસઃ ।
અત્યદ્ભુતા તવ ગતિર્ગગને પરસ્મિન્
વિક્ષેપશૂન્યમયપક્ષયુગં વિહાય ॥ ઇતિ ।
કરણાનાં ચ કર્તૃવ્યતિરેકે કાર્યકારિત્વાનૌચિત્યાત્
સ્વસ્વભાવાવસાદપ્રસઙ્ગાચ્ચ
સ્તમ્ભકુમ્ભાદિપર્યાલોચનક્રિયાયામન્તઃ કશ્ચિત્ કર્તૃવિશેષોઽપ્યર્થત
આક્ષિપ્યતે । યદુક્તમસ્મત્પરમગુરુભિઃ શ્રીસૌભાગ્યહૃદયસ્તોત્રે -
નેત્રાદિજાલકોપાન્તે હૃત્પદ્માસનલીલયા ।
વારં વારં ત્વયા દેવિ ! રૂપાદિ મધુ સેવ્યતે ॥
સ ચ વેદ્યવિકલ્પોપરક્તત્વાદ્ દેશકાલાદ્યવચ્છેદમનુભવતિ ।
તદવચ્છેદોલ્લઙ્ઘિના ચ ભાવ્યમલૌકિકેન કેનચિત્ પ્રમાતૃવિશેષેણ,
અન્યથા વિશ્વવૈચિત્ર્યસ્યૈવ વિપર્યયપ્રસઙ્ગાત્ । વિશ્વવ્યવહારો
હ્યવચ્ચિન્નાનવચ્છિન્નપ્રમાતૃદ્વયાઙ્ગીકારાદૃતે ન સંગચ્છતે ।
તત્રાઽકલ્પિતઃ પ્રમાતા સ્ફુરત્તૈકસ્વભાવતયા વેદ્યવર્ગસ્ય
પ્રકાશૈકાર્ણવીભાવમુદ્ભાવયતિ । કલ્પિતસ્તુ સ્તમ્ભઃ કુમ્ભ
ઇત્યાદિભેદપ્રથોપશ્લેષણપ્રાગલ્ભ્યાત્
તત્તદ્વિકલ્પવિક્ષોભસ્વભાવભાવાનાં
વ્યવહારવિભાગમુદ્ભાવયતીત્યુભયાવશ્યમ્ભાવૌચિત્યમ્ । એવં ચ
ગ્રાહ્યગ્રહણવેલાયામિન્દ્રિયાદિપ્રણાડિકયા
વિશ્વપ્રતિષ્ઠાભૂમિરકૃત્રિમઃ પ્રમાતા કશ્ચિદન્તર્વિમ્રષ્ટવ્ય ઇતિ
પારમ્પર્યાદાપતિતમ્ । યથોક્તમજડપ્રમાતૃસિદ્ધૌ -
ઇદમિત્યસ્ય વિચ્છિન્નવિમર્શસ્ય કૃતાર્થતા ।

યા સ્વસ્વરૂપે વિશ્રાન્તિર્વિમર્શઃ સોઽહમિત્યયમ્ ॥ ઇતિ,
પ્રકાશસ્યાત્મવિશ્રાન્તિરહમ્ભાવો હિ કીર્તિતઃ । ઇતિ ચ ।
યથા ચોક્તમાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈઃ -
સ્ફુટતરભાસમાનનીલસુખાદિપ્રમાત્રન્વેષણદ્વારેણૈવ
પારમાર્થિકપ્રમાતૃલાભ ઇહોપદિશ્યતે ઇતિ । એવમભિપ્રયેણૈવ હિ
શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવે -
ગીતાદિવિષયાસ્વાદસમસૌખ્યૈકતાત્મનઃ ।
યોગિનસ્તન્મયત્વેન મનોરૂઢિસ્તદાત્મતા ॥
ઇત્યાદ્યુપાયતયોપપાદ્યતે । સ્માર્તાદયોઽપ્યત્ર નાત્યન્તં વિસંવદન્તે ।
યદાહુઃ -
વીણાવાદનતત્ત્વજ્ઞઃ સ્વરશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
તાલજ્ઞશ્ચાપ્રયાસેન મોક્ષમાર્ગં નિગચ્છતિ ॥ ઇતિ ।
વર્ધતામિતિ લોટ્પ્રત્યાયુક્ત્યા
ખ્યાતિમપુર્ણાં પૂર્ણખ્યાતિસમાવેશદાર્ઢ્યતઃ ક્ષપય ।
સૃજભુવનાનિ યથેચ્છં સ્થાપય હર તિરય ભાસય ચ ॥
ઇત્યાદિવદુપાયોપેયભાવં દ્યોતયન્ત્યા
પરમેશ્વરસ્યાત્યન્તદુર્ઘટઘટનપ્રાગલ્ભ્યલક્ષણં
સ્વાતન્ત્ર્યમાસૂત્ર્યતે । યદનેન દર્શનાન્તરપ્રણેતૃમનીષયા
સંસારનિબન્ધત્વેનોપકલ્પિતઃ શબ્દસ્પર્શાદિવિષયવિક્ષોભો
જીવન્મુક્તિલક્ષણાહ્લાદસ્વભાવં સ્વાત્મનો વિમર્શં
પ્રત્યુપાયતયોપદિશ્યતે । તથા ચ તન્ત્રાન્તે વક્ષ્યતે -
ઓ સંસારસુહેલ્લી ઓ સુલહં મોક્ખમગ્ગસોહગ્ગમ્ । ઇતિ
અસ્ય ચોપાયોપેયભાવસ્યાવ્યભિચારસ્વભાવસામરસ્યોદ્-
ભાવનાય યાવદ્ગતિ યતિતવ્યમિતિ નીત્યા વાક્યદ્વયૈક્યાવભાસાત્મના
તન્ત્રાપરપર્યાયેણ શ્લેષેણોપન્યાસઃ । એવમત્રાભિધેયં પ્રયોજનં
તત્પ્રયોજનં ચ વિતત્યોન્મીલિતમ્ । પાર્યન્તિકં તુ પ્રયોજનં હિ અ અ
ટ્ઠાણપરૂઢો ઇતિ પ્રપઞ્ચયિષ્યતે ।
નનૂક્તયુક્ત્યા વિમ્રષ્ટવ્યઃ કશ્ચિત્ કર્તૃવિશેષઃ કુલાલાદિવદ્ ન
કુત્રચિદપરોક્ષમુપલક્ષ્યતે, અનુમેયત્વાદૌ તુ તત્ર પ્રમાણાધીના હિ
વસ્તુસ્થિતિરિતિ સ્થિત્યા તાદૃક્ કિઞ્ચિત્ પ્રમાણં વક્તવ્યમ્ । તદનુક્તૌ ચ
તસ્યાસત્કલ્પત્વાપત્તિરિત્યાશઙ્ક્યાહ -
આત્મા ખલુ વિશ્વમૂલં તત્ર પ્રમાણં ન કોઽપ્યર્થયતે ।
કસ્ય વા ભવતિ પિપાસા ગઙ્ગાસ્રોતસિ નિમગ્નસ્ય

ઇહાત્મૈવ હિ પ્રકાશસ્વભાવત્વાદ્ વિશ્વવ્યવહારે નિબન્ધનમ્,
મમાવભાસતે મયાવલોક્યત ઇતિ પ્રમાતૃપ્રકાશોપશ્લેષેણૈવ
સ્તમ્ભકુમ્ભાદીનાં પ્રકાશમાનત્વાત્ । તદ્વ્યતિરેકે ચ તેષાં સ્તમ્ભ
એવ કુમ્ભઃ કુમ્ભ એવ સ્તમ્ભ ઇત્યનયોરન્યોન્યં
સ્વલક્ષણાપહારોપક્રમે ન કસ્યચિદપિ નિયન્તૃત્વમિતિ સ્તમ્ભરૂપેણ
સ્તમ્ભઃ કિં ભવત્યસ્તમ્ભો વેતિ સન્દેહો વા તસ્યાપ્યસમ્ભવો વેતિ
સર્વથા તૂષ્ણીમ્ભાવ એવ સ્વભાવઃ સ્યાદ્ ભુવનવ્યવહારસ્ય । યદિ
ચ સ્તમ્ભાદિરૂપતયૈવ તેષાં પ્રકાશમાનત્વં ન પુનઃ
પ્રમાતૃપ્રકાશાનુગ્રહાત્મા
કશ્ચિદતિશયઃ, તર્હિ સર્વેષામપિ તથા પ્રકાશેરન્, ન વા કસ્યચિદપીતિ
પ્રમાતૄણાં વ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ । કિઞ્ચ,
સ્તમ્ભકુમ્ભાદ્યાત્મનો વિશ્વસ્ય સ્વાત્મનૈવ
પ્રકાશમાનતાઙ્ગીકારે સર્વસ્યાપિ પ્રમાતૃવર્ગસ્ય
સાર્વજ્ઞ્યમત્યન્તાજ્ઞત્વં વા પ્રસજ્યેત, નિયામકાભાવાત્ ।
તસ્માદાત્મનો જગદ્વ્યવહારપ્રયોજકત્વમનિચ્છતાઽપ્યઙ્ગીકાર્યમ્ ।
પ્રયોજ્યપ્રયોજકભાવશ્ચ પર્યન્તતોઽનયોસ્તાદાત્મ્યમેવ
પર્યવસાયયિષ્યતીત્યાત્મપ્રકાશમયોઽયં વિશ્વવર્તિવેદ્યવર્ગોલ્લાસ
ઇત્યાપતિતમ્ । યદુક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
પ્રાગિવાર્થોઽપ્રકાશઃ સ્યાત્ પ્રકાશાત્મતયા વિના ।
ન ચ પ્રકાશો ભિન્નઃ સ્યાદાત્માર્થસ્ય પ્રકાશતા ॥ ઇતિ ।
ખલુરવિપ્રતિપત્તૌ । એવં સ્થિતે તત્રૈવાત્મનીદમેતાદૃગિતિ
વસ્તુવ્યવસ્થાપકત્વલક્ષણં સ્વાભાસવિશેષં પ્રમાણં પ્રતિ
પણ્ડિતસ્ય વા પામરસ્ય વા ન કસ્યચિદપેક્ષોત્પદ્યતે,
પ્રમાતૃપ્રકાશાદવ્યતિરેકાત્ । પ્રત્યુત તેનૈવ વ્યવસ્થાપ્યમાનત્વાચ્ચ
પ્રમાણસ્ય । પ્રમાણં હિ નામ નવનવોદયઃ સ્વાભાસવિશેષઃ ।
સોઽપિ સ્વાભાસોઽભિનવ ઇત્યુક્તત્વાત્ । નવનવોદયત્વં ચ તસ્ય
તત્તદ્દેશકાલોપશ્લેષાવચ્છિદ્યમાનાન્યોન્યવિલક્ષણપ્રમેયદ્વારો-
પારૂઢઃ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ । ન પુનઃ સ્વાભાવિકો ધર્મ
ઇત્યવધીરિતાખિલવિકલ્પવિક્ષોભમક્ષુભિતાબ્ધિકલ્પમેકસ્વભાવ-
માત્મતત્ત્વં પ્રત્યસ્ય વ્યાપાર એવ નોપપદ્યત ઇત્યર્થઃ । ન
કોઽપ્યર્થયત ઇતિ । આત્મનિ પ્રમાણમિચ્છન્નાત્મા સ્યાન્ન વા ।
યદ્યનાત્મા જડવર્ગઃ, તત્પ્રમાણાપેક્ષૈવ નોપપદ્યતે । આત્મૈવ ચેત્,
તર્હિ સ્વસ્મિન્ સ્વયમેવ પ્રમાણમપેક્ષત ઇત્યાપતેત્ । યદાહુઃ -
અખ્યાતિર્યદિ ન ખ્યાતિઃ ખ્યાતિરેવાવશિષ્યતે ।
ખ્યાતિશ્ચેત્ ખ્યાતિરૂપત્વાત્ ખ્યાતિરેવાવશિષ્યતે ॥ ઇતિ ।
પ્રમાતૃતાસ્પદે તત્ર પ્રમાણં નોપયુજ્યતે ।
કરણાત્ કર્તુરાધિક્યમન્યૈરભ્યુપગમ્યતે ॥
સ્વતન્ત્રઃ ખલુ કર્તેતિ શાબ્દિકૈરપ્યુદીર્યતે ।
તચ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યમન્યેભ્યઃ કારકેભ્યઃ પ્રધાન્તા ॥
યત્પ્રભાવાત્ પ્રમાણાનાં પ્રમાણત્વવ્યવસ્થિતિઃ ।
તત્રૈવ તદપેક્ષેતિ ન કિં વ્યર્થં વચો ભવેત્ ॥
લૌકિકાનાં પ્રમાણાનામનાશ્વાસાદ્ધિ યૌક્તિકૈઃ ।
ઈશ્વરસ્ય પ્રમાણત્વં પ્રમાતૃત્વેઽપ્યુદાહૃતમ્ ॥
પ્રમાતરિ પ્રમાણં કિમિતિ પૃચ્છન્ પ્રમાતૃતામ્ ।
વિજહાતિ ન વા નાદ્યઃ પ્રશ્નસ્યાનુપપત્તિતઃ ॥
ન દ્વિતીયશ્ચ કલ્પઃ સ્યાત્ પ્રમાણં કિમુ વિસ્ફુરેત્ ।
ઇતિ હિ પ્રશ્નતાત્પર્યં તત્રાત્મન્યૈક્યસમ્મતૌ ॥
મયિ ત્વયીતિ ભેદોઽયં ન કદાચન યુજ્યતે ।
નાનાત્મત્વે સ્વવિષયં પ્રમાણં પ્રતિ ભાવના ॥
પૃચ્છ્યતે પ્રતિવાદીતિ મહન્મૌર્ખ્ય પ્રસજ્યતે ।
ભ્રાન્તિશ્ચેદાત્મનિ ભ્રાન્ત્યા બુદ્ધે રજ્જુભુજઙ્ગવત્ ॥
વાચ્યં પ્રમાણમિત્યેતદુન્મત્તવચનાયતે ।
અથ નાસ્ત્યેવ મે તત્ર પ્રતીતિરિતિ કથ્યતે ॥
તત્ર પ્રમાણં પૃચ્છ્યેત કીદૃગ્ વોત્તરમુચ્યતામ્ ।
અગોચરઃ પ્રમાણાનામત આત્મા મહેશ્વરઃ ॥
યદુક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
પ્રમાતરિ પુરાણે તુ સર્વદાભાતવિગ્રહે ।
કિં પ્રમાણં નવાભાસઃ સર્વપ્રમિતિભાગિનિ ॥ ઇતિ ।
તથા ચોપનિષત્ - વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ ઇતિ ।
સ્વપદા સ્વશિરશ્છાયાં યદ્વલ્લઙ્ઘિતુમીહતે ।
પાદોદ્દેશે શિરો ન સ્યાત્ તથેયં વૈન્દવી કલા ॥ ઇતિ ।
શ્રીતન્ત્રાલોકેઽપિ -
પ્રમાણાન્યપિ વસ્તૂનાં જીવિતં યાનિ તન્વતે ।
તેષામપિ પરો જીવઃ સ એવ પરમેશ્વરઃ ॥ ઇતિ ।
ઉક્તમર્થં દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટ્યા પ્રતિપાદયતિ - કસ્ય વેત્યાદિ । ગાઙ્ગો
હિ પ્રવાહઃ શૈત્યપ્રસાદાદ્યનેકગુણોત્કર્ષાદન્તર્બહિસ્તાપાપહાર-
પ્રવીણો ભવતિ ।
તત્રૈવ સર્વાઙ્ગીણાપ્લવપૂર્વકમઘમર્ષણાદ્યવસ્થાસુ કો નામ
નરસ્તૃષિતઃ સ્યાત્ । ન કશ્ચિદપિ તથા સ્યાદિતિ યાવત્ । પિપાસેત્યનેન
ગઙ્ગાસ્રોતોનિમગ્નસ્યાપિ યદિ કસ્યચિત્ સલિલપાનેચ્છા, કસ્તત્ર પાતું
પ્રત્યૂહ ઇતિ પ્રત્યાયયતા દાર્ષ્ટાન્તિકેઽપિ સ્થલે
વિશ્વવ્યવહારનિબન્ધનં પરમેશ્વરં પ્રતિ પ્રમાણજિજ્ઞાસાયાં
પ્રત્યક્ષાદીનિ સર્વાણ્યપિ પ્રમાણાનિ સમ્ભવન્તિ, ન પુનરેષામત્ર
કાચિદપેક્ષેત્યુદ્ભાવ્યતે । એતેન -
તન્વાદિ બુદ્ધિમત્કર્તૃ સન્નિવેશવિશેષવત્ ।
ઘટવદ્ યદનેવં તન્નૈવં ખપરમાણુવત્ ॥
ઇત્યાદિપ્રમાણોપપાદનોપક્ષીણસ્યેશ્વરસિદ્ધ્યાદેઃ પ્રબન્ધસ્ય
પ્રવૃત્તિવૈફલ્યશઙ્કાકલઙ્કોઽપ્યુટ્ટઙ્કિત ઇત્યવગન્તવ્યમ્

નનુ સ્તમ્ભકુમ્ભાદિવદાત્મનઃ પ્રકાશો ન કદાચિદપિ
સ્ફુટતયોપલભ્યતે । અસ્ફુટે ચાર્થે
પ્રમાણવ્યાપારેણૈવાવતરિતવ્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ -
યં જાનન્તિ જડા અપિ જલહાર્યોઽપિ યં વિજાનન્તિ ।
યસ્યૈવ નમસ્કારઃ સ કસ્ય સ્ફુટો ન ભવતિ કુલનાથઃ

યં વૈશ્વાત્મ્યેન પ્રસિદ્ધિમન્તં પ્રકાશાત્મનો વીરેશ્વરા
ઇવાનુદ્રિક્તપ્રકાશા જડા આભીરાદયોઽપિ જાનન્તિ, યં ચ વિમર્શમયયો
વીરેશ્વર્ય ઇવ વૈદગ્ધ્યાભાસશાલિન્યો
ઘટદાસીપ્રભૃતયોઽપ્યવબુધ્યન્તે । સર્વેષામપિ સ્થૂલોઽહં
સમ્પન્નોઽહમિત્યાદેઃ સ્વાત્મસ્ફુરણસ્ય સ્ફુટમેવોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
યચ્છ્રુતિઃ -
ઉતૈનં ગોપા અદૃશન્ અદૃશન્નુદહાર્યઃ ઇતિ ।
વિમર્શપ્રાધાન્યાજ્જલહારીજ્ઞાનં પ્રતિ વૈશિષ્ટ્યમુક્તમ્ ।
જ્ઞાનશક્ત્યેવ પ્રમાતૄણાં ક્રિયાશક્ત્યાઽપ્યયં ક્રોડીક્રિયત ઇત્યાહ
- યસ્યૈવ નમસ્કાર ઇતિ । જડજલહાર્યાદિર્હિ સર્વોઽપિ
જીવવર્ગસ્તત્તત્ફલકાઙ્ક્ષયા તત્ર તત્ર નમસ્કુર્વાણો
લક્ષ્યતે । સ સર્વોઽપિ નમસ્કારો યત્સમ્બન્ધેનૈવ ભવતિ, યથા શ્રુતિઃ -
યસ્મૈ નમસ્તચ્છિરઃ ઇતિ । સર્વસ્યાપિ સ્વાત્મૈવ દેવતેત્યગ્રે ભવિષ્યતિ ।
યતઃ -
ત્વમેવાત્મેશ ! સર્વસ્ય સર્વશ્ચાત્મનિ રાગવાન્ ।
ઇતિ શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામુક્તમ્ । અથ ચ જડાઃ સ્તમ્ભકુમ્ભાદયો
ભાવાઃ, જલહાર્યઃ શબ્દસ્પર્શાદ્યાદાનક્ષમા ઇન્દ્રિયશક્તયઃ, તેઽપિ
યજ્જાનન્તીતિ પરમેશ્વરસ્ય પ્રાકટ્યોત્કર્ષ ઉપપાદ્યતે । યતઃ
સ્તમ્ભકુમ્ભાદયોઽપિ તત્તત્પ્રમાતૃવિષયીકારદ્વારા
જ્ઞાનક્રિયાશ્રયતયા નિશ્ચીયન્તે । યદુક્તમ્ - દ્રષ્ટૈવ હિ તતો જગત્ ઇતિ ।
કર્તૈવેત્યસ્યાપ્યુપલક્ષણમેતત્ । યત્ પ્રયુક્તં શમ્ભ્વૈક્યદીપિકાયામ્ -
વિશ્વમિદં મન્મયમ્, મત્કાર્યત્વાત્ । યદિત્થં તત્ તથા । યથા શરીરમ્
તદ્વચ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણ્યપિ પ્રમાતૃપરિબર્હતયૈવ તથા તથા
ભવન્તીતિ । ઉક્તરૂપશ્ચ સ પરમેશ્વરઃ કુલસ્ય
દેહાક્ષભુવનાદેર્વિશ્વવિલાસસ્ય તાદાત્મ્યપર્ય વસાયિતયા
સ્મૃત્યાદિનિર્વાહકો ભવન્ કસ્ય પદાર્થસ્ય સ્ફુટો ન ભવતિ । કસ્યેતિ યદિ
કશ્ચિદુચ્યેત સ એવ સ્વભાવતો ન સ્યાદિત્યર્થઃ । અયં ભાવઃ -
વિષયેન્દ્રિયાદેર્વેદ્યવિઅચિત્ર્યસ્ય ગોપાલજલહાર્યાદેઃ પ્રમાતૃવર્ગસ્ય ચ
-
સમલો વિમલો વાપિ વ્યવહારોઽનુભૂયતે ।
ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાપ્રક્રિયયા ગ્રામં ગચ્છતિ, સન્ધ્યામુપાસ્તે
ઇત્યાદિલૌકિકશાસ્ત્રીયવ્યવહારસ્વભાવં જ્ઞાનક્રિયાયુગલમેવ
સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ વાઽનુપ્રાણનમવલોક્યતે । યથા
શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
તથાહિ જડભૂતાનાં પ્રતિષ્ઠા જીવદાશ્રયા ।
જ્ઞાનં ક્રિયા ચ ભૂતાનાં જીવતાં જીવનં મતમ્ ॥ ઇતિ ।
તે ચ જ્ઞાનક્રિયે મમેત્યહમિતિ વાઽહમ્ભાવવ્યતિરેકે કુત્રાપિ નોપપદ્યેતે
ઇતિ સર્વાહમ્ભાવસ્વભાવં પરમેશ્વરં પ્રત્યસ્ફુટત્વશઙ્કાયા ન
કશ્ચિદવકાશ ઇતિ

એવં સામાન્યતઃ પ્રમાણાનામનુપયોગમાત્મન્યુપપાદ્ય
વિશેષતોઽપ્યુપપાદયન્નાગમે કઞ્ચિદનુગ્રહં દર્શયતિ -
અવચ્છિન્નં પ્રત્યક્ષમવચ્છિન્નં તન્મુખં ચાનુમાનમ્ ।
આગમદીપાલોકસ્તસ્ય પ્રકાશયતિ કિમપિ માહાત્મ્યમ્

ગ્રાહ્યાર્થસન્નિકર્ષ એવ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રામાણ્યમિત્યત્યન્તમેતત્
સઙ્કુચિતમ્ । અનુમાનં ચ વ્યાપ્ત્યુપલમ્ભસાપેક્ષત્વાદ્
વ્યાપ્ત્યુપલમ્ભસ્ય ચ પ્રત્યક્ષમૂલત્વાદવચ્છિન્નમેવ ।
અર્થાપત્ત્યાદેરત્રાન્તર્ભાવો વૈશેષિકાદિભિરભ્યુપગતઃ । અનન્તર્ભાવે
વા તસ્ય સંકોચઃ કલ્પકાદ્યુપલમ્ભવિકલ્પાત્ સ્વયમુપકલ્પનીયઃ ।
એવં ચાવચ્છિન્નાનાં પ્રમાણાનામનવચ્છિન્ને સ્વાત્મનિ પ્રવૃત્તિરિતિ
મહતીમનૌચિત્યકક્ષ્યામવતરતીતિ પ્રાગપ્યુક્તમ્ । આગમસ્તુ
યદ્યાપ્તમાત્રવાક્યત્વાત્ પ્રામાણ્યમર્હતિ, તર્હિ તસ્યાપ્તિઃ કીદૃગિતિ
ચિન્તાયામન્યસ્માદાપ્તાત્, તસ્યાપ્યન્યસ્માદિતિ
મૂલક્ષયકારિણ્યનવસ્થેત્યપ્રામાણ્યમેવ । માણિક્યાદિપરીક્ષાવત્
ત્રિચતુરકક્ષ્યાવિશ્રાન્તૌ તુ સૈવ સઙ્કોચાય કલ્પતે । યદિ પુનઃ
આગમસ્ત્વનવચ્છિન્નપ્રકાશાત્મકમાહેશ્વરવિમર્શપરમાર્થઃ
ઇત્યાચાર્યાભિનવગુપ્તોક્તસ્થિત્યા
પરપ્રમાતૃવિમર્શશક્તિમયતયાયમઙ્ગીક્રિયતે, તદાનીમસૌ તસ્ય
સ્વાત્મનઃ સ્વભાવભૂતે પ્રકાશે પ્રદીપોલ્લેખ ઇવ તમઃસ્થગિતે
સ્તમ્ભકુમ્ભાદાવભિવ્યઞ્જકતયા કઞ્ચિચ્ચમત્કારમુપજનયતિ ।
તત્રાપિ યથા દીપાલોકેન ધ્વાન્તગર્ભવર્તિનાં
સ્તમ્ભાદીનામારોહપરિણાહાદિસ્વભાવ ઉન્મીલ્યતે, તદ્વદસ્યાપિ
સ્વાત્મનો યન્માહાત્મ્યમનવચ્છિન્નસ્વભાવત્વં
સ્વવ્યતિરિક્તાશેષભુવનાક્ષાદ્યનુપ્રાણનક્ષમત્વં
વિશ્વતદુત્તિર્ણત્વલક્ષણસ્વલક્ષણદ્વિતયસામરસ્યસમ્પત્પાત્રત્વમ્, તત્
કિમપ્યલૌકિકં તત્ત્વમાગમેનોન્મુદ્ર્યતે ।
યદુક્તમાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈઃ -
યં પ્રાપ્ય સર્વાગમસિન્ધુસઙ્ઘપૂર્ણત્વમભ્યેતિ કૃતાર્થતાં
ચ ।
તં નૌમ્યહં શામ્ભવતત્ત્વચિન્તારત્નૌઘસારં
પરમાગમાબ્ધિમ્ ॥ ઇતિ ।
અથ યદિ શાખાશિખાયાં શશાઙ્કમણ્ડલમિત્યાદિવદુપચારાદત્ર
પ્રમાણવ્યવહારકૌતૂહલમ્, તદા સ્વસ્મિન્નાત્મનિ પ્રત્યક્ષં
પરત્રાનુમાનં સર્વત્રાગમ ઇત્યલં
તન્ત્રાન્તરપાન્થઘણ્ટાપથપ્રસ્થાનેન

નનુ પ્રમાણપથાતિવૃત્તં ચેદિદમાત્મતત્ત્વમ્, તત્ સર્વોઽપિ
જનસ્તદ્વિમર્શ પ્રત્યધિકારી ન કશ્ચિદ્ વા
સ્યાદપ્રમિતત્વાવિશેષાદિત્યાશઙ્ક્ય નાત્ર કશ્ચિદધિકારિવિભાગક્લેશ
ઇત્યાહ -
યેષાં નિરુપણીયો વ્યતિરિક્તઃ કોઽપ્યાત્મનો ભાવઃ ।
આત્મવિમુખાનાં તેષામધિકારિવિભાગવિભ્રમો ભવતુ

ઇહ યેષાં પુંસાં સ્વાત્મરૂપાત્ પરમેશ્વરાદ્ વ્યતિરિક્તો ભવન્
કશ્ચિજ્જ્યોતિષ્ટોમાદિઃ પદાર્થો નિરૂપણીયો વિભાવનીયો ભવતિ,
તેષામન્યપદાર્થૌન્મુખ્યાવિનાભૂતાદાત્મવૈમુખ્યાદેવ
હેતોરયમત્રાધિકારી ન ત્વયમિતિ યો વિભ્રમો વિશિષ્ટો ભ્રમો
વિલાસરૂપત્વાદપ્રામાણિકો વ્યવહારો વા સ ભવતુ । તત્સદ્ભાવે વયં
ન પ્રતિબન્ધારઃ । અતિસર્ગે લોટ્ । તતશ્ચ તેષામુપાલમ્ભનીયતા ચ દ્યોત્યતે
આત્માનમનભિજ્ઞાય વિવેક્તું યોઽન્યદિચ્છતિ ।
તેન ભૌતેન કિં વાચ્યં પ્રશ્નેઽસ્મિન્ કો ભવાનિતિ ॥
કોઽપીતિ । અસ્મન્મર્યાદાયાં ભાવાન્તરસ્યાત્મવ્યતિરેક-
સ્ફુરણમાત્રે સત્યપિ પર્યન્તતસ્તન્મયતાયા એવાવધારણાદાત્મનો
વ્યક્તિરિક્તઃ કોઽપિ ભાવ ઇત્યયુક્તૈવ વાચોયુક્તિઃ । યદુક્તં
સંવિત્પ્રકાશે -
યદિદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિદ્ દર્શનાત્ તન્ન ભિદ્યતે ।
દર્શનં દ્રષ્ટૃતો નાન્યદ્ દ્રષ્ટૈવ હિ તતો જગત્ ॥ ઇતિ ।
આગમેઽપિ -
યાવન્ન વેદકા એતે તાવદ્વેદ્યાઃ કથં પ્રિયે । ઇતિ ।
અથાપ્યુપરિ કથ્યત ઇત્યર્થઃ । યેષાં પુનઃ સ્વાત્મન એવ ભાવઃ
સ્વાતન્ત્ર્યસ્વભાવઃ કશ્ચિદતિશયિતો ધર્મો વિમ્રષ્ટવ્યતયાઽવતિષ્ઠતે,
તેષામાત્મૌન્મુખ્યશાલિનાં ન
કદાચિદપ્યયમધિકારિવિભાગવ્યાક્ષેપઃ । એતદુક્તં ભવતિ -
જ્યોતિષ્ટોમાદયો હિ વિભાવનીયા અર્થા વિભાવયિતૄન્ પ્રમાતૄન્ પ્રતિ
પૃથગ્ભાવેન પ્રસિદ્ધાઃ ।
અતસ્તેષાં સ્વર્ગકામત્વાદિરધિકારિવિભાગઃ કશ્ચિત્ સંગચ્છેત ।
યેષાં પુનરાત્મસ્વરૂપમેવ નિરૂપણીયમ્, તેષાં
નૈરાત્મ્યશઙ્કાયામસ્ત્વનધિકારિત્વમ્ । તદભાવાચ્ચ
કથમધિકારિતારતમ્યમિતિ । એતેનેહામુત્રાર્થભોગવિરાગાદ્યપિ
નાધિકારિવૈશિષ્ટ્યાયેતિ વ્યાખ્યાતમ્, યત ઇહામુત્રાર્થભોગોદ્રેક એવ
મોક્ષઃ પુરુષાર્થાત્મનઃ સ્વાત્મવિમર્શસ્ય પ્રયોજનતયા
પ્રતિપાદયિષ્યતે । તર્હિ મુમુક્ષુત્વમસ્ત્વધિકાર ઇતિ ચેદ્ ? ન,
વસ્તુસ્થિત્યાં ન બન્ધોઽસ્તિ તદભાવાન્ન મુક્તતા ।
વિકલ્પઘટિતાવેતાવુભાવપિ ન કિઞ્ચન ॥
ઇતિ ન્યાયાદ્ બન્ધ એવ નાસ્તિ । કુતો મોક્ષઃ, કુતસ્તરાં તદિચ્છા । અસ્તિત્વે વા
સૈવ ક્રિયાશક્તિપર્યન્તમુજ્જૃમ્ભત ઇતિ વિમર્શસ્ય તદિચ્છાયાશ્ચ
પર્યન્તતો ભેદાભાવાત્ પ્રાપ્ય એવાર્થોઽધિકાર ઇત્યુક્તં ભવતીતિ

નનુ પ્રમાણાધિકારિવિભાગાદ્યનુપયોગે વિધિનિષેધયોરેવ
વૈયર્થ્યં સ્યાત્, વિપર્યયે ભાધાભાવાદિત્યાશઙ્ક્ય તયોઃ
સ્વરૂપમુન્મીલયતિ -
યત્ર રુચિસ્તત્ર વિધિર્યત્રેયં નાસ્તિ તત્ર ચ નિષેધઃ ।
ઇત્યસ્માકં વિવેકો હૃદયપરિસ્પન્દમાત્રશાસ્ત્રાણામ્

યદેતદસ્તીતિ જ્ઞાનલક્ષણો વિધિર્નાસ્તીતિ જ્ઞાનસ્વભાવો
નિષેધશ્ચ ચોદનાર્થઃ । તત્ર સન્ધ્યોપાસ્ત્યાદૌ વિધિઃ,
કલઞ્જભક્ષણાદૌ નિષેધશ્ચેત્યુચ્યતે । તત્રેદમાલોચનીયમ્ -
અનુષ્ઠાતૄણાં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપ્રયોજનતયા હિ વિધિનિષેધયોર્વ્યાપારઃ,
અજ્ઞાતજ્ઞાપકત્વે સત્યપ્રવૃત્તપ્રવર્તકો વિધિઃ ઇત્યુક્તત્વાત્ । તત્ર કિં
તજ્જ્ઞાનમાત્રેણ તે પ્રવર્તન્તે નિવર્તન્તે ચ, ઉત સ્વેચ્છાનુગુણ્યાત્ । યદિ
જ્ઞાનમાત્રેણ, સન્ધ્યાનુપાસકઃ કલઞ્જભક્ષકો વા ન
કશ્ચિદાલોક્યેત । યદિ તુ સ્વેચ્છાનુગુણ્યાત્, તદનુષ્ઠાતૄણાં રુચિમેવ
વિધિનિષેધાવનુવર્તેતે ઇત્યર્થો ભવતિ । તતશ્ચ તેષાં
સન્ધ્યોપાસનાદાવર્થે યત્ર રુચિસ્તત્ર વિધિઃ, યત્ર વા
કલઞ્જભક્ષણાદૌ ન રુચિસ્તત્ર ચ નિષેધ ઇત્યનયા ભઙ્ગ્યા
સન્ધ્યોપાસનાદા -
વેવારુચિશ્ચેત્ તત્ર ચ નિષેધઃ, કલઞ્જભક્ષણાદાવેવ ચેદ્ રુચિસ્તત્ર ચ
વિધિરિત્યર્થતત્ત્વનિશ્ચયઃ સ્યાત્ । ઇત્યુક્તક્રમેણાસ્માકં
પારમેશ્વરવિમર્શપર્યાયપૂર્ણોઽહમ્ભાવભૂષિતાનાં વિવેકો
વિધિનિષેધયોસ્તાત્પર્યતો નિષ્કર્ષઃ । એતાદૃશે ચ તત્ત્વનિશ્ચયે તદેવ નઃ
શાસ્ત્રમ્, યત્ સર્વસંવિત્સંઘટ્ટનાત્મના સ્વહૃદયસ્ય પરિતઃ
પૃથિવ્યાદિતત્ત્વપરમ્પરાક્રોડીકારપ્રાવીણ્યેન સ્પન્દઃ
પરામર્શાત્મા ચમત્કારઃ । પારમેશ્વરઃ પરામર્શ એવ હ્યાગમ ઇતિ
પ્રાગપ્યવોચામ । તદનુષ્ઠાતૄણામિચ્છાશક્તિરેવ
પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યૌન્મુખ્યાદ્ વિધિર્નિષેધ ઇતિ વ્યપદેશભેદમનુભવતીતિ
યાવત્ । યદુક્તં સંવિત્પ્રકાશે -
ત્યાગઃ શક્યક્રિયો યસ્ય સ હેય ઇતિ નિશ્ચિતઃ ।
ત્યક્તું ન શક્યતે યચ્ચ તદુપાદેયમિત્યપિ ॥ ઇતિ ।
મયા ચોક્તં સંવિદુલ્લાસે -
પ્રામાણિકી વિધિનિષેધકથા યદિ સ્યાત્
પર્યન્તતઃ પરમ એવ શિવઃ પ્રમાણમ્ ।
સર્વોત્તરઃ સ ખલુ તત્ર વિધિ નિષિદ્ધે
કર્તુ ક્ષમેત વિહિતે ચ વિભુર્નિષેધમ્ ॥ ઇતિ ।
એતેન શ્રુતિસ્મૃત્યાદેરપ્યસ્મત્તન્ત્રસ્ય પ્રામાણ્યોત્કર્ષો વ્યાખ્યાતઃ ।
યથોક્તં શ્રીભગવદ્ગીતાસુ -
એવં ત્રયીધર્મમનુપ્રપન્ના ગતાગતં કામકામા લભન્તે ઇતિ ।
ત્રૈગુણ્યવિષયા વેદા નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવાર્જુન ઇતિ ચ ।
યથા શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવે -
કિઞ્ચિજ્જ્ઞૈર્યા સ્મૃતાઽશુદ્ધિઃ સા શુદ્ધિઃ શમ્ભુદર્શને ।
ન શુચિર્હ્યશુચિસ્તસ્માન્નિર્વિકલ્પો ભવેન્નરઃ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીકાલિકામતે -
પતન્તિ જન્તવો યેન કર્મણા નરકે ધ્રુવમ્ ।
ઉત્પતન્તિ ચ તેનૈવ ત્રિકાલજ્ઞા ભવન્તિ ચ ॥
એતદાશયેનૈવ હિ શ્રીવિજ્ઞાનેન્દુકૌમુદ્યામ્ -
મનો યત્રૈવ વિશ્રાન્ત્યા પૂર્ણભાવમુપાશ્નુતે ।
અતઃ પરં હિ કિં નામ શુભક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ પુણ્યક્ષેત્રાદિલક્ષણમુન્મીલિતમ્ । એતેન -
અપ્રબુદ્ધમતીનાં હિ એતા બાલબિભીષિકાઃ ।
માતૃમોદકવત્ સર્વ પ્રવૃત્ત્યર્થમુદાહૃતમ્ ॥
ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવાંશો વ્યાખ્યાતઃ

નનુ વિધિનિષેધાદિના હિ લોકયાત્રા, તયોશ્ચ સ્વેચ્છામાત્રજીવિતત્વે
તસ્યા ન કિઞ્ચિદ્રૂપમિત્યુક્તં ભવતિ । સૈવ ચ સંસાર ઇત્યુચ્યતે ।
તદુલ્લઙ્ઘનં ચ પુરુષાર્થઃ । તત્પ્રયોજનતયા પ્રવૃત્તં ચૈતત્ તન્ત્રં
કાકદન્તપરીક્ષાપ્રાયમાપદ્યેતેત્યાશઙ્ક્યાહ -
પર્યાલોચનવિમુખે વસ્તુસ્વભાવસ્યાત્મનો હૃદયે ।
શઙ્કાવિષવેગેનેવ સંસારભયેન મુહ્યતિ લોકઃ

યોઽયં લોકો દૃશ્યવર્ગવૈલક્ષણ્યાદ્ દ્રષ્ટૃત્વધર્મા તત એવ
પરમેશ્વરવદાત્મનો વિશ્વશરીરત્વપઞ્ચકૃત્યકારિત્વાદ્યૈશ્વર્ય-
યોગેઽપિ પશુત્વાભિમાની પ્રમાતૃવર્ગઃ, તસ્યાયં પ્રાયશઃ સ્વભાવો
યદ્યુક્તિતત્ત્વાન્વેષણે પરમેશ્વરાભિન્નોઽપિ સ્વયં
સ્વેચ્છામાત્રત્વાદહમ્ભાવવદિદમ્ભાવમપ્યવગાહમાનસ્ય સ્વસ્ય
યદ્ધૃદયમિચ્છાજ્ઞાનક્રિયાત્મકશક્તિત્રિતયમે(લાપ
?લ)નરૂપમન્તસ્તત્ત્વમ્, તત્પરામર્શં પ્રત્યૌદાસીન્યમવલમ્બત ઇતિ ।
તચ્ચ તસ્ય સ્વચિત્તસ્વભાવાદાપતિતમ્ । ચિત્તં હિ નામ
ચૈતન્યપથાવરોહાચ્ચેત્યસઞ્ચયાન્તશ્ચર્યાચાતુર્યોપાત્તસઙ્કોચા-
ચિચ્છક્તિરિત્યવધાર્યતે । ચિત્તમયત્વં ચાસ્યાઽવચ્છિન્નસ્ય પ્રમાતુઃ
તન્મયો માયાપ્રમાતા ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાહૃદયમર્યાદયા
સંપ્રતિપન્નમ્ । યતઃ શ્રીશિવસૂત્રેષુ ચૈતન્યમાત્મા ઇતિવત્ ચિત્તમાત્મા
ઇત્યપ્યાણવદશૌચિત્યેન પુનરુપદિષ્ટમિતિ
સ્વાભાવિકમસ્યેદમૌદાસીન્યમ્ । અત એવ ચાયં
સંસારાજ્જનનમરણા -
દિરૂપાલ્લોકયાત્રાવ્યવહારાદ્ બિભ્યદ્ દ્વિતીયાદ્ વૈ ભયં ભવતિ
ઇત્યુપનિષત્પ્રક્રિયયા ભેદપ્રથોપારૂઢં ચાકિત્યમુદ્વહન્ મુહ્યતિ ।
આત્મનઃ પરમૈશ્વર્યાવસ્થાસ્મૃતિપ્રમોષાદન્તઃ સંક્લિશ્યતે । યથા
સર્પદંશાભાવેઽપિ વિષાવેશશઙ્કાશાલી સ્વસ્ય મનસિ
સર્પભ્રમદાયિનો રજ્જ્વાદેઃ પદાર્થસ્ય
વસ્તુભૂતસ્વભાવપર્યાલોચનોપેક્ષાયાં
તાત્ત્વિકસર્પદંશવન્મૂર્ચ્છામરણાદિકામન્તર્વ્યથામુપગચ્છતિ,
તદ્વદિત્યુપમયા પ્રતિપાદિતમર્થતત્ત્વં હૃદયઙ્ગ્મીક્રિયતે । ઉક્તરૂપે
ચાસ્ય મોહે સ્વશક્તય એવ પ્રવર્તન્તે । તાશ્ચ વાગ્ભૂમૌ
પરાપશ્યન્ત્યાદિમયયો વાચિ બ્રાહ્મીમાહેશ્વર્યાદયઃ । સંવિત્ક્રમે
સ્વાત્મસ્ફુરત્તાસારા વામેશ્વરીખેચર્યાદ્યાઃ । પ્રાણપર્વણિ ચ
શરીરનિર્વહણોપક્ષીણવૃત્તયઃ પ્રાણાપાનપ્રભૃતયઃ । તાસાં
હ્યહન્તેદન્તાદ્વિતયાવગાહનસામર્થ્યાદાત્મસ્વરૂપોન્મીલનવત્
તદાચ્છાદનેઽપ્યૌચિત્યમસ્તિ । યદ્યપ્યસ્ય પશ્વભિમતસ્યાત્મન
ઇચ્છાદિશક્તિત્રિતયાનુપ્રાણનત્વમપરિહાર્યમ્, તથાપિ યા એતાઃ
પારમેશ્વર્યામવસ્થાયામપ્રતિહતસ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણેચ્છા
વિશ્વભેદપ્રથાનુરૂપેણ સાર્વજ્ઞ્યોપબૃંહિતા જ્ઞાનશક્તિઃ, તદ્વત્
સર્વકર્તૃત્વાત્મિકા ક્રિયાશક્તિશ્ચ, તા એવ પશુદશાયાં
કૂર્માઙ્ગભઙ્ગ્યા સંકુચન્ત્યઃ
ક્રમાદપૂર્ણતાખ્યાતિરૂપમાણવમ્, વેદ્યભેદપ્રથાસ્વરૂપં
માયીયમ્, શુભાશુભાનુષ્ઠાનાત્મકં કાર્મણં ચ
મલમુન્મીલયન્તિ, તતશ્ચાયં સંસારીત્યુચ્યતે । એનમેવ હિ વ્યામોહં
પ્રત્યૂહયિતું સદાચાર્યચરણરાજીવસપર્યા કાર્યતયોદ્ઘોષ્યતે । યદા
પુનઃ સ એવ લોકઃ સ્વહૃદયસ્ય વાસ્તવં સ્વભાવં
પર્યાલોચયિતુમુન્મુખીભવતિ, તદા ન કશ્ચિત્
સંસારશબ્દસ્યાર્થતયોપલભ્યતે ।
સ્વસંરમ્ભવિજૃમ્ભાત્મકતયૈવાસ્ય વિમૃશ્યમાનત્વાત્ ।
યથોક્તમાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈઃ -
સ્વતન્ત્રઃ સ્વચ્છાત્મા સ્ફુરતિ સતતં ચેતનશિવઃ
પરાશક્તિશ્ચેયં કરણસરણિપ્રાન્તમુદિતા ।
તદાભોગૈકાત્મા સ્ફુરતિ ચ સમસ્તં જગદિદં
ન જાને કુત્રાયં ધ્વનિરનુપતેત્ સંસૃતિરિતિ ॥ ઇતિ ।
યથા ચાદ્વયોલ્લાસે -
ભ્રમઃ સંસારો યત્ કથમિવ ભવેન્મુક્તિરમુત-
સ્ત્વિતીયં યા વાઞ્છા બત જડધિયાં સા પ્રસરતિ ।
ત્વદન્યન્નાસ્તીતિ પ્રભવદવિકલ્પાદ્વયમતેઃ
સ્થિરીકારો મોક્ષો દ્વિતયઘટના સંસૃતિરતઃ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ સંવિત્પ્રકાશે -
તસ્માદ્ વિકલ્પઃ સંશુદ્ધાદ્ વિજ્ઞાનાન્નાતિરિચ્યતે ।
તેનૈવ નિર્વિકલ્પોઽયં વિકલ્પઃ સ્વાત્મનિ સ્થિતઃ ॥ ઇતિ ।
સર્વો વિકલ્પઃ સંસાર ઇત્યુક્તેરયમાશયઃ ।
તદસત્ત્વં સૃતેઃ સત્ત્વં શુદ્ધાયાઃ સંવિદઃ સ્થિતમ્ ॥
ઇતિ ચ । અત્રાપ્યુક્ત એવ દૃષ્ટાન્તઃ । યથા - રજ્જ્વાદિતત્ત્વાવબોધે
ભુજઙ્ગાદિભ્રાન્ત્યભાવાન્મૂર્ચ્છાદ્યનનુભવ ઇતિ । અયમર્થઃ -
સર્વસ્યાપિ જનસ્ય બાહ્યવ્યવહારવ્યતિરેકેણ સ્વહૃદયોન્મુખઃ
કશ્ચિદહમિત્યુદ્યોગઃ પરિસ્ફુરતિ । સ ચ જાનામીતિ
સંવિદ્વિશેષવપુરેવોપપદ્યત ઇતિ જ્ઞાનશક્તેરનપહ્નવઃ ।
જાનામીત્યત્ર વિમર્શાકારસંરમ્ભરૂપા કાચિત્ ક્રિયાપ્યર્થાક્ષિપ્તા ।
એતદ્દ્વિતયાનુપ્રાણનાવસ્થાયામિચ્છાશક્તિવ્યપદેશ
ઇત્યવ્યાકુલોઽયમિચ્છાજ્ઞાનક્રિયાસામરસ્યાત્મા સ્વભાવઃ, યો
હૃદયમિતિ વ્યવહ્રિયતે । તસ્ય ચ વસ્તુનઃ પર્યાલોચનાયાં વિતર્ક
આત્મજ્ઞાનમ્ ઇતિ શ્રીશિવસૂત્રસ્થિત્યા સ એવાહં પરમશિવભટ્ટારકઃ
શક્તિત્રિતયવત્ત્વાદિતિ વિમર્શલક્ષણા શક્તિરાવિર્ભવતિ । યદુદ્દેશેન
શક્ત્યાવિષ્કરણેનેયં પ્રત્યભિજ્ઞોપદિશ્યતે ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞોક્તિઃ ।
યથોક્તમીશ્વરસિદ્ધૌ -
સ્વાત્મૈવાયં સ્ફુરતિ સકલપ્રાણિનામીશ્વરોઽન્તઃ
કર્તા જ્ઞાતાપિ ચ યદિ પરં પ્રત્યભિજ્ઞાસ્ય સાધ્યા । ઇતિ ।
યથ ચોક્તં શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવે -
સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ચ વ્યાપકઃ પરમેશ્વરઃ ।
સ એવાહં શૈવધર્મા ઇતિ દાર્ઢ્યાચ્છિવો ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
શ્રીશિવદૃષ્ટૌ ચ -
અથ સ્થિતે સર્વદિક્કે શિવતત્ત્વેઽધુનોચ્યતે ।
તસ્મિન્ જ્ઞાતેઽથવાઽજ્ઞાતે શિવત્વમનિવારિતમ્ ॥
બહ્નિર્જ્ઞાતોઽથવાઽજ્ઞાતઃ પ્રકાશં જનયેન્ન કિમ્ ।
અજ્ઞાતં ન સુવર્ણં કિં તદા કિમુપલં ભવેત્ ॥
ઇત્યાક્ષિપ્ય,
સત્યમેવ તથાપીહ સુવર્ણં જ્ઞાતમાત્રકમ્ ।
મૂલ્યાદિનોપભોગાય દાનાર્થમુપયુજ્યતે ॥
ચિન્તામણિરવિજ્ઞાતો ભવેચ્ચિન્તામણિઃ સ્ફુટમ્ ।
તથાપિ કાર્યભોગાર્થમજ્ઞાતઃ કેન ધાર્યતે ॥
ઇત્યાદિનોપપાદિતમ્ । એતચ્ચ પુરસ્તાદપ્યુદ્ઘાટયિષ્યતે । એવં ચ
સ્વાત્મનઃ પરમેશ્વરતયા પરામર્શાત્ પરમેશ્વરસ્ય ચ
ધર્મિગ્રાહકપ્રમાણપ્રાબલ્યાદ્ વિશ્વશરીરતયાઽઙ્ગીકારાત્
સંસારચાકિત્યાદેશ્ચ સ્વર્ગનરકાદિવૈચિત્ર્યવદ્
વિશ્વાન્તર્ભાવેનોપલભ્યમાનત્વાત્ શરીરિણશ્ચ શરીરં
પ્રત્યહમ્ભાવભાવનોત્કર્ષાદભેદાનુભવૈકભાજનત્વાત્
પરમેશ્વર! તેષુ તેષુ કૃચ્છ્રેષ્વપિ નામોપનમત્સ્વહં ભવેયમ્ ।
ન પરં ગતભીતસ્ત્વદઙ્ગસઙ્ગાદુપજાતાધિકસંમદોઽપિ
યાવત્ ॥
ઇતિ શ્રીમત્સ્તોત્રાવલિસ્થિત્યા
મહેશ્વરાદ્વૈતસંવિદાહ્લાદામૃતમહાહ્રદાવગાહચમત્કારચર્બણ
ચાતુર્યમેવ પર્યવસ્યતિ । ન પુનર્બન્ધમોક્ષાદિવિકલ્પવિક્ષોભા
તઙ્કકલઙ્કશઙ્કાપ્યત્ર સંપદ્યતે । યચ્છ્રુતિઃ - તરતિશોકમાત્મવિત્ ઇતિ
ત્વં પૃથગ્વિગતબાહ્યસંભ્રમસ્તિષ્ઠસીશ્વર! યદાત્મચિત્યલમ્ ।
લૂનમૂલકલનૈઃ કુતસ્તદા ગમ્યતામતનુમાયિતા ગુણૈઃ ॥ ઇતિ ।
એવં સ્થિતેઽપિ -
યથા નૃપઃ સાર્વભૌમઃ પ્રભાવામોદબૃંહિતઃ ।
ક્રીડન્ કરોતિ પાદાતધર્માસ્તદ્ધર્મધર્મતઃ ॥
તથા પ્રભુઃ પ્રમોદાત્મા ક્રીડત્યેવં તથા તથા ।
ઇતિ શ્રીશિવદૃષ્ટિદૃષ્ટ્યા સ્વાત્મસ્વાતન્ત્ર્યોલ્લાસાત્ સ્વહૃદયપરામર્શ -
શુન્યત્વં ચ કેષાઞ્ચિત્ સંભવતિ, યેન સંસારાદિવિભાગવ્યવહારઃ ।
યથા
શ્રુતિઃ - અદેવાદ્ દેવઃ પ્ર ચ તા ગુહા યન્ ઇત્યાદિ । અત્ર ચ
શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકા -
હૃદ્ગુહામભિલષન્નહન્તયા દૃક્ક્રિયાવપુરદૃક્ક્રિયાત્ પદાત્ ।
સન્તમેમિ સમભાવદં શિવં સખ્યહાનિરમુના હિ સૂતયે ॥ ઇતિ ।
યથા ચ સમાધિપઞ્ચદશ્યામ્ -
યદેતસ્યાપરિજ્ઞાનં તત્ સ્વાતન્ત્ર્યોપકલ્પિતમ્ ।
સ એવ ખલુ સંસારો જડાનાં યસ્તુ ભીષણઃ ॥ ઇતિ ।
શ્રીસર્વવીરભટ્ટાઅરકેઽપિ -
અજ્ઞાનાચ્છઙ્કતે લોકસ્તતઃ સૃષ્ટિશ્ચ સંહૃતિઃ ।
મન્ત્રાઃ શિવાત્મકાઃ સર્વે સર્વે વર્ણાઃ શિવાત્મકાઃ ॥ ઇતિ ।
મોક્ષોપાયે ચ -
સ્વાપરામર્શમાત્રોઽયમપરાધઃ કિયાનસૌ ।
તાવન્માત્રેણ તજ્જાતં યદ્ વક્તું નૈવ પાર્યતે ॥ ઇતિ ।
ઉક્તરૂપાર્થપરિજ્ઞાનમેવ મોક્ષઃ, તદ્વિપર્યયશ્ચ બન્ધ
ઇત્યલમતિપ્રપઞ્ચેન

નન્વાત્મનો વિમર્શમયઃ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ
સંસારાદ્યશેષક્લેશોપશમનસામર્થ્યશાલિતયોન્મીલિતઃ । સ ચ
તસ્યાસ્ફુટસ્વભાવસ્ય સ્ફુટીકારાત્મેત્યવધાર્યતે । ન ચ
તત્રાસ્ફુટત્વશઙ્કાઽપ્યવતરિતુમર્હતિ, અત્યન્તસ્ફુટતયોપપાદિતત્વાત્ ।
તતઃ પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારવિકલ્પસ્યાનુપયોગોઽત્ર વિતત્ય વ્યાખ્યાત
ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -
માણિક્યપ્રવેક ઇવ નિચોલિતો નિજમયૂખલેખયા ।
પ્રતિભાતિ લૌકિકાનામત્યન્તસ્ફુટોઽપ્યસ્ફુટ આત્મા

આત્મરૂપો હિ પરમેશ્વરઃ
પ્રકાશોત્કર્ષવત્ત્વાદશેષભુવનવ્યાપનક્ષમત્વાચ્ચ
વિશ્વવિકલ્પકલ્પનામયીમર્ચિઃપ્રરોહપરમ્પરામુપર્યુપર્યુન્મીલયન્,
તત્ સૃષ્ટ્વા
તદેવાનુપ્રાવિશત્ ઇત્યુપનિષત્પ્રક્રિયયા તથૈવ નિચોલિતઃ કઞ્ચુકિતપ્રાયો
નિત્યમાસ્તે । તત્ર લૌકિકાનાં પ્રમેયતયાલોક્યમાને વિશ્વસ્મિન્
વ્યવહર્તૄણાં પ્રમાતૄણામ્ -
અત્યન્તસ્વચ્છતા સા યત્ સ્વાકૃત્યનવભાસનમ્ ।
ઇતિ શ્રીતન્ત્રાલોકસ્થિત્યા પ્રાકટ્યોદ્રેકકક્ષ્યારૂઢતયા
વિમ્રષ્ટવ્યોઽપ્યસૌ મધ્યાહ્નમાર્તાણ્ડમણ્ડલન્યાયેન
તત્તદ્રશ્મિપરમ્પરાસ્ફુરણપ્રાચુર્યેણ
રશ્મિમદ્ગ્રહણાસામર્થ્યાદપ્રાકટ્યાવસ્થામધિતિષ્ઠતિ । યથા
ત્રાસાદિરાહિત્યાદત્યન્તશ્લાઘ્યો માણિક્યોપલખણ્ડઃ
સ્ફુરદુરુમરીચિમઞ્જરીપિઞ્જરિતપર્યન્તતયૈવ
માણિક્યમેતદુત્કૃષ્ટમિતિ નાધ્યવસિતું શક્યતે, તદ્વદાત્મનોઽપિ
સ્વશક્તિપ્રસરતિરોહિતત્વાદેવાસ્ફુટત્વશઙ્કા ।
એવમુભયસ્વભાવતાયામેવાસ્ય વિશ્વવ્યવહારૌચિત્યમ્ । તદુક્તં
મયૈવ સંવિદુલ્લાસે -
અર્ચિઃપ્રરોહે મહતઃ પ્રમાતુર્નાતિસ્ફુટત્વે ચ બહિઃ પ્રથા મે ।
અપેક્ષતે પ્રેક્ષિતુમાત્મદર્શં સૂર્યોદયં તદ્વ્યવધિં ચ લોકઃ
ઇયં ચ લૌકિકાનેવ માતૄન્ પ્રત્યુપપદ્યતે । તદુક્તં
શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
કિન્તુ મોહવશાદસ્મિન્ દૃષ્ટેઽપ્યનુપલક્ષિતે ।
શક્ત્યાવિષ્કરણેનેયં પ્રત્યભિજ્ઞોપદિશ્યતે ॥ (ઇતિ),
તૈસ્તૈરપ્યુપયાચિતૈરુપનતસ્તન્વ્યાઃ સ્થિતોઽપ્યન્તિકે
કાન્તો લોકસમાન એવમપરિજ્ઞાતો ન રન્તું યથા ।
લોકસ્યૈષ તથાનવેક્ષિતગુણઃ સ્વાત્માપિ સન્નીશ્વરો
નૈવાલં નિજવૈભવાય તદિયં તત્પ્રત્યભિજ્ઞોદિતા ॥ ઇતિ ચ ।
અલૌકિકાનન્તર્મુખાન્ પ્રતિ તુ -
ન ધ્યાયતો ન જપતઃ સ્યાદસ્યાઽવિધિપૂર્વકમ્ ।
એવમેવ શિવાભાસસ્તં નુમો ભક્તિશાલિનમ્ ॥
ઇતિ શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યુક્તિરેવ યુક્તિપથમનુવર્તત ઇતિ

નન્વાત્મનઃ સ્ફુટત્વમસ્ફુટત્વં
ચેત્યન્યોન્યવિરુદ્ધમેતદ્ધર્મદ્વયં કથં નામ સંગચ્છત
ઇત્યાશઙ્ક્ય તસ્ય તાદૃશં કિઞ્ચિત્ સ્વાતન્ત્ર્યમસ્તિ, યદ્ વિમર્શ
ઇત્યાખ્યાયતે, યદ્વત્તયા ચાસ્ય પરામર્શઃ પુરુષાર્થતયા સર્વથા
સાધ્ય ઇત્યુપપાદયતિ -
ઊર્ધ્વો જ્વલતિ પ્રકાશો લોકાલોકસ્ય મઙ્ગલપ્રદીપઃ ।
વિમર્શદશામુખાનીતદહ્યમાનમલાલિતૈલવિચ્છર્દઃ ॥
યોઽયમહં જાનામિ મમ સ્ફુરતીત્યાદ્યશેષવ્યવહારાનુ-
સ્યૂતઃ પ્રકાશરૂપોઽર્થઃ, સ ખલુ લોક્યમાનસ્ય
ભાવરાશેરલોક્યમાનસ્ય ખપુષ્પાદ્યવિશેષમભાવજાતસ્ય ચ
પ્રદીપવત્ પ્રકાશકતયાઽનુભૂયતે । તથા લોકો મુખ્યયા વૃત્ત્યા
પ્રકાશસ્વભાવત્વાત્ પ્રમાતા, અલોકશ્ચ તદધીનપ્રકાશત્વાત્
પ્રમેયમ્, ગ્રાહ્યગ્રહકોભયકોટ્યુપશ્લેષાલ્લોકાલોકઃ પ્રમાણમિતિ
પ્રમાત્રાદિત્રિકપરમાર્થસ્ય વિશ્વસ્ય પ્રકાશકો ભવતિ ।
તાદૃક્પ્રકાશાભાવે વિશ્વસ્યાન્ધતમસત્વાપત્તિરિતિ પ્રાગપ્યવોચામ ।
અત એવ હ્યસૌ મઙ્ગલતયોપન્યસ્તઃ । ઇદમેવ હિ તદતિમહન્મઙ્ગલમ્, યત્
સ્તમ્ભકુમ્ભાદીનામન્યોન્યસ્વભાવાપહારશઙ્કાં
નિસ્સ્વભાવત્વસંભાવનાં ચ વ્યપોહ્ય તેષાં
તથાભાવેનાવસ્થાપનમ્ । સ ચ ઊર્ધ્વઃ સ્વયંપ્રકાશતયા
પ્રકાશ્યવર્ગોત્તિર્ણો ભવન્ જ્વલતિ સર્વસંપ્રતિપત્ત્યા પરિસ્ફુરતિ । તસ્ય ચ
વિમર્શાખ્યોઽતિશયઃ કશ્ચિત્ સ્વભાવતયા સ્વીકર્તવ્યઃ । અન્યથા
દર્પણાદિપ્રકાશવદસ્ય જાડ્યકક્ષ્યાનુપ્રવેશપ્રસઙ્ગાત્ । યદુક્તં
શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
પ્રકાશોઽર્થોપરક્તોઽપિ સ્ફટિકાદિજડોપમઃ ઇતિ ।
સ ચ કાર્યવર્ગવૈલક્ષણ્યેન પ્રકાશસ્ય કર્તૃત્વાખ્યો ધર્મ
ઇત્યનન્તરમુપપાદયિષ્યતે ।
અત્ર ખલ્વતિવિસ્તીર્ણે લોકયાત્રાવિજૃમ્ભિતે ।
વ્યવહ્રિયન્તે બહવો ભાવા ભૂભૂધરાદયઃ ॥
વ્યવહારવિધિસ્તેષામસંકીર્ણશ્ચ લક્ષ્યતે ।
તત્ર કિં તન્નિમિત્તં સ્યાદિત્યાલોચયતાં સતામ્ ॥
સંવિત્તિવ્યતિરેકેણ નૈવાન્યદુપલભ્યતે ।
તસ્યા વ્યપોહશઙ્કાયાં ભૂઃ સ્વાત્મનિ ન ભૂર્ભવેત્ ॥
નાપ્યભૂર્ભૂધરાદસ્યાઃ પૃથક્ત્વં ચ કથં ભવેત્ ।
મિથો રૂપાપહારે ચ ફૂત્કર્તું કસ્ય કૌશલમ્ ।
એવં વેદ્યસ્ય પૃથ્વ્યાદેરસંકીર્ણે પ્રકાશને ।
સામાન્યતો વિશેષાચ્ચ સંવિદેવ પ્રગલ્ભતે ॥
સાપિ વેદ્યવદન્યેન પ્રકાશ્યા ચેત્ પ્રવર્તતે ।
પ્રકાશસ્તન્મયો ન સ્યાજ્જાડ્યયોગાવિશેષતઃ ॥
સંવિદોઽન્યપ્રકાશ્યત્વે સંવિત્ત્વં લુપ્યતે ન વા ।
ન ચેદ્ વ્યર્થં તદન્યત્ સ્યાદ્ યેન સેયં પ્રકાશ્યતે ॥
લુપ્યતે ચેત્ કિમાકારા સા તેનાસ્તુ પ્રકાશિતા ।
તસ્યાન્યસ્ય પ્રકાશશ્ચ કુત ઇત્યવલોકને ॥
અન્યદન્યદિતિ વ્યક્તમનવસ્થિતિરાપતેત્ ।
અતોઽસ્યાઃ સ્વપ્રકાશત્વં સ્વભાવાદેવ સિધ્યતિ ॥
પ્રકાશશ્ચોક્તયા ભઙ્ગ્યા સ્વપ્રકાશો ભવન્નપિ ।
ભાવમાત્રસ્વભાત્વે ન જાડ્યં વેદ્યવત્ ત્યજેત્ ॥
સ્વપ્રકાશોઽપ્યસૌ કાઞ્ચિત્ કર્તૃતામશ્નુતે ન ચેત્ ।
અન્યથા ત્વર્થવન્નાસ્ય સ્વભાવઃ સ્યાત્ પ્રકાશનમ્ ॥
તતશ્ચ કર્તૃતા તસ્ય સ્વાત્મવિશ્રાન્તિલક્ષણા ।
અનિચ્છતાપિ સ્વીકાર્યા યામહન્તાં વિદુર્બુધાઃ ॥
પાર્યન્તિકી પ્રતિષ્ઠાભૂર્વેદ્યવર્ગસ્ય યો વિભુઃ ।
તસ્ય સ્વયંપ્રતિષ્ઠત્વમહમ્ભાવઃ પ્રકીર્ત્યતે ॥
વિમર્શશ્ચાયમેવ સ્યાન્મુખ્યમૈશ્વર્યમીશિતુઃ ।
અતઃ સ્વતન્ત્રો ભગવાન્ સર્વંસહ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
તસ્ય ચ વિમર્શસ્ય યા દશા સ્ફુરણાવસ્થા, તસ્યા મુખેન
ઔન્મુખ્યયોગેન મલાનામાણવકાર્મણમાયીયાનામાલિઃ
પારમ્પર્યાત્મા સઞ્ચયઃ પ્રકાશેન
કર્તૃભૂતેન દહ્યતે, સ્વાત્માનુપ્રવેસિતયા સ્વીક્રિયતે । તત્ર
ભિન્નવેદ્યપ્રથા માયા । તદાયત્તં મલં માયીયમ્ । કર્મણા
પુણ્યપાપવાસનાત્મના સમ્ભૂતં કાર્મણમ્ । અણુર્નામ
પૂર્ણાહમ્ભાવપરામર્શશૂન્યત્વાત્ સઙ્કુચિતમ્મન્યો જીવઃ ।
તદ્ભાવ એવાણવમ્ । તચ્ચાનાત્મન્યાત્મજ્ઞાનમાત્મન્યનાત્મ-
જ્ઞાનં ચ । એતદાશયેનૈવ હિ શ્રીશિવસૂત્રેષ્વકારપ્રશ્લેષા-
પ્રશ્લેષાભ્યાં ચૈતન્યમાત્માજ્ઞાનં બન્ધ ઇત્યુક્તમ્ । યદુક્તં
શ્રીતન્ત્રાલોકે -
ચૈતન્યમાત્મજ્ઞાનં બન્ધ ઇત્યત્ર સૂત્રયોઃ ।
સંશ્લેષેતરયોગાભ્યામયમર્થઃ પ્રકાશિતઃ ॥ ઇતિ ।
પરમેશ્વરો હિ જ્ઞાનક્રિયારૂપતયા પ્રકાશવિમર્શસ્સ્વભાવઃ । તસ્ય
ચ જ્ઞાતૃત્વે વિમ્રષ્ટૃત્વે ચૈકતરસ્મિન્નપ્યપરામૃશ્યમાને
મલમાણવં નામોત્પદ્યત ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ । યથા
શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
સ્વાતન્ત્ર્યહાનિર્બોધસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યસ્યાપ્યબોધતા ।
દ્વિધાણવં મલમિદં સ્વસ્વરૂપાપહાનિતઃ ॥ ઇતિ ।
સર્વોઽપિ મલોલ્લાસઃ
મલમજ્ઞાનમિચ્છન્તિ સંસારાઙ્કુરકારણમ્ ।
ઇતિ શ્રીમાલિનીવિજયોત્તરસ્થિત્યા સ્વપરામર્શાનાન્મુખ્યમાત્રસ્વભાવઃ
ઔષ્ણ્યં હુતાશ ઇવ શીતલિમાનમિન્દૌ
શયયાસુ માર્દવમિવાશ્મસુ કર્કશત્વમ્ ।
બાહ્યેષુ મોહમિવ યોગિષુ ચ પ્રબોધં
સ્વાતન્ત્ર્યમસ્તિ હિ નિયન્ત્ર્યયિતું મહન્મે ॥
ઇતિ સંવિદુલ્લાસસ્થિત્યા પારમેશ્વરસ્વાતન્ત્ર્યમેવેતિ વિવેકઃ । એતેન -
એકોઽપ્યનેકશક્તિર્દૃક્ક્રિયયોશ્છાદકો મલઃ પુંસામ્ ।
તુષકમ્બુકવદ્ જ્ઞેયસ્તામ્રાશ્રિતકાલિકાવદ્ વા ॥
ઇત્યાદિના મલો નામાત્મગતં કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યમિત્યાચક્ષાણાઃ
પ્રત્યાખ્યાતાઃ । તત્ર ચોક્તમલત્રયોપરક્તાઃ સકલા
માયાતત્ત્વાન્તરાલવર્તિનો દેવાદયશ્ચ,
આણવકાર્મણમલદ્વયાનુબદ્ધાઃ પ્રલયાકલાઃ । આણવે ચ
તેષામાત્મજ્ઞા -
તૃત્વવિમર્શશૂન્યતાનિબન્ધનં મલમિત્યનુસન્ધેયમ્ । તેષુ ચ કેષુચિદ્
વેદ્યભેદપ્રથોપાધિકો માયીયોઽપિ મલઃ સંભવતિ । અન્યેષાં
ત્વપવેદ્યપ્રથાનુપ્રવિષ્ટાનામસૌ ન વિદ્યત ઇતિ વિશેષઃ । એકમલા
વિજ્ઞાનકલાઃ । તત્રાપિ તન્મલં સ્વાત્મનો
વિમ્રષ્ટૃત્વવિમર્શશૂન્યત્વાત્ । વિદ્યેશ્વરાણામપિ
માયીયમાત્રાનુબન્ધાદેકમલત્વમેવ । મલક્ષયોપલક્ષિતા
મન્ત્રાદયઃ । તત્રાપિ તત્ક્ષયૌન્મુખ્યમાત્રે મન્ત્રાઃ, તદુપક્રમે
મન્ત્રેશ્વરા વિદ્યેશ્વરાશ્ચ, યેષામીશ્વરોઽભિમન્તા ।
ક્ષીયમાણમલત્વે મન્ત્રમહેશ્વરાઃ, યેષાં ચ સદાશિવોઽધિષ્ઠાતા
સર્વાકારાનુત્પન્નમલોલ્લાસસ્તુ ભગવાન્ પરમશિવભટ્ટારક એવેતિ
પ્રમાતૃવૈચિત્ર્યમ્ । આનીતેતિ । મલત્રયદાહસ્ય ચાયમુપાયો
યદ્વિમર્શમુખેનાન્તઃપ્રાપણમ્ । સ્વાત્માનુપ્રવિષ્ટાનાં ચ -
યથા હિ વહ્નિના લીઢમિન્ધનં તન્મયં ભવેત્ ।
એવં ચિતા સમાલીઢં ચૈત્યં ચિન્મયતાં વ્રજેત્ ॥
ઇત્યાદિનીત્યા તદ્વદ્ભાવાવશ્યમ્ભાવાત્ તેષાં મલસ્વભાવત્વમેવ
વિપર્યસ્યતીતિ યાવત્ । યદુક્તં શ્રીભગવદ્ગીતાસુ -
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતેઽર્જુન ઇતિ ।
યચ્ચોક્તં મયૈવ સંવિદુલ્લાસે -
વેદ્યોપરાગવિભવેન વિમોહ્યમાનં
લોહાન્તરવ્યતિકરાદિવ વ્યક્તકાર્ષ્ણ્યમ્ ।
જ્વાલાવલીભિરભિતપ્ય વિમર્શવહ્નિઃ
સ્વચ્છં હિરણ્યમિવ મે હૃદયં વિધત્તે ॥ ઇતિ ।
મલશઙ્કાપરિત્યાગ એવ મલક્ષયોપાય ઇતિ યાવત્ । તદુક્તં શ્રીનિશાકુલે
-
સ્ફટિકોપલગો રેણુઃ કિં તસ્ય કુરુતાં પ્રિયે ।
વ્યોમ્નીવ નીલં હિ મલં મલશઙ્કાં તતસ્ત્યજેત્ ॥ ઇતિ ।
યથા કિલ ચૈત્રમૈત્રાદેર્જીવકદમ્બકસ્ય
સ્તમ્ભકુમ્ભાદેર્ભાવરાશેશ્ચ પ્રકાશકો
ગૃહદેવતાદ્યુપચારદ્વારા મઙ્ગલ્યઃ પ્રદીપો
વહ્નિવિશેષત્વાદગ્નેરૂર્ધ્વજ્વલનમિતિ ન્યાયાદૂર્ધ્વો ભવન્ જ્વલતિ ।
યથા ચ તસ્ય વર્તિમુખેનાનીય
તૈલપ્રસરો દહ્યત ઇતિ રૂપકશ્લેષૌ । ઉપમાદ્યલઙ્કારેણ
વાક્યવૈચિત્ર્યં તદર્થસ્ય હૃદયઙ્ગમીકરણાયેત્યુક્તપ્રાયમેતત્

અથ પ્રક્રાન્તં વિમર્શસ્વરૂપમાત્મનઃ સ્વભાવતયા
સ્વયમેવોપપાદયતિ -
સન્ હૃદયપ્રકાશો ભવનસ્ય ક્રિયાયાં ભવતિ કર્તા ।
સૈવ ક્રિયા વિમર્શઃ સ્વસ્થા ક્ષુભિતા ચ વિશ્વવિસ્તારઃ

સ્વહૃદયસ્ય પ્રકાશો હિ સર્વસ્યાસ્તીતિ વક્તવ્યમ્, અસત્ત્વે
સ્વવ્યાઘાતપ્રસઙ્ગાત્ । યથોપનિષત્ -
અસન્નેવ સ ભવતિ અસદ્ બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ ।
અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્ વેદ સન્તમેનં તતો વિદુઃ ॥ ઇતિ ।
તસ્માત્ સ્વાત્મરૂપો હૃદયપ્રકાશઃ । સન્નિત્યત્ર સંપ્રતિપત્તિરેવ । તત્ર
સન્નિત્યેતત્ પ્રકૃતિતઃ પ્રત્યયતશ્ચ પર્યાલોચનીયમ્ । અસ્તેર્ધાતોઃ શતરિ
ખલ્વેવમુત્પદ્યતે । તત્ર ચાસ્ત્યંશસ્યાર્થો ભાવનાખ્યા ક્રિયા,
પ્રત્યયાંશસ્ય તુ કર્તેત્યઙ્ગીકાર્યમ્ । તતશ્ચ સન્નિત્યસ્ય
ભવનલક્ષણાયાઃ ક્રિયાયાઃ કર્તેત્યર્થો ભવતિ । સૈવ ભવનક્રિયા
કર્તૃતામયી વિમર્શ ઇત્યુચ્યતે । પુનઃ ક્રિયાશબ્દોપન્યાસેન ભવનં
સત્ત્વમ્, તચ્ચ સામાન્યરૂપમ્ । તતો ન તસ્ય ક્રિયાત્વમિતિ વદન્તો
નિરાક્રિયન્તે । યતો ભાવઃ ક્રિયેતિ નીત્યા ધાત્વર્થમાત્રસ્ય
ક્રિયાત્વમભ્યુપગન્તવ્યમિત્યાવેદ્યતે । સા ચ ક્રિયા -
અવસ્થાયુગલં ચાત્ર કાર્યકર્તૃત્વશબ્દિતમ્ ॥
તથાહિ સંવિદેવેયમન્તર્બાહ્યોભયાત્મના ।
સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ વર્તમાનૈવ પરામર્શસ્વરૂપિણી ॥
ઇતિ શ્રીસ્પન્દતન્ત્રાલોકસ્થિત્યા યદા સ્વસ્મિન્ હૃદયપ્રકાશરૂપ એવાત્મનિ
તિષ્ઠતિ, તદા વિમર્શઃ શુદ્ધો વિમર્શ ઇત્યેવ વ્યવહ્રિયતે । યદા તુ
વિકલ્પોપશ્લેષલક્ષણં ક્ષોભમનુભવતિ, તદા વિશ્વવિસ્તારઃ
પ્રપઞ્ચસ્ફુરણવૈચિત્ર્યાત્મા
વિમર્શ ઇતિ તત્રાધિકો વિશેષણાંશઃ કશ્ચિદુત્પદ્યતે । એવં ચ
પ્રકાશસ્ય વિમર્શઃ સ્વભાવ ઇત્યઙ્ગીકાર્યમ્ । એતદ્વ્યતિરેકશ્ચ
સ્વભાવભઙ્ગપર્યાયત્વાત્ તસ્યાપ્રકાશત્વમેવ પ્રયોજયતિ ।
તતશ્ચાયં સ્ફટિકમુકુરાદિવદલ્પપ્રકાશઃ
સ્તમ્ભકુમ્ભાદિવદપ્રકાશો વા સ્યાદિત્યુક્તં ભવતિ । કિઞ્ચ, સન્નિત્યત્ર
યા સત્તોક્તા, સૈવ ચિત્ત્વમુચ્યતે । સત્ત્વચિત્ત્વયોશ્ચ સામરસ્યમાનન્દઃ ।
યદુક્તં શ્રીરસાન્વયે -
યા ચિત્ સત્તૈવ સા પ્રોક્તા સા સત્તૈવ ચિદુચ્યતે ।
અત્ર ચિત્સત્તયોર્વ્યાપ્તિસ્તત્રાનન્દો વિરાજતે ॥
યત્રાનન્દો ભવેદ્ ભાવે તત્ર ચિત્સત્તયોઃ સ્થિતિઃ । ઇતિ ।
આહત્ય ચ સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપઃ સ્વહૃદયાત્મા પરમેશ્વર
ઇત્યવગન્તવ્યમ્ । યદાહુઃ -
સચ્ચિત્સુખમયઃ શમ્ભુસ્ત્રિરૂપઃ સર્વવસ્તુષુ । ઇતિ ।
ઇત્થમન્તર્બહિર્ભાવવૈચિત્ર્યેઽપિ પ્રસર્પતિ ।
યૌગપદ્મમયીં સ્વસ્ય વિમ્રષ્ટૃત્વમયીં સ્થિતિમ્ ॥
અનુશીલ્ય જનઃ સ્વચ્છામૈશ્વરીં શ્રિયમશ્નુતે ।
એવમેતદુપેક્ષાયાં પાશવેન વિમુહ્યતિ ॥
યથા યથા વિજૃમ્ભેત સ્વસંરમ્ભચમત્ક્રિયા ।
તથા તથા વિકલ્પાનાં વિક્ષોભઃ ક્ષયમશ્નુતે ॥
કલયાપિ વિમર્શસ્ય વીર્યવત્તા વિપશ્ચિતઃ ।
તન્વ્યાપિ વિષકાકિણ્યા દુર્લઙ્ઘો હિ ભુજઙ્ગમઃ ॥ ઇતિ

નનુ વિશ્વવ્યવહારો હિ બહિર્ગ્રાહ્યાર્થતયા વર્તમાનઃ
કથમાત્મસ્વભાવો વિમર્શઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ -
પૃથ્વીપરમશિવયોઃ પ્રત્યાહારે પ્રકાશપરમાર્થે ।
યોઽન્યોન્યવિશેષઃ સ એવ હૃદયસ્ય વિમર્શોન્મેષઃ ॥
ઇહ હિ વિશ્વવ્યવહારાનુબન્ધી સર્વોઽપિ સંબન્ધઃ
કાર્યકારણમાત્રપર્યવસાયી । કારણં ચ પર્યન્તતઃ
પરમશિવાત્મા કર્તેતિ સ્વીકાર્યમ્, યતઃ સંયોગસમવાયૌ
તદનુબન્ધિનોઽન્યેઽપિ સમ્બન્ધાઃ
સંયોજકાદ્યવાન્તરકર્તૃસદ્ભાવેઽપિ પર્યન્તતઃ
પરમેશ્વરેચ્છાનુવિધાયિતયા તસ્યૈવ કર્તુઃ કાર્યતયાઽનુભૂયન્તે ।
અન્યથા દ્વયોઃ પદાર્થયોરન્યોન્યપ્રાપ્તિરૂપ એકઃ સમ્બન્ધ ઇત્યુક્તૌ
કથમેકત્રોપક્ષીણાશેષશરીરભારોઽયમન્યદ્વસ્તુ સ્પ્રષ્ટુમપિ
પ્રગલ્ભેત । અવૈષમ્યેણ ચ દ્વયોર્વૃત્તૌ કથં સમ્બન્ધ એવ
દ્વિધાભાવાદસમ્બન્ધકલ્પો ન સ્યાત્ । યત્ર પુનઃ સમવાયાદૌ
લૌકિકસ્ય કર્તુરનુપલમ્ભઃ, તત્ર પરમેશ્વર એવ કર્તેત્યભ્યુપેયમ્ ।
નિત્યોઽપિ સમવાયઃ પરમેશ્વરકર્તૃકતાં નાતિક્રામતિ ।
ક્ષણમાત્રમગુણં તિષ્ઠતીતિ સ્થિત્યા દ્રવ્યાણાં ક્ષણનિર્ગુણત્વસ્ય
તૈરેવોક્તત્વાત્ તત્સંયોજનવિયોજનવૈદગ્ધ્યં તસ્યૈવેતિ સિદ્ધમ્ । અપિ ચ,
અમી સંયોગસમવાયાદયઃ સ્વસ્વોચિતવિષયવ્યતિરેકેણાન્યત્ર ન
ક્વચિદપિ પ્રવર્તન્ત ઇત્યભ્યુપેયમ્ । અન્યથાઽતિપ્રસઙ્ગાત્ । તચ્ચૌચિત્યં
કિંવપુરિતિ પર્યાલોચને દ્રવ્યગુણાદિસંબન્ધિસ્વભાવાદ્યતિક્રાન્ત-
મન્યદેવ તત્ત્વમિત્યાસ્થેયમ્, યદસ્માભિઃ પારમેશ્વરં
સ્વાતન્ત્ર્યમિત્યાક્રન્દ્યેત ઇતિ સર્વસ્યાપિ પ્રપઞ્ચસ્ય તત્કાર્યતાયાં ન
વિપ્રતિપત્તિઃ । સામાન્યાદીનાં ચ લોકમર્યાદયા નિત્યાનામપિ
પરમેશ્વરાપેક્ષયા કાર્યત્વમેવ, યેનાકાશસ્ય નિત્યાભિમતસ્યાપિ
તસ્માદ્ વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ ઇતિ શ્રુત્યા
કાર્યત્વમાસૂત્ર્યતે । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । અતશ્ચ વિશ્વલક્ષણસ્યાસ્ય
કાર્યસ્ય પરમેશ્વરઃ કર્તેતિ ભઙ્ગ્યા કાર્યકારણભાવોઽયં
કર્મકર્તૃભાવપરમાર્થ ઇત્યુક્તં ભવતિ । કારણત્વં ચ
પર્યાલોચ્યમાનં જડસ્ય નોપપદ્યતે,
મૃદ્દણ્ડચક્રાદિસામગ્રીસદ્ભાવેઽપિ કુલાલાદ્યૌદાસીન્યે
કુમ્ભાદ્યનુત્પત્તેઃ । બીજાદઙ્કુર ઉત્પદ્યતે ઇત્યાદૌ તુ
કર્તૃવિશેષાનવલોકનેઽપ્યઙ્કુરસ્ય તાવત્ તાદૃક્ સામર્થ્ય ન સમ્ભવતિ,
તસ્ય તદા સત્ત્વાભાવાત્ । બીજસ્ય તત્સામર્થ્યમિતિ ચેત્ ? ન । કથમઙ્કુર
ઉત્પદ્યત ઇતિ સામર્થ્ય વૈયધિકરણ્યેન બીજસ્યેત્યુચ્યતે । કિઞ્ચ, તદ્ બીજં
સન્તં વા અઙ્કુરમુત્પાદયતિ, અસન્તં વા ? સન્તં ચેત્,
કોઽયમત્રોત્પાદનરૂપોઽર્થઃ, પ્રાગેવ તત્સત્ત્વસ્યોક્તવાત્ । યદ્યસન્તમ્,
કથં સત્ત્વાસત્ત્વે તત્ર ન વિરુધ્યેયાતામ્ । તદભ્યુપગમે વા કથં
નાતિપ્રસઙ્ગઃ । અતઃ કશ્ચિદજડ એવ કારણં કાર્યવર્ગસ્ય ।
તચ્ચાજાડ્યમસ્ય કર્તૃત્વમેવ । યચ્ચ ક્વચિત્ કુલાલાદીનાં કર્તૃત્વમ્,
તત્રાપિ -
તથા હિ કુમ્ભકારોઽસાવૈશ્વર્યેવ વ્યવસ્થયા ।
તત્તન્મૃદાદિસંસ્કારક્રમેણ જનયેદ્ ઘટમ્ ॥
ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાપ્રક્રિયયા યત્સ્વાતન્ત્ર્યાદમી મૃદૈવ
ઘટસ્તન્તુભિરેવ પટ ઇતિ વ્યવસ્થામનુવર્તન્તે, ન પુનર્વ્યત્યાસેન
કર્તું શક્નુવન્તિ, તત્ર સ એવ કર્તેતિ કુલાલાદીનાં કુમ્ભાદ્યપેક્ષયા
કિઞ્ચિદજાડ્યેઽપિ પરમેશ્વરાપેક્ષયા જાડ્યમેવેતિ સુષ્ઠૂક્તં
કાર્યકારણભાવ એવ સર્વે સમ્બન્ધાઃ, કારણં ચ કર્તૈવેતિ । એવં ચ
સતિ તત્ર પરમશિવાદુપરિ ન કર્ત્રન્તરસ્ફુરણમ્, પૃથિવ્યા ઉપરિ ન
કાર્યાન્તરોત્પત્તિશ્ચ । તયોર્યઃ પ્રતિપદાર્થમાનુપૂર્વ્યેણ
વ્યવહ્રિયમાણો બુદ્ધ્યાકૃષ્યમાણો મધ્યવર્તી
તત્ત્વસંઘાતરૂપોઽર્થઃ, તસ્ય પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણોપગૃહ્યમાણસ્ય
પર્યન્તતઃ પ્રકાશ એવાનુપ્રાણનતયા સ્વભાવ
ઇત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યામવધાર્યતે, અન્યથા ચક્ષુરાદિસામગ્ર્યામપિ
તેષામપ્રકાશમાનત્વાપત્તેઃ । યદુક્તં નરેશ્વરવિવેકે -
ન પ્રથેતાપ્રથારૂપં નાશ્વેતં શ્વેતતે યથા ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીતન્ત્રાલોકે -
નહ્યપ્રકાશરૂપસ્ય પ્રાકાશ્યં વસ્તુતાપિ ચ ઇતિ ।
તતશ્ચાન્તઃસ્થઃ સ્વાત્મપ્રકાશ એવ બહિઃ પ્રકાશ્યપ્રપઞ્ચતયા
સ્ફુરતીત્યેતત્ તાવદભ્યુપગન્તવ્યમ્ । તતશ્ચ ષટ્ત્રિંશતોઽપિ તત્ત્વાનાં
પ્રકાશસ્વભાવત્વાવિશેષાત્ પૃથિવ્યાપ ઇત્યાદિરન્યોન્યવિશેષતો
વ્યવહારો ન સંભવતિ । વ્યવહ્રિયતે ચ વિશેષઃ પ્રત્યક્ષમેવ લોકેન ।
અન્યથા જલસ્થલવિભાગાદેરર્થક્રિયાં પ્રત્યનિયમાપત્તેઃ । સ ચ
વિશેષઃ સ્વહૃદયગતયા વિમર્શસત્તયૈવોત્પદ્યતે । ઉત્પત્તિશ્ચ તાદાત્મ્યે
પર્યવસ્યતિ । યદ્ યજ્જાતં તત્ તદેવ હીત્યુક્તત્વાત્ । ઉન્મેષપદેનૈતદાહ -
સ્વાત્મવિમર્શદ્રુમસ્ય પલ્લવપુષ્પાદિપ્રાયમેતદ્
વિશ્વવૈચિત્ર્યસ્ફુરણમિતિ । એતેન પરાપરપ્રમાત્રોઃ
પ્રકાશવિમર્શાનુપ્રાણનત્વં પર્યન્તત-
સ્તયોરૈકાત્મ્યં ચ વ્યાખ્યાતમ્ । પરમશિવ ઇતિ । ઉક્તરૂપં ચાસ્ય
સ્વાતન્ત્ર્યં વિશ્વોત્તિર્ણત્વમાત્રે વિશ્રામ્યતિ, ન
પુનર્વિશ્વમયવિશ્વોત્તિર્ણત્વલક્ષણે પરમસ્વાતન્ત્ર્યસંપત્સામ્રાજ્યે,
તાદૃક્સ્વભાવસ્ય ચ પ્રત્યાહારાનૌચિત્યાત્, પ્રત્યુત તસ્ય
પ્રત્યાહર્તૃત્વમેવ સ્વભાવ ઇતિ

અથૈનં વિમર્શમેવ દ્રઢયિતું ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાનામન્યોન્યતો
વિશેષં સૃષ્ટિક્રમાનુગુણ્યેનોપપાદયન્નાદૌ શિવતત્ત્વમાલોચયતિ -
તથા તથા દૃશ્યમાનાનાં શક્તિસહસ્રાણામેકસંઘટ્ટઃ ।
નિજહૃદયોદ્યમરૂપો ભવતિ શિવો નામ પરમસ્વચ્છન્દઃ

પૃથિવ્યાદિઃ શક્તિપર્યન્તો યોઽયં વિશ્વસ્ફુરણપ્રકારઃ,
યસ્યેચ્છા જ્ઞાનં ક્રિયેતિ, જ્ઞાનં સ્મૃતિરપોહનમિતિ, સૃષ્ટિઃ સ્થિતિઃ
સંહારોઽનાખ્યા ભાસેતિ, અન્યથા ચ તત્તત્સ્રોતોન્તરેષુ પૂજ્યમાના
યોગિન્યો યોગિનશ્ચેતિ વેદ્યવિક્ષોભોલ્લાસઃ, તન્મયીનાં શક્તીનાં તેન
તેન પ્રકારેણ તત્ર તત્રાનુભૂયમાનાનામેકૈકવ્યક્તિપર્યા-
લોચનેઽપ્યાનન્ત્યમ્, કિમુત કાર્ત્સ્ન્યાનુસન્ધાને । તથા હિ - ઇચ્છા
તાવજ્જિજ્ઞાસાચિકીર્ષાદિભેદાદ્ બહુપ્રકારા । જ્ઞાનં ચ
સ્મૃત્યનુભવસંશયવિપર્યયોત્પ્રેક્ષાદિવૈચિત્ર્યાદનન્તપ્રકારમ્ ।
ક્રિયાપિ ગમનાસનશયનભોજનભાષણાદિભેદાદનન્તા । તેષામપિ
પ્રત્યેકં ભેદપ્રભેદવિકલ્પવિક્ષોભ ઇત્યાનન્ત્યોત્કર્ષાશયેનોક્તમ્ -
શક્તિસહસ્રાણામિતિ । તેષાં ચ ય એકઃ સંઘટ્ટ ઐક્યમનુભવન્નેવ
સૃષ્ટિસંહારાદ્યન્યોન્યવિરુદ્ધક્રિયાયૌગપદ્યભૂમિર્ભવતિ । યશ્ચ
ઉદ્યમો ભૈરવઃ ઇતિ શિવસૂત્રસ્થિત્યા
સ્વહૃદયોદ્યોગસ્વભાવતયાઽનુભૂયતે,
યશ્ચોક્તપ્રકારાર્થદ્વિતયસામરસ્યચમત્કારગોચરીભાવયોગાદન્ય-
તત્ત્વવૈલક્ષણ્યેનાત્યન્તોત્કૃષ્ટમનન્યમુખપ્રેક્ષિત્વલક્ષણં
સ્વચ્છન્દત્વં સ્વાતન્ત્ર્યમનુભવતીત્યવધાર્યતે । અન્યાનિ હિ
પ્રકૃતિપુરુષાદીનિ તત્ત્વાન્યધોઽધઃપર્વપ્રતિયોગિતયા
સ્વાતન્ત્ર્યમુત્તરોત્તરતત્ત્વાપેક્ષયા પારતન્ત્ર્યં વ? પ્રતિપદ્યન્તે ।
પરમસ્વચ્છન્દ ઇતિ પ્રાગ્વદ્ વિશ્વોત્તીર્ણ એવોચ્યતે । અન્યસ્તુ
વિશ્વોત્તીર્ણવિશ્વમયઃ
પરમશિવભટ્ટારકઃ પશ્ચાત્ પ્રકટયિષ્યતે । એવંવિધઃ શિવો નામ
ભવતિ । અયં ભાવઃ - ઉન્મેષનિમેષાત્મના તત્ત્વાન્તરદુર્લભેન
સ્વાતન્ત્ર્યેણ ચિદાહ્લાદલક્ષણશક્તિદ્વિતયસામરસ્યમાત્રક્રોડી-
કૃતેચ્છાજ્ઞાનાદ્યુત્તરોત્તરશક્તિપરમ્પરાપરિગ્રહૌન્મુખ્યાત્
સ્વશક્તિપ્રચયો વિશ્વમ્ ઇતિ શ્રિશિવસૂત્રસ્થિત્યા
વિશ્વવિક્ષોભાત્મકાનન્તબાહ્યશક્તિચક્રવૈચિત્ર્યવિજૃમ્ભણાદ્-
ભુતોદ્ભાવનપ્રગલ્ભસ્વાત્મચૈતન્યોદ્યન્તૃતાપરિસ્પન્દસારઃ
પ્રમાતૃવિશેષઃ શિવભટ્ટારક ઇતિ । યદુક્તં શ્રીશિવદૃષ્ટૌ -
આત્મૈવ સર્વભાવેષુ સ્ફુરન્નિર્વૃતચિદ્ વિભુઃ ।
અનિરુદ્ધેચ્છાપ્રસરઃ પ્રસરદ્દૃક્ક્રિયઃ શિવઃ ॥ ઇતિ ।
યથા શ્રીવિજ્ઞાનેન્દુકૌમુદ્યામ્ -
સર્વવ્યાપકતાભૂમિર્જ્ઞત્વકર્તૃત્વસમ્મતા ।
નિજાભાસચમત્કારમયી શિવદશા સ્મૃતા ॥ ઇતિ ।
ભવતીતિ । સર્વમપ્યેતદુપપાદિતમૈશ્વર્યં સ્વરૂપસત્તાયામેવ
પર્યવસ્યતિ । સા ચ ચિત્ત્વં ન વ્યભિચરતીતિ પ્રાગેવોક્તમ્ -
યા ચિત્ સત્તૈવ સા પ્રોક્તા સા સત્તૈવ ચિદુચ્યતે ।
ઇત્યુક્તત્વાત્ । યા ચ સા સ્ફુરત્તા મહાસત્તા ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્યતે, તસ્યાશ્ચ
નિત્યપ્રવર્તમાનતયા લટ્પ્રયોગઃ

અથ ક્રમપ્રાપ્તં શક્તિતત્ત્વં પરામૃશતિ -
સ એવ વિશ્વમેષિતું જ્ઞાતું કર્તુ ચોન્મુખો ભવન્ ।
શક્તિસ્વભાવઃ કથિતો હૃદયત્રિકોણમધુમાંસલોલ્લાસઃ

સ ઉક્તસ્વભાવઃ શિવ એવ શક્તિસ્વભાવઃ કથિતઃ । તસ્યૈવ
કિઞ્ચિદુચ્છૂનતાવસ્થાયાં શક્તિશબ્દવ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ । તસ્ય
ચાયં સ્વભાવઃ - યત્ સ્વહૃદયરૂપેણેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાત્મક-
વિશ્વવિકલ્પપર્યાયકોણત્રયસામરસ્યલક્ષણેન
નિત્યપ્રવૃત્તચર્વણોત્સવત્વાદન્તર્મગ્નસંવિદાનન્દસ્પન્દસન્ધુક્ષણ-
ક્ષમેણ મધુના
માંસલમત્યન્તબૃંહિતં
પરિવાહક્રિયાર્હંમહાતટાકામ્ભઃસમ્હારકલ્પં બહુ સ્યાં
પ્રજાયેય ઇત્યામ્નાયસ્થિત્યા સ્વયમેવ સ્વહૃદયોદ્યમવમનોપ-
ક્રમાત્માનમુલ્લાસમાહ્લાદાતિશયમનુભવતીતિ । યદુક્તં
શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામ્ -
સ્ફારયસ્યખિલમાત્મના સ્ફુરન્ વિશ્વમામૃશસિ રૂપમામૃશન્
યત્ સ્વયં નિજરસેન ઘૂર્ણસે તત્ સમુલ્લસતિ ભાવમણ્ડલમ્ ॥ ઇતિ ।
તતશ્ચાયમ્ -
ગચ્છતો નિસ્તરઙ્ગસ્ય જલસ્યાતિતરઙ્ગિતામ્ ।
આરમ્ભે દૃષ્ટિમાપાત્ય તદૌન્મુખ્યં હિ ગમ્યતે ॥
ઇત્યાદિશ્રીશિવદૃષ્ટિદૃષ્ટ્યા યદા સ્વહૃદયવર્તિનમુક્તરૂપમર્થ-
તત્ત્વં બહિઃકર્તુમુન્મુખો ભવતિ, તદા શક્તિરિતિ વ્યવહ્રિયતે ।
ઔન્મુખ્યં ચ તદિચ્છયા જ્ઞાનેન ક્રિયયા ચ ભવતિ । કથિત ઇતિ
આગમૈર્બહુભિરેવંસ્વભાવત્વેનોદ્ઘોષિતઃ । યથા શ્રીશિવદૃષ્ટૌ -
ઇત્થં શિવો બોધમયઃ સ એવ પરનિર્વૃતિઃ ।
સૈવ ચોન્મુખતાં યાતિ સ્વેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાત્મતામ્ ॥
સૈવ શાક્તશરીરાદિનારકાન્તં હિ ભૂતતા ।
ઇત્યાદિ । યથા શ્રીકુલમૂલાવતારે -
અનાદિનિધનાચ્છાન્તાચ્છિવાત્ પરમકારણાત્ ।
ઇચ્છાશક્તિર્વિનિષ્ક્રાન્તા તતો જ્ઞાનં તતઃ ક્રિયા ॥
ઇત્યારભ્ય,
તયોત્પન્નાનિ ભૂતાનિ ભુવનાનિ ચતુર્દશ ।
વાઙ્મયં ચૈવ યત્કિઞ્ચિત્ તત્સર્વં માતૃકોદ્ભવમ્ ॥
ઇત્યન્તમ્ । યથા ચ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાવૃત્તૌ - ચિદ્વપુષઃ સ્વતન્ત્રસ્ય
વિશ્વાત્મના સ્થાતુમિચ્છૈવ જગત્ પ્રતિ કારણતા કર્તૃતારૂપા ઇત્યાદિ ।
તથા શ્રીતન્ત્રાલોકે -
અકુલસ્યાસ્ય દેવસ્ય કુલપ્રથનશાલિની ।
કૌલિકી સા પરા શક્તિરવિયુક્તો યયા પ્રભુઃ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીમાલિનીવિજયે -
યા સા શક્તિર્જગદ્ધાતુઃ કથિતા સમવાયિની ।
ઇચ્છાત્વં તસ્ય સા દેવી સિસૃક્ષોઃ પ્રતિપદ્યતે ॥
એવમેતદિતિ જ્ઞેયં નાન્યથેતિ સુનિશ્ચિતમ્ ।
જ્ઞાપયન્તી જગત્યત્ર જ્ઞાનશક્તિર્નિગદ્યતે ॥
એવમ્ભૂતમિદં વસ્તુ ભવત્વિતિ યદા પુનઃ ।
જ્ઞાત્વા તદૈવ તદ્ વસ્તુ કુર્વન્ત્યત્ર ક્રિયોચ્યતે ॥
એવમેષા ત્રિરૂપાપિ પુનર્ભેદૈરનન્તતામ્ ।
અર્થોપાધિવશાદ્ યાતિ ચિન્તામણિરિવેશ્વરી ॥ ઇતિ ।
તથા ચ શ્રીપરાસુક્તેઽપિ -
કૃત્યેષુ દેવિ! તવ સૃષ્ટિમુખેષુ નિત્યં
સ્વાભાવિકેષુ વિસરત્સુ યદુન્મુખત્વમ્ ।
ઇચ્છેતિ તત્ કિલ નિરૂપિતમાગમજ્ઞૈ-
ર્જાનાસિ યેન વિદધાસિ ચ તં તમર્થમ્ ॥ ઇતિ ।
પૂજારહસ્યે ચ -
ઔન્મુખ્યમિચ્છા જ્ઞાનં ચ ક્રિયેત્યેતચ્ચતુષ્ટયમ્ ।
સ્પન્દનં દેવદેવસ્ય બોધભૈરવરૂપિણઃ ॥
ઔદાસીન્યપ્રહાણેન યદૌન્મુખ્યં મહેશિતુઃ ।
તદિદં સ્યાજ્જગત્ સર્વમિત્યસ્મિન્ કિન્નુ યુક્તિભિઃ ॥ ઇતિ

અથ સદાશિવેશ્વરૌ પર્યાલોચયતિ -
જ્ઞાનં ક્રિયેતિ દ્વયોરપિ પ્રથમોન્મેષે સદાશિવો દેવઃ ।
દ્વિતીયાયા ઉલ્લેખે દ્વિતીયઃ સ ભવતીશ્વરો નામ

જ્ઞાનં હિ નામાહમ્ભાવાવભાસનાત્મા સર્વપ્રાણિનાં
સ્વસંવેદનસિદ્ધઃ સ્વભાવઃ । ક્રિયા ચ કરચરણાદ્યનુબન્ધિની
સર્વસાક્ષાત્કારયોગ્યા પરિસ્ફુરતિ । તત્ર જાનામિ
કરોમીત્યાદિવજ્જાનાસીત્યાદાવપિ આદર્શાવલોકનાદિન્યાયા-
દસ્મચ્છબ્દાર્થં એવ યુષ્મદાદ્યર્થતયાઽવભાસતે । તથા
ચૈત્રોક્તાવેવ ચૈત્રઃ પ્રણમતીત્યાદિવદહમ્ભાવ એવ
વ્યવધાનોપધાનેન પ્રથમપુરુષાદિતયા પ્રતીયત ઇત્યહન્તૈવ
સર્વત્રાત્મતત્ત્વમ્ । યદુક્તમ્ -
અસ્તિશેષા ક્રિયા સર્વા કર્તૃશેષં ચ કારકમ્ ।
એકશેષં ચ વચનં પુરુષશ્ચોત્તમાવધિઃ ॥ ઇતિ ।
અહન્તોલ્લેખશ્ચ જ્ઞાનશબ્દાર્થઃ । એવં કરોષિ કરોતીત્યાદાવપિ
કરોમીત્યસ્યૈવ પારમાર્થ્યાત્ ક્રિયાપિ
જ્ઞાનવદહમ્ભાવાનુપ્રવિષ્ટેત્યવધાર્યતે । કેવલમસ્યા
ઇદમ્ભાવપ્રાચુર્યેણાનુભૂયમાનતયા ભેદવ્યવહારઃ । એવં ચ
જ્ઞાનં ક્રિયેતિ યૌ દ્વૌ ભાવૌ, તયોર્મધ્યે પ્રથમસ્ય જ્ઞાનસ્યોદ્રેકે
દ્વિતીયાયાશ્ચાર્થાદસ્ફુટત્વરૂપે ન્યગ્ભાવે સતિ સદાશિવાખ્યં
તત્ત્વમિત્યાખ્યાયતે, યદધિષ્ઠાતૃતયા સદાશિવ ઇત્યેવ નામ્ના કશ્ચિદ્
વિષ્ણુરુદ્રાદિસાધારણ્યેનોપાસ્યતે । સ ચ દેવો દૃક્શક્તેરૌલ્બણ્યાત્
ક્રિયાયાશ્ચાત્યન્તાપકર્ષાભાવાત્
ક્રીડાવ્યવહારાદ્યનેકાર્થાનુસન્ધાને સમર્થઃ । કિઞ્ચ,
એતદુપક્રમમેવ તત્ત્વસ્વભાવતયા
વિશ્વસિસૃક્ષાલક્ષણસ્વાત્મશક્ત્યવિભીન્નસ્ય પરમેશ્વરસ્ય
દ્યોતનમિત્યાસૂત્રયિતું દેવ ઇત્યુક્તમ્ ।
યદુક્તમાચાર્યાભિનવગુપ્તનાથપાદૈઃ -
શ્રીમત્સદાશિવોદારપ્રારમ્ભં વસુધાન્તકમ્ ।
યદન્તર્ભાતિ તત્ત્વાનાં ચક્રં તં સંસ્તુમઃ શિવમ્ ॥ ઇતિ ।
શિવશક્ત્યોસ્તુ તત્ત્વવ્યપદેશો નાત્યન્તં મુખ્યયા વૃત્ત્યા, કિં તર્હિ
સદાશિવાદ્યુત્તરતત્ત્વવ્રાતનિર્વાહકતાકારવિકલ્પસંસ્પર્શમાત્રા-
દૌપચારિકઃ । ઉપચારેણાપ્યનયોસ્તત્ત્વવ્યપદેશસદ્ભાવાત્ તત્ત્વાનાં
ષટ્ત્રિંશત્ત્વં પ્રતિ ન કિઞ્ચિદ્વ્યાહતત્વમ્ । યા ચ તત્ર દ્વિતીયા ક્રિયા,
તસ્યા ઉલ્લેખે સ્ફુરણાપરપર્યાયે પ્રાચુર્યે જ્ઞાનસ્ય ચાર્થતઃ સ્તૈમિત્યે
સતિ ઈશ્વરો નામ ભવતિ । ઈશ્વરાખ્યં તત્ત્વમિત્યામ્નાયતે ।
તદધિષ્ઠાતા ચ કશ્ચિદીશ્વર ઇત્યેવ પ્રમાતા । એતદુક્તં ભવતિ -
અહન્તેદન્તાલક્ષણયોર્જ્ઞાનક્રિયયોરાદ્યોદ્રેકાદનુન્મીલિતચિત્રન્યાયેન
વ્યક્તાવ્યક્તમયવિશ્વપ્રમાતૃતાસ્વભાવં સદાશિવાખ્યં તત્ત્વમ્,
એતદ્વિપર્યાસેન ક્રિયાશક્ત્યૌજ્જ્વલ્યે વ્યક્તાકારવિશ્વાનુસન્ધાતૃરૂપ-
મીશ્વરતત્ત્વમિતિ । પ્રથમોન્મેષ ઇતિ । ઉન્મેષનિમેષૌ નામ
પરમેશ્વરસ્ય પરમસ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણં સ્પન્દતત્ત્વમ્ । તત્ર ચ
યદાહન્તોન્મેષસ્તદાનીમિદન્તાયા નિમેષઃ, ઇદન્તોન્મેષે ચાહન્તાયા
નિમેષ ઇત્યનેન
ઈશ્વરો બહિરુન્મેષો નિમેષોઽન્તઃ સદાશિવઃ ॥
ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાનીત્યા તત્તદાગમાન્તરપ્રસિદ્ધમનયોર્નામ-
ધેયાન્તરદ્વિતયમપ્યાસૂત્ર્યતે । દ્વિતીય ઇત્યનેનેશ્વરસ્ય
સદાશિવતત્ત્વાદ્ વૈષમ્યેઽપ્યવ્યવધાનં દ્યોતયતા સર્વત્રાપિ
તત્ત્વવ્રાતે તત્તદ્વૈલક્ષણ્યપ્રબન્ધોપન્યાસેઽપ્યહન્તાનુસ્યૂતિતાર-
તમ્યક્રમોઽનુસન્ધેય ઇત્યુન્મીલ્યતે । યદુક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
બહિર્ભાવપરત્વે તુ પરતઃ પારમેશ્વરમ્ ઇતિ ।
અહન્તાયાશ્ચ શિવશક્તિદ્વિતયરૂપત્વાદત્રૈવ તદુદ્ભાવનૌચિત્યમ્ । એતેન
ગાથાયાઃ પૂર્ણોપાદાનં વ્યાખ્યાતમ્

અથ શુદ્ધવિદ્યામુદ્યોતયતિ -
જ્ઞાતા સ આત્મા જ્ઞેયસ્વભાવશ્ચ લોકવ્યવહારઃ ।
એકરસાં સંસૃષ્ટિ યત્ર ગતૌ સા ખલુ નિસ્તુષા વિદ્યા

જ્ઞાતૃત્વધર્માપિ વિભિન્નાહમ્ભાવ આત્મા પરમેશ્વરઃ,
તસ્યૈવ ચિચ્છક્તિક્રોડીકાર્યાત્મીયસદ્ભાવો લોકવ્યવહારઃ
સ્ફુરસ્તાપરામર્શાનુપ્રાણનસ્ય તસ્ય પ્રપઞ્ચપ્રસરસ્ય
હાનોપાનાદિભિરર્થક્રિયા ચેત્યેતૌ દ્વાવપ્યન્યોન્યં
પ્રતીતિસામરસ્યલક્ષણાં સંસૃષ્ટિ પ્રાપ્તાવિતિ યોઽર્થઃ, સા નિસ્તુષા
શુદ્ધા વિદ્યા । સા ચ સંસૃષ્ટિરેકરસા । એકમભિન્નરૂપમન્ય-
તત્ત્વદુર્લભોક્તચમત્કારાધારતયા રસ્યમાનમધિકરણમસ્યા ઇતિ ।
તતશ્ચ -
સામાનાધિકરણ્યં ચ સદ્વિદ્યાહમિદંધિયોઃ ।
ઇત્યુક્તં ભવતિ । યદુક્તમસ્મદ્ગુરુભિઃ શ્રીમાતઙ્ગીસ્તોત્રે -
સ્તનૌ ઘનૌ પૂર્ણસુધૌ સુકાન્તી તવેશિ! નન્દામિ પરસ્પરાભૌ ।
સ્થિતૌ સમાનાધિકૃતૌ સુવિદ્યે ! સમૌ તવૈવાહમિદમ્પ્રકાશૌ ॥
ઇતિ ।
માયા પ્રમાતૃવર્ગે પ્રમાતારં પ્રતિ અહમિતિ પ્રમેયં પ્રતિ ત્વિદમિતિ
વૈયધિકરણ્યમનયોઃ સંપ્રતિપન્નમ્ । અત્ર તુ ન તથેતિ
સામાનાધિકરણ્યમેકરસશબ્દેનોચ્યતે । શુદ્ધિઃ પુનરસ્યા
બહિષ્ટ્વેનાવભાસમાનસ્યાપિ વેદ્યવર્ગસ્ય યદહમિત્યેવ
પ્રથનરૂપં સ્વાભાવિકમૌચિત્યોત્તરં ચ વપુઃ, તલ્લૌકિકૈરિદમિતિ
વ્યવહ્રિયતે । તદ્વ્યુદાસેન યથાવસ્ત્વવભાસનાત્મકમુત્કૃષ્ટત્વમ્ ।
યથા પર્યન્તપઞ્ચાશિકાયામ્ -
શુદ્ધિર્બહિષ્કૃતાર્થાનાં સ્વાહન્તાયાં નિમજ્જનમ્ ઇતિ ।
શ્રીતન્ત્રાલોકે ચ -
ચિદાત્મકેષ્વપ્યેતેષુ યા બુદ્ધિર્વ્યતિરેકિણી ।
સૈવાશુદ્ધિઃ પરા પ્રોક્તા શુદ્ધિસ્તદ્ધીવિમર્દનમ્ ॥ ઇતિ ।
અન્યે પુનઃ શુદ્ધિમિત્થમસ્યા મન્યન્તે - યત્ સદાશિવાદિષ્વહમિદમિતિ
સામરસ્યશાલિની સંવિદસ્તિ, તત્ર સામાનાધિકરણ્યાદૈકરસ્યયોગેઽપિ
માયીયસ્યેદન્તાંશોલ્લાસસ્યાવર્જનીયત્વાત્ સદાશિવાદીનાં ચ
માયાવાર્તાનભિજ્ઞત્વાત્ સોઽયમિદન્તાંશો
માયીયતાદોષવ્યુદાસાદહમ્ભાવભાગવદનયા
પ્રતીયમાનત્વેનાવસ્થાપ્યતે । તત્પ્રતીતિવ્યતિરેકે તુ
તત્સામાનાધિકરણ્યમેવ ભજ્યેતેતિ । અયં ભાવઃ - ભગવતઃ
પરમશિવભટ્ટારકસ્ય પશૂનપિ કાંશ્ચિત્ પ્રમાતૄન્ પ્રતિ
સદાશિવાદિનિર્વિશેષમનુજિઘૃક્ષોત્કર્ષાદશુદ્ધવિદ્યાકલઙ્ક-
પ્રક્ષાલનાવિનાભૂતા સ્વસ્વભાવપ્રત્યભિજ્ઞાપનાત્મિકા
સંવિત્સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિઃ શુદ્ધવિદ્યા, યામવલમ્બ્ય વિજ્ઞાનકેવલા
રુદ્રોઽગ્નિશ્ચેતિ પ્રમાતૃવૈચિત્ર્યમિતિ સ ઇત્યનેનેદન્તાક્રાન્તસ્યાર્થસ્ય
કાર્ત્સ્ન્યેન કોટ્યન્તરત્વદ્યોતનાર્થમહમ્ભાવસ્યાવાપોદ્ધાર-
બુદ્ધ્યુપલબ્ધં કૈવલ્યમુન્મીલ્યતે । સા ખલ્વિતિ
પ્રસિદ્ધ્યુત્કર્ષોપપાદનેનૈતદુદ્ભાવ્યતે - યડ્ડાકિનીરાકિન્યાદયો
ધાતુદેવતાઃ, ચર્યાક્રિયાદયઃ પુરુષાર્થોપાયાઃ,
શામ્ભવશાક્તાદયો દીક્ષાવિશેષાઃ,
જાગ્રત્સ્વપ્નાવસ્થાભેદાશ્ચાસ્યા એવ વિભૂતિપરિસ્પન્દતયા તથા તથા
વ્યવહ્રિયન્તે । યત્રેતિ વિભક્તિપ્રતિરૂપકો નિપાતઃ

અથ માયામુન્મીલયતિ -
એકરસે સ્વભાવે ઉદ્ભાવયન્તી વિકલ્પશિલ્પાનિ ।
માયેતિ લોકપતેઃ પરમસ્વતન્ત્રસ્ય મોહની શક્તિઃ

પરમેશ્વરસ્ય હ્યસાધારણો ભાવો વિશ્વસ્ફુરત્તાત્મક-
મહાસત્તોલ્લાસરૂપો યુક્તિપર્યાલોચનાયામેકરસઃ
સ્વસંવિદાનન્દપરિસ્પન્દસૌન્દર્યમાત્રસારતયાસ્તે, ન
પુનર્વિકલ્પશઙ્કોલ્લિઙ્ગનૌચિત્યેન, ભેદવાદસ્યાપવદિષ્યમાણત્વાત્ ।
એવં સ્થિતેઽપિ તત્રૈવ ચૈત્રો મૈત્રઃ સ્તમ્ભઃ કુમ્ભ ઇત્યાદયો યે વિકલ્પાઃ
કટકમુકુટાદ્યાકલ્પશિલ્પવદ્ ભેદાવભાસબાહુલ્યેઽપિ
ચારુત્વચમત્કારકારિતયા હૃદયઙ્ગમાઃ સન્તો
વેદ્યવિલાસાસ્તાનુપર્યુપર્યુન્મીલયન્તિ । તત એવ મુક્તમપિ
બદ્ધબિભીષિકયા બદ્ધમપિ ચ મુક્ત્યભિમાનેન વ્યત્યાસયન્તી
શક્તિર્માયેત્યુચ્યતે । યતોઽયમીશ્વરઃ પરમસ્વતન્ત્રઃ । ઇયમેવ હિ તસ્ય
સ્વાતન્ત્ર્યોત્કર્ષકાષ્ઠા, યત્ સ્વાત્માવભાસાદ્વૈતજીવિતે જગતિ
ભેદપ્રભેદવૈચિત્ર્યોત્પાદનપ્રાવીણ્યમ્, યેનાતિદુર્ઘટકારી
પરમેશ્વર ઇત્યાઘોષ્યતે । અત એવ ચાસૌ લોકપતિઃ, દેહાક્ષભુવનાદેઃ
પ્રપઞ્ચસ્યેશ્વરઃ । માયાવ્યતિરેકે ભેદપ્રથાપારમાર્થ્યસ્ય
પ્રપઞ્ચસ્યાભાવઃ । તદભાવે ચ તત્પ્રતિયોગિકસ્ય
પરમેશ્વરૈશ્વર્યસ્યાનુપપત્તિરિતિ ન કિઞ્ચિદપ્યુજ્જૃમ્ભેત । તદિયં
માયા નામ તસ્યોત્કૃષ્ટં સ્વાતન્ત્ર્યમ્ । યથોક્તમસ્મદ્ગુરુભિઃ
શ્રીમનોનુશાસનસ્તોત્રે -
સ્વાતન્ત્ર્યાપરપર્યાયમાયાજાડ્યવિલાપનાત્ ।
વિલીય ચિદ્રસીભૂતં વિશ્વાનન્દમુપાસ્મહે ॥ ઇતિ ।
યથા ચ પરમાર્થસંગ્રહે -
પરમં યત્ સ્વાતન્ત્ર્યં દુર્ઘટસમ્પાદનં મહેશસ્ય ।
દેવી માયાશક્તિઃ સ્વાત્માવરણં શિવસ્યૈતત્ ॥ ઇતિ ।
શચીમતે ચ -
સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિર્મેઽસિ ત્વમતિદુર્ઘટકારિણી ।
માયેતિ કીર્ત્યસે દેવિ! ભર્તુર્મે વૈશ્વરૂપ્યદા ॥ ઇતિ ।
શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામપિ -
ન ચ વિભિન્નમસૃજ્યત કિઞ્ચિદસ્ત્યથ સુખેતરદત્ર વિનિર્મિતમ્ ।
અથ ચ દુઃખિ ચ ભેદિ ચ સર્વથાઽપ્યસમવિસ્મયધામ નમોઽસ્તુ
તે ॥ ઇતિ ।
શ્રીતન્ત્રાલોકેઽપિ -
તસ્ય સ્વતન્ત્રભાવોઽયં કિં કિં યત્ર વિચિત્રયેત્ ઇતિ ।
એનામેવાવલમ્બ્ય પ્રલયકેવલા વિષ્ણુઃ સૂર્ય ઇતિ પ્રમાતારઃ પ્રથન્તે ।
યદ્યપિ -
વાયવગ્નિસલિલેન્દ્રાણાં ધારણાનાં ચતુષ્ટયમ્ ।
ઇતિ શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રસ્થિત્યા માયાયાઃ
કલાવિદ્યાદ્યન્તર્ભાવેનોન્મીલિનૌચિત્યમ્, તથાપિ -
કાલાગ્નિમાદિતઃ કૃત્વા માયાન્તં બ્રહ્મદેહગમ્
ઇત્યુદ્ધૃતસ્ય શ્રીપરાબીજપ્રથમાંશસ્યાભિવ્યક્ત્યર્થમેવ
પૃથક્કૃત્યોચ્યતે ।
નનુ કથં ભેદવાદાપવાદઃ, યેન વિશ્વસ્વભાવસ્યૈકરસ્યં
સ્યાદિતિ ચેત્, ઉચ્યતે । કોઽયં ભેદો નામ । કિમન્યોન્યાભાવઃ, ઉત
વૈધર્મ્યમ્, આહોસ્વિત્ સ્વરૂપમેવ । નાદ્યઃ, સ ખલુ સ્તમ્ભઃ કુમ્ભો ન
ભવતિ કુમ્ભશ્ચ ન સ્તમ્ભ ઇત્યેતાદૃશેન વપુષા
દ્વયોરન્યોન્યતારૂપમુપાધિમપેક્ષ્યૈવોત્પદ્યતે । સ ચ
વિચાર્યમાણસ્તયોરન્યત્વે વીપ્સ્યમાન એવાવિર્ભવતિ । તચ્ચાન્યત્વં
પદાર્થાનાં સ્વભાવો વા, ભેદનિબન્ધનઃ કશ્ચિદુપાધિર્વા ।
યદ્યાદ્યઃ, તર્હ્યેકત્વાક્રાન્તાનામપિ ભેદઃ પ્રસજ્યેત । દ્વિતીયશ્ચેત્,
તદન્યત્વં ભેદે સત્યેવોપપદ્યતે । ભેદશ્ચ નાદ્યાપિ સિદ્ધસ્વરૂપ
ઇત્યાત્માશ્રયત્વમન્યોન્યાશ્રયત્વં વા સ્યાત્ । ન દ્વિતીયઃ । વૈધર્મ્ય
નામ સ્તમ્ભાદીનાં સ્તમ્ભત્વકુમ્ભત્વાદિરૂપોઽર્થઃ । તત્ર
સ્તમ્ભેષ્વેવ સ્તમ્ભત્વં કુમ્ભત્વં ચ કુમ્ભેષ્વેવેતિ યદિ
કિઞ્ચિન્નૈયત્યમ્, તદુપપદ્યેત ભેદઃ । નિયામકં ચ ન કિઞ્ચિદાલોક્યતે ।
નન્વસ્તિ દારુમયત્વં પૃથુબુધ્નોદરાકારત્વં ચ તદ્વ્યવસ્થાપકમિતિ
ચેત્, ન । તદસાધારણ્યેનાપ્રતીતેઃ । તાદૃશી ચ પ્રતીતિઃ સ્તમ્ભાદીનાં
ભેદે સત્યેવ સઙ્ગચ્છેત । સ ચ સાધ્યકોટ્યારૂઢ ઇતિ
પૂર્વવદાત્માશ્રયત્વાદ્યાપાતઃ । કિઞ્ચ, દારુમયત્વાદીનામપિ
ભેદસ્તત્તદ્વૈધર્મ્યાત્મક ઇતિ પરમાણ્વન્તં
પર્યાલોચનાયામામૂલવિપર્યાસિન્યનવસ્થા સ્યાત્ । નાપિ તૃતીયઃ,
સ્વરૂપં હિ સ્તમ્ભાદેઃ સ્વમનન્યસ્વભાવાનુષક્તં રૂપમિતિ
વક્તવ્યમ્, અન્યથા ભાવાનાં સ્વભાવસાઙ્કર્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્યસ્વભાવાનુપરાગશ્ચ સ્તમ્ભાદેઃ કિન્નિબન્ધન ઇત્યન્વેષણે તત્રાપિ
ભેદસદ્ભાવાદિત્યેવોક્તિર્યુક્તિમાલમ્બતે । સ ચાદ્યાપિ
મનોરથાયમાનસ્વભાવ ઇતિ પ્રાચીન એવ દોષાનુષઙ્ગઃ । કિઞ્ચ,
સ્વરૂપમેવ ભાવાનાં ભેદશ્ચેત્, ઇદં રજતમિત્યાદિભ્રાન્ત્યુલ્લેખો
દત્તાઞ્જલિઃ સ્યાત્ । તત્ર હિ શુક્તિકાયાઃ સ્વરૂપં
વ્યક્તમેવાધ્યક્ષીક્રિયતે, રજતતયાઽધ્યવસીયતે ચ ।
અખ્યાતિવાદપદવીપ્રસ્થાનેઽપિ ભ્રાન્ત્યાત્મિકાયાઃ પ્રતીતેરેવાપલાપો
ન પુનસ્તદનુગુણસ્ય વ્યવહારસ્યાપીત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ । અપિ ચાયં
ભેદો ભાવેષ્વેવ ભાસમાનસ્તત્તદ્ભાવેભ્યઃ સ્વયં ભિન્નો વા ન વા
? ન ચેત્, અભેદ એવેત્યાપતતિ । ભિન્નશ્ચેત્, સોઽપિ ભેદઃ કથમિતિ કથમિતિ
નિરૂપ્યમાણ ઉપર્યુપરિ ભેદપરમ્પરાપરિગ્રહપ્રાચુર્યાદન-
વસ્થામેવોપસ્થાપયતિ । ભેદશ્ચાયં પ્રકૃત્યા ભિન્નસ્ય વા સ્યાત્,
ઉતાભિન્નસ્યાપિ ભાવસ્ય । યદિ ભિન્નસ્ય, કિમનેનાગન્તુકેન ભેદેન ।
કૃતકારિત્વં ચ મહાન્ દોષઃ । અભિન્નસ્ય ચેત્, વ્યક્તં વ્યાઘાતઃ સ્યાત્ ।
અન્યચ્ચેદમાલોચનીયમ્ । સ્તમ્ભાત્ કુમ્ભો ભિન્ન ઇત્યાદિર્હિ
ભેદવ્યવહારઃ । તત્ર ભેદવિષયનિર્દેશાર્થમનયોર્દ્વયોરપ્યેક-
હૃદયક્રોડીકાર્યતયા ભાવ્યમ્ । તથાભાવે ચ તયોઃ,
ઇદમસ્માદિહ પૃથગિતિ બહિરઙ્ગુલ્યભિનયક્રિયાકલ્પઃ ।
અન્તર્ગતસ્વભાવસ્તાત્ત્વિકમનયોરભેદમાચષ્ટે ॥
ઇત્યાદિસ્થિત્યા વસ્તુભેદસ્વભાવત્વાદભેદ એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
પ્રયોગશ્ચાત્ર - યત્ પ્રકાશતે તદેકપ્રકાશાત્મકમ્, પ્રકાશમાનત્વાત્ ।
અહમ્પ્રત્યવમર્શવદિતિ । અત્ર ચોપાધિવિધૂનનાદ્યુપન્યાસો
ગ્રન્થગૌરવાયેતિ વન્ધ્યોઽયં ભેદવાદાસ્વાદદોહલપ્રયાસઃ । નનુ
સ્તમ્ભઃ કુમ્ભ ઇત્યાદિરન્યોન્યમસઙ્કીર્ણો વ્યવહારઃ કથમિતિ ચેત્,
ભેદાભેદમર્યાદયેતિ બ્રૂમઃ । પારમેશ્વરો હિ પ્રકાશઃ સર્વત્રાપિ
પ્રપઞ્ચે નિર્વિશેષમુન્મિષતિ, તસ્યૈવ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।
સાગરતરઙ્ગભઙ્ગ્યા સ્તમ્ભઃ કુમ્ભ ઇત્યાદિપૃથગ્વ્યવહારોપપત્તિશ્ચ
ભેદસ્તાદૃશમપવાદમનુભવતિ । અત્ર
ત્વભેદોપશ્લેષસૌભાગ્યાલ્લવણાકરાવગાઢસર્વલાવણ્યન્યાયેન
ભેદોઽપિ તદ્વદ્ દૂષ્યતયૈવાવતિષ્ઠતે । યદસ્માભિર્વિભાગનિબન્ધન
એવ ભેદો વિશ્વસ્યાભ્યુપાગમ્યતે, ન તુ પૃથક્ત્વોપાધિકઃ,
તયોર્દ્વિતીયેનૈવાભેદસ્ય વિરોધાત્ । નનુ
ભેદાનુષઙ્ગદૌર્ભાગ્યાદભેદસ્યાપિ દૂષ્યત્વમિતિ વિપર્યયઃ કિં ન
સ્યાદિતિ ચેત્, ન । પ્રકૃતિર્હિ વિકૃતિમનુગૃહ્ણાતિ । તત્ર ચાભેદઃ પ્રકૃતિરન્યો
વિકૃતિરિત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ । યતો ભિન્નાનામપિ પદાર્થાનાં
પ્રાતિસ્વિકેન રૂપેણૈક્યમપરિહાર્યમ્ । તદેવ ચાભેદ ઇતિ
વિશ્વવિલાસસ્યાસ્ય વાસ્તવસ્વભાવોઽયમભેદ એવેત્યત્ર ન
કાચિદનુપપત્તિઃ । યદત્રૈવ વસ્તુનિ એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ, નેહ
નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ઇત્યાદયોઽનન્તા ઉપનિષદ ઉન્મિષન્તિ । નનુ
વ્યાહતોઽયમર્થો ભેદશ્ચાભેદશ્ચેતિ ચેત્ ? હન્ત પ્રક્રાન્તં
પ્રસ્મૃતમાયુષ્મતા, એવમતિદુર્ઘટનકાર્યઘટનહેતોર્હિ ભગવતો
માયા નામ કાચિદતિ મહતી શક્તિરસ્તીત્યઙ્ગીક્રિયતે । એતેનાદ્વૈતમેવ
સર્વસારઃ સિદ્ધાન્તઃ । તચ્ચ પાર્યન્તિકી પ્રતિષ્ઠેતિ પરાવસ્થા ।
ભેદાભેદસ્તુ વ્યવહારસર્વસ્વં નિર્વહન્ વિશ્વસ્ય વિશ્વોત્તિર્ણસ્ય ચ
સમ્બન્ધસ્વભાવો વિજૃમ્ભત ઇતિ પરાપરાવસ્થા । ભેદશ્ચ
વિશ્વોત્તિર્ણપરમેશ્વરપ્રકાશપરામર્શપ્રાગલ્ભ્યપલ્લવપરમ્પરા-
પ્રાયતા વિશ્વવૈચિત્ર્યશિલ્પકલ્પનાચિત્રમણ્ડપાયમાનવિભ્રમઃ
પ્રસર્પતીત્યપરાવસ્થા । યાસુ ક્રમાત્ સુપ્રબુદ્ધઃ પ્રબુદ્ધોઽપ્રબુદ્ધ
ઇતિ યોગિતારતમ્યમ્ । આસુ ચ સર્વાસ્વપિ પારમેશ્વરપ્રકાશાનુસ્યૂતેર્ન
ક્વચિદપિ વૈલક્ષણ્યમિત્યતિવિચક્ષણૈકશિક્ષણીયોઽયમાસ્માકીનઃ
પક્ષ ઇતિ । તદુક્તં પર્યન્તપઞ્ચાશિકાયામ્ -
અનન્તૈતાવદાકારસ્વીકારેઽપ્યેકલક્ષણામ્ ।
તાં સ્વસંવિદમાવિશ્ય વિકલ્પાન્ન વિકલ્પયેત્ ॥ ઇતિ ।

એતા એવોપાસકજનાપેક્ષયા તત્તદ્દેવતાત્વેનારાધ્યન્તે । યદુક્તં
શ્રીતન્ત્રાલોકે -
પરા ચન્દ્રસમપ્રખ્યા રક્તા દેવી પરાપરા ।
અપરા સા પરા કાલી ભીષણા ચણ્ડયોગિની ॥ ઇતિ ।
એવં માયાસ્વરૂપપરામર્શ એવ જીવન્મુક્તિરિત્યુપનિષત્

અથ માયાવિભૂત્યાત્મકં કલાદિપઞ્ચકમર્થદ્વારા પરીક્ષતે-
સર્વકરઃ સર્વજ્ઞઃ પૂર્ણો નિત્યોઽસંકુચંશ્ચ ।
વિપરીત ઇવ મહેશો યાભિસ્તા ભવન્તિ પઞ્ચ શક્તયઃ

પરમેશ્વરો હિ પ્રકૃત્યા વિશ્વસ્ય કર્તા, જ્ઞાતા ચ, તત એવ
સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પૂર્ણઃ સ્વાત્મતૃપ્તશ્ચ, પ્રાર્થનીયાભાવાત્ ।
સ્વવ્યતિરિક્તસ્ય સ્વાવચ્છેદકસ્ય કસ્યચિદ્ ભાવસ્યાસંભવાન્નિત્યઃ
પ્રાક્પ્રધ્વંસાભાવાતિલઙ્ઘી । તત એવ
સંકોચલક્ષણનિયન્ત્રણાશૂન્યશ્ચ । તાદૃશોઽપિ સન્નસૌ યાભિઃ
શક્તિભિર્નિબન્ધનીભૂતાભિર્વિપરીત ઇવ કિઞ્ચિત્કર્તૃત્વાદિધર્મયુક્ત
ઇવાવભાસતે તાઃ પઞ્ચ શક્તયો ભવન્તિ । તદુક્તં શ્રીક્રમોદયે -
રાગો માયા કલાઽવિદ્યા નિયતિઃ કાલ એવ ચ ।
પઞ્ચવૃત્ત્યાશ્રયાઃ સર્વે પાશાશ્ચેતિ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ઇતિ ।
તાશ્ચ કલા અવિદ્યા રાગઃ કાલો નિયતિરિત્યુચ્યન્તે । કલા તસ્ય
કિઞ્ચિત્કર્તૃત્વહેતુઃ । અવિદ્યા કિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વકારણમ્ । રાગો
વિષયેષ્વભિષઙ્ગઃ । કાલો ભાવાનામવભાસનાનવભાસનાત્મા
ક્રમઃ । નિયતિર્મમેદં ન મમેદમિત્યાદિનિયમહેતુઃ । એતત્પઞ્ચકં
ચાગમેષુ સ્વરૂપાવરકત્વાત્ કઞ્ચુકમિત્યુચ્યતે । એતદભાવે હિ પુરુષઃ
પરમેશ્વરવદતિપ્રકટબોધશક્તિઃ, પાષાણવદત્યન્તનિમગ્નૈશ્વર્યો
વા ભવેત્ । તત્ર ચ રાગો માયાઽવિદ્યા કલા કાલ ઇતિ ક્રમેણ
પુરુષસ્યોર્ધ્વાધઃપર્વાનુપ્રવેશપરિહારાત્ ત્રિશઙ્કુવન્મધ્યસ્થા-
નાવસ્થાનં પ્રતિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયવાકાશરૂપતયા તાસામુપયોગઃ ।
એતેન ધારણાત્વમેતાસાં વ્યાખ્યાતમ્ । યથા શ્રીત્ર્ંશિકાશાસ્ત્રે -
વાયવગ્નિસલિલેન્દ્રાણાં ધારણાનાં ચતુષ્ટયમ્ ઇતિ

અથ પુરુષસ્વભાવમુદ્ભાવયતિ -
ય એષ વિશ્વનાટકશૈલૂષઃ શુદ્ધસંવિચ્છમ્ભુઃ ।
વર્ણકપરિગ્રહમયી તસ્ય દશા કાપિ પુરુષો ભવતિ

પરમેશ્વરો હિ અહમેવ સર્વમિતિ વૈશ્વાત્મ્યપ્રથાનુભૂતિસ્ફાર-
ચમત્કારોત્તરતયા શુદ્ધાં સઙ્કોચકલઙ્કશઙ્કાશૂન્યાં
સંવિદં સ્વસ્વાતન્ત્ર્યસ્વભાવવિદ્યામયીમનુભવન્નનેનૈવ હેતુના
નર્તક આત્મા ઇતિ શ્રીશિવસૂત્રસ્થિત્યા વિશ્વનાટકસ્ય શૈલૂષો નટ ઇતિ
વ્યપદિશ્યતે । યદુક્તં શ્રીનૈશ્વાસે -
ત્વમેકાંશેનાન્તરાત્મા નર્તકઃ કોશરક્ષિતા ઇતિ ।
વિશ્વં ચ પૃથિવ્યાદિશિવાન્તતત્ત્વસન્દોહાત્મકમ્ -
જનનશૈશવયૌવનવાર્દ્ધકવ્યયમયૈરખિલૈરપિ સન્ધિભિઃ ।
અભિનયન્નપિ પૌરુષનાટકં પરિણતૌ સ શિવોઽસ્મિ મહાનટઃ ॥
ઇત્યાદિનીત્યા સૃષ્ટિસ્થિત્યાદ્યવસ્થાપઞ્ચકાવિનાભૂતત્વાદારમ્ભય-
વાદ્યવસ્થાપઞ્ચકલક્ષણસ્ય નાટકસ્યાનુકરોતિ । તદુક્તં
શ્રીભટ્ટનારાયણેન -
નિસૃષ્ટાનેકસદ્બીજગર્ભં ત્રૈલોક્યનાટકમ્ ।
પ્રસ્તાવ્ય હર ! સંહર્તુ ત્વત્તઃ કોઽન્યઃ કવિઃ ક્ષમઃ ॥ ઇતિ ।
સ ચ શમ્ભુઃ શૃઙ્ગારકરુણાદિરસાસ્વાદસ્થાનીયં
શબ્દસ્પર્શાદ્યનુભવાત્મકં શં સુખં
પ્રેક્ષકાણામિન્દ્રિયાણાં ભવત્યસ્માદિતિ કૃત્વા । તસ્ય ચ
વિશ્વનાટ્યાભિનયોન્મુખસ્ય ભૂમિકાવલમ્બનલક્ષણેનાર્થેન
પ્રકૃતા યાવસ્થા સા પુરુષો ભવતિ । પુરુષ ઇતિ
વ્યપદેશૌચિત્યમનુભવતિ । યદુક્તં શ્રીસારશાસ્ત્રે -
સ્વયં બધ્નાતિ દેવેશઃ સ્વયં ચૈવ વિમુહ્યતિ ।
સ્વયં ભોક્તા સ્વયં જ્ઞાતા સ્વયં ચૈવોપલક્ષયેત્ ॥ ઇતિ ।
યદવસ્થાનુગુણ્યાદુચ્છ્વાસનિશ્વાસાદિપ્રવર્તકઃ પ્રાણઃ,
હાનોપાદાનાદ્યુપયોગી વ્યાનઃ, શરીરાદિપોષણઃ સમાનઃ,
ધાત્વાદ્યુન્નયન ઉદાનઃ, વિણ્મૂત્રાદિવિસર્જનોઽપાન ઇતિ
તત્તદુદ્યમપ્રકારાઃ પ્રખ્યાયન્તે । યદ્યપિ અસૌ શક્તિપાતાદ્યભાવાત્
કુમ્ભકારસ્યાપિ ઘટકરણે સર્વશક્તિશિવાત્મતા, તદપરિજ્ઞાનાત્ તુ
કુમ્ભકારતેત્યર્થઃ ઇતિ પદસઙ્ગતિપ્રક્રિયયા સ્વહૃદયેન
પરમેશ્વરીભાવ-
પરામર્શશૂન્યો ભવતિ, તથાપિ તત્ત્વદૃષ્ટ્યા તસ્ય
પરમેશ્વરત્વમામ્નાયોદ્ઘોષિતમવર્જનીયમ્ । તથાહિ પરમેશ્વરસ્ય
હ્યયમેવાસાધારણસ્વભાવો યત્ સર્વદા
સૃષ્ટ્યાદિપઞ્ચકૃત્યકારિત્વમ્ । તચ્ચોત્તરત્ર વ્યક્તમાલોચયિષ્યતે ।
એતદનઙ્ગીકારાદ્ધિ માયાવેદાન્તાદિનિર્ણીતસ્યાત્મનઃ
સ્વસ્ફુરણામોદમાન્દ્યલક્ષણમસત્કલ્પત્વમાપતિતમ્ । પુરુષશ્ચાયં
કિન્તુ દુર્ઘટકારિત્વાત્ સ્વાચ્છન્દ્યાન્નિર્મલાદસૌ ।
સ્વાત્મપ્રચ્છાદનક્રીડાપણ્ડિતઃ પરમેશ્વરઃ ॥
ઇતિ શ્રીતન્ત્રાલોકસ્થિત્યા માયાપથાવતીર્ણોઽપિ પરમેશ્વરવત્ સર્વદા
પઞ્ચાપિ કૃત્યાનિ કરોતિ । યતોઽસ્ય ન કસ્યાઞ્ચિદપ્યવસ્થાયાં
સંવિત્સંસ્કારવન્ધ્યત્વમ્ । સુષુપ્ત્યાદાવપ્યૌત્તરકાલિકપ્ર-
બોધાનુસન્ધાનબલાદન્તર્મગ્નં કિઞ્ચિલ્લોકયાત્રાવ્યવહાર-
વિજૃમ્ભણં સૂક્ષ્મમુપલક્ષણીયમ્ । કેવલમવસ્થાન્તરેષુ
સંવિદસ્તારતમ્યમેવ ભેદઃ । તદુક્તં શ્રીસ્પન્દે -
જાગ્રદાદિવિભેદેઽપિ તદભિન્ને પ્રસર્પતિ ।
નિવર્તતે નિજાન્નૈવ સ્વભાવાદુપલબ્ધૃતઃ ॥ ઇતિ ।
તદુત્તરત્ર જો ઈ જા અ રસિવિણ અ ઇત્યત્ર સ્પષ્ટીકરિષ્યતે । તતશ્ચ
સંવિત્સ્વાતન્ત્ર્યસારસ્યાસ્ય સ્તમ્ભાદ્યવલોકનાવસ્થાયાં યદા
સ્તમ્ભાવલોકનૌન્મુખ્યમ્, તદા તસ્ય સૃષ્ટિઃ ।
કુમ્ભાદિવૈલક્ષણ્યેનાવલોક્યમાનતયા સૃષ્ટિરનેનૈવેતિ કૃત્વા તત્રૈવ
યદા દ્વિત્રક્ષણમાત્રમવસ્થાસ્નુતા, તદા તસ્ય સ્થિતિઃ । પદાર્થાનાં
તત્તદ્રૂપતયા ધાર્યમાણત્વસ્ય સ્થિતિતયોક્તત્વાત્ । યદા
કુમ્ભાદિભાવાન્તરાનુપ્રવેશૌન્મુખ્યમ્, તદા સ્તમ્ભસ્ય સંહારઃ
કુમ્ભસ્ય સૃષ્ટિશ્ચ । યદા પુનઃ સ્તમ્ભપરિત્યાગસ્ય
કુમ્ભાનુપ્રવેશસ્ય ચ મધ્યસ્થાવસ્થા, તદા તુરીયસત્તા ।
વેદ્યોપરાગશૂન્યતયા શુદ્ધસંવિન્મયત્વાત્ । યદુક્તં મયૈવ
શ્રીકોમલવલ્લીસ્તવે -
જ્ઞાતમેકમવમુચ્ય ચેતસો ભાવમન્યમવગાઢુમિચ્છતઃ ।
અન્તરાલભુવમમ્બ! લમ્બિનીમામનન્તિ તવ તત્ત્વમદ્વયમ્ ॥ ઇતિ ।
ઉક્તસર્વક્રમાનુસ્યૂતા તદુલ્લઙ્ઘનક્ષમા ચ સ્વાત્મગતા
સંવિચ્છક્તિર્ભાસયતિ । યદ્વા સ્તમ્ભાદ્યનુસન્ધાને તં પ્રતિ યદા
સ્તમ્ભત્વાવધારણમ્,
તદા તસ્ય દારુમયત્વાદિકં ન્યગ્ભવતિ । દારુમયત્વાદ્યવધારણે ચ
સ્તમ્ભત્વસ્ય ન્યક્કાર ઇતિ એકતરસૃષ્ટિરન્યતરસંહારશ્ચેતિ
વ્યક્તમુપલક્ષ્યતે । સ્તમ્ભત્વદારુમયત્વાદિમેલકપરામર્શે તુ સ્થિતિઃ,
પ્રતીતિદ્વયસ્યાપિ ન્યગ્ભાવાભાવાત્ । સ્તમ્ભત્વાદ્યશેષવિકલ્પો-
પશાન્તૌ અનાખ્યા । સ્વાત્મસ્ફુરત્તાયાઃ પરામર્શે ભાસેતિ
સૃષ્ટ્યાદિપ્રકારો દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્રૈવ ચ યદા સ્તમ્ભં
નિયતદેશકાલાકારતયાઽવલોકયતિ, તદા તદાભાસાંશેનાસ્ય
સ્રષ્ટૃતા । અનૈતદ્દેશકાલાદ્યાભાસાંશેન તસ્ય સંહર્તૃતા ।
સ્તમ્ભાદિસામાન્યાંશેન તુ સ્થાપકતા । અવિકલ્પાવલોકને
તુરીયાનુભવિતૃત્વમ્, પ્રકાશૈક્યેન પ્રકાશને પુનરનુગૃહીતૃતા ચેતિ
સિદ્ધમસ્ય સ્વહૃદયઙ્ગમીભાવં વિનાપિ યૌગપદ્યેન
સૃષ્ટ્યાદિપઞ્ચકૃત્યકારિત્વલક્ષણમૈશ્વર્યમ્ । અત એવ હિ
સંકુચિતસ્વભાવોઽપ્યસૌ તત્ત્વવૃત્ત્યા વિકસિતત્વાત્ પુરુષ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે
શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયાં ચ - પૂરણાત્ પુરુષતામુપેયુષિ ઇતિ ।
કૃત્યપઞ્ચકે ચ પરમેશ્વરસ્ય સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારેષુ ત્રિષુ ન ક્વચિદપિ
વૈષમ્યમ્ । ઉપરિતનયોઃ પુનર્યદા વ્યામોહ્યમાનપશુજનાપેક્ષયા
સમયભ્રંશાપાદનાદિરૂપમેતચ્ચિત્તસ્ય વ્યાકુલીકરણમ્, યદા ચ
કારુણ્યોત્કર્ષાદેતદ્દોષવ્યુદાસેનાસ્ય ભૂયઃ
સ્વરૂપલાભપ્રદાયિત્વમ્, તદા તિરોધાનમનુગ્રહશ્ચેતિ તત્કૃત્યદ્વયં
વ્યપદિશ્યતે । યદા પુનઃ,
યથા ચ વિસ્તૃતે વસ્ત્રે યુગપદ્ ભાતિ ચિત્રતા ।
તથૈવ યોગિનાં ધર્મસામસ્ત્યેનૈવ ભાતિ ભૂઃ ॥
ઇતિ શ્રીતન્ત્રાલોકસ્થિત્યા પશુપ્રમાત્રાદ્યવચ્છેદવ્યપોહેન વિશ્વમેવ
કાર્યતયાઽનુસન્ધીયતે, તદાનાખ્યા ભાસેતિ તત્કૃત્યદ્વયવ્યપદેશ
ઇત્યલમવાન્તરેણ । નટં પ્રતિ ચ ભૂમિકાત્વેન યો રામાદિરાભાસતે, સ
તુ સમ્યઙ્મિથ્યાસંશયસાદૃશ્યાદિવૈલક્ષણ્યેન
સંવિદન્તરવિષયતયા સામાજિકૈરનુભૂયતે । તટસ્થૈસ્તુ
શ્રોત્રિયાદિભિર્નટતયૈવેતિ । ય એષ ઇતિ પુરાણાગમાદિપ્રસિદ્ધસ્ય
પરમેશ્વરસ્ય સ્વાત્મત્વેનાત્યાસત્ત્યા વિમ્રષ્ટવ્યતાં દ્યોતયન્
તાદૃગ્વિમર્શોન્મેષે પરમેશ્વરસકાશાત્ પુરુષં પ્રતિ
પ્રથમાનોઽયં ભેદો વાતતૂલલૌલ્યલીલામનુભવતીત્યુદ્ભાવયતિ ।
દશા કાપીત્યનેન પરમેશ્વરતાપન્નસ્યાપિ પુરુષસ્ય
સ્વપરામર્શશૂન્યતયા વેદ્યવર્ગાનુપ્રવેશાભિમન્તૃત્વેન મહાન્
ખલ્વસ્ય મોહોત્કર્ષ ઇતિ શોચનીયતા દ્યોત્યતે । યદુક્તં
શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રે -
પૃથિવ્યાદીનિ તત્ત્વાનિ પુરુષાન્તાનિ પઞ્ચસુ ।
ક્રમાત્ કાદિષુ વર્ગેષુ મકારાન્તેષુ સુવ્રતે ॥ ઇતિ ।
યથા ચ વ્યાખ્યાતમાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈઃ - પુરુષસ્ય હિ
સંવેદ્યરૂપસ્યૈવ પરિમિતસ્ય વેદ્યરાશૌ ગણનમ્ ઇતિ । તસ્ય ચ -
સમ્પન્નોઽસ્મિ કૃશોઽસ્મિ સ્નિહ્યત્તારોઽસ્મિ મોદમાનોઽસ્મિ ।
પ્રાણિમિ શૂન્યોઽસ્મીતિ હિ ષટ્સુ પદેષ્વસ્મિતા દૃષ્ટા ॥
ઇતિ શ્રીવિરૂપાક્ષપઞ્ચાશિકાપ્રક્રિયયા દેહપ્રાણાદ્યુપશ્લેષવશાદ્
બહુત્વમપ્યુપપદ્યતે । યત એતદાલમ્બનેન બ્રહ્મા ચન્દ્રઃ સકલ ઇતિ
પ્રમાતૃભેદઃ પરિસ્ફુરતિ । એતેન તસ્ય સ્વર્ગનરકાદ્યુપભોગૌચિત્યં
વ્યાખ્યાતમ્ । યથા શ્રીશિવદૃષ્ટૌ -
ક્રીડયા દુઃખવેદ્યાનિ કર્મકારીણિ તત્ફલૈઃ ।
સમ્પત્સ્યમાનાનિ તથા નરકાર્ણવગહ્વરે ॥
નિવાસીનિ શરીરાણિ ગૃહ્ણાતિ પરમેશ્વરઃ । ઇતિ ।
સ ચ કદાચિત્ સ્વાત્મસ્ફુરત્તામેવ વ્યામોહવશાચ્છરીરેન્દ્રિયાદિ-
સ્વસ્પન્દતયાઽભિમન્યતે । ન ચાસૌ વાસ્તવી દૃષ્ટિઃ । યદુક્તં
શ્રીસ્વચ્છન્દે -
સુપ્રદીપ્તે યથા વહ્નૌ શિખા દૃશ્યેત નામ્બરે ।
દેહપ્રાણસ્થિતોઽપ્યાત્મા તદ્વલ્લીયેત તત્પદે ॥ ઇતિ ।
વાસ્તવી તુ દૃષ્ટિરેતસ્ફુરત્તાપિ પરમેશ્વર એવ પર્યવસ્યતીતિ ।
યદુક્તમજડપ્રમાતૃસિદ્ધૌ -
યદ્યપ્યર્થસ્થિતિઃ પ્રાણપુર્યષ્ટકનિયન્ત્રિતે ।
જીવે, નિરુદ્ધા તત્રાપિ પરમાત્મનિ સા સ્થિતા ॥ ઇતિ ।
કિઞ્ચ -
પરમેષ્ઠિનમારભ્ય કીટપર્યન્તમુલ્લસન્ ।

બહુધોપાધિમાસ્થાય સ એકઃ સન્ પ્રકાશતે ॥
શરીરાણાં પ્રભેદેઽપિ ન શરીરી વિભિદ્યતે ।
આદર્શાનાં પ્રભેદેઽપિ પશ્યન્નિવ મુખં પુમાન્ ॥
એકમેવ યથા તૈલં સ્થૂલેઽપિ તિલસઞ્ચયે ।
તથા વિશ્વવિલાસેઽસ્મિન્નેકો લોકોત્તરઃ પ્રભુઃ ॥
પ્રતિરન્ધ્રં ગવાક્ષાણામન્તરિક્ષે વ્યવસ્થિતે ।
યથા ન વસ્તુતો ભેદસ્તદ્વદાત્મનિ દૃશ્યતામ્ ॥
એકમેવ હિ સામાન્યં સત્તા ગોત્વાદિ કલ્પ્યતે ।
તદ્વદેકોઽયમાત્મેતિ વદન્ કસ્માન્ન મૃષ્યતે ॥
એકેનૈવાત્મના સિદ્ધે લોકયાત્રાઽનુવર્તને ।
નાનાત્વકલ્પનં તત્ર ગૌરવાય ન કિં ભવેત્ ॥
કિઞ્ચ ભેદસ્ય ન ક્વાપિ વિષયોઽસ્તીતિ દર્શિતમ્ ।
અતોઽપ્યદ્વૈતપક્ષેઽસ્મિન્નાનાત્વં કથમાત્મનઃ ॥
ઔપાધિકેઽપિ તદ્ભેદે દ્વાસુપર્ણાદિવેદવાક્ ।
સુખદુઃખાદિભેદાનાં વ્યવસ્થાપ્યુપપદ્યતે ॥
ઐક્યેનૈવ નિમિત્તેન તત્તદ્વ્યક્ત્યાનુવર્તનાત્ ।
તસ્ય વ્યાપકતા સિદ્ધા યાઽન્યૈરપ્યુપપાદ્યતે ॥
તતશ્ચ ગજકીટાદેસ્તત્તદ્દેહપ્રમાણતઃ ।
આત્માવસ્થાનમિત્યેતત્ ત્યજ્યતામર્હતાં મતમ્ ॥
યત્તુ તૈરુચ્યતે તસ્મિન્નશેષવ્યાપકે સતિ ।
શરીરેષ્વિવ ચૈતન્યં શિલાસ્વપિ ભવેદિતિ ॥
તત્રોત્તરં શિલાદાવપ્યસ્તિ ચૈતન્યવાસના ।
નૌલ્બણ્યમસ્યાઃ પ્રાણાદિસાહાયયાનુદયાદિતિ ॥
યે પુનરેનં શરીરાદિમેવાહુઃ, તે પુનરત્યન્તમૂર્ખાઃ । તથાહિ -
સ ચ દેહમયો ન સ્યાચ્ચૈતન્યૈકપ્રસારભૂઃ ।
નો ચેચ્છવશરીરેઽપિ ચેષ્ટા દૃશ્યેત પૂર્વવત્ ॥
સ્તમ્ભઃ કુમ્ભઃ સરિદ્ ગ્રાવા મૃગઃ પક્ષી પુમાનિતિ ।
તારતમ્યે નિમિત્તં કિં ભૂતચૈતન્યવાદિનામ્ ॥
એવં નેન્દ્રિયરૂપોઽયં સુષુપ્ત્યાદૌ શરીરિણામ્ ।
સત્યેવેન્દ્રિયસંસર્ગે ચૈતન્યાઽનુપલમ્ભનાત્ ॥
દેહેન્દ્રિયાદેરાત્મત્વે કર્તૃત્વં પર્યવસ્યતિ ।
પ્રપઞ્ચસ્યૈવ કર્તૃત્વં કાર્યમન્યત્ કિમિષ્યતે ॥
અંશતો યદિ કર્તૃત્વં કાર્યત્વં ચેતિ કથ્યતે ।
કોંઽશઃ કસ્યાસ્તુ કર્તેતિ વ્યવસ્થા કેન કલ્પ્યતે ॥
ઉક્તરૂપવિપર્યાસશઙ્કા વા કેન વાર્યતે ।
અતોઽસ્મન્નિશ્ચિતસ્યૈવ તત્ત્વસ્યાત્મત્વમિષ્યતામ્ ॥
અથ યઃ શૂન્યમાહૈનં સોઽપિ પર્યનુયુજ્યતે ।
વિશ્વાન્તર્ભાવતઃ કિં વા શૂન્યોઽયં સ્વયમેવ વા ॥
સ્વતઃ શૂન્યત્વપક્ષોઽસ્ય સ્વશાસ્ત્રેઽપિ ન લિખ્યતે ।
વેદ્યવર્ગસ્ય શૂન્યત્વે વ્યવહારો વિલુપ્યતે ॥
સર્વં વ્યવહરત્યેવ શૂન્યતાં સાધયન્નપિ ।
વિશ્વં સત્યં વદત્યન્યઃ શૂન્યં વદતિ કશ્ચન ॥
યાનાસનાદિવેલાયામુભયોઃ સદૃશી સ્થિતિઃ ।
વ્યવહારૈકરૂપ્યં ચેદ્ વાગ્વૈષમ્યેણ કિં ફલમ્ ॥
ન ચ સર્વં જગચ્છૂન્યમિત્યર્થં સાધયન્ સુધીઃ ।
લભતે વાદિનં ક્વાપિ સ્વમાત્માનં કથામપિ ॥
ઇત્યલમતિપ્રપઞ્ચોપન્યાસપ્રાચુર્યેણ । પ્રકૃતમેવાનુધાવ્યતે । ઇત્થં ચ
સર્વસ્યાપિ પ્રપઞ્ચવૈચિત્ર્યસ્ય
તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાઽવસ્થા ન યા શિવઃ
ઇતિ શ્રીસ્પન્દપ્રક્રિયયા પારમેશ્વરપ્રકાશમયત્વાભ્યુપગમે
કુતોઽસ્ય પુરુષમેનં પ્રતિ પક્ષપાતપ્રતિક્ષેપ ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
યદુક્તં નરેશ્વરવિવેકે -
સર્વે વૈતે પ્રમાતારઃ પ્રકાશત્વાચ્છિવાત્મકાઃ ।
સર્વજ્ઞાઃ સર્વકર્તારઃ સર્વતશ્ચાવિભેદિનઃ ॥ ઇતિ ।
એતદર્થદ્યોતનાય હિ પુરુષોઽપિ પુરુષ ઇત્યુચ્યતે । યદનયોઃ પુરે વસતીતિ
પુરુષઃ પુરમોષતિ દહતીતિ પુરુષ ઇતિ સ્વભાવભેદઃ ।
બુદ્ધિપ્રાણશરીરાખ્યે યદેતસ્મિન્ પુરત્રયે ।
અહઙ્કારાદ્ વસત્યાત્મા તેનાયં પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥
એતત્ પુરત્રયં દગ્ધં યેન સ ત્રિપુરાન્તકઃ ।
સ એવ પુરુષઃ પ્રોક્તઃ સ્મરારિરપિ સ સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ શ્રીહંસભેદસ્થિત્યા યદ્યપ્યૌચિત્યેનોન્મીલ્યતે, તથાપિ
પર્યન્તતસ્તાત્ત્વિકાર્થચિન્તાયાં તયોરુક્તરૂપમૈકાન્ત્યમેવ ।
તાદૃગવચ્છેદે ચ તસ્ય સ્વસ્વાતન્ત્ર્યરૂપસ્ય મલત્રયસ્યોપલાલનં
હેતુરિતિ । નનુ ભેદપ્રથાપ્રકર્ષેઽપિ યદ્યનયોસ્તાદાત્મ્યં
તન્નિબન્ધનઃ પતિવત્ પશોરૈશ્વર્યોચ્છ્રાયશ્ચોપપાદ્યતે, તર્હિ તેનૈવ
તાદામ્યેન પશુવત્ પતિરપિ માયાવ્યામોહકદર્થનગ્રથિતહૃદય-
વૃત્તિરસ્ત્વિતિ ચેત્ ? નૈવમ્, ઐન્દ્રજાલિકદૃષ્ટાન્તસ્યાત્ર પ્રાપ્તાવસરત્વાત્ । સ
ખલુ સ્વયમખિલમપિ લોકં વ્યામોહયન્ ન કેનચિદ્ વ્યામોહ્યતે ।
એતદર્થમેવ હિ પરમેશ્વરં પ્રતિ શૈલૂષવ્યપદેશ ઇતિ

અથ પ્રકૃતિ પ્રકટયતિ -
જ્ઞાનક્રિયામાયાનાં ગુણાનાં સત્ત્વરજસ્તમસ્સ્વભાવાનામ્ ।
અવિભાગાવસ્થાયાં તત્ત્વં પ્રકૃતિરિતિ શામ્ભવી શક્તિઃ

જ્ઞાનં નામ પ્રકાશઃ । ક્રિયા વિમર્શઃ । માયા તુ અહમિદમિતિ
ઇદમહમિતિ કિઞ્ચિદ્ભેદપ્રથાપ્રરોહેઽપિ
સદાશિવેશ્વરાવસ્થાવદહન્તાપર્યવસાયિની શક્તિઃ । તાસાં
પરમેશ્વરશક્તિભૂતાનામપિ વ્યામોહ્યમાનપશુજનાપેક્ષયા
ગુણત્વમ્ । યદુક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
સ્વાઙ્ગરૂપેષુ ભાવેષુ પત્યુર્જ્ઞાનં ક્રિયા ચ યા ।
માયાતૃતીયે તે એવ પશોઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ ॥ ઇતિ ।
તાશ્ચ પશૌ સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ભવન્તિ । યાભિ
સુખદુઃખમોહાત્મકોઽયં લોકવ્યવહારઃ । તન્મયીનાં ચ તાસાં
યા વિભાગશૂન્યા તુલાધારણવદત્યન્તાવૈષમ્યશાલિન્યવસ્થા,
તસ્યાં પર્યાલોચ્યમાનાયાં પ્રકૃતિરિતિ તત્ત્વં ભવતિ ।
યસ્યાં શુભાશુભસ્વભાવાનેકસહસ્રગુણદોષોન્મેષ-
ભૂમિકાયાં શૂન્યબુદ્ધિપ્રાણશરીરવિષયાવચ્છિન્નાઃ
પઞ્ચાહન્તા નિવૃત્તિપ્રતિષ્ઠાવિદ્યાશાન્તિશાન્ત્યાતીતાઃ કલાશ્ચ
વિપશ્ચિદ્ભિર્વિભૂતિતયા વિકલ્પ્યન્તે । સા ચ શામ્ભવ્યેવ શક્તિરિત્યનેન
સાઙ્ખ્યાદિસિદ્ધાન્તોઽપહાસ્યતે । તે ખલુ -
મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકસ્તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ ॥
ઇત્યાદિના પુરુષાદુપરિ ન કિઞ્ચિત્ તત્ત્વાન્તરમ્, પુરુષશ્ચોદાસીનઃ
પ્રકૃતિશ્ચ તદધીના, સા ચ નિત્યા, ન વિકૃતિઃ, ષોડકસ્તુ નિત્યં
વિકારાત્મક એવેત્યાચક્ષતે । નૈવમસ્મત્સમયઃ । યતઃ પુરુષાદુપરિ
બહૂનિ તત્ત્વાનિ પરમશિવપર્યન્તમ્ । પુરુષશ્ચ સર્વદા સર્વજ્ઞઃ
સર્વકર્તા ચ સ્વાત્માખ્યાતિવશાત્ સંકુચિત ઇવ ભાસતે । પ્રકૃતિશ્ચ ન
કેવલં પુરુષેણૈવ પ્રેર્યતે । તસ્ય પરમેશ્વરસ્વાતન્ત્ર્યવ્યતિરેકે
તાદૃક્પ્રેરકત્વસામર્થ્યાભાવાત્ । યદુક્તં શ્રીસ્પન્દે -
નહીચ્છાનોદનસ્યાયં પ્રેરકત્વેન વર્તતે ।
અપિ ત્વાત્મબલસ્પર્શાત્ પુરુષસ્તત્સમો ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
સા ચ નિત્યં વિકૃતા કદાચિત્ત્વવિકૃતા । ષોડશકોઽપિ કદાચિદવિકૃતઃ,
કદાચિચ્ચ વિકૃતોઽપીતિ ।
અથ યે તમુદાસીનમાહુર્નિત્યોદિતોદ્યમમ્ ।
ત એવં પ્રતિવક્તવ્યાઃ સર્વદા ચેદનુદ્યમઃ ॥
તેન મૃત્પિણ્ડકલ્પેન જગતઃ કિં પ્રયોજનમ્ ।
કિમિત્યઙ્ગીકૃતિસ્તસ્ય કિંપ્રમાણોઽપિ વા ભવેત્ ॥
યદુચ્યેત તદેવૈતદૌદાસીન્યં ચિદાત્મનઃ ।
પ્રવર્તયતિ વિશ્વસ્મિન્ પ્રકૃતિ વિકૃતિસ્પૃશમ્ ॥
અન્યથા પ્રકૃતેઃ કિઞ્ચિન્ન પ્રાગલ્ભ્યં પ્રવર્તતે ।
તદર્થં સ્વીકૃતિસ્તસ્ય વિશ્વાતિક્રાન્તતેજસઃ ॥
તેનૈવ ચ પ્રમાણેન તસ્ય સિદ્ધિર્ભવેદિતિ ।
અત્રોચ્યતે યથા સા ચેદસ્યૌદાસીન્યકલ્પના ॥
અનુદાસીન એવેતિ તાત્પર્યં પર્યવસ્યતિ ।
વૈલક્ષ્ણ્યાત્ પ્રકૃત્યાદેઃ સૂક્ષ્મમુદ્યમમાસ્થિતઃ ॥
ઇત્યસૌ નિષ્ક્રિયો ન સ્યાદ્ યતઃ સૂક્ષ્માપિ સા ક્રિયા ।
સ્થવીયસીઃ ક્રિયાઃ સૂતે પ્રકૃતૌ વિકૃતિષ્વપિ ॥
જડા અપિ સ્વભાવેન દેહાક્ષભુવનાદયઃ ।
યત્પ્રભાવાત્ પ્રવર્તન્તે સ કથં નિષ્ક્રિયો ભવેત્ ॥
અત્ર ચ મદીયમેવ સૂક્તં યથા -
અશ્વેષુ ગચ્છત્સુ રથઃ પ્રયાતીત્યુદેતુ વાદો રથમધ્યવર્તી ।
સુખં નિષણ્ણો વિષયાન્તરં ચ પ્રાપ્તઃ પુમાન્ કિન્નુ ચકાર
શમ્ભો ॥ ઇતિ ।
અત્રૈતદવધાર્યમન્તર્વિદ્ભિઃ । યદુત -
શિવારમ્ભઃ પ્રકૃત્યન્તસ્તત્ત્વૌઘઃ પ્રત્યપાદિ યઃ ।
તત્ર વિશ્વોત્તરસ્યાસ્ય શિવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ ॥
સર્વક્રિયા ચ સાર્વજ્ઞ્યં સર્વદોદયતા તથા ।
સર્વવ્યાપકતા પૂર્તિઃ પ્રથન્તે પઞ્ચશક્તયઃ ॥
અથ શક્તૌ તદિચ્છાયામુન્મના સમનેત્યપિ ।
વ્યાપિની નાદબિન્દૂ ચ રશ્મયઃ પઞ્ચ જાગ્રતિ ॥
અનુગ્રહતિરોધાનસંહૃતિસ્થિતિસૃષ્ટયઃ ।
જગત્કૃત્યાનિ પઞ્ચાપિ શક્તિતત્ત્વભુવઃ પ્રથાઃ ॥
સદાશિવે પુનસ્તત્ત્વે ઈશાનસ્તત્પુમાનિતિ ।
અઘોરો વામદેવશ્ચ સદ્યોજાતશ્ચ શક્તયઃ ॥
તદૂર્ધ્વમીશ્વરે તત્ત્વે રૂપાતીતોત્તરં મહત્ ।
રૂપાતીતં ચ રૂપં ચ પદં પિણ્ડ ઇતિ ક્રમઃ ॥
તુર્યાતીતં ચ તુર્યં ચ સુષુપ્તિસ્વપ્નજાગરાઃ ।
અવસ્થાઃ પઞ્ચ શુદ્ધાયા વિદ્યાયાઃ શક્તિવિભ્રમઃ ॥
સૈવેયં શામ્ભવીં શક્તિમાણવીં શોધનીમપિ ।
બોધનીમપિ તા દિક્ષા પ્રસૂતે સ્ફૂર્તિશાલિની ॥
નિરુપાયપ્રકાશાખ્યો જ્ઞાનં યોગઃ ક્રિયેત્યપિ ।
ચર્યેતિ ચ તદુત્થૈવ પુમર્થોપાયકલ્પના ॥
તત એવ મહાશક્તિર્હાકિની નામ જાયતે ।
ડાકિની રાકિની તદ્વલ્લાકિની કાકિનીત્યપિ ॥
સાકિનીતિ ચ દેહેઽસ્મિન્ યદ્વૈચિત્ર્યં વિજૃમ્ભતે ।
અથ માયેતિ યત્ તત્ત્વમુચ્યતે તસ્ય શક્તયઃ ॥
કલાવિદ્યે રાગકાલૌ નિયતિસ્તત્ર પઞ્ચમી ।
પ્રાણોઽપાનઃ સમાનઃ સ્યાદુદાનો વ્યાન ઇત્યપિ ।
શરીરયાત્રોપક્ષીણઃ પુરુષે શક્તિસંગ્રહઃ ।
પ્રકૃતૌ તુ ગુણાઃ સત્ત્વં રજશ્ચ તમ ઇત્યપિ ॥
વિકૃત્યવિકૃતી તદ્વદુચ્યન્તે પઞ્ચ રોચિષઃ ।
અથૈતયોઃ પુમ્પ્રકૃત્યોઃ સ્ફુરણક્રિયયા ભવેત્ ॥
વક્ષ્યમાણમશેષેણ વિશ્વવૈચિત્ર્યકલ્પનમ્ ।
તત્પ્રકારોઽપિ વિધિવદ્ વિતત્ય પ્રતિપાદ્યતે ॥
પુમ્પ્રકૃત્યોઃ સમુદ્યોગાદ્ ધાતુરાત્મેતિ જાયતે ।
ત્વગસૃઙ્માંસમેદોસ્થિમજ્જાશુક્લાહ્વયૈરયમ્ ॥
વાતપિત્તકફાખ્યૈશ્ચ સ્વાંશોદ્યોતૈર્વિજૃમ્ભતે ।
અનયોરેવ સંઘટ્ટાદ્ યો મનો દીરહઙ્ક્રિયા ॥
ઇત્યન્તઃકરણોલ્લાસસ્ત્રૈવિધ્યેનાનુભૂયતે ।
તત્ર બુદ્ધ્યુદ્યમાદ્ ધર્મો જ્ઞાનં વૈરાગ્યમિત્યપિ ॥
ઐશ્વર્યં વરદત્વં ચેત્યુન્મીલતિ વિચિત્રતા ।
ક્રમાદેતદ્વિપર્યાસો મનસઃ શિલ્પમિષ્યતે ॥
મદીયત્વામદીયત્વકાર્પણ્યમદમત્સરાઃ ।
અહઙ્કારસ્ફુરત્તાઃ સ્યુઃ સંસારસ્ફૂર્તિહેતવઃ ॥
તદ્વત્ તયોર્વિભૂત્યૈવ ગુણાઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ ।
ઇતિ ત્રયઃ પ્રતીયન્તે વિકૃતાવિકૃતોદયાઃ ॥
તત્ર સત્ત્વસ્ય સૌન્દર્યં સૌભાગ્યં સાધુશીલતા ।
સૌમુખ્યમથ સૌજન્યમિતિ સ્ફુરણવિભ્રમઃ ॥
વશીકરણમાકર્ષઃ શાન્તિઃ પોષણપાલને ।
ઇતિ કર્માણિ રજસો ગુણસ્યાહુઃ પરિગ્રહમ્ ॥
અથ વિદ્વેષણં યત્ સ્યાદ્ યચ્ચોચ્ચાટનમુચ્યતે ।
સ્તમ્ભનં મોહનં ચેતિ મારણં ચેતિ યાઃ ક્રિયાઃ ॥
તદેતદખિલં તસ્ય તમસઃ ક્ષોભવિહ્રમઃ ।
ગુણૈરેભિરુપસ્કારમહઙ્કારો યદાશ્નુતે ॥
સાત્ત્વિકત્વાદિભેદેન તદા ત્રૈવિધ્યમૃચ્છતિ ।
તત્ર શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધા ઇતિ ક્રમાત્ ॥
સાત્ત્વિકઃ સ્વેન રૂપેણ પ્રથતે ભોગ્યવસ્તુષુ ।
રાજસસ્તુ વિજૃમ્ભેત વચનાદાનધાવનૈઃ ॥
વિસર્ગાનન્દનાભ્યાં ચ પઞ્ચભિઃ સ્વસ્વભાવવાન્ ।
તામસોઽપિ ખવાયવગ્નિપાથોભૂમિસ્વલક્ષણૈઃ ॥
ભૂતૈર્વપુષ્માન્ પ્રથતે વિશ્વોપાદાનહેતુભિઃ ।
કિઞ્ચ ત્રૈવિધ્યવત્યસ્મિન્નહઙ્કારાહ્વયે પદે ॥
વિભૂતિવિભ્રમોત્કર્ષાત્ ત્રિધા વિતતિરિષ્યતે ।
પુણ્યેચ્છા તત્ત્વજિજ્ઞાસા લોકોત્તિર્ણાર્થગૃધ્નુતા ॥
વસ્તુષ્વધ્યવસાયઃ શ્રીર્ધીઃ સંકલ્પવિકલ્પિની ।
શાન્તિદાન્ત્યાદિમિત્રસ્ય સાત્વિકસ્ય વિજૃમ્ભિતમ્ ॥
શ્રોત્રત્વગક્ષિરસનાઘ્રાણેન્દ્રિયમયીં દશામ્ ।
રાજસસ્યાહુરૈશ્વર્યં હર્ષભીત્યાદિદાયિનઃ ॥
વાણી પાણિરથો પાદઃ પાયૂપસ્થમિતિ ક્રમાત્ ।
મોહાલસ્યાદિસુહૃદસ્તામસસ્ય પરિચ્છદઃ ॥
અથ યા મહતી સિદ્ધિઃ પ્રસૂતા પ્રસ્તુતદ્વયાત્ ।
તસ્યાઃ પઞ્ચવિધા સ્ફૂર્જા સાધકેષ્વનુભૂયતે ॥
યથેપ્સિતશરીરાપ્તિઃ પ્રવેશોઽન્યસ્ય વર્ષ્મણિ ।
દૂરાધ્વયાનાયાનં ચ દૂરશ્રવણદર્શનમ્ ॥
અદૃશ્યકરણં ચેતિ તત્પ્રકારઃ પ્રતીયતામ્ ।
પુણ્યક્રિયેતિ કાપ્યસ્તિ વિશ્વોત્પત્ત્યૈ સ્થિતિસ્તયોઃ ॥
વીર્યં ગામ્ભીર્યમૈશ્વર્યં ભોક્તૃત્વં દાતૃતેત્યપિ ।
તસ્યાઃ પ્રથનવૈચિત્ર્યં યલ્લભ્યં ભાગ્યશાલિભિઃ ॥
ઇત્થં તત્રૈવ ચિન્નાડી જ્ઞાનસૂત્રમિતિ સ્મૃતા ।
ચિત્રપદ્મશિવાખ્યાશ્ચ શક્ત્યાત્માભિહિતે અપિ ॥
નાડીઃ પઞ્ચ પ્રપઞ્ચેઽસ્મિન્ પ્રસુવાના પ્રવર્તતે ।
એવં હાટકકાલાગ્ની કૂટસ્થઃ કૂર્મ ઇત્યપિ ॥
અનન્તઃ શક્ત્યુપશ્લિષ્ટઃ કપિલર્ષિરિતિ ક્રમાત્ ।
તદ્વિજૃમ્ભૈવ બોદ્ધવ્યા સપ્તપાતાલધારિણી ॥
ઉક્તૈતદખિલાઅભોગસ્વભાવત્વેઽપ્યનાવિલઃ ।
નિસ્તરઙ્ગ ઇવામ્ભોધિર્વહન્ ગામ્ભીર્યસમ્પદમ્ ॥
ચિદાનન્દેષણાજ્ઞાનક્રિયાપઞ્ચકશક્તિમાન્ ।

ભૈરવઃ પરમો નાથસ્તત્ત્વાન્તે કથયિષ્યતે ॥
પ્રપઞ્ચવૈચિત્ર્યભુવં પ્રપઞ્ચયન્
પ્રરૂઢપઞ્ચાર્થરહશ્ચમત્ક્રિયામ્ ।
પ્રકાશયામાસ મહેશ્વરઃ સ્વયં પરં
પરામર્શમયીમહંસ્ફુરામ્ ॥
અહઙ્ક્રિયા નિત્યમહઙ્ક્રિયાયાં પરાક્રમો યસ્ય પ્રાક્રમે ચ ।
સ એવ વીરો નનુ તસ્ય શાસ્ત્રં વિમર્શશાણોલ્લિખિતા સ્વશક્તિઃ ॥
ઇત્યલમતિરહસ્યોન્મીલનસાહસોલ્લાસેન

અથાહઙ્કારબુદ્ધિમનસાં તત્ત્વમર્થદ્વારોપદર્શયતિ -
કલ્લોલાયમાનાનિ સદા હૃદયામ્બુનિધૌ ત્રીણિ કરણાનિ ।
આકર્ષન્તીદન્તાં તત્રાહન્તાં ચાત્રાર્પયન્તિ

વ્યાખ્યાતરૂપં સ્વહૃદયં હિ વૈતત્યસર્વતત્ત્વાસ્પદત્વાદિના
ધર્મેણ
નમઃ પ્રમાતૃવપુષે શિવચૈતન્યસિન્ધવે
ઇતિ સ્થિત્યા સમુદ્રતયાઽધ્યવસીયતે । તત્ર કાલવિશેષાવચ્છેદવ્યુદાસેન
મહાતરઙ્ગવદાચરન્તિ ત્રીણિ કરણાનિ પ્રમાતૃરૂપસ્ય કર્તુઃ
સાધકતમાનીન્દ્રિયાણિ વિદ્યન્તે । તાનિ ચ યથા ઇદન્તાનુપ્રાણિતાં
વિષયવૈચિત્ર્યસમ્પદં તત્ર હૃદયાન્તરાદાકર્ષન્તિ,
હઠાદનુપ્રવેશયન્તિ, તદ્વદહન્તાસારાં સ્વહૃદયચિચ્છક્તિમપ્યત્ર
વેદ્યભૂમાવર્પયન્તિ, અનૈસર્ગિકત્વેઽપિ નૈસર્ગિકતયાઽનુભાવયન્તિ ।
તાનિ ચાહઙ્કારો બુદ્ધિર્મન ઇતિ ચ વ્યવહ્રિયન્તે તત્ર મમેદં ન
મમેદમિત્યભિમાનસાધનમહઙ્કારઃ, અધ્યવસાયનિમિત્તં બુદ્ધિઃ,
સઙ્કલ્પવિકલ્પહેતુર્મન ઇતિ પ્રત્યેકં લક્ષણમ્ । અયમર્થઃ -
અહઙ્કારાદીન્યાત્મનોઽન્તઃકરણાનિ ન કેવલં બહિરવલોકિતાન્
વિષયાનન્તરનુભાવયન્તિ, કિં તર્હિ સ્વસંક્રાન્તયા પ્રમાતૃચિચ્છક્ત્યા
તં બહિર્વર્તિનમખિલમપિ વેદ્યવર્ગં
વિષયીભાવયોગ્યતાનુપ્રવેશનાર્થં
પ્રકાશમાનસ્વભાવતાપાદનાત્મકપાવનીકરણયુક્ત્યા
જિઘત્સિતૌષધાદ્યભિમન્ત્રણન્યાયેનાનુગૃહ્ણન્તીતિ કલ્લોલાયમાનાનીતિ ।
એતાનિ હિ હૃદયમહામ્બુરાશૌ મહાતરઙ્ગાઃ । જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયાણિ તુ
તરઙ્ગાનુતરઙ્ગન્યાયમનુવર્તન્ત ઇત્યર્થઃ । એષાં ચ
વિભૂતિપરિસ્પન્દપ્રાચુર્યમનન્તરમેવાત્યન્તં વિતત્ય વ્યાખ્યાતમ્

અથ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણ્યુન્મુદ્રયતિ -
હૃદયસ્થિતસ્ય વિભોર્વિષયાલોકો વિશૃઙ્ખલો ભવતિ ।
જ્ઞાનેન્દ્રિયદીપેષુ નિજનિજગોલાગ્રનિત્યલગ્નેષુ

વિભોઃ પરમસ્વાતન્ત્ર્યશાલિનઃ સ્વશક્ત્યવચ્છિન્નાશેષ-
દેશકાલસ્વભાવસ્ય મહાપ્રકાશસ્ય તદુચિતં કિઞ્ચિત્ સર્વોત્કૃષ્ટં
સ્થાનમસ્તિ, યદ્ધૃદયં નામ । યદુક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
સૈષા સારતયા ચોક્તા હૃદયં પરમેષ્ઠિનઃ ઇતિ ।
તત્રાવસ્થિતસ્ય ચાસ્ય બાહ્યાનાં શબ્દસ્પર્શાદીનાં વિષયાણાં ય
આલોકઃ આ સામન્તાલ્લોકનં સાકલ્યતઃ સ્વાન્તશ્ચર્વણચાતુર્યમ્, સ
વિશૃઙ્ખલો ભવતિ બહિર્ભાવસ્વભાવનિયન્ત્રણાતિક્રાન્તો ભવતિ । અત્ર
ચૈતદેવ નિબન્ધનં યદ્ જ્ઞાનપ્રધાનાનામિન્દ્રિયાણાં
પ્રકાશકત્વપ્રકર્ષેણ પ્રદીપપ્રાયાણાં યે
નિજનિજાસ્તત્તદસાધારણા ગોલાઃ શ્રવણશષ્કુલ્યાદયઃ, તદગ્રેષુ
બહિર્વિષયૌન્મુખ્યાનુગુણેષુ પ્રદેશેષુ સાર્વકાલિકં લગ્નં
સ્ફુરત્તયાઽવસ્થાનમિતિ । તાનિ ચ શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુર્જિહ્વા ઘ્રાણમિતિ
પઞ્ચધા ભિદ્યન્તે । શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાનાં ગ્રાહ્યાણાં
ક્રમેણ ગ્રહણોપકરણત્વમેષાં લક્ષણમ્

અથ કર્મેન્દ્રિયાણ્યુન્મીલયતિ -
ભવન્તિ કરણાનિ પઞ્ચ ખલુ કર્મપ્રધાનાનિ લોકનાથસ્ય ।
સ્પન્દતે સ્વૈરં યૈર્જનો જડાદ્ વિલક્ષણો ભવન્

લોકસ્ય જડાજડવિભાગેનાવલોક્યમાનસ્ય વિશ્વસ્ય યો નાથઃ
સૃષ્ટ્યાદિનિર્વાહકતયા સ્વામી તસ્ય કર્મપ્રધાનાનિ
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં ક્રિયાસ્પર્શેઽપિ જ્ઞાનપ્રાચુર્યવદ્
જ્ઞાનાનુષઙ્ગેઽપિ ક્રિયાશક્ત્યુલ્બણાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ । ખલુ
પ્રસિદ્ધૌ યૈર્નિમિત્તભૂતૈઃ, જનો જનનમરણાદ્યુપદ્રુતોઽપિ જીવવર્ગઃ,
જડાત્ સ્તમ્ભકુમ્ભાદેઃ પરિચ્છિન્નપ્રકાશાદર્થાદ્
વ્યતિરેકમશ્નુવાનઃ, સ્પન્દતે ઈષચ્ચલતિ, તત્તદિન્દ્રિયપ્રાપ્યાદર્થાદુપરિ
ન કિઞ્ચિચ્ચલતિ । તાવચ્ચલતિ । સ્વૈરમિતિ । સ્વસ્યાત્મીયસ્યોપકરણસ્ય
પ્રેરણં યથા ભવતિ તથેત્યર્થઃ । તાદૃક્ સ્વાતન્ત્ર્યમેવ
ચાસ્યાઽપરિચ્છિન્નપ્રકાશત્વમ્ । તાનિ ચ વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થા ઇતિ
વિભિદ્યન્તે । તલ્લક્ષણં ચ ક્રમાદ્
વચનાદાનવિહરણવિસર્ગાનન્દાત્મકક્રિયાસાધનત્વમ્ । અત્રૈવં
વિવેકઃ -
અન્તઃકરણવર્ગેઽસ્મિન્નહઙ્કારોઽભિમાનભૂઃ ।
સહકારિતયા ગૃહ્ણન્નન્યદ્ધીમનસોર્દ્વયમ્ ॥
પ્રવર્તયતિ કર્તૄણાં બહિર્જ્ઞાનં ક્રિયામપિ ।
ક્રમાદેતદ્દ્વયાક્રાન્ત્યા જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયપ્રથા ॥
તત્ર જ્ઞાનપ્રધાનં સચ્ચક્ષુરાદ્યુપપાદિતમ્ ।
કાયપ્રવૃત્ત્યભાવેઽપિ વિષયગ્રહણક્ષમમ્ ॥
કર્મોત્તરેષુ તેષ્વેવ વિશેષઃ પરિકીર્ત્યતે ।
ક્રિયા હિ હાનમાદાનમિતિ દ્વેધાઽનુભૂયતે ॥
બાહ્યાભ્યન્તરભાવેન દ્વૈવિધ્યં તદ્દ્વયોરપિ ।
બાહ્યતાયાં તયોઃ પાયુર્હાનપ્રાધાન્યભાગ્ ભવેત્ ॥
આદાનપ્રવણઃ પાણિઃ પાદસ્તદુભયક્રિયઃ ।
અન્તર્યદેતદખિલં પ્રાણો વિતનુતે મરુત્ ॥
તદ્ વાગિન્દ્રિયમાખ્યાતં શબ્દસૃષ્ટિવિચક્ષણમ્ ।
યદેતદુક્તવિક્ષોભશાન્ત્યા વિશ્રાન્તિરાત્મનઃ ॥
તદુપસ્થ ઇતિ જ્ઞેયમાનન્દોતારમિન્દ્રિયમ્ ।
સંભૂયવૃત્તાવપ્યેષાં પ્રાધાન્યં ક્વાપિ કસ્યચિત્ ॥ ઇતિ

અથ શબ્દાદિવિષયપઞ્ચકં વિવિનક્તિ -
વિશ્વોદ્યાનવિરૂઢાનિ ગન્ધપ્રમુખાનિ સુગન્ધીનિ પુષ્પાણિ ।
પઞ્ચાપ્યાજિઘ્રન્ ક્રીડતિ ત્રૈલોક્યધૂર્ત્તો દેવઃ

ત્રૈલોક્યે માનમેયમાતૃરૂપે વિશ્વસ્મિન્નપિ યો ધૂર્તો
વૈદગ્ધ્યાવધીરિતાન્યવ્યવહારકલાપઃ, સ
દ્યોતનસ્વભાવત્વાન્મહાન્ પ્રમાતા ભવન્
વિશ્વલક્ષણાદુદ્યાનાદુત્પન્નાનિ પૃથિવ્યાદ્યસાધારણગુણગણં
ગન્ધમાદીકૃત્ય પ્રવૃત્તાનિ સુગન્ધીનિ
પ્રકાશપરિમલપરિસ્ફુરણોલ્બણાનિ પઞ્ચાપિ પ્રસૂનાન્યાજિઘ્રન્
ગ્રહણં પ્રતિ કિઞ્ચિત્કૌટિલ્યસદ્ભાવેઽપ્યાર્જવેનાનુસન્દધાનઃ
ક્રીડતિ હર્ષાનુસારેણ સ્પન્દતે । સ્વસ્વાતન્ત્ર્યમુપદર્શયતીતિ યાવત્ । તે
ચ વિષયાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધા
ઇતિ ભવન્તિ । એષાં ચ ક્રમાદાકાશાદિગુણત્વં શ્રોત્રાદિગ્રાહ્યત્વં
વા પ્રાતિસ્વિકં લક્ષણમૂહ્યમ્ । ગન્ધપ્રમુખાનીતિ
સંહારક્રમેણોક્તિસ્તન્માત્રાસુ ગન્ધસ્ય પ્રાધાન્યં પ્રકટયિતુમ્ ।
યદુક્તમભિયુક્તૈઃ -
ઇન્દ્રિયદ્વારસંગ્રાહ્યૈર્ગન્ધાદ્યૈરાત્મદેવતાઃ ।
સ્વભાવેન સમારાધ્યા જ્ઞાતુઃ સોઽયં મહામખઃ ॥ ઇતિ ।
ગન્ધોઽપિ નિરૂપ્યમાણઃ પૃથિવી । પૃથિવ્યા ઉપરિ ન કિઞ્ચિદ્
ભૂતાન્તરમિત્યત્રોત્કર્ષ ઇતિ રહસ્યમ્

અથ ભૂતપઞ્ચકમુદ્ભાવયતિ -
સ્ત્યાનસ્ય ક્રમવશાદિક્ષુરસસ્યેવ શિવપ્રકાશસ્ય ।
ગુડપિણ્ડા ઇવ પઞ્ચાપિ ભૂતાનિ મધુરતાં ન મુઞ્ચન્તિ

શિવાત્મા ખલુ પ્રકાશઃ શક્તિસદાશિવાદિપરિપાટ્યનુસારેણ
પ્રસ્તુતભૂતપઞ્ચકપર્યન્તં સ્ત્યાનીભવતિ ।
વેદિતૃસ્વભાવન્યગ્ભાવાધીનવેદ્યતોત્કર્ષાત્મકં
કાઠિન્યમનુભવતિ । યદુક્તં શ્રીશિવદૃષ્ટૌ -
...................... ઇત્યાદિષત્ત્રિંશત્તત્ત્વરૂપતામ્ ।
બિભ્રદ્ બિભર્તિ રૂપાણિ તાવતો વ્યવહારતઃ ॥
યાવત્ સ્થૂલં જડાભાસં સંહતં પાર્થિવં ઘનમ્ । ઇતિ ।
તાદૃશસ્ય ચાસ્ય મધુરતાં સર્વપ્રમાતૃસ્વાત્મસ્વભાવતાઽનુ-
ભાવ્યપરમશિવપ્રકાશોલ્લાસાત્મકમહાહ્લાદોપલક્ષણં
સામરસ્યં પઞ્ચાપિ ભૂતાન્યાકાશપ્રભૂતાનિ ન પરિત્યજન્તિ, કિન્તુ
સ્વાન્તરખિલં ગર્ભીકૃત્ય પ્રવર્તન્તે । કેવલં શિવાત્ સ્વચ્છસ્વભાવાત્
સ્ત્યાનતાધિક્યમેતેષાં ભેદઃ । યદ્વદિક્ષુરસસ્ય સ્વપાકયુક્તિક્રમાત્
સ્ત્યાનીભૂતસ્ય માધુર્ય ગુડપિણ્ડૈર્ન પરિત્યજ્યતે । યથા ચ
પરમાર્થસારે -
રસફાણિતશર્કરિકાગુડખણ્ડાદ્યા યથેક્ષુરસ એવ ।
તદ્વદવસ્થાભેદાઃ સર્વે પરમાત્મનઃ શમ્ભોઃ ॥
ઇતિ । યથા ચ લક્ષ્મીતન્ત્રે -
સંવિદેવ હિ રૂપં મે સ્વચ્છસ્વચ્છન્દનિર્ભરા ॥
સાપીક્ષુરસવદ્ યોગાત્ સ્ત્યાનતાં પ્રતિપદ્યતે ।
અતો નિરૂપ્યમાણં તચ્ચૈત્યં ચિત્ત્વમુપૈષ્યતિ ॥ ઇતિ ।
તતશ્ચ પૃથિવ્યામનાશ્રિતશિવપ્રભૃતીનિ પઞ્ચત્રિંશદપિ તત્ત્વાનિ
કારણવાસનાનુવૃત્તિદ્વારા પરિસ્ફુરન્તીત્યનયા ભઙ્ગ્યા તત્ર
શિવતત્ત્વે પૃથિવ્યાદીનિ સર્વાણ્યપિ સત્કાર્યવાદમર્યાદયાઽવતિષ્ઠન્તે
સર્વાણ્યપ્યુપરિતનાન્યધસ્તનાનિ ચ તત્ત્વાનિ સંમિલન્તીતિ સર્વ
સર્વાત્મકમિત્યર્થનિષ્કર્ષઃ સ્યાત્ । તદુક્તં શ્રીતન્ત્રાલોકે -
એકૈકત્ર ચ તત્ત્વેઽપિ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વરૂપતા ઇતિ ।
સર્વથા પારમેશ્વરપ્રકાશસ્ફુરત્તાત્મકમેતદખિલમપિ
વિશ્વવૈચિત્ર્યમિત્યુક્તં ભવતિ । યદુક્તં શ્રીશિવદૃષ્ટૌ -
એવં સર્વપદાર્થાનાં સમૈવ શિવતા સ્થિતા ।
પરાપરાદિભેદોઽત્ર શ્રદ્દધાનૈરુદાહૃતઃ ॥ ઇતિ ।
ભૂતાનિ ચાકાશઃ, વાયુઃ, તેજઃ, આપઃ, પૃથિવીતિ પ્રસિદ્ધાનિ ।
શબ્દાદિગુણત્વં ચ તલ્લક્ષણં સ્પષ્ટમ્ । યદ્વા
અવકાશધ્વનિકરત્વમ્, ચલનસંજીવનતા, પાચકદાહકત્વમ્,
દ્રાવકપ્લાવકતા, કાઠિન્યધારકત્વં ચ ક્રમાદમીષાં લક્ષણાનિ
શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રપ્રક્રિયયા પ્રાગેવ પ્રદર્શિતમ્ । પઞ્ચકઞ્ચુક્યાં
ત્વન્તસ્થાઃ । તત્ર નિયતિઃ સર્વાનુસ્યૂતેતિ ન પૃથગ્ગણનાર્હા । કાલસ્ય તુ
આકાશશક્તિત્વાચ્ચિન્મયતૈકોપપાદનપ્રવૃત્તતયા પુંસઃ -
માયાપ્રમાતૃતાદાનં પ્રત્યૌચિત્યં ન વિદ્યતે
ઇત્યન્તસ્થાશ્ચતસ્રઃ સંજાતાઃ । યથોક્તં તત્રૈવ -
વાયવગ્નિસલિલેન્દ્રાણાં ધારણાનાં ચતુષ્ટયમ્ ઇતિ ।
યથા ચ વ્યાખ્યાતમાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈઃ - આકાશશક્ત્યા તુ
નાત્ર માયાપ્રમાતૃતાદાને પ્રયોજનમસ્તિ ઇતિ । શુદ્ધવિદ્યાદિશિવાન્તં
પુનરૂષ્માણઃ । તત્ર હકારઃ શક્તિઃ શિવશ્ચેત્યાવૃત્ત્યાઽવતિષ્ઠતે,
તસ્યાનુત્તરવિસર્જનીયસામરસ્યાત્મકત્વાત્ । શિવશક્ત્યોસ્ત્યૈકરૂપ્યમેવ
સ્વભાવઃ । ભેદસ્તુ કાલ્પનિક ઇત્યુપપાદિતત્વાચ્ચ । યથોક્તમ્ -
તદૂર્ધ્વં શાદિ વિખ્યાતં પુરસ્તાદ્ બ્રહ્મપઞ્ચકમ્ ઇતિ ।
ષટ્ત્રિંશત્યત્ર તત્ત્વેષુ પૃથ્વ્યમ્બુપવનાદયઃ ।
તે તે પદાર્થાઃ સંયુક્ત્યા મિશ્રિતા બહુશાખયા ॥
સ્તમ્ભકુમ્ભાદિભાવેન કુર્વન્ત્યર્થક્રિયાં નૃણામ્ ।
તત્ર કર્મેન્દ્રિયૈરુક્તૈર્બહિષ્ઠાસ્તે ઘટાદયઃ ॥
અર્પ્યન્તે સન્નિકર્ષેણ વ્યવહર્તૃજનં પ્રતિ ।
સાંવિદૈરિન્દ્રિયૈસ્ત્વેતે નિરીક્ષ્યન્તે તથા તથા ॥
અન્તઃકરણવર્ગેણ સંકલ્પિતવિકલ્પિતાઃ ।
નિશ્ચિતાભિમતાશ્ચૈતે વિદ્યયા ચ વિવેચિતાઃ ॥
કલાકાલાદિભિર્ભાવૈર્વેદ્યત્વેનાનુરઞ્જિતાઃ ।
વિશ્રામ્યન્તિ વિમર્શાઢ્યે સ્વાત્મરૂપે પ્રમાતરિ ॥
સ ચ પ્રમાતા દેહેઽસ્મિન્ પ્રાણે ધીશૂન્યયોરપિ ।
બધ્નાતિ યૈરહમ્ભાવં તે સદ્વિદ્યાદયઃ ક્રમાત્ ॥
એવં પરામર્શમયીં પ્રતિષ્ઠાં લક્ષ્માહુરાપ્તાઃ પરમસ્ય
શમ્ભોઃ ।
એતદ્વિપર્યાસવશાત્ પશુઃ સ્યાત્ પ્રમાણમસ્મિન્ ગુરુશાસનં
નઃ

ઉક્તરૂપસ્ય તત્ત્વપ્રપઞ્ચસ્ય પિણ્ડીભૂતમર્થતત્ત્વમાહ -
સર્વસ્ય ભુવનવિભ્રમયન્ત્રોલ્લાસસ્ય તન્તુવલ્લિવ ।
વિમર્શસંરમ્ભમયી ઉજ્જૃમ્ભતે શમ્ભોર્મહાશક્તિઃ

યોઽયં ભુવનાત્મનાં તત્ત્વાત્મનાં વિભ્રમો વિલાસઃ
પ્રસરદ્રૂપતા સૈવ દાર્વાદિસંઘટ્ટનાત્મનઃ
પ્રતિમાપુત્રકાદેર્યન્ત્રસ્યોલ્લાસો વલનાવર્તનાદિર્વિકારઃ,
તસ્ય સર્વસ્યાપિ તત્તદશેષસન્ધિબન્ધાનુસ્યૂતા સૂત્રસ્રગિવ શમ્ભોઃ
પરમાનન્દપ્રકાશઘનતયા વિશ્વમયવિશ્વોત્તિર્ણસ્યાનાશ્રિતાદિ-
કાલાગ્નિરુદ્રાન્તવિશ્વવૈચિત્ર્યસંયોજનવિયોજનવૈદગ્ધ્યશાલિનઃ
પરમશિવભટ્ટારકસ્ય શક્તિઃ સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણા મહતી
તત્ત્વાનામન્યોન્યપ્રયોજ્યપ્રયોજકભાવે પર્યન્તતઃ
સામાન્યપ્રયોજકત્વે ચ પ્રગલ્ભા ભવત્યુજ્જૃમ્ભતે પૃથિવ્યાદિ
ભાવવર્ગમિવાનાશ્રિતશિવભટ્ટારકમપિ ક્રોડીકૃત્યાભિવર્ધતે
તદ્રૂપતયા પરિસ્ફુરતીત્યર્થઃ । યથા ચ પર્યન્તપઞ્ચાશિકાયામ્ -
ચિત્સ્વાભાવ્યાદસૌ દેવઃ સ્વાત્મના વિમૃશન્ પ્રભુઃ ।
અનાશ્રિતાદિભૂમ્યન્તા ભૂમિકાઃ પ્રતિપદ્યતે ॥ ઇતિ ।
સા ચ વિમર્શસંરમ્ભમયી વિમર્શાખ્યો યઃ સંરમ્ભઃ
સ્વાન્તઃસ્ફુરત્ક્રિયાશક્તિસ્ફારરૂપઃ, તેન પ્રકૃતેત્યર્થઃ । સા
ચિદાનન્દેચ્છાજ્ઞાનક્રિયારૂપશક્તિપઞ્ચકસામરસ્યસ્વ-
ભાવેત્યાખ્યાયતે । તતશ્ચ પરમેશ્વરપરામર્શપ્રસરપરિપાટી-
પાટવપરમાર્થમેતદખિલં તત્ત્વપરમ્પરાપરિસ્ફુરણ-
પ્રાચુર્યોજ્જ્વલં વિશ્વવિજૃમ્ભાવૈચિત્ર્યમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ । યથોક્તં
શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાહૃદયે - ચિતિઃ સ્વતન્ત્રાવિશ્વસિદ્ધિહેતુઃ ઇતિ । સોઽયં
સ્વાત્મસાત્કૃતાશેષષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વકલાપો મહાન્
પરમશિવભટ્ટારકાહ્વયઃ પ્રમાતા સપ્તત્રિંશતયા સ્વીક્રિયતે । તસ્ય
તાદૃગ્રૂપતાપિ પર્યન્તતો વિકલ્પકક્ષ્યામનુપ્રવિશતિ । અવિકલ્પાત્મના ચ
ભાવ્યં વિશ્વોત્તરેણેત્યતોઽત્રાપ્યવિકલ્પવૃત્તિરષ્ટાત્રિંશઃ
કશ્ચિદાગમેષ્વઙ્ગીક્રિયતે । યદુક્તં શ્રીતન્ત્રવટધાનિકાયામ્ -
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વપર્યાયસ્તદભિન્નઃ પરઃ શિવઃ ।
ઉપદેશ્યતયા સોઽપિ સ્યાદવચ્છેદભાગતઃ ॥
અષ્ટાત્રિંશં પરં ધામ યત્રેદં વિશ્વકં સ્ફુરેત્ । ઇતિ ।
કિઞ્ચ, શમ્ભુરત્રાનુત્તરાત્મા તસ્ય તાદૃશી શક્તિશ્ચ
તદવિભિન્નસ્વભાવા સ્વરસમુદાયમયી વિસર્ગાપરપર્યાયેતિ
વર્ણક્રમાનુગુણ્યેન વ્યાખ્યા । સા
ચાનુત્તરાનન્દે(ચ્છો?ચ્છેશ)નોન્મેષોનતાભિરિચ્છાયા ઈશનસ્ય ચ
ક્રમાદસ્થૈર્ય-
ભેદાચ્ચ ચતુષ્પ્રકારૈર્વેદ્યોલ્લાસૈરિચ્છોન્મેષયોરીશનોનત-
યોશ્ચાનુત્તરાનન્દાભ્યામુભાભ્યાં સહ સન્ધાનોપારૂઢૌ દ્વૌ,
પુનસ્તત્સંહિતૌ ચ દ્વાવિતિ ચતુર્ભિરુક્તાશેષવેદ્યવર્ગવાસનાત્મના
બિન્દુના ચોન્મિષન્તી તત્રૈવાનુત્તરતત્ત્વાન્તર્વિશ્રામ્યતિ ।
તત્તશ્ચાનુત્તરહકારાભ્યાં તત્પર્યન્તપઠિતેન બિન્દુભટ્ટારકેણ ચ
સહ પ્રત્યાહારક્રમાત્ સર્વસંવિત્સમાવેશલક્ષણઃ કશ્ચિદહમિતિ
પરામર્શ ઉદેતિ । યઃ મહાહ્રદાનુસન્ધાનાન્મન્ત્રવીર્યાનુભવઃ ઇતિ,
માતૃકાચક્રસમ્બોધઃ ઇતિ ચ શ્રીશિવસૂત્રેષૂપદિશ્યતે । યથોક્તં
શ્રીકણ્ઠીયસંહિતાયામ્ -
આદિમાન્તવિહીનાસ્તુ મન્ત્રાઃ સ્યુઃ શરદભ્રવત્ ।
ગુરોર્લક્ષણમેતાવદાદિમાન્તં નિવેદયેત્ ॥
યથા ચાસ્મદ્ગુરુભિઃ શ્રીસંવિત્સ્તોત્રે -
આદિમાન્તિમગૃહીતવર્ણરાશ્યાત્મિકાહમિતિ યા સ્વતઃ પ્રથા ।
મન્ત્રવીર્યમિતિ સાધિતાગમૈસ્તન્મયો ગુરુરસિ ત્વમમ્બિકે ॥ ઇતિ ।
વીરસંબન્ધી હિ ધર્મો વીર્યમિત્યુચ્યતે । તત્ર વીરો નામ વિવિધમીરયતિ
વિશ્વવૈચિત્ર્યમિતિ ભગવાન્ શબ્દરાશિભટ્ટારક ઉચ્યતે । તદુક્તં
શ્રીમચ્ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયામ્ -
ઈરણેન વિવિધેન વીરતાં યોઽયમક્ષરગણઃ પ્રપદ્યતે ઇતિ ।
શ્રીપ્રભાકૌલે ચ -
વામે વીરાઃ સમાખ્યાતાઃ ઇતિ ।
એતચ્ચ -
સર્વેષામેવ મન્ત્રાણાં વિદ્યાનાં ચ યશસ્વિનિ ! ।
ઇયં યોનિઃ સમાખ્યાતા સર્વતન્ત્રેષુ સર્વદા ॥
ઇતિ શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્ર ઉન્મીલિતમ્

નન્વધ્વાનો હિ ષડિતિ આગમેષુ પ્રસિદ્ધાઃ । તત્ર તત્ત્વવ્રાતાત્મા
કશ્ચિદેવાંશઃ । અન્યત્ર તુ કથમુક્તાર્થોપપત્તિરિત્યાકાઙ્ક્ષાં
ક્ષપયન્ પ્રકૃતગાથાયાસ્તાત્પર્યાર્થમાહ -
યદધ્વનાં ચ ષટ્કં તત્ર પ્રકાશાર્થલક્ષણમર્ધમ્ ।
વિમર્શશબ્દસ્વભાવમર્ધમિતિ શિવસ્ય યામલોલ્લાસઃ

અધ્વાનો હિ ષડિત્યાગમેષુ પ્રસિદ્ધમ્ । તે ચ વર્ણાઃ, પદાનિ,
મન્ત્રાઃ, કલાઃ, તત્ત્વાનિ, ભુવનાનીત્યાખ્યાયન્તે । તત્ર વર્ણાઃ
પઞ્ચાશલ્લોકપ્રસિદ્ધાઃ । પદાન્યાનન્ત્યેઽપિ
વ્યોમવ્યાપ્યાદિમન્ત્રમર્યાદયૈકાશીતિઃ । મન્ત્રાશ્ચ તદ્વદાનન્ત્યેઽપિ
બ્રહ્મપઞ્ચકમઙ્ગષટ્કં ચેતિ સંકોચદૃષ્ટ્યા એકાદશ । કલા
નિવૃત્ત્યાદયઃ પઞ્ચ । તત્વાન્યુક્તરૂપાણિ ષટ્ત્રિંશત્ । ભુવનાનિ ચ
કાલાગ્નિરુદ્રાદીન્યનાશ્રિતાન્તાનીતિ ચતુર્વિંશત્યધિકં શતદ્વયમ્ ।
એતદખિલમપિ કલાપઞ્ચકેન ક્રોડીક્રિયતે । તથાહિ - નિવૃત્તૌ કલાયાં
ક્ષકાર એકો વર્ણઃ । અષ્ટાવિંશતિઃ પદાનિ । હૃદયસદ્યોજાતૌ મન્ત્રૌ ।
પૃથિવી તત્ત્વમેકમ્ । કાલાગ્નિરુદ્રાદીનિ ભદ્રકાલ્યન્તાન્યષ્ટોત્તરશતં
ભુવનાનિ । પ્રતિષ્ઠાયાં હાદયષ્ટાન્તા વર્ણાસ્ત્રયોવિંશતિઃ ।
એકવિંશતિઃ પદાનિ । શિરોવામદેવૌ મન્ત્રૌ । અપ્તત્ત્વાદીનિ પ્રકૃત્યન્તાનિ
ત્રયોવિંશતિસ્તત્ત્વાનિ । અમરેશાદીનિ શ્રીકણ્ઠાન્તાનિ ચ ષટ્પઞ્ચાશદ્
ભુવનાનિ । વિદ્યાયાં આદિઘાન્તાઃ સપ્ત વર્ણાઃ । વિંશતિઃ પદાનિ ।
શિખાઘોરશ્ચેતિ મન્ત્રદ્વયમ્ । પુરુષપ્રભૃતીનિ માયાપર્યન્તાનિ સપ્ત
તત્ત્વાનિ । ભીમાદીન્યઙ્ગુષ્ઠમાત્રાન્તાનિ ચ સપ્તવિંશતિર્ભુવનાનિ ।
શાન્તૌ તુ ગખકાસ્ત્રયો વર્ણાઃ । પદાન્યેકાદશ । કવચતત્પુરુષૌ
મન્ત્રૌ । શુદ્ધવિદ્યેશ્વરસદાશિવાસ્ત્રીણિ તત્ત્વાનિ ।
વામાદિસદાશિવાન્તમષ્ટાદશ ભુવનાનિ । શાન્ત્યતીતાયાં ચ
વર્ણાઃ ષોડશ સ્વરાઃ । પદમેકમ્ । (શિવઃ ?) ઈશાનો નેત્રમસ્ત્રમિતિ
મન્ત્રત્રયમ્ । શિવસ્તત્ત્વમેકં યઃ શક્તિસ્વભવ ઇત્યામ્નાયતે ।
નિવૃત્ત્યાદીન્યનાશ્રિતાન્તાનિ પઞ્ચદશ ભુવનાનીતિ વિવેકઃ । એતચ્ચ
સિદ્ધાન્તાદિતન્ત્રેષ્વત્યન્તં વિતત્યોપપાદિતમિતિ સંક્ષેપેણોક્તમ્ । એવ ચ
સતિ યદેતદધ્વનામુક્તરૂપાણાં ષટ્કમ્, તત્ર યદેકમર્ધં
ભુવનતત્ત્વકલાસ્વભાવમ્ । અન્યત્ તુ મન્ત્રપદવર્ણાત્મકમ્ । પ્રત્યેકં
ચ સ્થૂલસૂક્ષ્મપરપ્રક્રિયયા ત્રૈવિધ્યમ્ । તત્ર
પ્રથમમભિધેયભૂતં દ્વિતીયમભિધાનકારકમિતિ વિભાગઃ ।
તથા ચ સતિ વાચ્યવર્ગઃ સર્વોઽપિ પ્રકાશપરમાર્થઃ, વાચકોલ્લેખસ્તુ
વિમર્શવપુરિતિ શિવસ્ય
પ્રકાશવિમર્શાત્મનઃ પરમેશ્વરસ્ય યામલ
ઉભયવિસર્ગારણિસ્વભાવ ઉલ્લાસઃ ।
ઉન્મેષનિમેષશક્તિદ્વિતયયૌગપદ્યાનુભૂતિચમત્કાર ઇત્યર્થઃ । યથા
પર્યન્તપઞ્ચાશિકાયામ્ -
તત્ર વાચકવાચ્યાત્મસ્પન્દયોરેકશઃ પ્રભોઃ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરાભાસક્રમયોઃ ષડ્વિધાધ્વતા ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીવિરૂપાક્ષપઞ્ચાશિકાયામ્ -
યસ્ય વિમર્શસ્ય કણઃ પદમન્ત્રાર્ણાત્મકસ્ત્રિધા શબ્દઃ ।
પુરતત્વકલાત્માર્થો ધર્મિણ ઇત્થં પ્રકાશસ્ય ॥ ઇતિ ।
શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયાં ચ -
યાઽહમિત્યુત્યુદિતવાક્ પરાભિધા યઃ પ્રકાશ ઉદિતાર્થવિગ્રહઃ ।
દ્વૌ મિથઃ સમુદિતાવિહોન્મુખૌ તૌ ષડધ્વપિતરૌ શ્રયે શિવૌ ॥
ઇતિ ।
એવમાશયેનૈવ હ્યસ્મત્પરમગુરુભિઃ શ્રીસૌભાગ્યહૃદયસ્તોત્રે -
વર્ણઃ કલા પદં તત્ત્વં મન્ત્રો ભુવનમેવ ચ ।
ઇત્યધ્વષટ્કં દેવેશિ ભાતિ ત્વયિ ચિદાત્મનિ ॥
એત્યધ્વનામુદ્દેશસ્તત્તદ્યામલતયોન્મીલિતઃ । એતેન વાગર્થાવિવ
સંપૃક્તૌ ઇત્યાદીનિ મહાકવિવાક્યાનિ વ્યાખ્યાતાનિ । અતશ્ચ
શબ્દાર્થસામરસ્યાત્મનિ સાહિત્યેઽપ્યસ્મદાગ્રહઃ
પારમેશ્વરોઽનુગ્રહ એવ । યદનુપ્રાણનાઃ
કુણ્ડલાભરણમુકુન્દકેલિપરિમલ(ગુહા?)કોમલવલ્લીસ્તવનખ-
પ્રલાપાદયઃ પ્રબન્ધાઃ પ્રખ્યાયન્તે ।
તયોર્વિમર્શપ્રકાશસ્વભાવતાયાઃ - ચિતિઃ પ્રત્યવમર્શાત્મા પરા
વાક્ સ્વરસોદિતા ઇતિ, આત્માર્થસ્ય પ્રકાશતા ઇતિ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાપિતત્વાત્ ।
એવં ચ પ્રાચીનગાથાયાં શમ્ભોઃ પ્રકાશસ્વરૂપસ્ય
શક્તિર્વિમર્શમયીત્યપિ વ્યાખ્યાતમ્ । સ્વપરામર્શોપાયભૂતત્વાદ્
વર્ણકલાદીનામધ્વશબ્દવ્યપદેશઃ । યથા શ્રીસ્વચ્છન્દે -
મુક્તાનાં શિવતાવ્યક્તિકારણં વિશ્વમેવ હિ ।
શિવતાવ્યક્તિમાર્ગત્વાત્ તે સર્વેઽપિ કલાદયઃ ॥
અધ્વશબ્દેન કથ્યન્તે તે સર્વે બન્ધના અપિ । ઇતિ ।
શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવે ચ -
ભુવનાધ્વાદિરૂપેણ ચિન્તયેત્ ક્રમશોઽખિલમ્ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરસ્થિત્યા યાવદન્તે મનોલયઃ ॥ ઇતિ

એવમુક્તનીત્યા વિશ્વવૈચિત્ર્યસ્ય સર્વસ્યાપિ
પ્રકાશવિમર્શદ્વયાન્તર્ભાવમુપપાદ્ય તયોરપિ ભેદઃ પર્યન્તત
ઔપચારિક ઇત્યાહ -
આલેખ્યવિશેષ ઇવ ગજવૃષભયોર્દ્વયઃ પ્રતિભાસમ્ ।
એકસ્મિન્નેવાર્થે શિવશક્તિવિભાગકલ્પનાં કુર્મઃ

ચિત્રકૃતો હિ સ્વવૈદગ્ધ્યપ્રકટનાય ગજવૃષભાદીનાં
ભિન્નસ્વભાવાનામપિ ભાવાનામેકતરસન્નિવેશયુક્ત્યૈકાવ-
ભાસોઽન્યતરસન્નિવેશયુક્ત્યાઽન્યસ્ફુરણં ચ યથા ભવતિ, તથા
વિલિખન્તીત્યવિસંવાદિનીયં મર્યાદા । એવં સ્થિતે યથા
ગજવૃષભોભયાકારસમર્પકે ચિત્રવિશેષે ગજવૃષભયોર્દ્વયોરપિ
પર્યાલોચકપ્રમાતૃજનાનુસન્ધાનધારાધિરોહવૈશિષ્ટ્યેન
કુમ્ભમણ્ડલશુણ્ડાકુણ્ડલીભાવાદિયોગાત્
કકુદકૂટપ્રોથપુટૌદ્વણ્યાદિક્રમાચ્ચ પ્રતિનિયતોઽવભાસઃ
પ્રકાશનં ભવતિ । તદ્વદેકસ્મિન્નેવાર્થે સર્વેષામધ્વનાં
પર્યન્તતઃ પ્રાપ્યે તત્વે શિવઃ શક્તિરિતિ પ્રકાશો વિમર્શ ઇત્યેવંવિધો યો
યો વિભાગો વિચિત્રસ્વભાવાનતિક્રાન્તોઽપ્યતિક્રાન્ત
ઇવાઽવભાસમાનોંઽશઃ, તસ્ય યત્કલ્પનં સ્વતસ્તથાસમર્થી-
ભવતસ્તત્સમર્થાચરણેનોન્મીલનમ્, તત્ કુર્મો જાનીમો
વદામોઽનુતિષ્ઠામશ્ચ । યદાહુઃ - ફલભેદારોપિતભેદઃ
પદાર્થાત્મા શક્તિઃ ઇતિ । અત્ર ચ ગજવૃષભયોરિતિ દ્વન્દ્વે ગજૌ ચ
વૃષભૌ ચેતિતરેતરયોગાનુગુણો વિગ્રહઃ । ભાષ્યકૃતાપ્યેવમેવ
વિગૃહીતમ્ - ધવૌ ચ ખદિરૌ ચ ઇતિ । તતશ્ચ ગજશબ્દો ગજવૃષભૌ
દ્વાવપિ વક્તિ । તથા વૃષભપદમપિ વૃષભગજાવુભાવપીત્યાપતિતમ્ ।
તત્ તુ નાન્યેષાં શોભતે । પદાર્થાનાં પ્રતિનિયતરૂપપરિત્યાગે
પ્રત્યવાયભીરુત્વાત્ । અસ્માકં તુ
સ્વતન્ત્રાદ્વૈતસંવિત્સમયસામ્રાજ્યશાલિનામ્
દ્યટ ઇતિ પૃથિવીતિ દ્રવ્યમિત્યઙ્ગ તદ્વદ્
ભવતિ નનુ વિકાસો ભાવ ઇત્યાવિઘાતમ્ ।
યદિ વિલસતિ યુક્તિસ્તત્પુરસ્થો ઘટોઽયં
કથય ન કથમેકો વિશ્વમૂર્તિર્વિભાતિ ॥
ઇતિ ન્યાયાદેકસ્યાપિ ભાવસ્ય સ્વવ્યતિરિક્તાશેષભાવાત્મકત્વમ-
ભ્યુપગતમિત્યલમન્યજનદોષોદ્ભાવનોપક્રમેણ ।
એતેનાભિહિતાન્વયવાદાદન્વિતાભિધાનવાદસ્યૌચિત્યમસ્તીત્યુક્તં
ભવતિ । તત્ર હિ સ્તમ્ભં પશ્યેત્યાદૌ સ્તમ્ભશબ્દાર્થાન્વિતૈવ
દર્શનક્રિયા ક્રિયાપદેનાભિધીયતે । એવં પશ્યત્યર્થાન્વિતશ્ચ
સ્તમ્ભઃ કર્મકારકેણેત્યનન્તરોપપાદિતાર્થાનુગુણ્યેનાન્વય
ઇત્યુપપાઅદ્યત ઇતિ । એવં ચ પ્રાકરણિકયોરપિ પ્રકાશવિમર્શયોઃ -
સ્વર્ગો ભૂરિતિ સાગરઃ સરિદિતિ સ્વામિન્ ! દ્રુમો વીરુદિ-
ત્યર્થઃ શબ્દ ઇતિ સ્વરઃ શ્રુતિરિતિ પ્રત્યક્ પરાગિત્યપિ ।
શુક્લં રક્તમિતિ પ્રભા તમ ઇતિ જ્ઞાનં ક્રિયેત્યાદિ તે
યુગ્મં સર્વમયુગ્મનેત્ર ! વિતતિર્વિદ્યાવિમૃષ્ટ્યોર્દ્વયોઃ ॥
ઇત્યાદિનીત્યા યદ્યપિ સર્વપ્રપઞ્ચસ્ફુરણપર્યવસાનસ્થલતયા
તત્તદ્યામલોલ્લાસત્વેનોભયથા વ્યવહારાવશ્યમ્ભાવઃ, તથાપિ તત્ર -
ન શિવેન વિના શક્તિર્ન શક્તિરહિતઃ શિવઃ ।
ઇત્યાદિનીત્યા પ્રકાશો ન કદાચિદ્ વિમર્શક્રિયતાં વિમર્શોઽપિ ન
પ્રકાશકર્તૃકતાં વ્યભિચરતીત્યનયોર્વાસ્તવં
વપુરૈક્યસ્વભાવસૌભાગ્યભવ્યમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ । યદુક્તં મયૈવ
શ્રીકોમલવલ્લીસ્તવે -
ત્વં યથા શિવમયી તથા શિવ-
સ્ત્વન્મયો હિ શિવયોરભેદિનોઃ ।
તત્ત્વમેકમબહિર્મુખાસ્પદં
યત્ર ભિન્ન ઇવ વિશ્વવિક્રિયા ॥ ઇતિ

નનુ બહવો હિ પુરાણાગમાદિપ્રસિદ્ધાઃ પ્રમાતારઃ,
બહુતરાશ્ચ સમ્પ્રતિ પ્રત્યક્ષમવેક્ષ્યમાણાઃ । તેષુ ન
કસ્યચિદપ્યેતાદૃશી શક્તિરસ્તિ, યાદૃક્ પરમેશ્વરાભિમતે પ્રખ્યાપ્યત
ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -
તિલમાત્રેઽપિ શરીરે પ્રેક્ષધ્વં કીટસ્યૈતાવતી શક્તિઃ ।
સા સ્વચ્છન્દશ્રિયો વિશ્વશરીરસ્ય કિયતી ભવતુ

પરમેશ્વરો હિ વિશ્વશરીર ઇત્યાગમેષ્વાખ્યાયતે । યદુક્તં
શ્રીશિવસૂત્રેષુ - દૃશ્યં શરીરમ્ ઇતિ । યથા ચ
શ્રીવિરૂપાક્ષપઞ્ચાશિકાયામ્ -
વિમતિપદમઙ્ગ ! સર્વં મમ ચૈતન્યાત્મનઃ શરીરમિદમ્ ।
શૂન્યશ્યપદાન્નીલાવધિ દૃશ્ત્વાત્ પિણ્ડવત્ સિદ્ધમ્ ॥ ઇતિ ।
તચ્ચ તસ્ય સ્વચ્છન્દશ્રીકત્વાત્ । સ્વેનાત્મીયેન છન્દેનેચ્છાશક્ત્યા
શ્રીર્યથાભિલષિતમૈશ્વર્ય યસ્યેતિ કૃત્વા । વિશ્વશરીરતયા ચ તસ્ય
સર્વાતિશાયિની સા કાચિચ્છક્તિરુપકલ્પ્યતે । સ્વશરીરાનુગુણશક્તિકત્વં
ચાન્યત્રાપિ દૃષ્ટમ્ । યથા તિલપ્રમાણશરીરો યૂકાદિઃ
કીટવિશેષસ્તચ્છરીરૌચિત્યેન તદાધિક્યેન વા શક્તિમત્તયોપલક્ષ્યત ઇતિ ।
ગ્રન્થયોજના તુ - પરમાણુદ્વ્યણુકાદિસન્નિવેશાસ્તાવદાસતાં
પ્રાણિવિશેષાઃ, તેષામપ્રત્યક્ષત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તસ્યાહૃદયઙ્ગમીભાવ-
પ્રસઙ્ગાત્ । યઃ પુનર્યૂકાદિઃ કીટસ્તસ્ય શરીરં તાવત્
તિલસદૃશસન્નીવેશનમ્ । તાવત્યપિ તસ્ય શક્તિઃ કિયતીતિ પ્રેક્ષધ્વમ્ ।
પરિસ્ફુરણપરિભ્રમણાદિભેદાદનેકરૂપા હ્યનુભૂયતે । લોટ્પ્રત્યયો
બહુવચનં ચ તત્રાર્થે પ્રામાણ્યં સ્પષ્ટમુદ્ઘાટયિતુમ્ । (તસ્માદિતિ
?) । એતદ્દૃષ્ટાન્તાભ્યુપગમે -
ત્વદ્ધામ્નિ વિશ્વવન્દ્યેઽસ્મિન્ નિયતિક્રીડને સતિ ।
તવ નાથ ! કિયાન્ ભૂયાનાનન્દરસસંપ્લવઃ ॥
ઇતિ શ્રીમત્સ્તોત્રાવલિસ્થિત્યા તસ્ય સા શક્તિઃ કિયતી ભવતુ, એતાવત્યેતાદૃશી
વેતિ કથં પરિચ્ચેતું પાર્યત ઇતિ । ઇત્થં ચ વિપ્રતિપન્નજનાપેક્ષયા
ભગવતો વિશ્વશરીરત્વમનુમાનેન પ્રસાધ્ય તતોઽયં
તસ્યૈશ્વર્યોત્કર્ષ ઉપપાદિતઃ । સમ્પ્રતિપત્તૌ તુ પ્રત્યુત તયૈવ શક્ત્યા
તદ્વિશ્વશરીરત્વમ્ । તદુક્તં શ્રીશિવસૂત્રેષુ - શક્તિસન્ધાને
શરીરોત્પત્તિઃ ઇતિ, સ્વશક્તિપ્રચયો વિશ્વમ્
ઇતિ ચ । એવં ચાત્મનો વિશ્વશરીરતા પરામર્શશૂન્યતામાત્ર-
નિબન્ધનં બહિર્વિભૂતિસ્પન્દાનુભૂત્યુત્સવસ્તૈમિત્યમ્ । અન્યથા પિણ્ડ
ઇવાણ્ડેઽપિ સર્વત્ર સ્વસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિરપરોક્ષમુપલક્ષ્યેત ।
યદુક્તં શ્રીવિરૂપાક્ષપઞ્ચાશિકાયામ્ -
દેહેઽસ્મિતયા યદ્વજ્જડયોરાસ્ફાલનં મિથો બાહ્વોઃ ।
ઇચ્છામાત્રેણેત્થં ગિર્યોરપિ તદ્વશાજ્જગતિ ॥ ઇતિ

નનુ વિશ્વશરીરતયા પરમેશ્વરસ્ય શક્ત્યુચ્છ્રાયોપકલ્પનં ચેત્
ક્રિયતે, તર્હિ વિશ્વસંહારે તસ્ય શક્તિશૂન્યતાપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -
વિશ્વોન્મેષદશાયાં દેશિકનાથસ્ય યાવાન્ પ્રસરઃ ।
કલલાવસ્થયા સ્થિતોઽપિ વિશ્વનિમેષેઽપિ તાવાન્ ભવતિ

દેશિકતયા સર્વાનુગ્રાહકતયા નાથ્યમાનસ્ય પરમેશ્વરસ્ય
સા કાચિદુન્મેષયૌગપદ્યલક્ષણા શક્તિરસ્તિ । તત્ર ચ સ્વરૂપોન્મેષે
વિશ્વનિમેષઃ, વિશ્વોન્મેષે ચ સ્વરૂપનિમેષ ઇતિ દ્વિતયમપિ
તુલાધૃતવદુત્પદ્યતે । તતશ્ચ વિશ્વાત્મકો વિશ્વોત્તિર્ણશ્ચ પરમેશ્વર
ઇત્યવટાટઙ્કસઙ્કેતૌચિત્યમુપપાદ્યતે । તયોશ્ચ
નિત્યમન્યોન્યસાપેક્ષત્વાદેકતરવ્યુદાસશઙ્કાયામન્યતર-
ભઙ્ગપ્રસઙ્ગ ઇત્યુભયોરપિ સમપ્રાધાન્યેન પરિગ્રહૌચિત્યમ્ ।
તદુક્તં મયૈવ શ્રીપરાસ્તોત્રે -
એકે ભૂજલખાનિલાનલકલારબ્ધાં બહિઃ પ્રક્રિયા-
મુત્તિર્ણાત્વિષમન્તરેવ કતિચિત્ ચિત્કાકણીમૂચિરે ।
અન્યે કેચન યામલામૃતસરિત્સંભેદસંભોગિનો
માતસ્ત્વામપૃથક્પ્રરોહમુભયોરૌચિત્યમાચક્ષતે ॥ ઇતિ ।
તથા ચ સતિ વિશ્વસ્યોન્મેષલક્ષણાયામવસ્થાયામન્તશ્ચિચ્છક્તિ-
નિમેષાપરપર્યાયાયાં યાવાન્ પ્રસરઃ ષડધ્વોલ્લાસપ્રથાસતત્ત્વો
ભવતિ, તથા વિશ્વસ્ય નિમેષે સ્વાત્માન્તઃક્રોડીકારૈકપારિશેષ્યે સત્યપિ
તાવાનુન્મેષદશાસમસ્વભાવો
ભવતિ । ન તર્હિ વિશ્વનિમેષ ઇતિ ચેત્ ? સ્વૈરં નિમેષ એવ । અપિ તુ
કલલાવસ્થયાઽવસ્થિતિરિતિ બ્રૂમઃ । યથા શિખણ્ડ્યણ્ડે
સર્વશિખણ્ડ્યવયવાનુપ્રવિષ્ટબર્હપરિબર્હાદિવર્ણરેખાવૈચિત્ર્ય-
શિલ્પકલ્પનાકૌશલમખિલમપ્યત્યન્તસૂક્ષ્મેક્ષિકયાઽવધાર્ય-
મસ્તીત્યઙ્ગીક્રિયતે, એવમત્રાપિ । યદુક્તં શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રે -
યથા ન્યગ્રોધબીજસ્થઃ શક્તિરૂપો મહાદ્રુમઃ ।
તથા હૃદયબીજસ્થં જગદેતચ્ચરાચરમ્ ॥ ઇતિ ।
કલલતા નામાવસ્થાયાઃ સર્વાકારમવિભક્તં રૂપમ્ । યદિ ચ તદ્
વિશ્વવૈચિત્ર્યં નિમેષદશાયાં કલલાવસ્થાયામપિ ન સ્યાત્,
તર્હ્યુન્મેષદશૈવ ન સ્યાત્, પ્રાક્ સત એવોત્પત્ત્યૌચિત્યાત્ । તથા હિ
વિશ્વોન્મેષાવસ્થાયામાત્મરૂપસ્ય કેવલં તિરોધાનમાત્રમ્, ન
પુનરત્યન્તોપપ્લવઃ । એવમન્યત્રાપીતિ । એતદર્થપરામર્શપરિહાણ્યા
પાશવવેદાન્તસ્ય પર્યુદાસઃ । તત્ર
હ્યદ્વૈતમાગ્રહેણોપપાદ્યમાનમપિ દ્વૈતકક્ષ્યામેવાધિરોહતિ ।
યદત્ર સત્યાસત્યવ્યવસ્થયા હેયોપાદેયકલ્પનાયાં તેનૈવાકારેણ
દ્વૈતમર્યાદાપર્યવસાયિત્વમનિવાર્યમ્ । તદુક્તં મયૈવ સંવિદુલ્લાસે
-
દ્વૈતાદન્યદસત્યકલ્પમપરૈરદ્વૈતમાખ્યાયતે
તદ્ દ્વૈતે બત પર્યવસ્યતિ કૃતં વાચાટદુર્વિદ્યયા ।
એતે તે વયમેવમભ્યુદયિનોઃ કસ્યાપિ કસ્યાશ્ચિદ-
પ્યાલસ્યોજ્ઝિતમૈકરસ્યમુભયોરદ્વૈતમાચક્ષ્મહે ॥ ઇતિ ।
અદ્વૈતગર્વો મહતઃ પ્રમાતુઃ કો નામ મિથ્યા ભવતિ પ્રપઞ્ચે ।
સ્વયંવરે તે પરિપન્થિવર્ગે કિં તજ્જિગીષોરસહાયશૌર્યમ્ ॥ ઇતિ ચ

નનૂન્મેષ એવ નિમેષો નિમેષ એવોન્મેષો વિશ્વસ્ય વિશ્વોત્તિર્ણસ્ય
ચેતિ મહત્યેષા વ્યાહતિરિત્યાશઙ્ક્યાહ -
ત્રિપુટીમયં ખલુ સમસ્તં તત્ર ચ જ્ઞેયે જ્ઞાતરિ ચ સમમ્ ।
દૃઢગ્રન્થિર્જ્ઞાનકલા કલયતિ ત્રૈલોક્યમેકલમ્

વિશ્વવ્યવહારે વાદિનાં સર્વોઽપિ વચનપરમ્પરાપ્રપઞ્ચો
જ્ઞાતા જ્ઞાનં જ્ઞેયમિત્યેવંરૂપપુટત્રયસમાહારાત્મન્યર્થતત્ત્વે
પર્યવસ્યતિ । યદ્ ગુરુમતાનુસારિણઃ સ્પષ્ટતોત્કર્ષાદન્યોન્યનિર્વિશેષં
સાકલ્યેન પ્રત્યક્ષતયાચક્ષતે । પુટત્વં
ચૈષામશેષવિશ્વક્રોડીકારસામર્થ્યાત્ । તત્ર ચ
ત્રિપુટ્યામન્તરાલવર્તિની યા જ્ઞાનકલા ચિચ્છક્તિઃ, સા ખલુ -
વેદ્યમેતદખિલં સ ઈશ્વરો વેદિતા યદનયોઃ સ્વલક્ષણમ્ ।
ત્વામૃતે સુમુખિ ! વિત્તિમન્તરા કા નુ તદ્ ઘટયિતું પ્રગલ્ભતે ॥
ઇતિ શ્રીકોમલવલ્લીસ્તવસ્થિત્યા વિષયતયાવરોધ્યં વેદ્યવર્ગં
ભોક્તૃતયા સ્ફુરન્તં વેદિતારં ચ પ્રતિ સમં વિશેષશઙ્કાશૂન્યં
યથા ભવતિ તથા દૃઢગ્રન્થિઃ કોટિદ્વયાવગાહેન
તાદાત્મ્યેનોપશ્લેષાદ્ વજ્રલેપવદપ્રકમ્પ્યસમ્બન્ધા ભવન્તી
ત્રૈલોક્યમેકલમેકસ્વભાવં કલયતિ । સ ચ સ્વભાવો વેદ્યં
વિત્તિર્વેદિતેતિ, સ્થુલં સૂક્ષ્મં પરમિતિ જાગ્રત્ સ્વપ્નઃ સુષુપ્તમિત્યાદિના
ત્રૈવિધ્યેનાપ્યુપપદ્યતે । દૃઢગ્રન્થિરિત્યુક્તત્વાત્ । સમ્બન્ધં
પ્રત્યદાર્ઢ્યશઙ્કાયાં હિ એકમન્યસ્માદ્ ભિદ્યેત । તચ્ચ ન
સંભવતીતિ । ત્રૈલોક્યપદેન -
દેવાનાં ત્રિતયં ત્રયી હુતભુજાં શક્તિત્રયં ત્રિસ્વરા-
સ્ત્રૈલોક્યં ત્રિપદી ત્રિપુષ્કરમથ ત્રિબ્રહ્મ વર્ણાસ્ત્રયઃ ।
યત્ કિઞ્ચિજ્જગતિ ત્રિધા નિયમિતં વસ્તુ ત્રિવર્ગાત્મકં
તત્ સર્વં ત્રિપુરેતિ નામ ભગવત્યન્વેતિ તે તત્ત્વતઃ ॥
ઇતિ શ્રીલઘુભટ્ટારકસ્થિત્યા ત્રિવર્ગભૂતમખિલમપિ ક્રોડીક્રિયતે ।
એવઞ્ચ વેદિતૈવ વેદ્યં વેદ્યમેવ વેદિતા વિત્તિરેવ
વેદ્યમિત્યાદ્યશેષસ્વભાવસામરસ્યાભ્યુપગમસ્ય પર્યન્તતઃ
સિદ્ધાન્તરહસ્યત્વાદુન્મેષ એવ નિમેષ
ઇત્યાદિવ્યાહતિદોષોદ્ભાવનમસ્મત્સઞ્ચારસરણીસીમસુ ન ક?ઞ્ચિદપિ
કણ્ટકાઙ્કુરમુન્મીલયિતુમુદ્યુઙ્ક્ત ઇતિ । તદુક્તં શ્રીસ્પન્દસન્દોહે -
એવમિયમેકૈવાવિભાગરૂપા પરામર્શભૂમિરુન્મેષનિમેષમયી
ઉન્મેષનિમેષશબ્દાભ્યામભિધીયતે ઇતિ । એતેન વિમર્શઃ સર્વંસહ
ઇત્યુક્તં ભવતિ । યદુક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાવિમર્શિન્યામ્ - વિમર્શો
હિ સર્વંસહ આત્માનમપિ પરીકરોતિ, પરમપ્યાત્મીકરોતિ,
દ્વયમપ્યેકીકુરુતે, ઉભયમપિ ન્યગ્ભાવયતિ ઇતિ । શ્રીપરામતે ચ -
પરીકર્તું નિજં તત્ત્વં સ્વાત્મીત્કર્તું તથોભયમ્ ।
એકીકર્તું ન કિં કર્તું વિમર્શો જગતિ ક્ષમઃ ॥ ઇતિ

નનુ સર્વૈકરસવાદસ્વીકારે કોઽયં સત્યાસત્યયોર્ભેદ
ઇત્યાશઙ્ક્ય ન કશ્ચિદિત્યુદાહરણદ્વારોપદર્શયતિ -
કઃ સદ્ભાવવિશેષઃ કુસુમાદ્ ભવતિ ગગનકુસુમસ્ય ।
યત્ સ્ફુરણાનુપ્રાણો લોકઃ સ્ફુરણં ચ સર્વસામાન્યમ્

પ્રસિદ્ધકુસુમાદ્ ગગનકુસુમસ્ય સદ્ભાવે કો વિશેષઃ । ન
કશ્ચિદિતિ વાક્યોપસંહારઃ । યદિતિ હેતૌ લોકો હિ
વિશ્વવ્યવહારસ્વભાવઃ । સંવિદેવ ભગવતી વિષયસત્ત્વોપગમે
શરણમિતિ ગુરુમતમર્યાદયા સ્ફુરણં
પ્રકાશમાનત્વમેવાનુપ્રાણનતયા જીવભૂતતયા પરિગૃહ્ય વર્તત
ઇત્યસકૃદવોચામ । તચ્ચ સ્ફુરણં વિપ્રતિપન્ને ખપુષ્પે સમ્પ્રતિપન્ને
ચમ્પકાદૌ ચ સામાન્યમપક્ષપાતેન પ્રસરતિ । યદિ ચ તસ્ય તત્ર
પક્ષપાતેન પ્રવૃત્તિઃ, તત્ ખપુષ્પમિત્યપિ ન સ્ફુરેત્ । અત
એવોક્તમાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈઃ સા સ્ફુરત્તા મહાસત્તેત્યત્ર
મહાસત્તેત્યેતત્પદવ્યાખ્યાનાવસરે - સા હિ ખપુષ્પાદિકમપિ વ્યાપ્નોતિ
ઇતિ । યથા શ્રીશિવદૃષ્ટૌ -
શશશૃઙ્ગાદિકેનાપિ સ્યાદ્ વિભક્ત્યા સમન્વયઃ ઇતિ ।
પદસઙ્ગતૌ ચ - તસ્માત્ તત્રાપિ વિભક્તિયોગેન કારકત્વે સતિ સત્તૈવ
શિવતાખ્યા ઇતિ । એતેન સ્તમ્ભકુમ્ભાદીનાં ભાવાનાં પ્રકાશ એવ
સામાન્યાત્માનુપ્રાણનઃ પ્રવર્તતે, ન પુનઃ સામાન્યં નામ
પદાર્થાન્તરમિત્યુક્તં ભવતિ । તત્ર ચ વિકલ્પરૂપા વ્યક્તયઃ ।
અવિકલ્પાત્મા મહાપ્રકાશઃ સામાન્યમ્ । તતશ્ચાનુવૃત્તિપ્રત્યયનિમિત્તં
સામાન્યમિત્યાચક્ષાણા વૈશેષિકાદયઃ પ્રત્યાખ્યાતાઃ,
પ્રકાશસ્યાહેતુકત્વાત્ । પ્રત્યુત વિશ્વવિલાસં પ્રત્યસ્યૈવ હેતુત્વાત્
સર્વસામાન્યમિતિ ।
એતાદૃશસ્ય સામાન્યસ્ય હિ સમવાયવિશેષાદ્યવિશેષેણ વિશ્વમેવ
વિષયો ન પુનર્દ્રવ્યાદિરવચ્છિન્નઃ પદાર્થ ઇત્યર્થઃ । અથ ચ
પ્રષ્ટવ્યોઽયમન્યપુષ્પાત્ ખપુષ્પસ્ય વિશેષઃ । તુચ્છત્વમિતિ ચેત્ । કિં તત્
તુચ્છત્વં નામ । ન તાવચ્છૂન્યત્વમ્ । ગગનસ્ય પુષ્પસ્ય ચ પૃથક્
પૃથક્ સદ્ભાવાત્ । અનયોરન્યોન્યં કાર્યકારણભાવસંબન્ધા-
ભાવાત્ તદ્દ્વારા વિશિષ્ટસ્યાપ્યસત્ત્વમિતિ ચેત્ ? ન । અન્યોન્યત્વં
નામાનયોરેકૈકપર્યાલોચનાયાં ન સંભવતિ । સંભવે ચોક્તસ્યૈવ
દોષસ્યાનુષઙ્ગઃ । યદિ ચ તન્મેલનાંશ ઇત્યુચ્યતે,
તર્હ્યસંબન્ધાદિત્યસ્ય વ્યાઘાતઃ સ્યાત્, મેલનસ્યાભ્યુપગતત્વાત્ ।
મેલકશ્ચાસૌ પ્રતીતો વા સ્યાન્ન વા? નાન્ત્યઃ, વ્યવહારાનુપપત્તેઃ ।
તતશ્ચ પ્રતીતિપક્ષ એવાવશિષ્યતે । સા ચ
પ્રતીતિરનયોર્મેલનમુપસ્થાપયન્તી તુચ્છત્વમેવ તત્
તુચ્છીકર્તુમુદ્યચ્છતીતિ ચમ્પકપાટલાદિપ્રસૂનપ્રક્રિયયા
વ્યોમકુસુમસ્યાપિ વ્યવહારકક્ષ્યાવૈષમ્યાભાવાદ્ યદસત્ તત્ર
પ્રતિભાપ્રરોહાસંભવાદ્ મૂકીભાવ એવ શરણં પ્રતિવાદિનો જનસ્ય
ચ તત્ર સ્વોપાદાનદ્રવ્યોત્પન્નં તદ્ યોગિભિરભિવ્યજ્યત ઇતિ વક્તું
શક્યમ્, તસ્ય તાદૃક્સઙ્કલ્પવ્યતિરેકેણોપાદાનાન્તરશુન્યત્વાત્ ।
યદુક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
ચિદાત્મૈવ હિ દેવોઽન્તઃસ્થિતમિચ્છાવશાદ્ બહિઃ ।
યોગીવ નિરુપાદાનમર્થજાતં પ્રકાશયેત્ ॥ ઇતિ ।
સૌજન્યતઃ કથાયાં તુ સંવિત્સ્વભાવાયત્તાયાં સત્તાયાં ન કશ્ચિત્
પુષ્પાન્તરાત્ ખપુષ્પસ્ય ભેદઃ । માયીયસત્તાનુરોધે તુ
વિધિનિષેધોભયવ્યવહારૌચિત્યમન્યપુષ્પાણામ્ । અન્તરિક્ષપ્રસૂનસ્ય
તુ નિષેધવિષયમાત્રાભિલાપયોગ્યત્વમિત્યલમિતરજનસુલભપદ-
કપલ્લવાવખણ્ડન(?)પાણ્ડિત્યપ્રદર્શનેન ।

નન્વાસતામેતે વિગીતા વ્યોમકુસુમાદયઃ, યત્ર મૂકીભાવો
દૂષણં ભૂષણં વેતિ નાત્યન્ત નિશ્ચિતમ્ । યૌ પુનર્ભાવાભાવૌ
લોકવ્યવહારસિદ્ધૌ, તત્ર કથમિદમભેદવાદવૈદગ્ધ્યમિત્યા-
શઙ્ક્યાહ -
માણિક્યમરતકયોરિવ ભાવાભાવયોર્ભેદપ્રતિભાસમ્ ।
એકરસોઽન્યોન્યં દ્વયોરપ્યુન્માર્ષ્ટિ સ્ફુરણસંભેદઃ

વિશ્વવ્યવહારોઽપિ હિ સ્તમ્ભકુમ્ભાદેર્ભાવસ્ય તદભાવસ્ય ચ
દ્વયોરન્યોયં પ્રતિયોગ્યનુયોગિભાવાઘ્રાતો ભેદપ્રતિભાસઃ
પરસ્પરવૈલક્ષણ્યેનાવધારણં તમ્, તયોઃ સ્ફુરણસમ્ભેદ
એવોન્માર્ષ્ટિ યુક્ત્યા તિરસ્કરોતિ । પ્રકાશમાનતા હિ સ્ફુરણમ્ । સૈવ
સંભેદઃ સમ્બન્ધઃ । સ ચૈકરસઃ પદાર્થદ્વયં પ્રત્યેકસ્વભાવઃ,
તયોર્દ્વયોરપિ પ્રકાશત ઇતિ પ્રતીતિ પ્રતિ વૈષમ્યાભાવાત્ । તતશ્ચ
ચિદગ્નિસાત્કૃતયોરનયોઃ કો નામ વૈલક્ષણ્યાવભાસ ઇત્યર્થઃ । યથા
માણિક્યમરતકયોરરુણશ્યામલયોરન્યોન્યવિરુદ્ધયોરપિ
કિઞ્ચિત્સન્નિકર્ષેણાવસ્થાપિતયોઃ
પરસ્પરપ્રભાપટલકર્બુરીભાવાદેકરસો ભવન્
પ્રકાશમાનતાસમ્ભેદો ભેદપ્રતિભાસં પ્રતિમાર્ષ્ટિ, ઉભયોરપિ
સ્વસ્વરૂપપરિત્યાગપૂર્વમેકરૂપતાનુપ્રવેશાત્ । યતો
માણિક્યમપ્યરુણશ્યામલં મરતકમપિ શ્યામલારુણમિતિ
વૈચિત્ર્યશાલિની પ્રતીતિરત્રોત્પદ્યતે । દર્શનાન્તરમર્યાદયાઽપ્યભાવો
નામ સ્તમ્ભકુમ્ભાદિકૈવલ્યશાલી ભૂતલાદિઃ કશ્ચિદ્ ભાવવિશેષ
એવેત્યૂરીકૃતમ્ । યદુક્તમ્ -
ભાવાન્તરમભાવોઽન્યો ન કશ્ચિદનિરૂપણાત્ ઇતિ ।
સ્તમ્ભાદેર્ભાવસ્ય ચ કુમ્ભાદ્યન્યોન્યાભાવદ્વારાવતીર્ણમ-
ભાવત્વં ચાપરિહાર્યમિતિ ભાવાભાવયોર્યુક્તિપર્યાલોચનાયામ્-
ઐકરૂપ્યમેવેતિ

નનુ પૌનઃપુન્યેન પ્રસાધિતમપ્યેતદર્થતત્ત્વં તડિદ્વિલસિતમેવ
કેવલં પરિસ્ફુરતિ । ન પુનર્હૃદયઙ્ગમો ભવતિ । હૃદયઙ્ગમીભાવે ચ
કશ્ચિદુપાયો વક્તવ્ય ઇત્યાકાઙ્ક્ષાં શિથિલયિતું પારમેશ્વર્યા
સપર્યયા ભાવ્યમ્, સા ચ લોકતઃ પૃથગ્ભૂતેત્યુદ્ભાવયન્નાદૌ
પીઠં દેવતાં ચ પર્યાલોચયતિ -
અણ્ડમયે નિજપિણ્ડે પીઠે સ્ફુરન્તિ કરણદેવ્યઃ ।
પ્રસ્ફુરતિ ચ પરમશિવો જ્ઞાનનિધિસ્તાસાં મધ્યે

સ્વશરીરમયો હિ પિણ્ડઃ પૃથિવ્યાદિભૂતપઞ્ચકારબ્ધત્વાદ-
શેષવિશ્વવૈચિત્ર્યલક્ષણમણ્ડમિત્યધ્યવસીયતે ।
અણ્ડપિણ્ડયોરૈકરૂપ્યમામ્નાયેષુ પ્રસિદ્ધમ્ । યથા ત્રિશિરોભૈરવે -
સર્વતત્વમયઃ કાયસ્તચ્ચેદાનીં શૃણુ પ્રિયે ।
પૃથિવી કઠિનત્વેન દ્રવત્વેઽમ્ભઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ઇત્યાદિ ।
યથા ચ પરમાર્થસારસંગ્રહે -
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વમૃતં વિચિત્રરચનાગવાક્ષપરિપૂર્ણમ્ ।
નિજમન્યદથ શરીરં ઘટાદિ વા તસ્ય દેવગૃહમ્ ॥ ઇતિ ।
તત્ર ચ પીઠીભૂતે કરણદેવ્ય ઇન્દ્રિયલક્ષણાઃ શક્તયઃ સ્ફુરન્તિ ।
આવાહનસન્નિધાપનતિરોધાનાદિવ્યતિરેકેઽપિ સ્વયમેવ સ્ફુટં
પ્રકાશન્તે । તાસાં મધ્યે ચ પરમશિવો મહાપ્રમાતૃસ્વભાવઃ
પ્રસ્ફુરતિ તાઃ શક્તીઃ પ્રતિ સ્વસ્ય શક્તિમત્તા યથા પ્રકટીભવતિ તથા
પ્રકાશતે । યતોઽયં જ્ઞાનનિધિઃ, તત્તદિન્દ્રિયશક્ત્યુદયોન્મીલિતાનાં
સંવિદ્વિકલ્પાનાં સમુદ્ર ઇવ સરિત્પ્રવાહાણાં પર્યન્તતઃ
પ્રતિષ્ઠાભૂમિરિત્યામ્નાયતે । ઇન્દ્રિયશક્તીનાં ચ તાસાં ન
કદાચિચ્છબ્દસ્પર્શાદ્યનુવેધં વિનાઽવસ્થાનમ્ । શબ્દસ્પર્શાદય
એવ ચ પઞ્ચ મહાન્તિ ભૂતાનીતિ વિશ્વમયયસ્તા ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
યદુક્તમ્ -
શક્તિશ્ચ શક્તિમાંશ્ચેતિ પદાર્થદ્વયમુચ્યતે ।
શક્તયોઽસ્ય જગત્ કૃત્સ્નં શક્તિમાંશ્ચ મહેશ્વરઃ ॥ ઇતિ ।
સર્વાઃ શક્તીશ્ચેતસા દર્શનાદ્યાઃ સ્વે સ્વે વેદ્યે યૌગપદ્યેન
વિષ્વક્ ।
ક્ષિપ્ત્વા મધ્યે હાટકસ્તમ્ભભૂતસ્તિષ્ઠન્ વિશ્વાકાર એકો
વિભાતિ ॥
ઇતિ શ્રીકક્ષ્યાસ્તોત્રસ્થિત્યા સ્વાત્મરૂપઃ પરમેશ્વર એવાન્તશ્ચક્રદેવતા
બાહ્યાન્તરભિન્નાઃ । કરણશક્તયશ્ચ તદાવરણદેવતાસ્થાનીયાઃ ।
તદર્ચનં ચ સ્વશરીરાત્મનિ મહાપીઠ એવોપપદ્યતે । તત્ર ચ યથા
પ્રતિમાપુસ્તકાદયો
ભાવાઃ સ્વાત્મભૂતાં મુખ્યાં દેવતાં પ્રતિ
પ્રતિનિધિભાવેનાધ્યવસીયન્તે, તદ્વત્ સ્વદેહસ્યૈવ મુખ્યતયા
પીઠત્વમ્ । અનુકલ્પોપકલ્પતયા તુ સ્થણ્ડિલમણ્ડલાદીનામઙ્ગીકાર ઇતિ
તાત્પર્યાર્થઃ

નનુ સોઽયમલૌકિકઃ પરમેશ્વરઃ કીદૃશ્યા પ્રક્રિયયોપાસ્ય
ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સાનુગ્રહમાહ -
સ તત્રાર્ચનીયો વિમર્શપુષ્પાધિવાસસુરભિભિઃ ।
ચિત્તચષકાર્પિતૈર્વેદ્યસુધાવીરપાણવસ્તુભીઃ

સઃ વેદાગમાદિપ્રસિદ્ધસ્વભાવઃ પરમેશ્વરઃ, તત્ર
પિણ્ડાત્મનિ પીઠે પૂજનીયઃ । પૂજાયાં ચ વેદ્યમયી યા સુધા
સર્વેન્દ્રિયાહ્લાદકત્વાદત્યન્તસ્વીકાર્યા, સા સ્વભાવત એકાપિ સતી
ભયશોકહર્ષાદ્યવસ્થાવૈચિત્ર્યાદમ્લતિક્તમધુરાદિપ્રાયાનેકરસ-
વિશેષોપશ્લેષિણી વીરસ્ય પરભૈરવસ્ય વીરાયાશ્ચ
સ્વાતન્ત્ર્યમયયાસ્તત્પ્રધાનશક્તેઃ, વીરાણાં
યોનિતત્સિદ્ધાદિરૂપાણાં ભૈરવમિથુનાનાં ચ પીયતે
સ્વાત્મસાત્ક્રિયત ઇતિ વ્યુત્પન્નાનાં શ્રીમચ્ચતુસ્સ્રોતોગોપ્યમાનાનાં
વસ્તૂનાં વિશ્વવિલાસાસવોપલક્ષિતાનાં દ્રવ્યાણાં પ્રકૃષ્ટતયા
પૂજાઙ્ગત્વેનોપયુજ્યતે । તતશ્ચ યાનિ તાનિ વેદ્યામૃતમયાનિ
કુલદ્રવ્યાણિ તાન્યેવ પૂજાસાધનાનીત્યર્થઃ । તાનિ ચ સ્વચિત્તાત્મનિ
ચષકે ગ્રહણયુક્ત્યા કયાચિદર્પણીયાનિ । ચિત્તસ્ય ચષકત્વં ચ તત્ર તત્ર
બહુપ્રવાહં પ્રસર્પતાં વેદ્યવસ્તૂનાં સ્વાત્મભૈરવસ્યૈકયૈવ
હેલયા તદ્ગ્રહણસૌકર્યોપાયત્વાત્ । વિશ્વવર્તિનો હિ ભાવા
બહિર્ભિન્નપ્રકારં સ્ફુરન્તસ્તત્તદિન્દ્રિયપરિસ્પન્દોપગૃહ્યમાણ-
સ્વભાવાઃ ક્ષણં ચિત્તે વિશ્રમ્ય પશ્ચાત્ તત્પ્રણાડિકયા
ભૈરવાત્મન્યનુપ્રવિશન્તીત્યતિસુભગેયં સરણિઃ । યદુક્તં
શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
ભાવા વૃત્તિષુ તાશ્ચિત્તે ચિત્તં સંવિદિ સા પરે ।
વ્યોમ્ન્યસ્તંગમિતો યત્ર ક્રમ ઉલ્લઙ્ઘનાત્મકઃ ॥ ઇતિ ।
અથ ચ તાનિ વસ્તૂનિ પરમેશ્વરં પ્રતિ સ્વાત્મતયા યો વિમર્શઃ
પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્મા પરામર્શઃ, સ એવ પુષ્પમ્, સ્વભાવપોષકત્વાત્
શ્રીગુરુરૂપત્વાચ્ચ । તેન મન્ત્રશક્ત્યાત્મના સુરભીકર્તવ્યાનિ, અન્યથા
પર્યુષિતાદાવિવ તત્ર શાસ્ત્રાર્થભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્ । એતદુક્તં ભવતિ -
પૂર્વં તાવત્ પીઠતયા દેહમભ્યર્ચ્ય તન્મધ્યે હૃદયવ્યોમરૂપે
સ્વાત્મરૂપમહાપ્રકાશલક્ષણં પરમેશ્વરમનુસન્ધાય,
તમભિતઃ પ્રસરન્તીરિન્દ્રિયશક્તીશ્ચ વિચિન્ત્ય, તદનુ
સર્વાન્તઃકરણસમષ્ટિલક્ષણે સ્વચિત્તે
વિશ્વવેદ્યવિલાસલક્ષણમર્ઘ્યદ્રવ્યમાપૂર્ય, તચ્ચ
પારમેશ્વરપરામર્શમયયા મન્ત્રશક્ત્યા સંસ્કૃત્ય, તેનૈવ
કુલામૃતેન નિજાવરણદેવતાપરિમણ્ડલિતોઽયં પરમેશ્વરઃ પૂજનીય
ઇતિ । અયં ચ સંકોચવિકાસયોગાદેકારમારભ્યાઽસઙ્ખ્યારપર્યન્ત-
માગમેષ્વર્ચનીયતયા આમ્નાયતે । યદુક્તં શ્રીતન્ત્રાલોકે -
એકવીરો યામલોત્થસ્ત્રિશક્તિશ્ચતુરાત્મકઃ ।
પઞ્ચમૂર્તિઃ ષડાત્માઽયં સપ્તાષ્ટકવિભૂષિતઃ ॥
નવાત્મા દશદિક્શક્તિરેકાદશનિજાત્મકઃ ।
દ્વાદશારમહાચક્રનાયકો ભૈરવઃ સ્થિતઃ ॥
એવં યાવત્ સહસ્રારે નિસ્સંખ્યારેઽપિ વા વિભુઃ ।
વિશ્વચક્રે મહેશાનો વિશ્વશક્તિર્વિજૃમ્ભતે ॥ ઇતિ ।
એતત્તાત્પર્યેણૈવ સ્રોતશ્ચતુષ્ટયોપપાદિતાનાં પદ્ધતીનાં
પ્રવૃત્તિરિત્યેતાવન્માત્રપર્યવસાયિ પૂજારહસ્યમ્ । બાહ્યસ્તુ
પ્રસૂનાક્ષતાસવધૂપદીપઘણ્ટાદિસ્વભાવઃ પ્રપઞ્ચોઽસ્માભિઃ
અધિકં નૈવ દુષ્યતિ ઇતિ ન્યાયાદાદ્રિયત ઇતિ । એતદુપર્યપ્યાલોચયિષ્યતે

અથાર્ચનારહસ્યસ્યોન્મીલિતત્વાત્ ક્રમેણાર્ચ્યદેવતાચક્રરહસ્ય-
મપ્યુદ્ભાવયિતુમાદાવુદ્દેશમુપન્યસ્યતિ -
શ્રીપીઠપઞ્ચવાહનેત્રત્રયવૃન્દચક્રાણિ સ્મરત ।
સ્મરત ચ ગુરૂણાં પઙ્ક્તિ પઞ્ચ ચ શક્તીઃ સૃષ્ટિપ્રમુખાઃ

શ્રીપીઠં પઞ્ચવાહો નેત્રત્રયં વૃન્દચક્રમિતિ યાનિ ચક્રાણિ
તાનિ સ્મરત પરામૃશત । યત્પ્રાધાન્યેનૈષામાવર્જનીયતયા
પરામર્શઃ, તાં શ્રીગુરુનાથાનાં પઙ્ક્તિ ચ સ્મરત ।
ગુરુમણ્ડલપ્રાધાન્યદ્યોતનાય પુનરપિ સ્મરતેત્યુક્તમ્ ।
સૃષ્ટિપ્રમુખાઃ પઞ્ચ શક્તીશ્ચ સ્મરત, યા સૃષ્ટિઃ સ્થિતિઃ
સંહારોઽનાખ્યા ભાસેતિ ભિદ્યન્તે । શ્રીપીઠેતિ તસ્ય પૂજ્યતોત્કર્ષેણ
મહત્ત્વં દ્યોત્યતે । મહત્ત્વં ચ તદોડ્યાણાદીનામવાન્તરપીઠત્વેઽપિ
સર્વપ્રતિષ્ઠાભૂમિતયા પ્રધાનપીઠત્વાત્ । ઇયં
ચાલ્પૈરેવાક્ષરિઅર્મન્ત્રબીજવદનેકાર્થોપપાદનસમર્થા
તત્તચ્ચક્રક્રમાનુક્રમણિકારહસ્યોપદર્શની
વક્ષ્યમાણસર્વદેવતાવિકલ્પસંગ્રહપ્રાધાન્યાદુદ્દેશલક્ષણા
ગાથા । યથેયમકૃત્રિમા મહામ્નાયોક્તિઃ -
યત્પીઠચક્રાર્ચિતપઞ્ચવાહપ્રકાશમાનન્દખમૂર્તિચક્રમ્ ।
અષ્ટાષ્ટચક્રં પ્રવિરાજતે તદ્ ગુરુક્રમૌઘં સચતુષ્ટયાર્થમ્ ॥
ઇતિ

અથ શ્રીચક્રં ક્રમેણોન્મુદ્રયિષ્યન્નાદૌ પિઠનિકેતનાદિ
નેત્રત્રિતયાન્તં વિભાગદ્વારા પર્યાલોચયતિ -
પીઠે કલા નવ પઞ્ચૈવ પઞ્ચવાહપદવ્યામ્ ।
સપ્તદશ ફાલનેત્રે દ્વાદશ ષોડશ ચાન્યનેત્રયોઃ

પીઠં હિ નામ સ્વશરીરભટ્ટારકાત્મકમિત્યુક્તમ્, તત્રૈવ
પરમેશ્વરસ્ય પઞ્ચધા વહનાત્ । યદેતત્પર્યાલોચનાયામન્યોન્યા-
નન્દસંઘટ્ટનોન્મુખમાતાપિતૃસ્વભાવાભિન્નશક્તિશિવદ્વિતય-
સામરસ્યોન્મિષત્સ્ત્રીપુંસવીર્યસ્ફુરત્તારબ્ધત્વનૈયત્યાદુપર્યુદ્-
ભવિષ્યદનેકદેવતાચક્રોર્મિપરમ્પરાસ્ફારૌચિત્યમત્રૈવેત્યધ્ય-
વસીયતે । તદુક્તં શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
શિવશક્ત્યુભયોન્મેષસામરસ્યોદ્ભવં મહત્ ।
વીર્યં તસ્માદ્ દેહ એવ મહાપીઠઃ સમુદ્ગતઃ ॥ ઇતિ ।
એવં પીઠપરામર્શસ્ય પ્રાધાન્યં પ્રતિપાદયિતું હ્યાદૌ
દૂતીયજનમારમ્ભણીયતયોદ્ભાવ્યતે । યથા શ્રીક્રમોદયે -
સ્ત્રિયઃ સર્વેષુ વર્ણેષુ યોગિન્યઃ સ્યુર્ન સંશયઃ ।
દેહવદ્ યોનિશુદ્ધિસ્તુ આત્મવલ્લિઙ્ગશોધનમ્ ॥
યોનૌ નવાક્ષરીં ન્યસ્ય લિઙ્ગે સપ્તદશાક્ષરીમ્ ।
ગુરુચક્રસ્ય પૂજાર્થં કુર્યાદ્ યોગિનિમેલનમ્ ॥
નવાક્ષર્યા તુ મન્ત્રેણ સ્થાપયેલ્લિઙ્ગપીઠવત્ ।
શિવશક્ત્યાત્મભાવેન પુરુષો મન્થકઃ સ્મૃતઃ ॥
મન્થયેદાત્મનઃ શક્તિ મધુવચ્છુલ્કશોણિતમ્ । ઇતિ ।
યથા ચોપનિષદિ - યથૈવં વિદ્વાન્ મિથુનમુપૈત્યગ્નિહોત્રમેવ તસ્ય
હુતં ભવતિ ઇતિ । તત્ર ચ કલાઃ શક્તયો નવ । પરમેશ્વરસ્ય
સ્ત્રીપુંસાદિભેદવ્યુદાસેન સર્વસ્યાપિ શક્તિમયત્વાત્ કલા ઇત્યુક્તમ્ ।
તાશ્ચ પર્યાલોચ્યમાનાઃ પ્રમાત્રંશમયઃ કશ્ચિદાદ્યઃ સ્પન્દઃ ।
તદનુ તસ્યૈવોપરિપ્રસરણૌન્મુખ્યરૂપા શક્તિઃ કાચિત્ । અથ તસ્ય
પ્રમાણસ્ફુરણરૂપઃ કશ્ચિદિન્દ્રિયમયઃ પરિસ્પન્દઃ । તતશ્ચ
વસ્તુવ્યવસ્થાપનાત્મિકા તત્સ્ફુરત્તા । પશ્ચાત્ પ્રમેયોલ્લાસઃ । પ્રમેય
વર્ગશ્ચ સૂક્ષ્મેક્ષિકયા પરીક્ષ્યમાણો
ભૂતપઞ્ચકાન્તર્ભાવમેવાનુભવતિ । ભૂતાનિ ચાત્ર - આકાશઃ,
પૃથિવી, વાયુઃ, તેજઃ, આપ ઇતિ ક્રમાદુપાસ્યન્તે । તત્ર ચ પ્રારમ્ભ એવ
સ્વાત્મનશ્ચિદ્રૂપતાપરામર્શઃ તદનુ તસ્ય સ્થૈર્યોત્પાદનમ્ ।
તદુદ્યોગરૂપસ્પન્દાનુવૃત્તિઃ । તતસ્તસ્યૈવોજ્જ્વલીકરણમ્ । તતશ્ચ
સ્વવિશ્રાન્તિલક્ષણમાપ્યાયિતત્વં ચેતિ ક્રમવિવક્ષા । એવઞ્ચ પ્રમાતા,
પ્રમાણમ્, પઞ્ચવિધં ચ પ્રમેયં પીઠનિકેતનમિત્યર્થો ભવતિ ।
અન્યે પુનરેતત્પીઠશ્મશાનક્ષેત્રેશમેલાપયજનભેદાત્
પઞ્ચપ્રકારતયોપાસતે । નવાત્મકત્વેઽપ્યસ્ય
પ્રમાતૃપ્રમાણોપગૃહીતવ્યોમાદિપઞ્ચકસ્વભાવત્વાત્
પઞ્ચવાહચક્રતાદાત્મ્યં ન કિઞ્ચિદપ્યતિક્રમ્યતે । યદ્વા પ્રમાતા
કશ્ચિત્, તચ્છક્તિશ્ચ પ્રમારૂપા, તદુપકરણં ચ
પ્રમાણમ્, વસ્તુવ્યવસ્થાપનાત્મિકા ચ તદ્વિજૃમ્ભા, તત્ક્રોડીકાર્યં
પઞ્ચવિધં પ્રમેયજાતં ચેત્યનયાપિ ભઙ્ગ્યા પઞ્ચપ્રકારતૈવ
પ્રત્યાયયતે । એવઞ્ચ -
આકટ્યોરાકન્ધરમાદોષ્ણોરા ચ નાભિસીમાન્તમ્ ।
ષટ્કોણં યચ્છરીરં સંવિત્પીઠં ત્રિકોણસામ્યં તત્ ॥
ઇતિ સ્થિત્યા સ્વશરીરસ્યૈવ પીઠતયોપાસનં પ્રાક્ કર્તવ્યમ્ । તદનુ
વક્ષ્યમાણાનામુપચારઃ કર્તવ્ય ઇત્યુક્તં ભવતિ । અત્ર ચ
ગણપતિવટુકાદિદેવતાનાં નામોપાદાનં તેષાં ચ
તત્તદર્થાનુગુણ્યેન નિર્વચનં ચ ક્રિયમાણં
ગ્રન્થગૌરવમત્યન્તરહસ્યોન્મીલનદોષમપ્યુન્મેષયિષ્યતીતિ
સંક્ષિપ્તેનૈવ પથા પ્રસ્થીયતે । યથા શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
ધામાદિત્રિતયેનૈવ વક્ત્રભઙ્ગભયાન્મનાક્ ।
પ્રકાશ્યતે મયા સમ્યગ્ વાક્યૈરવિષમાશયૈઃ ॥ ઇતિ ।
યથા શ્રિક્રમસદ્ભાવેઽપિ -
ગોપનીયાનિ નામાનિ ચોરેભ્યો દ્રવિણં યથા ।
ગોપનાત્ પાલયન્ત્યેવ મૂર્તયસ્તુ મહાર્થતઃ ॥ ઇતિ ।
વિવેકિનાં તુ ગણ્યતે સંખ્યાયત ઇતિ ગણઃ ષડધ્વા ભોગરૂપોલ્લાસઃ,
તં પાતિ રક્ષતીતિ ગણપતિરિત્યાદિપ્રક્રિયયાઽત્યન્તસુખસાધ્યોઽયં
નિરુક્તિપ્રકારઃ । યતસ્ત એવાહુઃ - અપ્યક્ષરવર્ણસામાન્યાન્નિર્બ્રૂયાદ્,
ન ત્વેવ ન નિર્બ્રૂયાત્ ઇતિ । પઞ્ચૈવ પઞ્ચવાહપદવ્યામિતિ । વાહાઃ
પરમેશ્વરસ્ય સ્ફુરણધારાઃ । તાશ્ચ પઞ્ચ,
અન્યૂનાનતિરેકિતયોપલભ્યમાનત્વાત્ । તન્મયી ચ યા પદવી
વિશ્વગમાગમસ્થાનભૂતા પ્રવૃત્તિઃ । તાઃ પઞ્ચૈવ કલા ઇત્યન્વયઃ ।
એવકારેણ પઞ્ચવાહશબ્દસ્યાન્વર્થતોચ્યતે । તે ચ વાહા
વ્યોમવામેશ્વરી, ખેચરી, દિક્ચરી ગોચરી, ભૂચરીતિ ચ ભવન્તિ । અન્યે
પુનરાસાં ક્રમં ગોદિગ્ભૂરૂપં ભૂદિગ્ગોરૂપં ચાચક્ષતે । તત્ર
તત્સમ્પ્રદાયાનુગુણ્યાત્ તન્નિરુક્તિરૂહ્યા । અસ્મત્ક્રમસ્તુ નિર્દિષ્ટક્રમ એવ
વ્યોમવામેશ્વરીસંજ્ઞા નાદભૂમિશ્ચ ખેચરી ।
આનન્દદિક્ચરીસંજ્ઞા ગોચરી મન્ત્રભૂમિકા ॥
મન્ત્રાણાં દ્રવ્યરૂપત્વાદાવલિર્ભૂચરી તથા । ઇતિ ।
મયાઽપ્યુક્તં શ્રીકોમલવલ્લીસ્તવે -
ભૂતલે કિમથ કિં ગવાં કુલે
દિઙ્મુખેષુ કિમથો કિમમ્બરે ।
કિં તતોઽપ્યુપરિ સર્વતશ્ચ કિં
દૃશ્યસે તદપિ કિં ન મૃષ્યસે ॥ ઇતિ ।
તત્ર
વ્યોમ્નામોમાત્મકપ્રણવરૂપતાવિમર્શવૈશિષ્ટ્યાનુપ્રાણનાનાં
વક્ષ્યમાણસર્વપઞ્ચકાત્મનાં વામં વમનં પ્રતીશ્વરી
સામર્થ્યશાલિનીતિ વ્યોમવામેશ્વરી । સા ચ
પરમેશ્વરસ્યાવિકલ્પભૂમ્યનુપ્રવિષ્ટા ચિચ્છક્તિઃ । ખે બોધરૂપે
પ્રમાતરિ ચરણાત્ ખેચરી । દિક્ષ્વન્તઃકરણેષુ ચરતીતિ દિક્ચરી । ગોષુ
બહિરિન્દ્રિયેષુ સઞ્ચરણાદ્ ગોચરી । ભુવિ વિષયભૂમૌ ચરણાદ્
ભૂચરીતિ । પારમેશ્વરી હિ સંવિત્સ્વાતન્ત્ર્યસ્ય શક્તિઃ પ્રકૃત્યા
નિર્વિકલ્પકપદાધિરૂઢાપિ ક્વચિત્ પરિમિતે પ્રમાતરિ સ્ફુરન્તી તદનુ
તદન્તઃકરણાનુપ્રવિષ્ટા પશ્ચાત્ તસ્યૈવ બાહ્યેન્દ્રિયાનુબન્ધિની ચ
ભૂત્વા બહિર્વેદ્યલક્ષણં વિષયોલ્લાસમખિલમુપયુઙ્ક્ત ઇતિ
સર્વપથીનોઽયં પ્રકારઃ । એતા એવ ચિદાનન્દેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાખ્યાઃ
શક્તયઃ પરા સૂક્ષ્મા પશ્યન્તી મધ્યમા વૈખરીતિ
વાગ્રૂપાશ્ચાનુભૂયન્તે । યતશ્ચિચ્છક્તિસ્તાવત્ પરમેશ્વરસ્ય
ચૈતન્યલક્ષણા સર્વનિર્વાહકત્વપર્યાયપરમસ્વાતન્ત્ર્યમયી
વ્યોમવામેશ્વરી ।
આનન્દશ્ચાવચ્છિન્નપ્રમાતૃસ્વાત્મવિશ્રાન્તિસ્વભાવત્વાત્ ખેચરી । ઇચ્છા
ચાભ્યુપગમરૂપત્વાદન્તઃકરણપ્રસાધ્યેતિ દિક્ચરી । જ્ઞાનં ચ
બહિર્મુખં ચક્ષુરાદિભિર્બાહ્યેન્દ્રિયૈરુદ્દિપ્યત ઇતિ ગોચરી । ક્રિયાપિ
પારમેશ્વરીષુ શક્તિષ્વત્યન્તસ્થૌલ્યાદ્ બહિર્વેદ્યવર્ગવૈચિત્ર્યસ્ય
એવોપલભ્યત ઇતિ ભૂચરી । એવં પરાદિવાક્પઞ્ચકોઽપિ ।
વિમર્શો બિન્દુનાદૌ ચ સ્ફોટઃ શબ્દશ્ચ વાકક્રમઃ
ઇતિ શ્રીપાદુકોદયપ્રક્રિયયા
તત્તદુદયાનુગુણ્યાદુક્તશક્તિપઞ્ચકાત્મકત્વં સ્વયમૂહનીયમ્ ।
અન્યચ્ચ સૃષ્ટિસ્થિતિપ્રભૃતિપઞ્ચકીભૂતમખિલમત્રૈવાન્તર્ભવતિ ।
એતાશ્ચ શ્રીક્ષેમરજાદિભિઃ પુસ્તકેષુ લિખિતપઠિતા ઇત્યસ્માભિરપિ
નામોપાદાનપૂર્વકં ચાકિત્યેન વ્યાખ્યાતા ઇતિ । અથૈવં પઞ્ચધા
વહતઃ પરમેશ્વરસ્ય પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયતયા
ત્રૈવિધ્યેનોપાસ્તિપ્રકારં સૂચયન્ મૂર્તિચક્રં તાવદાહ -
સપ્તદશફાલનેત્ર ઇતિ । ફાલો લલાટમ્ । તદ્ગતે નેત્રે સપ્તદશ શક્તયઃ ।
તચ્ચ મૂર્તિચક્રમિત્યામ્નાયતે । મૂર્છનાન્મોહરૂપાત્
સમુચ્છ્રયણરૂપાદ્ વા મૂર્તિત્વમ્ ।
તચ્ચાન્તર્બહિરહન્તેદન્તાદ્વિતયસ્ફુરણાનુગુણ્યાત્ તત્ર યદાહન્તાયાઃ
સમુચ્છ્રાયઃ, તદેદન્તાયા ન્યગ્ભાવરૂપો મોહો ભવતિ । યદા
પુનરિદન્તાયાઃ સમુચ્છ્રાયઃ, તદાઽહન્તાયા ઉક્તરૂપો મોહ ઇતિ
દ્વયમપ્યેકાર્થમ્ । એવઞ્ચ પ્રમાતૃવહ્નિરૂપસ્ય
પરમપ્રકાશરૂપસ્ય પરભૈરવસંવિત્પર્યન્તમુત્કર્ષઃ
પાષાણાદિજડસંવિત્પર્યન્તં ન્યૂનીભાવશ્ચેતિ મહતી
સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિર્મૂર્તિશબ્દેનોચ્યતે । તત્ર ચ કલાઃ સપ્તદશોચ્યન્તે ।
અગ્નેર્બાહ્યાભ્યન્તરવિભાગેન કલાદશકં શિખાસપ્તકં
ચેત્યામ્નાયેષુ પ્રસિદ્ધમ્ । યથાહુઃ -
ધૂમ્રાર્ચિરૂષ્મા જ્વલિની જ્વાલિની વિષ્ફુલિઙ્ગિની ।
સુશ્રીઃ સુરૂપા કપિલા હવ્યકવ્યવહે કલાઃ ॥
હિરણ્યા કનકા રક્તા કૃષ્ણા ચૈવ તુ સુપ્રભા ।
બહુરૂપાઽતિરક્તા ચ સપ્ત જિહ્વા હવિર્ભુજઃ ॥ ઇતિ ।
તત્સંખ્યયા મૂર્તિચક્રશક્તયસ્તાવત્ય ઇતિ । તાશ્ચ
પર્યાલોચ્યમાનાશ્ચૈતન્યં પ્રાધાન્યમભિમાનઃ
કર્તૃત્વમધ્યવસાયો વચનમાદાનં ગમનમુત્સર્જનમાનન્દિતૃત્વં

જ્ઞાનં સઙ્કલ્પનં શ્રવણં સ્પર્શનં
દર્શનમાસ્વાદનમાઘ્રાણનં ચેતિ પ્રમાતૃસ્ફુરણપ્રકારા એવ
ભવન્તિ, યેષામન્તઃકરણબહિષ્કરણાદીન્યુપાયતયાઽવતિષ્ઠન્તે ।
એતાશ્ચ મૂર્તિશક્તયઃ સંકુચિતસ્ય
પ્રમાતુસ્તદ્વિષયાસ્વાદનભેદોપશ્લેષાત્ પશુત્વમુપજનયન્તિ,
અસંકુચિતસ્યાત્યન્તસ્વાતન્ત્ર્યશક્તિવિજૃમ્ભાસંરમ્ભારમ્ભકતયા
પ્રવર્તમાનાઃ પરમશિવીભાવલક્ષણં મઙ્ગલ્યમુન્મીલયન્તીતિ ।
અથ ચ પ્રકાશાનન્દચક્રદ્વિતયમાહ - દ્વાદશ ષોડશ
ચાન્યનેત્રયોરિતિ । અન્યયોર્દક્ષિણવામરૂપયોર્નેત્રયોર્યથાસંખ્યં
દ્વાદશ ષોડશ ચ શક્તય ઇત્યર્થઃ । તત્ર દક્ષિણં નેત્રં
પ્રકાશચક્રમ્ । પ્રકાશ્યતેઽનેન પ્રમેયજાતમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા પ્રકાશઃ
પ્રમાણમિત્યર્થો ભવતિ । તત્ર ચ શક્તયો દ્વાદશ । હંસમત્યાદીનાં
ગુરુતયા પ્રમાતૃરૂપાણામપિ મહાપ્રમાત્રપેક્ષયા
પ્રમાણીભાવયુક્ત્યા શક્તિત્વમેવ । તાશ્ચ તત્ત્વદૃષ્ટ્યા યથાક્રમં
બુદ્ધિપ્રધાનાનિ વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થરૂપાણિ કર્મેન્દ્રિયાણિ,
મનઃશ્રેષ્ઠાનિ શ્રોત્રત્વક્ચક્ષૂરસનાઘ્રાણાત્મકાનિ
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ ભવન્તિ । અહઙ્કારસ્ય સર્વત્રાનુસ્યૂતત્વાન્ન પૃથગ્
ગણનમ્ । એવઞ્ચ પ્રમાણરૂપો ભગવાન્ માર્તાણ્ડો દ્વાદશધા
પ્રકાશતે ઇત્યુપનિષત્ । વામં ચ નેત્રમાનન્દચક્રમ્ । આનન્દો નામ
સ્વાત્મપરમેશ્વરસ્યેદન્તયા સ્ફુરત આ સમન્તાત્ સમૃદ્ધિસ્વભાવઃ
પ્રમેયવર્ગોલ્લાસઃ । સ ચ સૌમ્યોંઽશઃ । તત્ર કલાઃ ષોડશ ।
વસ્તુવૃત્ત્યા તુ તાઃ ષોડશવિકારસ્વભાવાઃ । વિકારશ્ચ મનઃ
કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકં જ્ઞાનેન્દ્રિયપઞ્ચકમાકાશાદિભૂતપઞ્ચકં
ચ । એતેષુ શબ્દસ્પર્શાદિઃ સર્વોઽપિ વેદ્યવિલાસોઽન્તર્ભવતિ ।
શબ્દાદીનાં સ્થૌલ્યાવસ્થૈવ મહાભૂતાનિ । મનસા ચ
બુદ્ધ્યહઙ્કારદ્વયક્રોડીકારઃ । યદાહુઃ પૌરાણિકાઃ -
મન એવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ ।
બન્ધાય વિષયાસઙ્ગિ મુક્ત્યૈ નિર્વિષયં મનઃ ॥ ઇતિ ।
એવમન્યદપ્યૂહનીયમ્ । એતાનિ ચ મૂર્તિપ્રકાશાનન્દચક્રાણિ
વામેશ્વર્યાદિશક્તિપઞ્ચકાત્મકાન્યેવ । તત્ર
પ્રમાતૃવહ્નિરૂપમૂર્તિચક્રં સર્વોર્ધ્વવર્તિનીં
સર્વાવિભાગસ્વભાવત્વાત્ સર્વસાધારણ્યેન સ્ફૂરન્તીં
વ્યોમવામેશ્વરીં પ્રાધાન્યતો નિમિત્તીકૃત્ય ખેચરીશક્ત્યા પ્રવર્તતે ।
ખેચરી ચ પ્રમાતૃસ્ફુરણતન્મયીતિ પ્રાગપ્યુક્તમ્ । પ્રમાણાર્કરૂપં
તુ પ્રકાશચક્રં દિક્ચરીગોચર્યુભયમેલનારબ્ધમ્,
તયોર્દ્વયોરપ્યન્તર્બહિરિન્દ્રિયોલ્લાસરૂપત્વાત્ ।
પ્રમેયસોમમયમાનન્દચક્રં તુ ભૂચર્યનુપ્રાણનમિતિ વિવેકઃ ।
અનેનૈવ ચક્રત્રયેણ ઇચ્છા જ્ઞાનં ક્રિયેતિ શક્તયઃ, જ્વલનસ્તપનઃ
શશીતિ બિન્દવઃ, ભૂર્ભુવઃ સુવરિતિ વ્યાહૃતયઃ, પ્રાણોઽપાન ઉદાન ઇતિ
વાયવઃ, પૃથિવ્યન્તરિક્ષં સ્વર્ગ ઇતિ સ્થાનાનિ, સત્ત્વં
રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ, ઇડા પિઙ્ગલા સુષુમ્નેતિ નાડ્યઃ, દેવયાનં
પિતૃયાનં મહાયાનમિતિ યાનાનિ, સ્થૂલં સૂક્ષ્મં
પરમિત્યવસ્થાઃ, કુલં કૌલમકુલમિતિ વિભાગાઃ, મન્ત્રો મુદ્રા નિરીહા
ઇતિ રહસ્યાનીત્યાદ્યખિલમપિ ત્રિત્વવિશિષ્ટં ક્રોડીક્રિયતે । યચ્છ્રુતિઃ -
તમેકનેમિં ત્રિવૃતં ષોડશારમ્ ઇત્યાદિ

એવં સ્થૂલં દેહં પીઠતયોપાસ્યમુપપાદ્ય
સૂક્ષ્મમપ્યેવં વિમ્રષ્ટવ્યમિત્યુન્મીલયિતું વૃન્દચક્રં
પર્યાલોચયતિ -
પ્રકટિતપઞ્ચસ્કન્ધે ચતુષ્ષષ્ટિર્ભવન્તિ વૃન્દચક્રે ।
વૃન્દાનાં ચક્રં વૃન્દચક્રમ્ । વૃન્દશ્ચ સન્દોહાત્મા ।
તાદૃક્ત્વં ચ તસ્ય સ્વતઃ પુર્યષ્ટકમયતયા
જ્ઞાનસિદ્ધાદિપઞ્ચકસમષ્ટિસ્વભાવત્વાત્ । તચ્ચ
પ્રકટિતપઞ્ચસ્કન્ધમ્ । જ્ઞાનસિદ્ધાઃ ષોડશ,
મન્ત્રસિદ્ધાશ્ચતુર્વિંશતિઃ, મેલાપસિદ્ધા દ્વાદશ, શાક્તસિદ્ધા
અષ્ટૌ, શામ્ભવસિદ્ધાશ્ચતસ્ર ઇતિ ભઙ્ગ્યા
પઞ્ચવાહક્રમાનુગુણ્યાદુદ્ભાવિતપઞ્ચપ્રકારમ્ । આહત્ય
ચતુષ્ષષ્.ટિર્બૃન્દચક્રમ્ । તત્ર શ્રીકાલસઙ્કર્ષણ્યપરપર્યાયા
રુદ્રરૌદ્રેશ્વરી પઞ્ચષષ્ટિતમી સર્વાનુવૃત્તેતિ ન પૃથગ્ ગણ્યતે । તચ્ચ -
ધામમુદ્રાવર્ણકલાસંવિદ્ભાવસ્વભાવતઃ ।
પાતાઽનિકેતદૃષ્ટ્યા ચ વૃન્દચક્રં પ્રકાશિતમ્ ॥
ઇતિ ન્યાયાદષ્ટધા ભવતિ । તત્ર ધામાનિ સ્થાનાનિ
જ્ઞાનસિદ્ધાદીનાં ક્રમાત્ કન્દનાભિહૃત્કણ્ઠભ્રૂમધ્યરૂપાણિ ।
મુદ્રાઃ કરઙ્કિણ્યાદયઃ । યદુક્તમ્ -
કરઙ્કિણી ક્રોધની ચ ભૈરવી લેલિહાનિકા ।
ખેચરી ચેતિ મુદ્રાયાઃ પઞ્ચાત્મકતયા સ્થિતિઃ ॥ ઇતિ ।
તથા શ્રીવિજ્ઞાનભટ્ટારકે -
કરઙ્કિણ્યા ક્રોધનયા ભૈરવ્યા લેલિહાનયા ।
ખેચર્યા દૃષ્ટિકાલે ચ પરા વ્યાપ્તિઃ પ્રકાશતે ॥ ઇતિ ।
મુદ્રાણાં બન્ધપ્રકારશ્ચ તત્રૈવોપપાદિતઃ । યથા -
મૃદ્વાસને સ્ફિજૈકેન હસ્તપાદં નિરાશ્રયમ્ ।
વિધાય તત્પ્રસઙ્ગેન પરા પૂર્ણા મતિર્ભવેત્ ॥
ઉપવિશ્યાસને સમ્યગ્ બાહૂ કૃત્વાર્ધકુઞ્ચિતૌ ।
કક્ષવ્યોમ્નિ મનઃ કુર્વન્ શમમાયાતિ ચિલ્લયાત્ ॥
સ્થૂલરૂપસ્ય ભાવસ્ય સ્તબ્ધાં દૃષ્ટિં નિપાત્ય ચ ।
અચિરેણ નિરાધારં મનઃ કૃત્વા શિવં વ્રજેત્ ॥
મધ્યજિહ્વે સ્ફારિતાસ્યે મધ્યે નિક્ષિપ્ય ચેતનામ્ ।
હોચ્ચારં મનસા કુર્વન્ તતઃ શાન્તે પ્રલીયતે ॥
આસને શયને સ્થિત્વા નિરાધારં વિચિન્તયેત્ ।
સ્વં દેહં મનસિ ક્ષીણે ક્ષણાત્ ક્ષીણાશયો ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
તત્ત્વવૃત્ત્યા તુ કરઙ્કિણી નામ સ્વદેહેન્દ્રિયાખ્યભેદવિગલનપ્રગલ્ભા
મુદ્રા । યથા શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયામ્ -
અન્તરમ્બ ! બહિરપ્યમી કરા યે તવાક્ષતનવોઽઙ્ક એષ યઃ ।
વિગ્રહો દ્વિતયમપ્યતઃ પરં ચિન્નભો નયસિ નઃ કરઙ્કિણી ॥ ઇતિ ।
પૃથિવ્યાદિપ્રકૃત્યન્તં તત્ત્વસન્દોહમન્તઃસંજિહીર્ષાલક્ષણેન
ક્રોધેન સ્વાત્મરૂપતાં નયતિ ક્રોધની । યથા -
યત્ પ્રકૃત્યવધિ તત્ત્વમણ્ડલં ક્ષ્મામુખં
પરિમિતગ્રહાસ્પદમ્ ।
ક્રોધની ત્વમસિ સંજિહીર્ષયા મન્ત્રમૂર્તિરિહ તસ્ય જૃમ્ભિકા ॥ ઇતિ ।
અન્તર્બહિર્ભાવયૌગપદ્યેન પૂર્ણસંવિત્સ્વભાવા ભૈરવી । યથા -
ગ્રન્થયો દ્વિષડુમે ! યયા ધૃતા સા નિરાવરણચિન્નભઃપદા ।
સ્પન્દમૂર્તિભૃતભેદડમ્બરા ભૈરવી ત્વમસિ વિશ્વમેલિની ॥ ઇતિ ।
ઇયં ચ નિમીલનોન્મીલનસમાધિદ્વયસામરસ્યૌચિત્યાદસ્માભિરત્યન્ત-
મુપલાલ્યતે । યદાહુઃ -
અન્તર્લક્ષો બહિર્દૃષ્ટિર્નિમેષોન્મેષવર્જિતઃ ।
ઇયં સા ભૈરવી મુદ્રા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા ॥ ઇતિ ।
યથા શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
મહામેલાપધર્મિણ્યઃ ક્રૌણ્ડલ્યુન્મેષવિગ્રહાઃ ।
નિરાવરણચિદ્વ્યોમધામસ્થા ભાન્તિ નિત્યશઃ ॥
આપૂર્ય સ્વબલોદ્રેકસમુત્થં ભેદડમ્બરમ્ ।
યા સ્થિતા પૂર્ણવિભવા નિરાવરણવિગ્રહા ॥
ભૈરવી સૈવ વિખ્યાતા મુદ્રા સદસદુજ્ઝિતા ।
નિસ્તરઙ્ગવિકાસાત્મસામરસ્યૈકપાલિની ॥
આસાં મેલાપસિદ્ધાનાં દેવીનાં મુદ્રિતા સદા ।
મુ(દ્રિ?દ્રે)ણેયં દ્વિધા ભાસમુદ્રેયં ભૈરવાત્મિકા ॥ ઇતિ ।
યચ્ચોક્તમસ્મદ્ગુરુભિર્મનોનુશાસનસ્તોત્રે -
સ્તબ્ધદૃષ્ટિ બહિરર્થસંશ્રયં નિર્વિકલ્પમપિ યત્ તવાસનમ્ ।
મુક્તપઞ્જરશુકાનુકારિ તદ્ ભૈરવં વપુરુદારમાહર ॥ ઇતિ ।
મયાઽપ્યુક્તં શ્રીપરાસ્તોત્રે -
આનન્દોદયલક્ષ્મણોરકલુષૈરુત્પક્ષ્મણોરૂષ્મલૈ -
રક્ષ્ણોરુન્મિષિતૈઃ પ્રતાપ્ય પૃથિવીમન્તઃસ્થલૈકસ્પૃશઃ ।
પૂર્ણાહમ્પ્રથનોત્સવાય સુધિયો યામૂર્ધ્વમધ્યાસતે
સા કાચિત્ ત્વમચિન્ત્યસિદ્ધિરચલા મુદ્રા મહત્યુચ્યસે ॥ ઇતિ ।
પુર્યષ્ટકાદિવાસનાસર્વસ્વગ્રાસલાલસા લેલિહાના । યથોક્તમ્ -
અષ્ટપુર્યુદિતબીજવાસનાસંહૃતિપ્રવણરશ્મિપુ~જયા ।
લીઢમાત્રમુખભેદયા ત્વયા ભૂયતે જનનિ ! લેલિહાનયા ॥ ઇતિ ।
વાચ્યવાચકાદ્યશેષવિકલ્પવિક્ષોભવિલાપિની
સૌષુમ્નસરણિસીમોલ્લઙ્ઘિની સ્વાત્મસંવિદવિભિન્નાકારા ચ ખેચરી ।
યથા -
ત્વં પરાપ્રભૃતિવૈખરાન્તિમોલ્લેખવિસ્તરવિલાપનોન્મુખી ।
દેવ્યનાવરણશમ્ભુસદ્મગા ખેચરી ભવસિ ચિદ્વિકાસિની ॥
બહ્નિસૂર્યશશિધામઘસ્મરી કુણ્ડલી તિડદિવોત્પતન્ત્યસૌ ।
શામ્ભવં જનનિ ! બિન્દુમધ્વના મધ્યમેન ચ મતાસિ ખેચરી ॥
ઇતિ મુદ્રાવિભાગઃ ।
વર્ણાઃ શ્રીમચ્છબ્દરાશિભૈરવાત્માનઃ । તત્ર જ્ઞાનસિદ્ધાઃ
ષોડશ સ્વરમયયઃ । મન્ત્રસિદ્ધાઃ કકારાદિમકારાન્તા
વર્ણાત્મકાઃ । મેલાપકસિધાશ્ચ ષણ્ડસ્વરરૂપાઃ ।
યકારાદિહકારાન્તસ્વભાવાઃ શાક્તસિદ્ધાઃ । અકારકલાકારાશ્ચ
શામ્ભવસિદ્ધા ઇતિ । અકારકલાશ્ચ
બિન્દ્વર્ધચન્દ્રનિરોધનાદસ્વભાવાઃ । તત્ર
બિન્દુરશેષવાચ્યાવિભિન્નપ્રકાશાત્મા ચન્દ્રાકૃતિરનુસ્વારઃ ।
કિઞ્ચિદ્વાચ્યપ્રાધાન્યશાન્તાવર્ધચન્દ્રઃ,
મણ્ડલસ્વભાવાદત્યન્તકૌટિલ્યવ્યપાયાત્ । તતોઽપિ
વેદ્યકૌટિલ્યવ્યપગમાદૃજુરેખારૂપા નિરોધિકા । યદનયા
પરિમિતયોગિનાં નાદાનુપ્રવેશઃ, તદ્વદપરિમિતયોગિનાં
ભેદદશાવેશશ્ચ નિરુધ્યતે । નાદશ્ચ સ્વપરામર્શપરમાર્થ
ઇત્યકારકલારહસ્યમ્ । શ્રીપઞ્ચપિણ્ડનાથસ્થા અકારાદયશ્ચ વર્ણા
જ્ઞાનસિદ્ધાદીનાં ક્રમાદ્ ભવન્તિ । કિઞ્ચ, જ્ઞાનસિદ્ધાદયઃ
ક્રમાદ્ અકારકલામયયઃ । શામ્ભવ્યસ્તુ તત્સમષ્ટિરૂપાઃ ।
યદસ્માભિરકારસ્ય પઞ્ચપિણ્ડસ્ય ચ દ્વયોરૈકાત્મ્યમેવાઙ્ગીક્રિયતે ।
યદુક્તં શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
અવર્ણપઞ્ચપિણ્ડાર્ણરૂપયોરદ્વયી ગતિઃ ।
યતસ્તસ્માદુચ્યતેઽલં દેવીનાં તદ્ગતં વપુઃ ॥ ઇતિ ।
અનેન શ્રીમહાર્થત્રિકદર્શનયોરન્યોન્યં નાત્યન્તં ભેદપ્રથેતિ
વ્યાખ્યાતમ્ । એવમોઙ્કારેઽપ્યનુસન્ધેયમ્ ।
યદયમોડ્યાણપીઠસ્વભાવો નાદાત્મા પરમવ્યોમરૂપઃ
સૃષ્ટ્યાદિપ્રથાત્રયોપસંહારપ્રગલ્ભો
જાગ્રદાદ્યવસ્થાત્રયાધિષ્ઠાતૃભૂતબ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાત્માકારો-
કારમકારાત્મા સર્વાવિભાગપ્રથામયનાદલક્ષણાર્ધ-
માત્રાનુપ્રાણનઃ પ્રતિપાદિતતદ્વર્ણચતુષ્ટયસામરસ્યોન્મીલિતો
મહારાવબીજપર્યાયો ભવતિ । તથા શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
વિસર્ગસ્થિતિસંહારપ્રથાગ્રાસૈકતત્પરઃ ।
નિરુપાખ્યમહાદીપ્તિસમુલ્લસનતત્પરઃ ॥
યોઽધ્યુષ્ટકલનોદ્રેકસ્વભાવઃ પ્રણવાભિધઃ ।
પીઠાભિધં તમેવાહં નમામ્યાગમસિદ્ધયે ॥
ઇતિ વર્ણક્રમઃ ।
કલા રૌદ્ર્યાદયઃ । તત્ર રૌદ્રી વામા અમ્બિકા જ્યેષ્ઠેતિ ક્રમાદ્
જ્ઞાનસિદ્ધાદિબિરુપશ્લિષ્યન્તે । એતત્સામરસ્યલક્ષણાશ્ચ શામ્ભવ્યઃ ।
યદુક્તં શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયામ્ -
જ્ઞાનદીધિતિષુ રૌદ્ર્યુદેતિ તે મન્ત્રદીધિતિષુ વામયોદિતમ્ ।
યોગદીધિતિષુ જૃમ્ભતેઽમ્બિકા જ્યેષ્ઠયેત્થમધિશક્તિદીધિતિ ॥
દેવ્યભેદિતકલાચતુષ્ટયી શમ્ભુદીધિતિષુ દીપ્યતે સ્વરઃ । ઇતિ ।
અથ સંવિત્સ્વભાવઃ । તત્ર જ્ઞાનં નામ સામાન્યાત્મિકા
પ્રાથમિકી પ્રથા, યામાલોચનેત્યાચક્ષતે । મન્ત્રઃ
પદાર્થોદયસંરમ્ભાત્મા પરામર્શઃ । સ એવ સ્વાત્મવિશ્રાન્તો
મેલાપઃ । તાદૃગ્રૂપસ્ય ચ વાસનાશાન્તિરૂપઃ શાક્તઃ ।
વિલીનસર્વવાસનોપલેપસ્ય ચાસ્ય સ્વાત્મસંવિન્માત્રતાપારિશેષ્યં
શામ્ભવ ઇતિ ।
અથ ભાવસ્વભાવઃ । પારમેશ્વરો હિ પ્રકાશઃ પ્રકૃત્યા
પ્રસન્નગમ્ભીરમનુત્તરઙ્ગમમ્બુરાશિમનુહરન્નવિકલ્પાત્મૈવાન્તર-
સ્વાતન્ત્ર્યમયીમાનન્દશક્તિમનુભવતિ । તસ્ય ચ
તાદૃક્સ્વભાવાનુપ્રવિષ્ટાઃ શક્તયઃ શામ્ભવ્યઃ । સ એવ યદા કિઞ્ચિત્
કલ્લોલનક્રિયૌન્મુખ્યમવલમ્બતે, તદા શાક્તોલ્લાસઃ । તસ્યૈવ કિઞ્ચિત્
કલ્લોલીભાવે મેલાપપરિસ્ફુરણમ્ । ઉપર્યુપર્યુદ્રિક્તકલ્લોલકલ્પનાયાં

મન્ત્રોન્મેષઃ । ચન્દ્રોદયાદેરિવ કુતશ્ચિત્
પ્રવૃદ્ધિહેતોર્વેલોલ્લઙ્ઘનાદિરુત્કૂલઃ ક્ષોભકોલાહલો જ્ઞાનસિદ્ધોદય
ઇતિ । તતશ્ચ જ્ઞાનસિદ્ધાઃ પ્રમેયાંશતયા પર્યાલોચનીયાઃ ।
મન્ત્રસિદ્ધાઃ પ્રમાણમયત્વેન । મેલાપસિદ્ધાઃ પ્રમાત્રાત્મકતયા
શાક્તસિદ્ધાસ્તદવચ્છેદવ્યપોહેન શુદ્ધપ્રમાતૃતયા ।
શામ્ભવસિદ્ધાશ્ચ પૂર્ણસંવિત્સ્વાતન્ત્ર્યમયપરમશિવભટ્ટારક-
સ્વરૂપતયેતિ । અથ શામ્ભવ્યાદીનાં વામેશ્યાદિતાદાત્મ્યદ્યોતકઃ
શામ્ભવસિદ્ધાસુ વામેશ્યાઃ પાત ઇત્યાદિક્રમેણ
પઞ્ચવાહવૃન્દચક્રયોરૈકાત્મ્યાનુસન્ધાનં પાત ઇતિ પાતપ્રકારઃ ।
એવં સૃષ્ટ્યાદિક્રમેઽપિ પાતોઽનુસન્ધેયઃ । યથોક્તં શ્રીક્રમસિદ્ધૌ -
સંવિત્ક્રમમિમં દેવ ! શૃણુ વક્ષ્યામિ સુન્દર ।
સૃષ્ટિં સ્થિતિં ચ સંહારાનાખ્યાભાસાસ્વરૂપકમ્ ॥
જ્ઞાનં મન્ત્રં ચ મેલાપં શાક્તં શામ્ભવસંયુતમ્ । ઇતિ ।
યથા શ્રીક્રમસદ્ભાવે -
જ્ઞાનં સૃષ્ટિં વિજાનીયાત્ સ્થિતિર્મન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
સંહારં તુ મહાકાલમેલાપં પરમં વિદુઃ ॥
અનાખ્યં શક્તિરૂપં તુ ભાસાખ્યં શમ્ભુરૂપકમ્ ।
પઞ્ચપ્રકારમેતદ્ધિ વિજ્ઞેયં તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥ ઇતિ ।
અનિકેતો નામ જ્ઞાનસિદ્ધાદીનાં ભાવક્રમપ્રાતિલોમ્યાત્
તત્તત્પ્રમેયત્વાદિવિકલ્પવિક્ષોભવ્યુદાસેન
પરમપ્રતિષ્ઠાભૂમિપ્રાપ્તિપારિશેષ્યપરામર્શ ઇત્યષ્ટધા વિભાગઃ
મન્ત્રસિદ્ધાશ્ચાન્તર્બહિરિન્દ્રિયપરિસ્પન્દવાસનાસ્વભાવાઃ । ઇન્દ્રિયાણિ
ચ સર્વાનુસ્યૂતમહઙ્કારમુપાદાય દ્વાદશોપલભ્યન્તે । તેષાં ચ
કદાચિદાત્મસ્વરૂપાદવરુહ્ય વિષયાવગાહનવૈચિત્ર્યાદન્યદા
વિષયેભ્યઃ પ્રત્યાવૃત્ત્ય સ્વાત્મવિશ્રાન્તિમાત્રવ્યાપૃતત્વાચ્ચ
પ્રકારદ્વયોપપત્ત્યા દ્વૈવિધ્યમસ્તિ । તન્નિબન્ધનશ્ચ
તદ્વાસનારૂપાણામાસાં ચતુર્વિંશતિતત્ત્વોલ્લાસઃ ।
મેલાપકસિદ્ધાસ્તુ પ્રમાતૃપરમાર્થા ઇત્યુક્તમ્ । તત્ર
પ્રમાતૄણામયં સ્વભાવો યજ્જ્ઞાનસિદ્ધત્મકં પ્રમેયજાતં
મન્ત્રસિદ્ધાત્મકપ્રમાણદ્વારા સ્વાત્મનિ વિશ્રમયન્તીતિ । તતશ્ચ
પ્રમાણભૂતાનામિન્દ્રિયાણામેવ તત્ર પ્રવૃત્ત્યૌલ્બણ્યાદ્
દ્વાદશેન્દ્રિયમયં મેલાપસિદ્ધાચક્રમિત્યર્થો ભવતિ । અથ
શાક્તસિદ્ધાઃ । શક્તિશ્ચ વાસનામયી । સા ચ
પુર્યષ્ટકવિષયત્વાદષ્ટધા ભવતિ । પુર્યશ્ચાષ્ટૌ બુદ્ધિરહઙ્કારો
મનઃ શબ્દાદિપઞ્ચકં ચેતિ પ્રસિદ્ધમિતિ
તદનુપ્રાણનોઽયમેતચ્ચક્રવિષ્ફારઃ । શામ્ભવ્યશ્ચ નામ
પ્રલીનાશેષવિશ્વવાસનસ્ય ભગવતઃ શમ્ભુભટ્ટારકસ્ય
તત્સ્વરૂપાવિભિન્નાઃ શક્તયઃ । તાશ્ચ
તત્ત્વદૃષ્ટાવમ્બાજ્યેષ્ઠાવામારૌદ્રીમયય ઇતિ ।
ઇત્યેનાં ગુરુમુખસમ્પ્રદાયલબ્ધાં વાચાલઃ શુક ઇવ
વૃન્દચક્રચર્યામ્ ।
પઞ્ચાર્થક્રમપદવીરહસ્યસંવિત્સર્વસ્વવ્યતિકરગર્ભિણી-
મવોચમ્ ॥
ઇત્થં સ્વદેહમેવ પીઠનિકેતનતયા સ્થૂલં વૃન્દચક્રાત્મના
સૂક્ષ્મં પઞ્ચવાહસ્વભાવતયા પરં ચ પીઠતયા પર્યાલોચ્ય, તસ્ય
ચ ત્રૈવિધ્યસ્ય પરમાર્થં પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયલક્ષણૈર્મૂર્તિ-
પ્રકાશાનન્દચક્રૈઃ પરામૃશ્ય તદુપરિ વરિવસનીયાં
શ્રીગુરુનાથપરમ્પરાં તદ્વ્યતિરેકદ્વારા પ્રકાશયતિ -
ન ખલુ મણ્ડલે ગુરૂણાં નિયમો નિયમાતિલઙ્ઘિનાં યુક્તઃ ॥
અયમેવ પીઠસ્ય તત્પ્રતિષ્ઠાપ્યાયા દેવતાયાશ્ચ ભેદો
યદન્યોન્યમાધારાધેયભાવેઽપિ પ્રથમસ્ય સ્વતઃ
સ્ફુરત્તારાહિત્યમન્યસ્યાશ્ચ સ્વતઃ સ્ફુરત્સ્વભાવતયા
નિત્યમૌજ્જ્વલ્યોત્કર્ષ ઇતિ । તત્ર પીઠદેવતાનાં યઃ સ્ફુરત્તાં
પ્રત્યૌપાધિકત્વલક્ષણો નિયમઃ, સ તુ ભગવતીં
શ્રીમઙ્ગલાદેવીમારભ્ય શ્રીમહેશ્વરાનન્દપર્યન્તં પૃથક્
પ્રથમાનાનાં ગુરુનાથાનાં મણ્ડલં પઙ્ક્તિસ્તત્ર ન સંભવતિ,
યત એતે પ્રસ્તુતં નિયમમતિલઙ્ઘ્ય વર્તન્તે । તતશ્ચ
પૂર્ણસંવિત્સ્વભાવા શ્રીગુરુપઙ્ક્તિરિતિ તાત્પર્યાર્થઃ । યત એતે
દેશકાલાદ્યવચ્છેદરૂપં નિયમતિલઙ્ઘયન્તિ, તત એષાં બહુત્વમ્ ।
એતત્ તત્ત્વવૃત્ત્યા ન સઙ્ગચ્છતે, કેવલં
તત્તદુપાધ્યુપશ્લેષવશાદૌપચારિકતયૈવાઙ્ગીક્રિયતે । યથૈકમેવ
વસ્તુ દર્પણસલિલતૈલાદ્યાધારભેદાત્ તથા તથા પ્રતિબિમ્બતિ ।
બહુત્વવચ્છરીરાદ્યુપરાગોઽપિ ન ભેદપ્રથામુપપાદયતિ । યથોક્તં
મયૈવ શ્રીપાદુકોદયે -
તત્ર યત્ પૂજ્યમસ્માકં શક્તીનાં મણ્ડલં મહત્ ।
સ્વસ્વભાવાત્મકે શમ્ભૌ તત્ કૃત્સ્નં પર્યવસ્યતિ ॥
સોઽપિ દેવે ગુરૌ સ્વાત્મન્યૈકાત્મ્યમુપગચ્છતિ ।
સ ચ સ્વભાવાદેકઃ સન્નનેક ઇવ ભાસતે ॥
આરભ્ય મઙ્ગલાદીપ્તિશિવાનન્દાદિકં ક્રમમ્ ।
અમ્બાનાથપદાધ્યાસાત્ પારમ્પર્યેણ પૂજ્યતે ॥
શક્તિઃ શિવો દેવપાણિર્દક્ષિણામૂર્તિરિત્યપિ ।
અન્યથા વા સમાખ્યાતો લોકે સોઽયમલૌકિકઃ ॥
તત્તત્કાલાનુગુણ્યેન દેવસ્તૈસ્તૈર્બુભુત્સુભિઃ ।
તત્તત્પૃથક્ત્વમાયાતિ કલ્લોલૈરવિ ભાનુમાન્ ॥
વૈચિત્ર્યં ચ શરીરાદેસ્તસ્યૈવેચ્છાવિજૃમ્ભિતમ્ ।
તદ્વિકલ્પેન નાનાત્વં જ્ઞેયં તત્પાદુકાસ્વપિ ॥ ઇતિ ।
અતશ્ચ તત્ત્વવૃત્ત્યા સ્વાત્માવિભિન્નાનુત્તરસ્વભાવનાદશક્ત્યાત્મા
વિમર્શ એવ શ્રીગુરુનાથ ઇત્યુક્તં ભવતિ । યથા શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
વસ્તુતસ્ત્વસ્વરોલ્લાસપ્રથનોચ્છૂનતાત્મકઃ ।
યો વિભાતિ મહાનાદસ્તમજં દેશિકં શ્રયે ॥ ઇતિ ।
શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયાં ચ -
અસ્વરોલ્લસનબીજમગ્રિમોચ્છૂનતાવપુરપાકૃતક્રમઃ ।
નાદ એષ તવ વિશ્વદેશિકઃ કોઽપિ સ સ્મૃતિવિમર્શ ઈશ્વરે ॥ ઇતિ ।
તસ્ય ચ તાદૃક્સ્વરૂપપરિજ્ઞાનોપાયતયા શ્રીપાદુકાયાઃ
પરિગ્રાહ્યત્વમ્, શૈવીમુખમિહોચ્યતે ઇત્યુક્તત્વાત્ । સા ચ
તાદૃશ્યેવામ્નાયતે । યથોપદિષ્ટમન્તર્વિદ્ભિઃ - પરાપરાત્મનઃ
સ્વાત્મનઃ પરાનન્દમયી સ્વવ્યતિરેકકબલનોદ્યુક્તા પરા શક્તિઃ
પાદુકેતિ ગીયતે ઇતિ । તસ્યાશ્ચ -
વાગુરામૂલવલયે સૂત્રાદ્યાઃ કવલીકૃતાઃ ।
તથા કુલાર્ણવજ્ઞાનં પાદુકાયાં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ઇતિ સ્થિત્યા પ્રતિપાદિતસર્વાર્થક્રમગર્ભત્વમવર્જનીયમ્ । યથા
શ્રીપૂર્વે -
ક્રમસઙ્કોચગુલિકા તદ્વિકાસૈકમૂલિકા ।
તત્તત્સ્વરૂપા વીરાદિવીરાન્તા પાતુ પાદુકા ॥ ઇતિ ।
એતચ્ચ તત્પ્રતિપાદનમાત્રોપક્ષીણવ્યાપારે મદીયે શ્રીપાદુકોદયે તન્ત્રે
દ્રષ્ટવ્યમ્

અથૈવમુપપાદિતસ્ય સ્વાત્મરૂપપરમશિવભટ્ટારકા-
વિભિન્નસ્ય શ્રીદેશિકનાથસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યસંવિચ્છક્તિવિજૃમ્ભણ-
સ્વભાવમસાધારણં કૃત્યપઞ્ચકં પ્રકટયિતું સર્વોત્તિર્ણા
ભાસાં પૃથગ્વક્તવ્યતયાઽવસ્થાપ્ય પ્રથમં સૃષ્ટ્યાદિચતુષ્ટયં
સ્પષ્ટયતિ -
સૃષ્ટૌ દશ કલાઃ સ્થિતૌ દ્વાવિંશતિર્ભવન્તિ શક્તયઃ ।
એકાદશ સંહારે ત્રયોદશ તાસ્તુરીયપર્વણિ

સૃષ્ટિર્હિ નામોદ્યોગાવભાસચર્વણાત્મવિલાપનનિસ્તરઙ્ગત્વ-
લક્ષણપ્રથાપઞ્ચકસમષ્ટિરિત્યામ્નાયતે । સર્વેષામસ્મદાદીનામપિ
પ્રમાતૃણામેતત્પ્રથાપઞ્ચકાવિનાભાવઃ સ્વયમૂહનીયઃ । તથાહિ -
કુલાલાદયઃ સ્વાત્મસંવિદૈકાત્મ્યાવસ્થિતં કુમ્ભાદિ ભાવં બહિઃ
પૃથક્ કર્તું પ્રથમમુદ્યુઞ્જતે । તમેવ બહિર્દણ્ડચક્રચીવરાદિના
પરિબર્હેણાવભાસયન્તિ । અવભાસિતં
તમાપાકાધિરોપણપાકપ્રતિષ્ઠાપનાદિના પૌનઃપુન્યેન
સ્વાત્મીયતયાઽનુભવન્તિ । તદનુ તદર્થક્રિયામાત્રતાત્પર્યાત્
તત્રૌદાસીન્યમવલમ્બન્તે । ઔદાસીન્યમેવ ચ તસ્ય વિલાપનમ્ ।
તદર્થક્રિયાસ્મૃતિપ્રમોષે ચ તત્ર નિસ્તરઙ્ગાઃ સમ્પદ્યન્તે । યતઃ
કુમ્ભાદિરેવ તેષાં કલ્લોલતયોત્પદ્યતે । વિલ્લિયતે ચ પરમેશ્વરે । પુનરેતત્
પ્રથાપઞ્ચકં સ્વાત્મપરામર્શપાવનીભૂતમિત્યેતાવાનેવ ભેદ ઇતિ
પ્રાગપ્યવોચામ । તત્ર ચ સૃષ્ટૌ કલાઃ પ્રથમપ્રવૃત્ત્યૌન્મુખ્ય-
શાલિન્યઃ શક્તયો દશ । તાશ્ચ યોનયસ્તત્સિદ્ધાશ્ચ । તેષાં ચ
તત્ત્વદૃષ્ટૌ ઉદ્યોગાદિકલાપઞ્ચકાત્મકત્વં તત્તત્કલાવત્તયા તથા
તથા કર્તૃસ્વરૂપત્વં ચ ક્રમાત્ પર્યવસ્યતિ । તાશ્ચ
ક્રિયાજ્ઞાનેચ્છોદ્યોગપ્રતિભાસ્વભાવસૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાનાખ્યા-
ભાસાસ્વરૂપતયા નિષ્કૃષ્યન્તે । તતશ્ચ સૃષ્ટ્યાદિપઞ્ચ-
કૃત્યાન્તર્ગતમખિલમપિ વૈચિત્ર્યમેકસ્યાં સૃષ્ટાવેવ
પરિસ્ફુરતીત્યુક્તં ભવતિ । યથોક્તં શ્રીક્રમસદ્ભાવે -
તયા વ્યાપ્તમિદં વિશ્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ઇતિ ।
એવમન્યત્રાપિ ચક્રે તદ્વ્યતિરિક્તચક્રસ્વભાવાનુપ્રવેશસ્યા-
વશ્યમ્ભાવિત્વં કેવલં પ્રધાનેન વ્યપદેશા ભવન્તિ ઇતિ નીત્યા ।
તત્તદુદ્રિક્તાંશોપસંગ્રહાત્ સૃષ્ટ્યાદીનાં પૃથગ્ વ્યવસ્થા । યથા
શ્રીક્રમસિદ્ધૌ -
દોહે વ્યાપ્તં ગવિ ક્ષીરં સ્તનાભ્યાં પ્રસૃતં યથા ।
સર્વગા વ્યાપિની સૂક્ષ્મા એકસ્મિન્ પ્રસૃતા શિવા ॥ ઇતિ ।

અત એવ શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
યેયં તસ્ય નિરૌપમ્યશરીરા દિપ્તયસ્તુ તાઃ ।
નિયતગ્રહસંસ્થાનં નિધાનાય સમુત્થિતાઃ ॥
તા એવ ગદિતાઃ પઞ્ચ યોનયઃ પરધામગાઃ ।
નિયતગ્રહસંસ્થાનકલ્પનાપરિવર્જિતાઃ ॥
ઇત્યાદૌ નિયતગ્રહસંસ્થાનોદ્યુક્તત્વં તદ્વિવર્જિતત્વં ચોચ્યતે ।
શ્રીક્રમસદ્ભાવેઽપિ -
શૃણુ મે પરમાં કાલીં વિદ્યાં સૃષ્ટિસ્વભાવગામ્ ।
ઇત્યાદિ । એતદુપરિષ્ટાદપ્યાસૂત્રયિષ્યતે । ઇત્થમેકૈકકૃત્યવિષયેઽપિ
પરમેશ્વરસ્ય પઞ્ચકૃત્યપ્રવૃત્ત્યૌન્મુખ્યમસ્તીત્યુક્તં ભવતિ । યથા
શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
ઇત્થમેકૈવ પઞ્ચાત્મરૂપેણ સ્ફુરતિ સ્વતઃ ।
સ્વભાવં પ્રકટીકર્તું યા દેવી તામહં શ્રયે ॥ ઇતિ,
આસાં મધ્યાત્ તુ દેવીનાં યદૈકા સ્ફુરતિ સ્વતઃ ।
સર્વાસ્તદૈવ સતતં સામરસ્યેન ભાન્ત્યલમ્ ॥ ઇતિ ચ ।
શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયાં ચ -
પઞ્ચસુ સ્ફુરતિ દેવિ ! વૃત્તિષુ ત્વન્મયીષુ યદિ કાચન સ્વતઃ ।
શશ્વદાશુ નિખિલાસ્તદૈવ તાઃ સામરસ્યમધિરુહ્ય
ભાન્ત્યમૂઃ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીશિવદૃષ્ટૌ -
યદેકતરનિર્માણે કાર્યં જાતુ ન જાયતે ।
તસ્માત્ સર્વપદાર્થાનાં સામરસ્યં વ્યવસ્થિતમ્ ॥ ઇતિ ।
અથ સ્થિતિક્રમમાહ - સ્થિતૌ દ્વાવિંશતિર્ભવન્તિ શક્તય ઇતિ ।
સ્થિતિર્હિ નામ સૃષ્ટાનાં પદાર્થાનાં
યાવત્સંજિહીર્ષોદયમવૈયાકુલ્યેનાવસ્થાનમ્ । યદુક્તમ્ -
સ્થિતિર્નામ સ્વરૂપસ્ય તત્તદ્રૂપતયા ધૃતિઃ ઇતિ ।
શક્તયશ્ચ તાઃ શિરશ્ચક્રે યુગનાથાશ્ચત્વારઃ, તદ્દેવ્યશ્ચતસ્ર
ઇત્યષ્ટૌ । દયષટ્કોણે સાધિકારનિરધિકારવિભાગેન રાજપુત્રાણાં
દ્વિષટ્કમ્હૃ ।
તન્મધ્યે કુલેશ્વરઃ કુલેશ્વરીતિ દ્વાવિંશતિઃ । તત્ર
પીઠાન્યોડ્યાણજાલન્ધરપૂર્ણગિરિકામરૂપરૂપાણિ
ચત્વાર્યધિષ્ઠાય યુગાનાં કલિદ્વાપરત્રેતાકૃતાત્મનાં ક્રમેણ
નાથભૂતા જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિતુર્યાવસ્થાક્રાન્તસ્ય વિશ્વસ્ય
સ્થાપનાર્થમકારોકારમકારનાદાત્મકપ્રણવકલાચતુષ્કમન્ત્રોપ-
બૃંહિતૈશ્વર્યાઃ, કર્તા જ્ઞાતા વ્યવસિતા ચે(તિ)તા ચેતિ ક્રમેણ
પરમકર્તૃસ્ફુરત્તાનુપ્રાણનાશ્ચત્વારઃ કર્તૃવિશેષા યુગનાથા
ઇત્યુચ્યન્તે । તદ્દેવ્યશ્ચ -
શૃણોતિ શબ્દમોલમ્બે પ્રેક્ષતે પુષ્કરદ્વયે ।
કરાલમ્બેઽભિધત્તે ચ સહ્યે જિઘ્રતિ ગન્ધવત્ ॥
માતઙ્ગે તુ મહાપીઠે વ્યાપ્નોત્યખિલમીશ્વરો ।
ઇતિ નીત્યા તત્તત્પીઠાવસ્થાદ્યૈશ્વર્યરૂપાઃ ક્રિયા
જ્ઞપ્તિર્વ્યવસિતિશ્ચિચ્છક્તિશ્ચેતિ તત્ત્વવૃત્ત્યોપાસ્યન્તે । રાજપુત્રાશ્ચ -
જગતો રઞ્જનાદ્ રાજા સાક્ષાદ્ દેવો મહેશ્વરઃ ।
તત્પુત્રા રાજપુત્રાઃ સ્યુઃ ......................................... ॥
ઇતિ શ્રીપાદુકોદયસ્થિત્યા તાનિ તાનીન્દ્રિયાણ્યુચ્યન્તે । યથા ચ
શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયામ્ -
રાજનાત્ પ્રકૃતિરઞ્જનાચ્ચ માં રાજસંજ્ઞમનુબોધકર્મણોઃ ।
ષત્ ત્વયા પૃથગમી પ્રવર્તકાઃ પુત્રભાવમધિરોપિતાઃ શિવે ॥ ઇતિ ।
તત્ર સાધિકારત્વં કર્મપ્રાધાન્યાત્, કર્મણ્યૈશ્વર્યમધિકારઃ
ઇત્યુક્તત્વાત્ । નિરધિકારત્વં ચ તદ્વિપર્યયેણ જ્ઞાનોદ્રેકાત્ । અતશ્ચ
બુદ્ધિર્વાગાદીનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ સાધિકારાઃ । મનઃશ્રોત્રપ્રભૃતીનિ
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ નિરધિકારા રાજપુત્રાઃ । કુલેશ્વરોઽહઙ્કારઃ ।
તસ્યાભિમાનશક્તિઃ કુલેશ્વરીતિ તત્ત્વાર્થપર્યાલોચનમ્ । અથ
સંહારપ્રકારમાહ - એકાદશ સંહાર ઇતિ । સંહારો નામ
બહિરુદ્રાન્તાનાં ભાવાનાં પારમેશ્વરે પ્રકાશે
પુનઃપ્રસૂત્યૌચિત્યેન વટધાનાદિનીત્યા વાસનાત્મતયાઽવસ્થાનમ્ ।
તત્ર શક્તય એકાદશ । તાશ્ચ
સર્વાન્તઃકરણસમષ્ટિભૂતમહઙ્કારં બાહ્યેન્દ્રિયદશકં ચ
ભક્ષયન્ત્યઃ સ્ફુરન્તીત્યેકાદશાઽભૂવન્નિતિ તત્ત્વનિશ્ચયઃ । તત્ર
તાદૃગહઙ્કાર એવ પ્રમાતા, તદ્વ્યતિરેકેણ
પરિમિતસ્ય તસ્યાનુપલમ્ભાત્ । ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાણાનિ । તદ્ગ્રાહ્યં ચ
પ્રમેયમિતિ પ્રમાત્રાદિત્રિકમયં પ્રમેયમન્તશ્ચર્વયન્ત્યઃ કલાઃ
સંહર્ત્ર્ય ઇત્યુક્તં ભવતિ । એતચ્છક્ત્યુપશ્લેષાવચ્છેદાચ્ચ
પરમેશ્વરસ્યૈકાદશરુદ્રત્વપ્રસિદ્ધિઃ । અથાઽનાખ્યાક્રમં
પ્રખ્યાપયતિ - ત્રયોદશ તાસ્તુરીયપર્વણીતિ । તુર્યમનાખ્યાચક્રમ્ ।
તદ્રૂપે પર્વણ્યવસ્થાવિશેષે । અનાખ્યમિત્યાખ્યાશૂન્યત્વમુચ્યતે ।
આખ્યા ચ પશ્યન્ત્યાદિસ્થૂલવાક્ત્રિતયસ્વભાવા । યથોક્તં
શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયામ્ -
નાદબિન્દુલિપિવિગ્રહા ગિરસ્તિસ્ર ઊર્ધ્વગવિમર્શશીકરાઃ ।
સંહૃતિસ્થિતિવિસૃષ્ટિધામસુ વ્યાપૃતાસ્ત્વદધ ઈશવલ્લભે ॥ ઇતિ ।
તચ્ચ તત્ત્વદૃષ્ટ્યા સંહૃતાનાં પ્રમાત્રાદીનાં
સંહર્તૃસ્વભાવસંવિદગ્નિમાત્રપારિશેષ્યસ્વરૂપતયા નિશ્ચીયતે ।
તચ્ચ -
ઉદ્યોગમયમાલસ્યં પ્રકાશૈકાત્મકં તમઃ ।
અશૂન્યં શૂન્યકલ્પં ચ તત્ત્વં કિમપિ શામ્ભવમ્ ॥
ઇતિ સંવિદુલ્લાસન્યાયાદશૂન્યમપિ શૂન્યમયી કાચિત્
કક્ષ્યેવાવભાસતે । અત એવ હિ તુરીયપર્વણીત્યુક્તમ્ । યત
એતત્પ્રકાશેઽપ્યવિક્લબેન યોગિના કિમપ્યન્તર્વિમ્રષ્ટવ્યં
યદલૌકિકસ્ફુરત્તત્મકભાસાનુભવસૌખ્યસમ્પદ્વિજૃમ્ભાત્મકતયા
પર્યવસ્યતિ । યદુક્તં શ્રીસ્પન્દે -
તદા તસ્મિન્ મહાવ્યોમ્નિ પ્રલીનશશિભાસ્કરે ।
સૌષુપ્તપદવન્મૂઢઃ પ્રબુદ્ધઃ સ્યાદનાવૃતઃ ॥ ઇતિ ।
તત્ર ચ યદ્યપિ મુખ્યયા વૃત્ત્યા શક્તિકલ્પનમેવમેતાવત્તયેતિ વા
નોપપદ્યતે, તથાપ્યુપચારાદાગમેષુ તથામ્નાયતે । યદુક્તં
સ્તોત્રભટ્ટારકે -
અકથ્યં વા ત્રયાતીતમુપચારેણ ગીયતે ઇતિ ।
તત્ર ચ તાઃ શક્તયસ્ત્રયોદશ । તા ઇતિ । યા સ્રષ્ટ્ર્યઃ સ્થાપયિત્ર્યઃ
સહંર્ત્ર્યશ્ચ તાસ્તાદાત્વિકાવસ્થાયાં
સંહર્તૃમાત્રપારિશેષ્યેઽપ્યુદ્ભવિષ્યદ્વેદ્યવૈચિત્ર્યાપેક્ષયા
કિઞ્ચિદન્તઃકન્દવદવતિષ્ઠમાના દ્વાદશેન્દ્રિયતત્સમષ્ટ્યાત્મના
ત્રયોદશ સમ્ભવન્તિ । તાશ્ચ ઇહૈકૈકત્ર સૃષ્ટ્યાદૌ ચક્રરૂપતા વિદ્યતે
ઇતિ શ્રીક્રમ-
કેલિકૢપ્ત્યા સૃષ્ટિસૃષ્ટિઃ, સૃષ્ટિસ્થિતિઃ, સૃષ્ટિસંહારઃ, સૃષ્ટિતુરીયમ્;
સ્થિતિસૃષ્ટિઃ, સ્થિતિસ્થિતિઃ, સ્થિતિસંહારઃ, સ્થિતિતુરીયમ્; સંહારસૃષ્ટિઃ,
સંહારસ્થિતિઃ, સંહારસંહારઃ, સંહારતુરીયમ્; ઇતિ
દ્વાદશાનામિન્દ્રિય સ્ફુરત્તાનામ્ -
અનાખ્યાભાસયોરત્ર નોપદિષ્ટઃ પૃથઙ્મનુઃ
ઇતિ સ્થિત્યા સર્વાનુસ્યૂતયા તુરીયસમ્મિલિતયા ભાસાભટ્ટારિકયા
ત્રયોદશીભૂતાનાં પરિસ્પન્દતયાઽધ્યવસીયન્તે । યથા
શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
આસાં દ્વિષટ્કદેવીનાં વમનગ્રાસતત્પરામ્ ।
દેવીં ત્રયોદશીં વન્દે તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તયે ॥ ઇતિ ।
એતાશ્ચ સૃષ્ટિકાલ્યાદિવ્યપદેશેન સ્તોત્રભટ્ટારકાવુદ્ઘાટ્યન્ત ઇતિ
ત્રયોદશસંવિધાનોપનિષત્

અથ સર્વોત્તિર્ણાં ભાસામુદ્ભાસયતિ -
ભાસાયાં ન વિકલ્પઃ સ્ફુરતિ સ્ફુરદેકનિષ્કલશ્રિયામ્ ।
યદિ પ્રતિબિમ્બગત્યા સ્ફુરતિ પરં ષોડશાધિકા દેવી

ભાસા નામ સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યાક્રાન્તવિશ્વવૈચિત્ર્યવ્યવહાર-
ગર્ભિણી સર્વોત્તિર્ણા સર્વાનુગ્રાહિણી ચ પારમેશ્વરી ચિચ્છક્તિઃ, યા
તદીયં સ્વાતન્ત્ર્યં સ એવેત્યધ્યવસીયતે । યથોક્તં શ્રીપાદુકોદયે -
ભાસા ચ નામ પ્રતિભા મહતી સર્વગર્ભિણી ।
સ્વસ્વભાવશિવૈકાત્મદેશિકાત્મકચિન્મયી ॥
યસ્યાં હિ ભિત્તિભૂતાયાં માતૃમેયાત્મકં જગત્ ।
પ્રતિબિમ્બતયા ભાતિ નગરાદિવ દર્પણે ॥
સ્વાતન્ત્ર્યરૂપા સા કાચિચ્ચિચ્છક્તિઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
તન્મયો ભગવાન્ દેવો ગુરુર્ગુરુમયી ચ સા ॥ ઇતિ ।
સા ચ સ્ફુરદેકનિષ્કલશ્રીઃ સ્ફુરન્તી સ્વાન્યવિભાગશૂન્યમુલ્લસન્તી
એકા ભેદપ્રથાઽતિક્રાન્તા સ્વાત્મતાદાત્મ્યશાલિની ચ ભવન્તી નિષ્કલા
સૃષ્ટ્યાદિવદ્વિભાગોદ્દેશાદિવિકલ્પવિક્ષોભમસહમાના
શ્રીરુદ્યદનુરૂપૈશ્વર્યલક્ષણા યસ્યામિતિ કૃત્વા । તસ્યાં વિકલ્પ
એવમિયમિત્યાદિરૂપા વિરુદ્ધા કલ્પના ન પ્રકાશતે । યદિ કિમપિ સ્ફુરતિ,
તત્ ષોડશાધિકૈવ । સા ચ પ્રતિબિમ્બનીત્યૈવેત્યક્ષરાર્થઃ । એતદુક્તં
ભવતિ - પરમેશ્વરસ્ય પરમસંવિત્સ્વાતન્ત્ર્યસ્ફારસ્ફુરત્તા-
સ્વરૂપાયામસ્યાં ભાસાયાં વૈશ્વાત્મ્યપ્રથાપારિશેષ્યાત્ સ્વતો ન
કાચિદ્ વિકલ્પોદયશઙ્કા સમ્ભવતિ । અપિ તુ, સ્વચ્છતોત્કર્ષશાલિતયા
પ્રાગુપન્યસ્તાનિ સૃષ્ટ્યાદીન્યેવ ચક્રાણ્યસ્યાં પ્રતિબિમ્બયુક્ત્યા
પરિસ્ફુરન્તીત્યનયા ભઙ્ગ્યા તત્તચ્છક્તીનાં વિકલ્પેનોપાસનમપિ
કિઞ્ચિત્ સંગચ્છતે । યદુક્તં શ્રીક્રમકેલૌ - અત એવ યે નિર્વિમર્શ
તુર્યાતીતમિચ્છન્તિ, તે નિરુપદેશા એવ ઇતિ । ષોડશાધિકેતિ, સપ્તદશી કલા ।
તત્ર ષોડશ શક્તયો વિશ્વપ્રતિબિમ્બસ્વભાવાઃ । અન્ત્યા તુ -
વિશ્વવૈચિત્ર્યચિત્રસ્ય સમભિત્તિતલોપમા ।
ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાપ્રક્રિયયા તત્સમષ્ટ્યાત્મકતયા
તદધિષ્ઠાનભૂતેતિ ષોડશાધિકયા વિશ્વં તદુત્તિર્ણઃ
પરમેશ્વરશ્ચ દ્વિતયમપિ સંગૃહ્યતે । પ્રતિબિમ્બપ્રક્રિયા ચ
સ્ફટિકમુકુરાદિવ્યતિરેકાદલૌકિકી કાચિદઙ્ગીકર્તવ્યા । યતઃ
સ્ફટિકાદેઃ પ્રતિબિમ્બનં પ્રતિ બિમ્બાપેક્ષાવશ્યમ્ભાવઃ । અસ્યાસ્તુ
સમસ્તસ્યાપિ પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રતિબિમ્બનં પ્રતિ
ભિત્તિભૂતત્વાદેતદ્વિપર્યયઃ । ઇદં ચોપર્યપિ ભવિષ્યતિ ।
એતચ્ચક્રાનુપ્રવિષ્ટા ચેયં ષોડશાધિકા,
ષોડશાવિકારપ્રતિબિમ્બતત્સમષ્ટિરૂપત્વાત્ પ્રથમં
સપ્તદશસ્ફુરણપ્રકારા ભવન્તી પશ્ચાત્
પ્રકાશવિમર્શદ્વયભેદોપશ્લેષવશાદ્ ભૈરવભૈરવીવિભાગયુક્ત્યા
ચતુસ્ત્રિંશદંશતયાઽનુભૂયતે । સા ચ વિકાસયુક્ત્યા
પઞ્ચાશદ્વર્ણાત્મકવિશ્વપ્રસરપરામર્શપરમાર્થતયા
પરિસ્ફુરન્તી સંક્ષેપમુદ્રયા પર્યાલોચ્યમાના, પીઠનિકેતનં પ્રતિ
પઞ્ચધા વહતો ગુરુભટ્ટારકાવિભિન્નસ્ય પરમેશ્વરસ્ય યાનિ
મૂર્તિપ્રકાશાનન્દવૃન્દચક્રરૂપાણિ સૃષ્ટ્યાદિપઞ્ચકાત્મકાનિ ચ
નવ ચક્રાણિ, તન્મયી શ્રીનવાક્ષરી સમ્પદ્યતે ।
તતોઽપિ સંક્ષેપે સર્વસ્યાપિ પ્રપઞ્ચસ્ય પઞ્ચવાહપારિશેષ્યાત્
પઞ્ચપિણ્ડત્વેન, તસ્ય ચ વાગ્ભવે બીજે, તસ્યાપ્યનુત્તરકલાયામ્,
અમુષ્યા અપિ સ્વાત્મપરામર્શમાત્રે પર્યવસાનમિતિ । એષા ચ સિદ્ધાન્તેષુ
તત્તદધિકારાધિરોહક્રમતારતમ્યાદન્યથાઽન્યથા વ્યવહ્રિયતે ।
યદાહુઃ -
યેન યેન સ્વરૂપેણ ભાવ્યતે તસ્ય તન્મયી ।
માહેશ્વરાણાં શક્તિઃ સા સાંખ્યાનાં પ્રકૃતિઃ પરા ॥
મહારાજ્ઞી ચ સૌરાણાં તારા સુગતવન્દિનામ્ ।
લોકાયતિકમુખ્યાનાં તદાત્વા સા પ્રકીર્તિતા ॥
શાન્તા પાશુપતાદીનામર્હતાં શ્રીશ્ચ તદ્વિદામ્ ।
શ્રદ્ધા હૈરણ્યગર્ભાણાં ગાયત્રી વેદવાદિનામ્ ॥
અજ્ઞાનતિમિરાન્ધાનાં સર્વેષાં મોહની સ્મૃતા । ઇતિ ।
ઇત્થમાશયેન લઘુભટ્ટારકૈરપ્યુક્તમ્ -
લક્ષ્મીં રાજકુલે જયાં રણમુખે ક્ષેમઙ્કરીમધ્વનિ
ક્રવ્યાદદ્વિપસર્પભાજિ શબરીં કાન્તારદુર્ગે ગિરૌ ।
ભૂતપ્રેતપિશાચજમ્ભકભયે સ્મૃત્વા મહાભૈરવીં
વ્યામોહે ત્રિપુરાં તરન્તિ વિપદં તરાં ચ તોયપ્લવે ॥ ઇતિ ।
એવમમ્બાસ્તવેઽપિ -
ત્વં ચન્દ્રિકા શશિનિ તિગ્મરુચૌ રુચિસ્ત્વં
ત્વં ચેતનાસિ પુરુષે પવને બલં ત્વમ્ ।
ત્વં સ્વાદુતાસિ સલિલે શિખિનિ ત્વમૂષ્મા
નિસ્સારમેવ નિખિલં ત્વદૃતે યદિ સ્યાત્ ॥ ઇતિ ।
ઇત્થં મદીયશ્રીપરાસ્તોત્રેઽપિ -
દાતૄણાં કરપલ્લવેષુ કરિણાં ગણ્ડેષુ પૃથ્વીરુહાં
પુષ્પેષુ સ્તનમણ્ડલેષુ સુદૃશામંસેષુ ભૂમીભુજામ્ ।
કણ્ઠાગ્રેષુ ચ ગાયતાં કવયતાં જિહ્વાસુ ચેતસ્વિનાં
સઙ્કલ્પેષુ ચ કલ્પયન્તિ કતિચિદ્ધન્યાસ્તવૈવોદ્યમમ્ ॥ ઇતિ ।
આગમેઽપિ -
સૈવ કાલી મહાદેવી ગીયતે લોકવેદયોઃ ।
ઇતિહાસેષુ તન્ત્રેષુ સિદ્ધાન્તેષુ કુલેષુ ચ ॥ ઇતિ ।
તથા ચ શ્રીભગવદ્ગીતાસુ -
યદ્યદ્ વિભૂતિમત્ સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જ્જિતમેવ વા ।
તત્તદેવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોંઽશસમ્ભવમ્ ॥ ઇતિ ।
એવમ્ -
જન્મકાલે ભવેન્માતા પૂજાકાલે ચ દેવતા ।
રતિકાલે ભવેદ્ દૂતી મૃત્યુકાલે ચ કાલિકા ॥
ઇત્યાદ્યૂહ્યમ્ । તત્રોદ્દિષ્ટભઙ્ગ્યા સૃષ્ટ્યાદિભાસાન્તં ચક્રં
શ્રીદેવપાણિસમ્પ્રદાયાનુપ્રવિષ્ટૈરસ્માભિરનુસન્ધીયતે, ન
પુનરેતદ્વિપર્યયેણ । યથા શ્રીક્રમસદ્ભાવે -
તેષાં મધ્યાત્ ક્રમેણૈવ આદૌ પૂજ્યસ્તુ કઃ ક્રમઃ ।
તન્મે કથય સુશ્રોણિ ! વિસ્તરેણ યથાવિધિ ॥
ઇતિ પ્રશ્નાનન્તરમ્ -
પુરા યત્ કથિતં દેવ ! પઞ્ચવાહમહાક્રમમ્ ।
તેષાં તુ ક્રમરાજાનાં સૃષ્ટિરૂપોઽગ્રતઃ સદા ॥
તતસ્તુ સ્થિતિસંહારમનાખ્યં ચ તતઃ પરમ્ ।
ભાસાખ્યં ચ તતઃ પઞ્ચાત્ પૂજયેદક્રમક્રમમ્ ॥ ઇતિ ।
એતત્પઞ્ચકપ્રણેતૃત્વમેવ પરમેશ્વરસ્ય
તત્પારમૈશ્વર્યમિત્યસકૃદવોચામ । યન્નષ્ટાર્થચતુષ્કાવભાસનમ્,
લીનમેયત્રયવાસનાનુવૃત્તિત્વમ્, મેયમાનઘસ્મરવેત્તૃત્વમ્,
સવિકલ્પકમેયવિમર્શઃ નિર્વિકલ્પકમેયાવભાસ ઇતિ ક્રમાદાગમેષુ
સંક્ષેપેણોપપાદ્યતે । અત્ર ચ તત્તદ્દેવતામન્ત્રોદ્ધારો મદીયે
મહાર્થોદયે પર્યાલોચનીયઃ

અથેત્થમુપદિષ્ટસ્ય સૃષ્ટ્યાદિપઞ્ચકસ્ય પ્રત્યેકં
સ્ફુરણપ્રકારે કિઞ્ચિદ્ યૌગપદ્યં વિમ્રષ્ટવ્યમિત્યાહ -
સૃષ્ટેઃ પઞ્ચમકલા ભાસેતિ જનો ગણયતિ વ્યવધાનમ્ ।
સૃષ્ટેર્મૂલકન્દો ભાસા ભાસાયાઃ પલ્લવઃ સૃષ્ટિઃ

પરમેશ્વરો હ્યલાતચક્રચ્છાયયા સૃષ્ટ્યાદીનિ
પઞ્ચકૃત્યાન્યવિચ્છિન્નમુદ્ભાવયન્
સ્રષ્ટૃત્વસ્થાપયિતૃત્વાદ્યશેષાનુવૃત્તમાત્મનઃ
કર્તૃત્વોત્કર્ષમનુભવન્નાસ્તે, યેનાયં વિમ્રષ્ટૃત્વાપરપર્યાયેણ
જડબ્રહ્મવાદિસિદ્ધાન્તપઙ્કપલ્વલોત્તિર્ણઃ
કૌલાગમમહામૃતાર્ણવકર્ણધારતયાઽવધાર્યતે । તથા ચ સતિ
યોઽયં જનો વસ્તુતત્ત્વપરિજ્ઞાનાભાવાજ્જનનમરણાદિપીડિતઃ
પ્રમાતૃલોકઃ, સ સૃષ્ટિમારભ્ય ભાસાપર્યન્તચક્રપઞ્ચકક્રમ-
ગણનયા સૃષ્ટેઃ સકાશાત્ સ્થિત્યાદિચક્રત્રિતયાન્તરિતા પઞ્ચમી
શક્તિર્ભાસેત્યનયોર્વિચ્છેદમવબુધ્યતે । તત્ત્વવૃત્ત્યા તુ
સૃષ્ટેરધિષ્ઠાનભૂમિર્ભાસા । તસ્યાશ્ચ
પ્રથમપરિસ્પન્દસ્વભાવતયા પ્રસરદ્રૂપતયા સૃષ્ટિરિતિ વિમ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । તેન સ્થિતેર્મૂલકન્દઃ સૃષ્ટિઃ, સૃષ્ટેઃ પલ્લવઃ
સ્થિતિરિત્યાદિક્રમોઽપિ સ્વયમૂહનીયઃ । અત્રાયં ભાવઃ - સૃષ્ટ્યાદિષુ
ચતુર્ષુ કૃત્યેષુ સૃષ્ટિસૃષ્ટિઃ, સૃષ્ટિસ્થિતિરિત્યાદિક્રમેણ પ્રત્યેકં
ચાતુર્વિધ્યમ્, પર્યન્તતો ભાસાપર્યવસાયિત્વં ચ । ભાસા ચ
સરૂપનિષ્કર્ષાવલોકને સંવિદૈક્યપરામર્શચમત્કારસારાપિ
વિશ્વપ્રતિબિમ્બયુક્ત્યનુપ્રવિષ્ટપ્રપઞ્ચસ્વભાવાનુકારિતયા
પઞ્ચકસ્વરૂપૈવેતિ । પઞ્ચાપિ કૃત્યાનિ પ્રત્યેકં પઞ્ચકાત્મકતાં
નાતિક્રામન્તિ । તેષુ ચ પૂર્વપૂર્વપઞ્ચકસ્ય પઞ્ચમીં
કલામવલમ્બ્યોત્તરોત્તરસ્ય પઞ્ચકસ્ય પ્રાથમિકી પરિસ્ફુરતિ ।
એવમુત્તરોત્તરપઞ્ચકપ્રથમસ્ફુરત્તાનામધોધઃપઞ્ચકપર્યન્ત-
શક્તિષુ વિશ્રાન્ત્યનુભવ ઇત્યુત્પલદલદશશતવિદલનલાઘવોલ્લાસવત્
ક્રમસદ્ભાવેઽપ્યસંલક્ષ્યક્રમા પારમેશ્વરી
પઞ્ચકૃત્યચક્રનિર્વ્યૂઢિરત્યન્તગાઢાભ્યાસૈઃ પ્રૌઢૈઃ કૈશ્ચિદ્
વિમ્રષ્ટવ્યતયાઽવતિષ્ઠત ઇતિ । ઇત્થમેતત્ક્રમપરામર્શ એવ
સ્વાત્મવિમર્શરૂપો જીવન્મોક્ષઃ । યત આજ્ઞાધરત્વાદયો
બાહ્યવિભૂતિપરિસ્પન્દાઃ સ્વયમવર્જનીયતયોન્મિષન્તિ । સ ચ
ગુરુકટાક્ષસમ્પર્કાદૃતે ન સમ્પદ્યતે । યથા શ્રીક્રમસિદ્ધૌ -
ક્રકારઃ ક્રોધરૂપસ્તુ મકારો મઙ્ગલો ભવેત્ ।
ક્રોધે તુ મઙ્ગલં કુર્યાત્ ક્રમઃ કાલક્રમો ભવેત્ ॥
ગુર્વાયત્તં ક્રમજ્ઞાનમાજ્ઞાસિદ્ધિકરં પરમ્ ।
ક્રમજ્ઞાનાન્મહાદેવિ ! ત્રૈલોક્યં કબલીકૃતમ્ ॥ ઇતિ

એવમિયતા પ્રપઞ્ચેન પૂજ્યદેવતાચક્રસ્વરૂપં પરમાર્થતઃ
પરામૃશ્યેદાનીમસ્યાઃ પૂજાયાઃ પૂર્વપ્રસ્તુતાયા અપિ નિષ્કૃષ્ટં
વપુરુપપાદયિતુમાહ -
નિજબલનિભાલનમેવ વરિવસ્યા સા ચ દુર્લભા લોકે ।
સુલભાનિ વિશ્વપતેરાસવતામ્બૂલગન્ધપુષ્પાણિ

પૂજા હિ ચારો રાવશ્ચરુર્મુદ્રેતિ ચતુર્વિધતયામ્નાયતે । યથા
શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયામ્ -
ચારરાવચરુભિર્વિભેદિતૈર્મુદ્રયા ચ યદુપાસનં તવ ।
તદ્વશેન ભજતે પરમ્પરા તાવકક્રમગતા સ્ફુટીકૃતમ્ ॥ ઇતિ ।
તત્ર ચારઃ સમયાચારઃ । રાવો વિમર્શઃ । ચરુઃ
પ્રથમદ્વિતીયાદિદ્રવ્યમ્ । મુદ્રા સ્વાત્મનઃ પરમેશ્વરત્વોપપાદનાય
સ્વશરીરં પ્રતિ કલ્પ્યમાનઃ કરચરણાદિસન્નિવેશવિશેષો
વેષધારણવિશેષશ્ચ । મહતી તુ મુદ્રા પર્યન્તતો રાવ એવાન્તર્ભવતિ ।
તત્ર ચતુર્ષ્વપિ પૂજાક્રમેષુ પ્રાધાન્યેન રાવ એવોપયુજ્યતે । અન્યેષાં
તુ પર્યન્તતસ્તત્પ્રયોજકતયા પરિગ્રહણમ્ । તસ્માત્ સ્વસ્વરૂપપરામર્શ
એવ પરમા પૂજા । અન્યત્તુ ગન્ધપુષ્પધૂપદીપાદિ આડમ્બરમાત્રમિતિ
તાત્પર્યાર્થઃ । અક્ષરાર્થસ્તુ - સ્વહૃદયસ્ફુરત્તારૂપઃ પરમેશ્વર એવ
દેવતેત્યુક્તં વક્ષ્યતે ચ । તત્ર યન્નિજં સ્વાત્મતાદાત્મ્યાનુપ્રવિષ્ટં
બલં વિશ્વવિક્ષોભસહિષ્ણુત્વલક્ષણં વિમ્રષ્ટૃત્વમ્,
તત્પર્યાલોચનમેવ વરિવસ્યા । તચ્ચ બલમિત્યેવ વ્યપદિશ્યતે । યદુક્તં
શ્રીસ્પન્દે - અપિ ત્વાત્મબલં મન્ત્રાઃ ઇતિ, તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ ઇતિ ચ
શ્રુતિઃ - ન વા ઓજીયો રુદ્ર ! ત્વદસ્તિ ઇતિ । સા ચ
સપર્યા લોકે સામાન્યેન પૂજકતયાઽવસ્થિતે પ્રમાતૃવર્ગે
નિરૂપ્યમાણે સ્વાત્મદેવતયા તેન પરમેશ્વરેણ દુષ્પ્રાપા, લોકસ્ય
તથા નિભાલકત્વાભાવાત્ । કતિચન મહાયોગિન એવ હિ તથા
પર્યાલોચયિતું પ્રગલ્ભન્ત ઇત્યેતાદૃશ્યૈવાર્ચનયા ભાવ્યમ્ । અન્યા
પુનરાસવાદ્યર્પણરૂપા -
દીપાર્પણં દવાગ્નેઃ પર્જન્યસ્ય પ્રપાજલોદ્ધારઃ ।
વાત્યાયાશ્ચ પટાઞ્ચલવીજનમેતત્ તવાદ્ય નૈવેદ્યમ્ ॥
ઇત્યાદિનીત્યા તસ્યાત્યન્તસુલભતયાઽધ્યવસીયતે, યતોઽયં
વિશ્વપતિર્વિશ્વસ્ય પૂજાદ્રવ્યાણાં તદન્યેષાં ચ ભાવાનાં
સ્વાત્મરૂપતાદાત્મ્યોપપાદકતયાઽધિષ્ઠાતા ભવતિ । તત્ સ્વત
એવાશેષવિશ્વવિલાસવ્યાપકસ્ય ભગવતઃ
કિમન્યકર્તૃકાસવતામ્બુલાદ્યર્પણડમ્ભવિડમ્બનેનેત્યર્થઃ ।
યદુક્તં શ્રીવિજ્ઞાનભટ્ટારકે -
યૈરેવ પૂજ્યતે દ્રવ્યૈસ્તર્પ્યતે વા પરાવરઃ ।
યશ્ચિઅકઃ પૂજકઃ સર્વઃ સ એવૈકઃ ક્વ પૂજનમ્ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીપ્રભાકૌલે -
યાવત્ તત્ પરમં શાન્તં ન વિજાનન્તિ સુન્દરિ ।
તાવત્ પૂજાજપધ્યાનહોમલિઙ્ગાર્ચનાદિકમ્ ॥
વિદિતે તુ પરે તત્ત્વે સર્વાકારે નિરામયે ।
ક્વ પૂજા ક્વ જપો હોમઃ ક્વ ચ લિઙ્ગપરિગ્રહઃ ॥ ઇતિ ।
યદિ પુનસ્તાન્યેવ દ્રવ્યાણિ તાદૃગ્વિમર્શશક્ત્યા પવિત્રીક્રિયન્તે, તત્
સ્વૈરમાસતાં પૂજોપકરણત્વેન । યદુક્તં શ્રીભગવદ્ગીતાસુ -
પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ ।
તદહં ભક્ત્યુપહૃતમશ્નામિ પ્રયતાત્મનઃ ॥ ઇતિ ।
મયાપ્યુક્તં સંવિદુલ્લાસે -
સ્વવિભવવિમર્શસુરભીણ્યાદદતે દેવતાઃ પ્રસૂર્નાનિ? ।
નનુ કાનનેષુ સુલભં યદિ તત્ સામાન્યસૌરભાત્ તૃપ્તિઃ ॥ ઇતિ ।
તાદૃગ્વિમર્શાભાવે તુ -
મુહુઃ કરાગ્રેણ નિરુધ્ય નાસાં મુહુશ્ચ
પાર્શ્વસ્થમવેક્ષમાણાઃ ।
દેવાન્ યજન્તે કતિચિદ્ વયં તુ સ્વાનન્દમુદ્રૈકમહાસપર્યાઃ ॥
ઇત્યાદિનીત્યા બાહ્યાડમ્બરઃ કેવલં વિડમ્બનામાત્રફલકતયા
પર્યવસ્યતિ । યદુક્તમર્ચનાત્રિંશિકાયામ્ -
બાલિકારચિતવસ્ત્રપુત્રિકાક્રીડિતેન સદૃશં તદર્ચનમ્ ।
યત્ર શામ્યતિ મનો ન નિર્મલસ્ફીતચિજ્જલધિમધ્યમાશ્રિતમ્ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીપશ્ચિમે -
પૂજા હોમઃ ક્રમશ્ચર્યા વ્રતં શાસ્ત્રનિષેવણમ્ ।
તપો ધ્યાનં જપઃ શૌચં તત્ત્વહીનસ્ય નિષ્ફલમ્ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીગીતાનિષ્યન્દે -
ન પાદપતનં ભક્તિર્વ્યાપિનઃ પરમાત્મનઃ ।
ભક્તિર્ભાવસ્વભાવાનાં તદેકીભવભાવનમ્ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામ્ -
ન યોગો ન તપો નાર્ચા ક્રમઃ કોઽપિ પ્રણીયતે ।
અમાયે શિવમાર્ગેઽસ્મિન્ ભક્તિરેકા પ્રશસ્યતે ॥ ઇતિ ।
તથા ચ શ્રીમહાનયપદ્ધતૌ -
પરમનિરાવરણાત્મનિ રૂપે યો દૃઢતરઃ પરામર્શઃ ।
પૂજનમેતદિતીત્થં પ્રભુણા નિરણાયિ યદ્યપિ પ્રકૃતમ્ । ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીપાદુકોદયે -
પૂજા ચ સ્વાત્મભાવેન દેશિકેન્દ્રવિમર્શનમ્ ઇતિ ।
એતેન - પૂજા વિશ્વસ્ય વેદ્યસ્ય ચિદ્ભૂમિવિશ્રાન્તિઃ ઇતિ
શ્રીમદૃજુવિમર્શિનીસ્થિત્યા -
પૂજા નામ ન પુષ્પાદૈર્યા મતિઃ ક્રિયતે દૃઢા ।
નિર્વિકલ્પે મહાવ્યોમ્નિ સા પૂજા હ્યાદરાલ્લયઃ ॥
ઇત્યાદિરામ્નાયોક્તિરપિ વ્યાખ્યાતા । યતઃ સ્વાત્મવિલયો નામ
સ્વવિશ્રાન્તિલક્ષણે સ્વપરામર્શે પર્યવસ્યતિ । યદાહુઃ -
યત્રેન્ધનં દ્વૈતવનં મૃત્યુરેવ મહાપશુઃ ।
અલૌકિકેન યજ્ઞેન તેન નિત્યં યજામહે ॥ ઇતિ ।
એતદાશયેનૈવ હિ -
કર્પૂરશકલોન્મિશ્રતામ્બૂલાપૂરિતાનનામ્ ।
ઇત્યાદિના સ્વાત્મદેવતાતૃપ્તિઃ
પૂર્વમાગમેષ્વનુષ્ઠેયતયાઽઽખ્યાયતે । યથા ચ શ્રીપૂર્વે -
દ્રવદ્રવ્યસમાયોગાદ્ સ્નપનં તસ્ય જાયતે ।
ગન્ધપુષ્પાદિગન્ધસ્ય ગ્રહણં યજનં સ્મૃતમ્ ॥
ષડ્રસાસ્વાદનં તસ્ય નૈવેદ્યાય પ્રજાયતે ।
યમેવોચ્ચારયેદ્ વર્ણ સ જપઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ઇતિ ।
ઉક્તરૂપા ચેયં સપર્યા ધન્યજન્મનઃ કસ્યચિદેવ પુંષઃ
પ્રતીતિપથમવતરતિ । યદુક્તં શ્રીતન્ત્રાલોકે -
એષ યાગવિધિઃ કોઽપિ કસ્યાપિ હૃદિ વર્તતે ।
યસ્ય પ્રસીદેચ્ચિચ્ચક્રં દ્રાગપશ્ચિમજન્મનઃ ॥ ઇતિ ।
તત્રાસવસ્યાન્તઃકરણપ્રસાધકત્વમ્ । તામ્બૂલસ્ય શરીરં પ્રતિ
બાહ્યાન્તરોભયશોધકત્વમ્ । ગન્ધસ્ય ચન્દનાદેઃ પ્રાચુર્યેણ
બહિરઙ્ગોપસંસ્કારકત્વમ્ । પુષ્પાણાં ચ તત્રૈવ
કેશાદિમાત્રાધિવાસપ્રયોજકતેતિ પૂર્વપૂર્વપ્રાધાન્યાત્
ક્રમવિવક્ષા । વિશ્વપતેરિતિ સમ્બન્ધમાત્રે ષષ્ઠી, ન
માષાણામશ્નીયાદિતિવત્ । તેન ખલ્યોગેઽપ્યેવં પ્રયોગો ન દુષ્યતિ ।
યદુક્તમ્ -
ઇદં હિ શાસ્ત્રમાહાત્મ્યદર્શનાલસચેતસામ્ ।
અપભાષણવદ્ ભાતિ ન ચ સૌભાગ્યમુજ્ઝતિ ॥ ઇતિ

એવં સપર્યાસ્વભાવં સામાન્યતઃ પરામૃશ્ય તદ્વિશેષાનપિ
તથા યોજયિષ્યમાણઃ પ્રથમં પ્રાણાયામસ્ય પારમાર્થ્યં
પ્રખ્યાપયતિ -
વિમ્રષ્ટું નિજસત્ત્વં વિભવે કાર્યોન્મુખે સ્તિમિતેઽપિ ।
બાહ્યવૃત્તાન્તાનાં ભઙ્ગઃ પ્રાણસ્ય સંયમો જ્ઞેયઃ

પારમેશ્વરોપાસ્ત્યુન્મુખાનાં હિ પ્રમાતૄણામયં સ્વભાવો
યત્ સ્વાત્મસ્ફુરત્તાવિષ્ફારોપરાગમહિમ્ના
તત્તત્પ્રસરણપ્રકારવૈચિત્ર્યાક્રાન્તં પ્રપઞ્ચોચ્છ્રાયં પ્રવર્તયન્તો
બહિરન્તર્વિભાગશૂન્યામલૌકિકીમાત્મભૂમિમારુહ્ય
મહાચિદાહ્લાદચર્વણચાતુર્યમાત્રસારાઃ સ્વચ્છન્દમાસત ઇતિ । તત્ર
તૈરુપાસ્ત્યુપક્રમે પ્રકલ્પ્યમાનઃ પ્રાણસંયમો નામ
બુભુત્સુભિરિત્થમવબોદ્ધવ્યો યન્નિજં સત્ત્વમ્ ઉક્તરૂપબલસ્વભાવઃ
સદ્ભાવઃ, તસ્ય વિકલ્પવિક્ષોભોપશ્લિષ્ટતયૈવ
સર્વદાઽનુભૂયમાનત્વાદન્વયમાત્રાદેવ તન્નિબન્ધનં
કિઞ્ચિદલૌકિકમન્તસ્તત્ત્વમસ્તીત્યધ્યવસીયતે, ન પુનર્વ્યતિરેકદ્વારાપિ ।
વ્યતિરેકશ્ચ નાત્યન્તં વ્યપોહકલ્પનયોપપદ્યતે । કેવલં
સઙ્કોચમાત્રાદુપચર્યતે । અતશ્ચ -
કાર્યોન્મુખઃ પ્રયત્નો યઃ કેવલં સોઽત્ર લુપ્યતે ।
તસ્મિન્ લુપ્તે વિલુપ્તોઽસ્મીત્યબુધઃ પ્રતિપદ્યતે ॥
ન તુ યોઽન્તર્મુખો ભાવઃ સર્વજ્ઞત્વગુણાસ્પદમ્ ।
તસ્ય લોપઃ કદાચિત્ સ્યાદન્યસ્યાનુપલમ્ભનાત્ ॥
ઇતિ શ્રીસ્પન્દપ્રક્રિયયા વેદ્યાવરોહૌન્મુખ્યશાલિનિ સ્વસામર્થ્યરૂપે
વિભવે કલલાવસ્થયાઽવસ્થાનાત્મકં સ્તૈમિત્યમનુભવત્યપિ
વિશ્વોત્તીર્ણસ્ય સ્વાત્મપરિસ્પન્દમયો વિમર્શઃ -
વિશ્વસ્યૈવ વિલાસં મે શરીરં ચાશ્નુતે શિવઃ ।
શાલામિવ વિશાલાં સ્વામાદર્શં ચ યથા દ્વિપઃ ॥
ઇત્યાદિનીત્યા દર્પણમણ્ડલાન્તઃપ્રવિષ્ટગન્ધગજેન્દ્રાદ્યનુસન્ધાન-
સ્થાનીયં પર્યાલોચનમ્ । તદુપપાદકતયા બહિષ્ઠાનાં
વેદ્યોલ્લાસસ્વલક્ષણાનાં વૃત્તાન્તાનાં ભઙ્ગો ભઞ્જનં
સ્તમ્ભનં પ્રાણાયામ ઇતિ । તત્તદ્વિકલ્પવિક્ષોભવ્યતિરેકેઽપિ
સ્વાત્મસ્ફુરત્તાનુસન્ધાનોપાયઃ પ્રાણાયામ ઇતિ યાવત્ । યથા
શ્રીસ્વચ્છન્દે -
અપસવ્યેન રેચ્યેત સવ્યેનૈવ તુ પૂરયેત્ ।
નાડીનાં શોધનં હ્યેતન્મોક્ષમાર્ગપથસ્ય તુ ॥
રેચનાત્ પૂરણાદ્ રોધાત્ પ્રાણાયામસ્ત્રિધા સ્મૃતઃ ।
સામાન્યાદ્ બહિરેતે તુ પુનશ્ચાભ્યન્તરે ત્રયઃ ॥
અભ્યન્તરેણ રેચ્યેત પૂર્યેતાભ્યન્તરેણ તુ ।
નિષ્કમ્પં કુમ્ભકં કૃત્વા કાર્યાશ્ચાભ્યન્તરાસ્ત્રયઃ ॥ ઇતિ ।
યથા -
નાભ્યાં હૃદયસઞ્ચારાન્મનશ્ચેન્દ્રિયગોચરાત્ ।
પ્રાણાયામશ્ચતુર્થસ્તુ સુપ્રશાન્તપદે સ્થિતઃ ॥ ઇતિ ।
પ્રાક્ સંવિત્ પ્રાણે પરિણતા ઇતિ સ્થિત્યા સર્વસ્યાપિ
રેચનપૂરકાદિપ્રપઞ્ચોપગ્રાહ્યસ્ય વાયુચક્રસ્ય
પ્રાણમાત્રાનુપ્રાણનત્વાત્ પ્રાણસ્યેત્યેકવચનોપન્યાસઃ

પ્રાણાયામપ્રસઙ્ગાત્ તદનન્તરોપકલ્પ્યમાનાનાં
શોષદાહાપ્લાવનાનાં તત્ત્વમુત્તેજયતિ -
શોષો મલસ્ય નાશો દાહ એતસ્ય વાસનોચ્છેદઃ ।
આપ્લાવનં તનૂનાં જ્ઞાનસુધાસેકનિર્મિતા શુદ્ધિઃ

અર્ચકાનાં હ્યર્ચનોપક્રમ એવ કાચિદલૌકિકતા સમ્પાદ્યા । સા ચ
મલોપલેપપ્રક્ષયાદૌ પર્યવસ્યતિ । તત્ર તદીયાનાં શરીરાણાં શોષો
નામ તદાયત્તસ્ય મલસ્ય સંસારાઙ્કુરકારણભૂતસ્યાજ્ઞાનસ્ય
કર્શનમેવાખ્યાયતે । દાહશ્ચ નામ તેષાં પ્રસ્તુતસ્યૈવ મલસ્ય યા
વાસના સંસ્કારસારતયાવસ્થાનમ્, તદ્વ્યુદાસસ્વભાવો ભવતિ ।
એવમાપ્લાવનમપ્યજ્ઞાનવ્યપોહાવિનાભાવોદ્ભૂતં
સ્વરૂપલાભલક્ષણાહ્લાદદાયિત્વાદમૃતાયમાનં યદ્ જ્ઞાનં
સ્વાત્માવબોધસ્તત્પ્રસરધારાવાહિકોપકલ્પિતા શુદ્ધિઃ
પવિત્રીકરણમિતિ । યદુક્તમસ્મત્પરમગુરુભિઃ શ્રીક્રમવાસનાયામ્ -
સંવિત્સતત્ત્વનૈર્મલ્યસિદ્ધયે શોષણાદિકમ્ ।
વિકલ્પસાર્વભૌમસ્ય શરીરસ્યાશ્રયામ્યહમ્ ॥ ઇતિ ।
અયં ભાવઃ - પૂજકાનાં હિ પ્રથમં પ્રાણપરિસ્પન્દતયા
પ્રાણીભૂતવાયુતત્ત્વતાદાત્મ્યાનુસન્ધાનાદુપરિ
કરિષ્યમાણયોર્દાહાપ્લાવનયોરુભયોરપિ યોગ્યત્વમુત્પદ્યતે । અનન્તરં
પરમપ્રમાતૃતાપરામર્શદ્વારા તેષામવચ્છિન્નપ્રમાતૃતાવિગલ-
નાત્મનો દાહસ્યોપયોગઃ । યદુક્તં શ્રીવિજ્ઞાનભટ્ટારકે -
કાલાગ્નિના કાલપદાદુત્થિતેન સ્વકં પુરમ્ ।
પ્લુષ્ટં વિચિન્તયેદન્તે શાન્તાભાસઃ પ્રજાયતે ॥ ઇતિ ।
તદનુ તમેવ ભાવં દ્રઢયિતુમલૌકિકાહન્તાનન્દચન્દ્રિકામય-
મહાપ્રમેયામૃતપ્રવાહાભિષેકાનુભૂતિરાપ્લાવનલક્ષણા
સમ્પદ્યતે । યથા ચોક્તં તત્રૈવ -
સર્વ જગત્ સ્વદેહં વા સ્વાનન્દભરિતં સ્મરેત્ ।
યુગપત્ સ્વામૃતેનૈવ પરાનન્દમયો ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
પર્યન્તતઃ પ્રામાણ્યેન પ્રકાશાનન્દસામરસ્યાનુભવો
ભૂતશુદ્ધિઃ ઇત્યુપનિષત્ । સા ખલ્વલૌકિકી સૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । યથોક્તં
શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામ્ -
અસ્મિન્નેવ જગત્યન્તર્ભવદ્ ભક્તિમતામપિ ।
હર્ષપ્રકાશબહલમન્યદેવ જગત્ સ્થિતમ્ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ સ્તોત્રભટ્ટારકે -
પ્રકાશાનન્દયોરન્તર્લોલીભૂતા પરા સ્થિતિઃ ઇતિ ।
યચ્ચોક્તં મયૈવ શ્રીકોમલવલ્લીસ્તવે -
સંપ્લુતા સમરસં સુધાપ્લવૈર્વહ્નિવૃષ્ટિરિવ વિશ્વતોમુખી ।
ચણ્ડિ ! ચેતસિ વિભાસિ કસ્યચિચ્ચિન્મયી સમયિનશ્ચમત્ક્રિયા ॥ ઇતિ

અથાઙ્ગન્યાસાર્ધ્યશુદ્ધિપુષ્પાદિસ્વભાવમુપન્યસ્યતિ -
અવિકલ્પતયા મર્શો વિકલ્પવર્ગસ્યાઙ્ગસન્નાહઃ ।
અર્ઘ્યં વેદ્યવિલાસઃ પુષ્પાણિ સ્વભાવપોષકા ભાવાઃ

અઙ્ગાનાં હિ કરચરણાદ્યવયવાત્મનાં પૃથક્ પૃથક્
કાર્યતયાઽવભાસમાનાનામેકેન કેનચિચ્છરીરાનુપ્રવિષ્ટેનાત્મના
કારણભૂતેન સર્વવિકલ્પોત્ત્રોટનયુક્ત્યા મર્શઃ પરામર્શો
ભવન્નઙ્ગન્યાસ ઇત્યુચ્યતે । તદેવમેતત્ પર્યવસ્યતિ યત્
કરચરણાદ્યુપલક્ષિતસ્ય વિકલ્પવિક્ષોભપ્રપઞ્ચસ્ય
પૂર્ણાહમ્ભાવભાવનાસ્વભાવયા કયાચિદવિકલ્પતયા
વિમર્શનમિતિ । યદુક્તમસ્મત્પરમગુરુભિઃ શ્રીક્રમવાસનાયામ્ -
કારણાત્મપરામૃષ્ટકાર્યભૂતાઙ્ગુલિસ્થિતિમ્ ।
કરોમિ ચિન્મયીં શુદ્ધિં કરયોઃ પરિશોધનીમ્ ॥
સર્વજ્ઞત્વાદિશક્તીનાં સતીનામાત્મનિ પ્રભૌ ।
ઉન્મજ્જનં ભાવયામિ ષડઙ્ગવિધિયોગતઃ ॥ ઇતિ ।
તચ્ચાઙ્ગાનાં સન્નાહ ઇત્યુચ્યતે, યેન ભેદપ્રથાઅશસ્ત્રપ્રહારઃ
પરિહ્રિયત ઇતિ । અથ સ્વસિદ્ધાન્તૈકયોગ્યામર્ઘ્યશુદ્ધિમાહ - અર્ઘ્ય
વેદ્યવિલાસ ઇતિ । પ્રાગુપપાદિતા પૂજા ખલ્વર્ઘ ઇત્યુચ્યતે ।
તદર્હમલૌકિકં કિઞ્ચિદ્ દ્રવદ્રવ્યમર્ઘ્યમ્ ।
યન્મુગ્ધાનાં પ્રણયવચસિ પ્રૌઢિમાનં વિધત્તે
યન્નિર્વિઘ્નં નિધુવનવિધૌ સાધ્વસં સન્ધુનોતિ ।
યસ્મિન્ વિશ્વાઃ કલિતરુચયો દેવતાશ્ચક્રચર્ય-
સ્તન્માધ્વીકં સપદિ કુરુતે યત્ર ભોગાપવર્ગૌ ॥
ઇતિ શ્રીતન્ત્રાલોકસ્થિત્યા બાહ્યાભ્યન્તરોભયભેદાત્
સ્વહૃદયદેવતાતૃપ્ત્યેકપ્રયોજનતયા પ્રતિષ્ઠાપ્યતે । તચ્ચ તત્ત્વદૃષ્ટ્યા
વેદ્યવિલાસ ઇત્યવગન્તવ્યમ્ । વેદ્યસ્ય વિશ્વવિકલ્પપ્રસરલક્ષણસ્ય યો
વિલાસઃ સઙ્કોચાવસ્થાયામપિ તત્તત્સ્વભાવસર્વસ્વાનતિ-
ક્રાન્તિરિત્યૌપચારિકો વ્યવહારઃ । અર્થતસ્તુ
તાદૃગ્વિલાસવદ્વેદ્યમેવાર્ઘ્યદ્રવ્યમિતિ પર્યવસ્યતિ । તસ્ય
શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધલક્ષણગુણપઞ્ચકાવિનાભાવાત્
પૃથિવ્યાદિમહાભૂતપઞ્ચકસ્યૈતદ્ગુણસ્થૂલાવસ્થાનુપ્રવેશમાત્રા
નુપ્રાણનત્વાત્ સર્વોઽપિ વિશ્વવિક્ષોભસ્તત્રૈવ પરિસ્ફુરતીત્યાપતિતમ્
કિઞ્ચૈતત્ સ્વહૃદયપ્રતિષ્ઠાસ્પદત્વાત્ પૃથિવી, તસ્યૈવાન્તરાપ્યાય-
કત્વાદાપઃ, પ્રાચીનવાસનાપાશપ્લોષપ્રગલ્ભતયા તેજઃ,
સ્વસંવિત્તત્ત્વપરિસ્પન્દનપ્રદાયિત્વેન
વાયુઃ, શુદ્ધચૈતન્યમાત્રપર્યવસાયિતયા વ્યોમેતિ
પૃથિવ્યાદિભૂતપઞ્ચકસમષ્ટિસ્વભાવતયા વિશ્વવિલાસ
એવેત્યવધાર્યતે । તત્સંસ્કારસ્તદુપયોગશ્ચાનન્તરમાસૂત્રયિષ્યતે ।
એવં બાહ્યદ્રવ્યેષુ સ્વાત્મતૃપ્ત્યર્પણપ્રવીણં દ્રવ્યવિશેષં
પ્રતિપાદ્ય તદઙ્ગત્વેનાઙ્ગીકાર્યાણાં પુષ્પાદીનાં સ્વરૂપમાહ -
પુષ્પાણિ સ્વભાવપોષકા ભાવા ઇતિ । સ્વસ્ય યો ભાવઃ
પૂજ્યદેવતાસ્વભાવતયા નિરૂપિતશ્ચમત્કારઃ, તસ્ય
તાદૃક્પરામર્શપ્રતિષ્ઠાપનલક્ષણપોષણપ્રયોજનાનિ પુષ્પાણિ ।
સ્વભાવં પોષયન્તીતિ વ્યુત્પત્ત્યા પુષ્પાણીતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । તતશ્ચ પુષ્પશબ્દેન સ્વભાવપોષકાણાં
બાહ્યાભ્યન્તરાણાં સર્વેષામપિ દ્રવ્યાણાં સ્વીકારઃ । યદુક્તં
શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રવિમર્શિન્યામાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈઃ -
પુષ્પૈર્હૃદયાન્તઃસ્વરૂપસમર્પણાદેવ હૃદયસ્ય
પોષકૈર્બાહ્યાભ્યન્તરૈઃ સર્વૈર્દ્રવ્યૈઃ ઇતિ । ગન્ધો હિ ગુણઃ
સર્વપ્રપઞ્ચસ્ફુરતાત્મક ઇત્યાખ્યાયતે । યદુક્તં મયૈવ
શ્રીપાદુકોદયે -
સ્વસ્વકાર્યેષુ સર્વેષાં કારણાનામવસ્થિતિઃ ।
અજહદ્રૂપતાયોગાદવિનાશેન વર્તતે ॥
હેતુહૈતુકભાવશ્ચ શિવશક્ત્યાદિગોચરઃ ।
પારમ્પર્યક્રમાત્ પ્રાપ્તઃ સર્વો વિશ્રામ્યતિ ક્ષિતૌ ॥
અતો વિશ્વમયી પૃથ્વી તસ્યા ગન્ધોઽપિ તન્મયઃ ।
તદ્ગ્રાહકં ચ કરણં વિશ્વસ્ય ગ્રાહકં ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
તાદૃગ્ગન્ધગુણાનુપ્રાણનતયા ચ પુષ્પપદેન સર્વોપકરણસ્વીકર ઇતિ
સુષ્ઠૂક્તમ્ । તથા શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રે -
તતઃ સુગન્ધિપુષ્પૈશ્ચ યથાશક્તિ સમર્ચયેત્ ॥ ઇતિ

એવં લૌકિકાલૌકિકસાધારણ્યેનોપાત્તેષુ દ્રવ્યેષુ
દ્વિતીયપક્ષપરિગૃહીતં સર્વેન્દ્રિયપક્ષપાતવિષયં દ્રવ્યવિશેષં
પૃથક્કૃત્ય સંસ્કારોપયોગાભ્યાં પરીક્ષિતુમાહ -
પૂર્ણાહન્તાયા મુખે વિશ્વવિકલ્પાઙ્કુરાણાં વિક્ષેપમ્ ।
મન્ત્રોલ્લેખવિશુદ્ધં પૂર્ણ કુલબિન્દુતર્પણં ભણામઃ

કુલં હિ નામ વેદ્યવર્ગોલ્લાસસ્વભાવતયા
ભગવાનર્ઘ્યભટ્ટારક એવેત્યાખ્યાયતે । તત્ર તદીયા યે બિન્દવઃ
ક્રમાત્ ક્રમમંશાંશિતયા પરિસ્ફુરન્તઃ શક્તિપરિસ્પન્દાઃ । તૈઃ
ક્રિયમાણં દેવતાપ્રીણનમિત્થં ભણામઃ પરામૃશામ ઇતિ યાવત્ ।
બહુવચનમેવં વિમ્રષ્ટૄણામલૌકિકાહઙ્કારોત્કર્ષપ્રખ્યાપનાય ।
ભણનપ્રકારશ્ચ -
ઉત્તમઃ પુરુષોઽન્યોઽસ્તિ યુષ્મચ્છેષવિશેષિતઃ ।
ત્વં મહાપુરુષસ્ત્વેકો નિશ્શેષપુરુષાશ્રયઃ ॥
ઇતિ શ્રીમત્સ્તોત્રાવલીસ્થિત્યા પ્રમેયપ્રપઞ્ચપદાવચ્છિન્નાન્ પ્રમાતૄનપિ
વેદ્યવર્ગાન્તર્ભાવેનાવસ્થાપ્ય સ્વયમશેષસઙ્કોચોત્તિર્ણમહમિતિ યત્
તત્ત્વમ્, યચ્ચ -
અહં પ્રાણો મનશ્ચાહમહઙ્કારોઽપ્યહં મતઃ ।
અહં બુદ્ધિરહં શક્તિરહં સ ભગવાન્ શિવઃ ॥
કિં વા બહુપ્રલાપેન જગત્યસ્મિંશ્ચરાચરે ।
યોઽર્થઃ પ્રમાણોપારૂઢઃ સોઽહં સર્વાત્મકઃ સ્થિતઃ ॥
ઇતિ શ્રીહંસભેદસ્થિત્યા સર્વપ્રપઞ્ચપરિસ્ફુરણાકારતયા
પરામૃશ્યતે, તસ્ય યા ચૈતન્યમાત્મા ઇતિ, ઉદ્યમો ભૈરવઃ ઇતિ ચ
શ્રીશિવસૂત્રસ્થિત્યા તાદૃક્સ્વરૂપનિષ્કર્ષૈકમાત્રફલતયા
તત્પ્રત્યયેન પ્રતિપાદ્યમાના મહાસ્ફુરત્તા, તસ્યાઃ
સ્વાત્મદેવતાપર્યાયાયા યન્મુખં પ્રાણાદ્યવષ્ટમ્ભદ્વારા
સંવિત્પ્રસરણોપક્રમસ્થાનં સ્વં શરીરમ્, તસ્મિન્નધિકરણતયા
પરામૃશ્યમાને ન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચનાનન્નમ્
ઇત્યુપનિષત્પ્રક્રિયયા વિશ્વવર્તિનાં સર્વેષામેવ
વિકલ્પાનામઙ્કુરતયા કાર્યવર્ગ પ્રતિ કારણભાવેન સૂક્ષ્મતયા
સમુન્મિષન્તો યે કલાવિશેષાઃ, તેષામ્ -
ચિન્મયસ્વાત્મપરમેશ્વરારાધનેન
તદીયસ્પન્દવિલાસાત્મષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વમયં જગત્ પોષયેદિત્યર્થઃ ઇતિ
શ્રીશામ્ભવદીપિકાન્યાયાદન્તર્હોમાત્મા વિક્ષેપલક્ષણોઽર્થ એવેતિ ।
અન્વયસ્તુ તાદૃક્ -
તર્પણમેતાદૃશં વિક્ષેપં ભણામ ઇતિ ભવતિ । તચ્ચ તર્પણં
મન્ત્રોલ્લેખવિશુદ્ધમ્ । મન્ત્રો હિ વક્ષ્યમાણસ્વભાવઃ કશ્ચિત્
પરામર્શવિશેષેઃ । તેન ય ઉલ્લેખઃ સ્વાત્મતાદાત્મ્યાનુ-
પ્રવેશલક્ષણમુજ્જ્વલીકરણમ્, તેન સંવિત્સ્વાતન્ત્ર્યસંસ્કારાત્મના
વિશુદ્ધં સર્વપૂર્વવાસનાવ્યુદાસોપરૂઢાલૌકિકાનુભાવોત્-
કર્ષમિતિ યાવત્ । અત એવ હ્યેતત્ પૂર્ણં પુણ્યમિત્યુચ્યતે । સા હિ
પાવનતાયાઃ, પરા કોટિઃ, યદ્ભેદકલઙ્કાશૌચશાલિભિઃ પશુભિઃ
સ્પ્રષ્ટુમપિ ન પાર્યતે, પ્રત્યુત -
અશક્તાસ્તત્પદં ગન્તું તતો નિન્દાં પ્રકુર્વતે ।
ઇતિ નીત્યા નિન્દ્યતે ચ, યત્કિલાન્યદપવિત્રમપિ પવિત્રયિતું પ્રગલ્ભતે, તસ્ય
સ્વતઃ પવિત્રતાયાં કઃ સન્દેહઃ । યથા શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રે -
શિવાસંખ્યાભિજપ્તેન તોયેનાભ્યુક્ષયેત્ તતઃ ।
પુષ્પાદિકં ક્રમાત્ સર્વં લિઙ્ગં વા સ્થણ્ડિલં ચ વા ॥ ઇતિ ।
શ્રીતન્ત્રાલોકેઽપિ -
અર્ઘ્યપાત્રામ્બુવિપ્રુડ્ભિઃ સ્પૃષ્ટં સર્વ વિશુધ્યતિ ।
શિવાર્કકરસંસ્પર્શાત્ કાન્યા શુદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ॥ ઇતિ ।
તતશ્ચ -
યદ્યથોપનતમેવ પૂર્ણતામાદધાતિ હૃદયઙ્ગમત્વતઃ ।
તત્ તથૈવ પરમેશપૂજને યોગ્યમન્યદિહ નાસ્તિ લક્ષણમ્ ॥
ઇતિ શ્રીજ્ઞાનેન્દુકૌમુદીન્યાયાદેતદેવ પરાહન્તાયાઃ પરમં
પ્રીણનં યદલિપિશિતાઙ્ગનાદ્યપયોગઃ, યશ્ચ જીવન્મોક્ષ ઇત્યામ્નાયત
ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ । યદુક્તં શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
પ્રાયો હિ મૈથુને મદ્યે માંસે ચ પરિદૃશ્યતે ।
આસક્તિઃ સર્વજન્તૂનાં વિશેષાત્ કસ્યચિત્ ક્વચિત્ ॥
યદિ તત્ ત્યાગસંરમ્ભપૂર્વં તેષાં વિધીયતે ।
ઉપદેશો ન સ મનાગપિ ચિત્તે પ્રરોહતિ ॥
ઇત્યારભ્ય -
અનેનૈવાશયેનાત્ર પરબ્રહ્મોપલબ્ધયે ।
લલનામદ્યમાંસાનિ પૂજાગ્ર્યાણિ વિશેષતઃ ॥
ઇત્યન્તમ્

નનુ પ્રસ્તુતાયા અપિ સપર્યાયાઃ સ્વરૂપં યથ નિષ્કૃષ્યોક્તમ્,
એવં દેવતાયા અપિ વપુરુપપાદનીયમિત્યાકાઙ્ક્ષાયાં
તત્સ્વરૂપમેવાભિવ્યઙ્ક્તુમાહ -
યો યસ્ય ભાવયોગસ્તસ્ય ખલુ સ એવ દેવતા ભવતિ ।
તદ્ભાવભાવિતા અભિલષિતં તથા ફલન્તિ પ્રતિમાઃ

અર્ચકાનાં હિ પ્રમાતૄણામર્ચ્યભૂતા દેવતા નામ નાન્યા
કાચિદુપપદ્યતે । અપિ તુ તેષાં મધ્યે યસ્ય યસ્ય
સ્વહૃદયસ્ફુરત્તાલક્ષણો ભાવઃ, તસ્ય તસ્ય સ એવ દેવતા
ભવિતુમર્હતિ, ન પુનર્મૃદુપલલોહપટ્ટકાષ્ઠાદિપ્રતિમાદિસ્વભાવા ।
યતો જડાજડયોર્જડં સ્તમ્ભકુમ્ભાદિ પ્રત્યજડસ્યૈવાત્મનો
હાનોપાદાનાદ્યર્થક્રિયાપ્રયોજકત્વલક્ષણં સ્વાતન્ત્ર્યમાલોક્યતે ।
ઈપ્સિતપ્રસાધકત્વમનીપ્સિતનિષેધકત્વં ચેત્યેતાવાન્ નનુ દેવતાનાં
સ્વભાવઃ । તચ્ચ તાસાં યદિ સ્વતો ન સંભવતિ, તત્ કિન્નિબન્ધનમિદં
પ્રતિમાનાં દેવતાશબ્દવાચ્યત્વપટ્ટબન્ધાભિષેકગર્વદૌર્લાલિત્યમ્ ।
ઉક્તરૂપં ચ તત્ સ્વાતન્ત્ર્યં સંવિત્ - સ્વભાવતાં નાતિક્રામતિ ।
તત્સ્વભાવતા ચ -
મહતામમરેશ ! પૂજ્યમાનોઽપ્યનિશં તિષ્ઠસિ પૂજકૈકરૂપઃ
ઇતિ શ્રીમત્સ્તોત્રાવલીસ્થિત્યા તેષાં પ્રમાતૄણામેવ સંગચ્છત ઇતિ
શ્રીસ્વાત્મપ્રકાશ એવ દેવતેત્યસ્મન્નિશ્ચય ઇત્યસકૃદવોચામ । યદુક્તં
શ્રીજ્ઞાનેન્દુકૌમુદ્યામ્ -
સ્વાત્માનં હિ વિહાય ચેતનમમું કિં પૂજયેયુર્જડમ્ ઇતિ ।
યચ્ચોક્તં નયસંગતૌ -
નાસ્તિ નાદાત્ પરો મન્ત્રો ન દેવઃ સ્વાત્મનઃ પરઃ ।
નાનુસન્ધેઃ પરા પૂજા નહિ તૃપ્તેઃ પરં ફલમ્ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ ગીતાનિઃષ્યન્દે -
ઉજ્ઝિત્વાત્મસમાધાનં યે દ્યાયન્ત્યન્યદેવતાઃ ।
ભિક્ષન્તે ભૂરિવિત્તાસ્તે ભિક્ષિત્વાપિ બુભુક્ષિતાઃ ॥ ઇતિ ।
અર્ચકત્વરૂપેણોપાધિના પ્રમાતૄણાં પૃથક્ પૃથગ્
ભેદપ્રથાભિમન્તૃત્વાદ્ યો યસ્યેત્યાદિના ભાવાનાં
બાહુલ્યોપપાદનદ્વારા દેવતાત્વમુન્મીલિતમ્ । યદાહુઃ - યદ્ યદ્ રૂપં
કામયતે તત્ તદ્ દેવતારૂપં ભવતિ ઇતિ । અત એવ હિ - રૂપં રૂપં
મઘવાન્ બોભવીતિ ઇતિ બહ્વૃચા આચક્ષતે । મુખ્યયા તુ વૃત્ત્યા
તત્તદ્ભાવભેદસ્ય પ્રકાશૈકાત્મ્યપારિશેષ્યાત્ સર્વસ્યાપિ પ્રપઞ્ચસ્ય
એક એવ હૃદયસ્ફુરણસ્વભાવો દેવતાત્વેનારાધ્યઃ । ન પુનઃ
પ્રતિમાપુસ્તકાદિર્જડઃ પદાર્થ ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ । અનેન ભાવયોગ
ઇત્યત્ર યોગશબ્દો વ્યાખ્યાતઃ । યોગો હિ તાદૃશી શક્તિઃ । યદુક્તં
શ્રીશચીમતે -
યોગસ્ત્વમસિ દેવેશિ ! યોગી ચાહં સનાતનઃ ।
યોગેનેદં ત્વયા વિશ્વમાવિષ્ટં શમ્ભુના મયા ॥ ઇતિ ।
શ્રીભગવદ્ગીતાસ્વપિ - પશ્ય મે યોગમૈશ્વરમ્ ઇતિ । તત્ ણમિ ઊણ
ઇત્યાદિવાક્યોપક્રાન્તો મહાપ્રકાશ એવ દેવતા, નાન્યઃ કશ્ચિત્ ।
એતત્સ્વાતન્ત્ર્યસંરમ્ભાધીનસ્વસ્ફુરણવિજૃમ્ભણો જડઃ પ્રપઞ્ચ
ઇત્યુક્તં ભવતિ । તથા શ્રીપૂર્વે -
સર્વમન્યત્ પરિત્યજ્ય ચિત્તમત્ર નિવેશયેત્ ।
મૃદ્ધાતુશૈલરત્નાદિભવં લિઙ્ગં ન પૂજયેત્ ॥
અર્ચયેચ્ચિન્મયં લિઙ્ગં યત્ર લીનં ચરાચરમ્ । ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીપ્રભાકૌલે -
પશ્ય મોહસ્ય માહાત્મ્યં સ્વહૃદિસ્થેઽપિ શઙ્કરે ।
લિઙ્ગસ્થણ્ડિલવહ્ન્યપ્સુ વીક્ષયન્તિ યથા શિવમ્ ॥ ઇતિ ।
અતશ્ચ -
સ્ત્રીપરાઙ્મુખમનાઃ કિલ ક્રુધા પુષ્પકેતુમદહન્મહેશ્વરઃ ।
ત્વં તદાપિ નનુ તસ્ય સૈવ ધીઃ સત્યમમ્બ! સુભગાઽભિધીયસે ॥
ઇતિ શ્રીકોમલવલ્લીસ્તવસ્થિત્યા વિશ્વપ્રકાશાત્
સ્વહૃદયપ્રકાશસ્યૈવાત્યન્તશ્લાઘ્યત્વાત્ સ્વાત્મરૂપા
સૌભાગ્યસંવિન્મયયેવ દેવતેત્યત્ર ન કિઞ્ચિદ્ વૈમત્યમ્ । યદુક્તમ્ -
સ્વાત્મૈવ દેવતા પ્રોક્તા લલિતા વિશ્વવિગ્રહા ઇતિ ।
એતચ્ચાસ્મત્પરમગુરુકર્તૃકે શ્રીમદૃજુવિમર્શિન્યાદૌ વિમર્શનીયમ્ ।
એવં ચ પરામર્શપ્રરૂઢૌ સત્યાં તસ્ય દેવતાત્વેનોપપાદિતસ્ય
ભાવસ્ય યો ભાવઃ સ્ફુરત્તાપરપર્યાયા સત્તા, તયા ભાવિતાઃ
સ્વહૃદયપ્રાકટ્યપર્યન્તં રૂષિતા યાઃ પ્રતિમાઃ
સ્કન્દગણપતિવટુકાદ્યાકારવન્તો મૃદુપલાદિસન્નિવેશવિશેષાઃ,
તાસ્તેષામર્ચકાનાં પુત્રવિત્તપ્રમુખં તં તમભિવાઞ્છિતમર્થ
પ્રસુવતે । યથોક્તં શ્રીપૂર્વે -
બહિર્લિઙ્ગસ્ય લિઙ્ગત્વમનેનાધિષ્ઠિતં યતઃ ।
અતઃ પ્રપૂજયેદેતત્ પરમાદ્વૈતમાશ્રિતઃ ॥ ઇતિ ।
તથા સિધાન્તેઽપિ -
અન્તર્લિઙ્ગં દૃઢં બદ્ધ્વા બહિર્લિઙ્ગં તતોઽર્ચયેત્ ઇતિ ।
એતદભિપ્રેત્ય હિ શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામ્ -
અન્તર્ભક્તિચમત્કારચર્વણામીલિતેક્ષણઃ ।
નમો મહ્યં શિવાયેતિ પૂજયન્ સ્યાત્ તૃણાન્યપિ ॥
ઇત્યુક્તમ્ । તત્ર ચ મુખ્યાયાઃ સ્વહૃદયદેવતાયાઃ સકાશાદાસાં
પ્રતિમાનાં ન કિઞ્ચિદ્વૈલક્ષણ્યમ્, યેન
સિદ્ધરસવિદ્ધધાતુન્યાયાદત્ર તદ્ભાવાપત્તિદાર્ઢ્ય નોત્પદ્યતે ।
યથા ચ શ્રીવિરૂપાક્ષપઞ્ચાશિકાયામ્ -
યા દેવતા યમર્થં કરોતિ તેનાર્થિનો દૃઢં તસ્યામ્ ।
વિધૃતાહઙ્કારસ્ય ક્ષણેન સોઽર્થઃ સમાયાતિ ॥ ઇતિ ।
ભાવનાયાશ્ચ મુખ્યવત્ ફલપ્રદત્વમુક્તં
શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયામ્ -
કલ્પનાપિ ન મૃષા ફલં શિવે યત્ સ્થિતં ગરુડભાવનાદિજમ્
ઇતિ

અથૈવમુદ્ભાવિતસ્ય દેવતાવપુર્નિષ્કર્ષસ્ય
પ્રતિપત્તૃજનપ્રતીતિસૌકર્યાય દૃષ્ટાન્તં કમપ્યુપદર્શયિતુમાહ -
ચિત્રં ન લિખતિ ચિત્રં ચિત્રકરઃ પશ્યત લિખતિ તચ્ચિત્રમ્ ।
તદ્ ભણત કુત્ર યોગ્યા કર્તું દ્વયોરપિ દેવતાબુદ્ધિઃ

જડમજડં વા વસ્તુ દેવતેતિ સન્દિહાનો જન એવં
પ્રતિબોધયિતવ્યઃ, યદુત આલેખ્યાર્પિતવપુષં
પુરુષમહિલાપ્રભૃતિમચેતનં ભાવં પ્રતિ તજ્જાતિયસ્યાન્યસ્ય ન
કસ્યચિદપિ તાદૃગ્વિલેખનક્રિયાયાં સામર્થ્યમાલોક્યતે । પ્રત્યુત
તદ્વિજાતીયસ્ય તચ્છિલ્પનિર્માણકૌશલોત્કર્ષશાલિનશ્ચેતનસ્યૈવ તત્
સંભવતીત્યવિપ્રતિપન્નેયં પ્રક્રિયા । ઉક્તમર્થ હૃદયઙ્ગમીકર્તુ
પશ્યતેત્યુક્તમ્ । ચેતનાચેતનયોઃ સામર્થ્યમસામર્શ્ર્ય ચ સ્પષ્ટતયા
પ્રખ્યાપયિતું તદ્વૃત્તાદિપરામર્શવ્યતિરેકેણ પુનઃ
પુનશ્ચિત્રશબ્દપ્રયોગઃ । તસ્માદિતિ । યતોઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં
ચેતનસ્યૈવોક્તક્રિયાકર્તૃત્વં ન પુનસ્તદ્વ્યતિરિક્તસ્ય કસ્યચિત્, તતો હેતોઃ ।
ભણત પરામૃશત, તયોશ્ચિત્રસ્ય ચિત્રકરસ્ય ચોભયોર્મધ્યે
કતરસ્મિન્નર્થે દેવતેતિ પ્રત્યેતુમુચિતમિતિ ।
શિશવોઽપ્યેનમંશમસંશયમવબુધ્યન્તે યચ્ચિત્રાદેઃ
કાર્યપ્રપઞ્ચાચ્ચિત્રકૃદાદિષુ કર્તૃષુ સ્વતન્ત્રઃ કર્તા ઇતિ નીત્યા
સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણઃ કશ્ચિદુત્કર્ષોઽસ્તીતિ । અસ્યાર્થસ્યાત્યન્તસ્પષ્ટતયા
નિશ્ચિતસ્યાપિ પક્ષસ્ય નિષ્કર્ષેણાનુપન્યાસઃ । એતેન ચેતનસ્યૈવ
મુખ્યયા વૃત્ત્યા દેવતાત્વમ્, ચેત્યાનાં તુ તદાવેશાસ્પદતયા
તદુપચારેણેત્યુક્તં ભવતિ । અત એવ તાન્યન્યા દેવતા ઇત્યુચ્યન્તે ।
યદુક્તં શ્રીગીતાસુ -
યેઽપ્યન્યદેવતાભક્તા યજન્તે શ્રદ્ધયાઽન્વિતાઃ ।
તેઽપિ મામેવ કૌન્તેય ! યજન્ત્યવિધિપૂર્વકમ્ ॥ ઇતિ ।
દેવતાત્વેન પ્રસાધ્યમાનં પરમેશ્વરં પ્રતિ વિશ્વવૈચિત્ર્યસ્ય
ચિત્રપ્રાયતયા ચિત્રપદેનૈવાર્થોપપાદનમ્ । તથોક્તં
શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
વિશ્વવૈચિત્ર્યચિત્રસ્ય સમભિત્તિતલોપમે ઇતિ ।
યથા ચોક્તં પદસંગતૌ -
ચિદાકાશમયે સ્વાઙ્ગે વિશ્વાલેખ્યવિધાયિને ।
સર્વાદ્ભુતોદ્ભવભુવે નમો વિષમચક્ષુષે ॥ ઇતિ ।
તથા ચાભિયુક્તોક્તિઃ -
જગચ્ચિત્રં સમાલિખ્ય સ્વાત્મતૂલિકયાત્મનિ ।
સ્વયમેવ તદાલોક્ય પ્રીણાતિ પરમેશ્વરઃ ॥ ઇતિ ।
ચિત્રં ન લિખતિ ચિત્રમિત્યાદ્યુક્તયા ભઙ્ગ્યા પ્રમેયપદવ્યામિવ
ચિત્તમન્તઃકરણં ન લિખતિ, ચિત્રમુક્તરૂપં ચિત્તમન્તઃકરણાન્તરં
વેતિ પ્રમાણપથાઽનુગુણ્યેનાપ્યવગન્તવ્યમ્ । અથ ચ ચિત્ ચેતનઃ । તસ્ય
ભાવશ્ચિત્ત્વં ચૈતન્યમ્ । તચ્ચિત્ત્વં ચિત્રં પ્રમેયરૂપં ચિત્તમ્,
પ્રમાણાત્મકં ચિત્ત્વં વા સજાતીયં જ્ઞપ્તિસ્વભાવમર્થાન્તરં ન
લિખતિ નોન્મીલયતીત્યાદિપ્રમારૂપધર્મકક્ષ્યાનુકૂલોઽર્થઃ ।
ઇત્થમર્થત્રયેઽપ્યવેક્ષ્યમાણે સર્વથા ચેતનસ્યૈવ
શ્લાઘ્યત્વકાષ્ઠાપ્રાપ્તિરિત્યાશ્ચર્યચમત્કારાનુબૂત્યર્થતયાપિ
પાર્યન્તિકશ્ચિત્રશબ્દોઽનુસન્ધેયઃ, તદભિધેયસ્ય સર્વનામ્નૈવોક્તત્વાત્
તદનુગુણોઽપ્યર્થસ્ત્રિવિધમવતાર્યઃ । ત્રૈવિધ્યં ચ
તદાલેખ્યાન્તઃકરણસંવિત્ત્વપર્યાયાણાં ચિત્રચિત્તચિત્ત્વાનાં
તન્ત્રેણોચ્ચારણાદિતિ

નનુ યદિ સ્વાત્મૈવ દેવતેતિ નિર્બન્ધઃ, તત્ કિમસ્ય મન્ત્રતન્ત્રાદિના
પ્રપઞ્ચેનોપક્રિયતે । સ ખલુ સ્વવ્યતિરિક્તદેવતાભિમુખ્યપ્રયોજનતયા
સ્વીક્રિયત ઇત્યાશઙ્ક્ય મન્ત્રસ્તાવદુક્તરૂપદેવતાનુગુણ્યેનૈવ
નિર્ણીયત ઇત્યાહ -
મનનમયી નિજવિભવે નિજસઙ્કોચે ભયે ત્રાણમયી ।
કવલિતવિશ્વવિકલ્પા અનુભૂતિઃ કાપિ મન્ત્રશબ્દાર્થઃ

મનનત્રાણધર્માણો મન્ત્રાઃ ઇતિ હ્યામ્નાયઃ । તત્ર
મન્ત્રાનુસન્ધાતુઃ સ્વેચ્છામાત્રેણોપાધિના વિભવઃ સઙ્કોચ
ઇત્યવસ્થાદ્વયમસ્તિ । તયોર્વિભવો નામ
વિશ્વતદુત્તરોભયસામરસ્યયુક્ત્યા પૂર્ણાહમ્ભાવભાવનાત્મા
વિકાસઃ, યત્ પારમૈશ્વર્યમિત્યુચ્યતે । સઙ્કોચશ્ચ
તદ્વિપર્યયાદપૂર્ણત્વાભિમાનઃ, યત્ પાશવમિત્યાખ્યાયતે । અત્ર ચ
પૂર્વસ્ય સ્વાભાવિકત્વમુત્તરસ્યારોપિતતા ચેતિ વિવેકઃ । એવં સ્થિતે
તાદૃશ્યાત્મનો વિકાસે સમુલ્લસતિ તસ્ય યન્મનનમુપર્યુપરિ તથા
પરામર્શાનુસ્યૂતિસ્વભાવશ્ચમત્કારઃ, તત્ પ્રકૃત્યા । તદ્વદુક્તરૂપે
સ્વસ્ય સઙ્કોચે પ્રસ્તુતે તતો યત્ ત્રાણમ્ - સઙ્કોચો
વિચાર્યમાણશ્ચિદૈકાત્મ્યેન પ્રથમાનત્વાચ્ચિન્મય એવ । અન્યથા તુ ન
કિઞ્ચિત્ ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાહૃદયમર્યાદયા તસ્યાપિ સઙ્કોચસ્ય
વૈશ્વાત્મ્યપ્રથાનુપ્રવિષ્ટતાનુસન્ધાનોત્પાદનદ્વારા
સ્વસ્વભાવભઙ્ગપ્રસઙ્ગરૂપચાકિત્યવ્યપોહલક્ષણમ્, તન્મયી ચ
ભવન્તી તેનૈવ હેતુદ્વયેન વેદ્યવિક્ષોભસર્વસ્વગ્રાસવિશૃઙ્ખલોલ્લાસા
યાઽનુભૂતિઃ સ્વહૃદયૈકસંવેદ્યા વિમર્શશક્તિઃ, સૈવ મન્ત્ર ઇત્યસ્ય
શબ્દસ્યાભિધેયતયાઽનુભૂયત ઇતિ । યથા શ્રીરાજરાજભટ્ટારકે -
વર્ણાત્મકો ન મન્ત્રો દશભુજદેહો ન પઞ્ચવદનોઽપિ ।
સઙ્કલ્પપૂર્વકોટૌ નાદોલ્લાસો ભવેન્મન્ત્રઃ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીવિજ્ઞાનભટ્ટારકે -
ભૂયો ભૂયઃ પરે ભાવે ભાવના ભાવ્યતે હિ યા ।
જપસ્તોત્રં સ્વયં નાદો મન્ત્રાત્મા જપ્ય ઈદૃશઃ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીશિવસૂત્રેષુ - ચિત્તં મન્ત્રઃ ઇતિ । શ્રીસ્તોત્રભટ્ટારકેઽપિ -
ચિદગ્નિસંહારમરીચિમન્ત્રઃ સંવિદ્વિકલ્પાન્ ગ્લપયન્નુદેતિ ઇતિ ।
શ્રીક્રમકેલૌ ચ - સેયમેવંવિધા ભગવતી સંવિદ્દેવ્યેવ મન્ત્રઃ ઇતિ ।
ભટ્ટશ્રીભૂતિરાજેનાપ્યુક્તમ્ - સર્વક્રોડીકારેણ સ્થિતત્વાદ્ દેવ્યેવ
મન્ત્રઃ ઇતિ । એવઞ્ચ -
પૃથઙ્મન્ત્રઃ પૃથઙ્મન્ત્રી ન સિધ્યતિ કદાચન ।
જ્ઞાનમૂલમિદં સર્વમન્યથા ન પ્રસિધ્યતિ ॥
ઇતિ નીત્યા સ્વાત્મસંવિત્સ્વરૂપસ્યૈવ મન્ત્રશબ્દાર્થત્વં મુખ્યમ્ ।
અક્ષરસન્નિવેશેષુ પુનરુપચારેણોચ્યત ઇત્યુક્તં ભવતિ । યદાહુઃ -
ઉચ્ચાર્યમાણા યે મન્ત્રા ન મન્ત્રાંશ્ચાપિ તાન્ વિદુઃ ।
મોહિતા દેવગન્ધર્વા મિથ્યાજ્ઞાનેન ગર્વિતાઃ ॥ ઇતિ ।
યચ્ચોક્તં મયૈવ સંવિદુલ્લાસે -
પુણ્ડ્રેક્ષોરિવ મન્ત્રસ્ય માધુર્યે હૃદયસ્પૃશિ ।
ઋજીષમાનને તિષ્ઠત્યક્ષરોચ્ચારલક્ષણમ્ ॥ ઇતિ ।
એતદાશયેનૈવ હિ -
ગુરુદેવતામનૂનામૈક્યં સંભાવયન્ ધિયા શિષ્યઃ
ઇત્યભિયુક્તા આચક્ષતે । એતેન જપો વ્યાખ્યાતઃ । જનનપાલનસ્વભાવતયા
હિ જપ ઇત્યુચ્યતે । યદુક્તમસ્મત્પરમગુરુભિઃ -
જનિપાલનધર્મેણ જપેનાન્તર્મુખાત્મના ઇતિ ।
તચ્ચ સ્વવિભવમનને સ્વસઙ્કોચમાત્રે ચ પર્યવસ્યતિ ।
કેવલમુપપાદિતમન્ત્રસ્વરૂપપરામર્શો જપ ઇત્યુચ્યતે । મન્ત્રસ્ય ચ
વૈશ્વાત્મ્યાનુભૂતિરૂપત્વાત્ સર્વોઽપિ
વાગ્વ્યવહારસ્તત્પરામર્શાત્મતયૈવોત્પદ્યતે । યદુક્તં
શ્રીભટ્ટનારાયણેન - કા ચ વાઙ્ નોચ્યસે યયા ઇતિ । અત એવ
શ્રીશિવસૂત્રેષુ - કથા જપઃ ઇત્યુક્તમ્

નનુ મન્ત્રાણામેવમલૌકિકાનુભૂત્યાત્મકત્વપ્રસાધને
તત્સામાન્યરૂપસ્ય સર્વનિર્વિવાદં શ્રોત્રેન્દ્રિયગ્રાહ્યસ્ય શબ્દરાશેઃ
કીદૃશી રીતિરિત્યાશન્ક્ય વાક્તત્ત્વસ્યૈવ તત્ત્વમુન્મુદ્રયિતુમાહ -
વૈખરિકા નામ ક્રિયા જ્ઞાનમયી ભવતિ મધ્યમા વાક્ ।
ઇચ્છા પુનઃ પશ્યન્તી સૂક્ષ્મા સર્વાસાં સમરસા વૃત્તિઃ

વાક્તત્ત્વં તાવત્ ક્રમાત્ સૂક્ષ્મા પશ્યન્તી મધ્યમા વૈખરીતિ
ચતુર્ધા ભિદ્યતે । યથોક્તં સામ્બપઞ્ચાશતિ -
યા સા મિત્રાવરુણસદનાદુચ્ચરન્તી ત્રિષષ્ટિ
વર્ણાનત્ર પ્રકટકરણૈઃ પ્રાણસઙ્ગાત્ પ્રસૂતે
તાં પશ્યન્તીં પ્રથમમુદિતાં મધ્યમાં બુદ્ધિસંસ્થાં
વાચં વક્ત્રે કરણવિશદાં વૈખરીં ચ પ્રપદ્યે ॥ ઇતિ ।
તત્ર વૈખરીતિ પ્રસિદ્ધા વાક્ તાલ્વાદિકરણવ્યાપારોપારૂઢ-
સ્ફુરણતયા ક્રિયાશક્તિરિત્યધ્યવસીયતે । મધ્યમા ચ
બુદ્ધિવૃત્તિમાત્રપ્રવર્ત્યમાનત્વાદ્ જ્ઞાનશક્તિઃ । પશ્યન્તી પુનરિચ્છા,
બહિઃ પ્રસરણાભ્યુપગમરૂપત્વાત્ તસ્યાઃ, યતઃ પરા વાક્ પશ્યન્તીતિ
પશ્યન્ત્યા વ્યુત્પત્તિઃ । સૂક્ષ્મા તુ
શિખણ્ડ્યણ્ડરસન્યાયાદુક્તવાક્ત્રયશબલીભાવસ્વભાવા
પ્રત્યગ્દ્રષ્ટુઃ પરમેશ્વરસ્યોદ્યોગલક્ષણા વૃત્તિરિત્યાખ્યાયતે । પરા
વાક્ પુનસ્તસ્યૈવ પરમેશ્વરસ્ય સ્વરૂપમનુપ્રવિશન્તી પરિસ્ફુરતિ ।
યદુક્તમસ્મત્પરમગુરુભિઃ શ્રીમદૃજુવિમર્શિન્યામ્ - માતૃકાં
પરવાગાત્માઽનાહતભટ્ટારકપરમશિવસ્વરૂપાં
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વપ્રસરણહેતુભૂતાં સંવિદમિત્યર્થઃ ઇતિ । તસ્ય ચ
વક્તીતિ કર્તૃવ્યુત્પત્ત્યા વાક્ત્વમ્, ન પુનરુચ્યત ઇતિ કર્માનુગુણ્યાત્ ।
યદુક્તમસ્મત્પરમગુરુભિઃ શ્રીસંવિત્સ્તોત્રે -
ત્વામુપાસિતગુરૂત્તમાઃ પરાં વાચમાહુરવિભક્તવિશ્વકામ્ ।
સ્વપ્રકાશનવિમર્શનાત્મિકાં વક્તિ વાગિતિ નિરુક્તિમાસ્થિતાઃ ॥ ઇતિ ।
તસ્માદિચ્છાદિશક્તિત્રિતયવિસ્તારાત્મા સર્વોઽપિ વાગ્વિલાસ ઇત્યુક્તં ભવતિ
ઇચ્છાશક્તિસ્તથા સેયં પશ્યન્તીવપુષા સ્થિતા ।
જ્ઞાનશક્તિસ્ત્રિધા પ્રોક્તા મધ્યમા વાગુદીરિતા ॥
ક્રિયાશક્તિસ્તુ રૌદ્રીયં વૈખરી વિશ્વવિગ્રહા । ઇતિ ।
તથા ચ શ્રીતન્ત્રાલોકે -
પ્રાક્ પશ્યન્ત્યથ મધ્યાઽન્યા વૈખરી ચેતિ તા ઇમાઃ ।
પરાપરા પરા દેવી ચરમા ત્વપરાત્મિકા ॥
ઇચ્છાદિશક્તિત્રિતયમિદમેવ નિગદ્યતે ।
એતત્પ્રાણિત એવાયં વ્યવહારઃ પ્રતાયતે ॥ ઇતિ ।
ઇચ્છાદિસ્વભાવૈવ ચ સ્વાત્મસ્ફુરત્તા । તન્મયી ચ
કાચિદનુભૂતિર્મન્ત્રશબ્દાર્થ ઇતિ સર્વં સંગચ્છતે । ઇચ્છા પુનઃ
પશ્યન્તીત્યુદ્દેશ્યોપાદેયયોર્વ્યત્યાસેનાર્થાન્તરમપિ દ્યોત્યતે ।
ન સોઽસ્તિ પ્રત્યયો લોકે યઃ શબ્દાનુગમાદૃતે ।
ઇતિ નીત્યા સર્વોઽપિ પ્રમાતૃસ્વભાવઃ પર્યન્તતો વાઙ્મયતાં
નોલ્લઙ્ઘયતિ । તતશ્ચ પ્રકાશરૂપસ્યાત્મનો
વિમર્શશક્તિરેવાનુપ્રાણનમ્ । સા ચ મન્ત્રજપપૂજાદ્યનેક-
શબ્દવ્યપદેશ્યા ભવતિ । કેવલં તત્તદ્દ્વારમાત્રમેવ ભેદ ઇતિ

અથ મન્ત્રસાહચર્યાન્મુદ્રાપ્યલૌકિકી કાચિદનુસન્ધેયેત્યાહ -
આનન્દોલ્લાસશ્રીઃ ક્ષુલ્લકિતાષ્ટમહાસિદ્ધિસૌભાગ્યા ।
દૃશ્યતે યત્ર દશાયાં સૈવ દેવસ્ય સર્વમુદ્રાઃ

યસ્યામવસ્થાયાં દેવસ્ય ક્રીડાવિજિગીષાદ્યનેકપ્રકાર-
સ્વાતન્ત્ર્યસારત્વાત્ પૂજ્યપૂજકત્વોભયસ્વભાવસામરસ્યશાલિનઃ
પરમેશ્વરસ્ય સ્વવિશ્રાન્તિલક્ષણમાનન્દં પ્રતિ ય ઉલ્લાસઃ, તથા
પરામૃશ્યમાનતયા સ્ફુરત્તા, તસ્યાઃ શ્રીઃ
તદ્વદુપર્યુપર્યનુસ્યૂતિલક્ષણા પ્રરૂઢિર્દૃશ્યતે
નિર્વિવાદમપરોક્ષીક્રિયતે, સૈવ સર્વાઃ કરઙ્કિણ્યાદયઃ
સંક્ષોભિણ્યાદયોઽન્યથા વા પ્રસિદ્ધસ્તાસ્તા મુદ્રા ઇત્યવગન્તવ્યમ્ ।
તયા ચાનન્દોલ્લાસશ્રિયા ક્ષુલ્લકિતાષ્ટમહાસિદ્ધિસૌભાગ્યયા ભાવ્યમ્
સિદ્ધય ઇત્યુચ્યન્તે । તદપેક્ષયા કિઞ્ચિત્
સઙ્કોચશૂન્યત્વાદણિમાદિશક્તીનાં મહાસિદ્ધિત્વમ્ । તાસાં
ચાષ્ટકત્વં તત્તત્સાધકજનહૃદયોલ્લાસરૂપાણાં
ચિદાનન્દેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાનુભવસ્મૃત્યપોહનાનાં ધર્માણાં
બ્રાહ્મ્યાદિમાત્રષ્ટકાધિષ્ઠાનદ્વારા બહિર્વિભૂતિરૂપત્વાત્ ।
યદુક્તમાગમે -
વર્ગાનુક્રમયોગેન યસ્યાં માત્રષ્ટકં સ્થિતમ્ ।
વન્દે તામષ્ટવર્ગોત્થમહાસિદ્ધ્યષ્ટકેશ્વરીમ્ ॥ ઇતિ ।
યદ્યપિ સર્વત્ર સામરસ્યાદેતદષ્ટકાનુપ્રવેશઃ તથાપિ ક્વચિત્
કસ્યચિદૌલ્બણ્યાવશ્યમ્ભાવાદષ્ટમહાસિદ્ધય ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ । તત્ર
સ્વશરીરં પ્રત્યણૂકરણસામર્થ્યમણિમા ।
ગગનાદિવ્યાપકત્વકૌશલં મહિમા । સમુદ્રસલિલાદાવપિ પદ્ભ્યાં
પ્રયાણે તદસ્પર્શો લઘિમા । યથાભિલષિતપદાર્થલાભઃ પ્રાપ્તિઃ ।
સંકલ્પમાત્રાત્ સર્વત્રાપ્રતિહતગતિત્વં પ્રાકામ્યમ્ । સાર્વત્રિકં
પ્રભુત્વમીશિતૃત્વમ્ । ઇન્દ્રિયાર્થોપભોગે
સ્વેચ્છામાત્રાધીનહાનોપાદાનત્વં વશિત્વમ્ । સ્વાભિલાષમાત્રાત્
સદ્યઃ સ્વર્ગનરકાદ્યનુભૂતિર્યત્ર કામાવસાયિત્વમિતિ વિવેકઃ ।
તાસાં ચ સાધકજનહૃદયહારિત્વોત્કર્ષલક્ષણં યત્ સૌભાગ્યમ્,
તદુપાદિતયાઽઽનન્દસંપદા ક્ષુલ્લકીક્રિયતે ક્ષુદ્રીક્રિયત
ઇત્યક્ષરાર્થઃ । અયં ભાવઃ - કરચરણાદ્યાકુઞ્ચનાવકુઞ્ચનાદિ-
સઙ્કોચોલ્લઙ્ઘનેન નિસ્તરઙ્ગસમુદ્રાવસ્થાનસ્થાનીયા તત એવ
સ્વાન્તર્વિલીનફેનબુદ્બુદ બિન્દ્વાદિપ્રાયાઽશેષબાહ્યાનન્દપરિસ્પન્દા
સ્વવિશ્રાન્તિચમત્કારાઽપરપર્યાયપરામર્શક્રિયારૂપા
કાચિદલૌકિકાનુભૂતિરાનન્દસંપદ્ મુદં રાતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા
કરઙ્કિણ્યાદ્યન્યમુદ્રાપ્રપઞ્ચોદયવિલયભૂમિર્મુદ્રાત્વેનાનુ-
સન્ધેયેતિ । યથા શ્રીપશ્ચિમે -
સા સિદ્ધિઃ સર્વસિદ્ધીનાં સિદ્ધિત્વે પરિકીર્તિતા ।
જ્ઞાનં હ્યકલિતં ચૈકં મુદ્રા ચૈકા ગ્રહાત્મિકા ॥
દ્વાવેતૌ યસ્ય જાયેતે સોઽન્વયી સિદ્ધશાસને । ઇતિ ।
આનન્દં પ્રતિ
પરાનન્દનિરાનન્દમહાનન્દાનન્દવિષયાનન્દસ્વભાવાઽશેષાનન્દ
સામરસ્યમુન્મીલયિતુમુલ્લાસઃ શ્રીરિતિ ચોભયોપન્યાસઃ । યથોક્તં
શ્રીસ્તોત્રભટ્ટારકે - કૌલાર્ણવાનન્દમયોર્મિરૂપામ્ ઇતિ । યથા
શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયામ્ -
યત્ પરો નિરુપસર્ગતઃ પરઃ સ્યાન્મહાનપિ ચ કેવલઃ શિવે ।
ઉત્તરશ્ચ વિષયાત્ સ ચ ત્વદાનન્દ ઉલ્લસસિ તદ્ઘનાસિ યત્ ॥ ઇતિ ।
તત્ર ચ તાઃ સિદ્ધયો યદા પ્રકાશરૂપતયા
સર્વપદાર્થાન્તર્ભાવસામર્થ્યમણિમા, તથૈવ વ્યાપકત્વં
મહિમા, ભેદરૂપગૌરવવ્યુદાસો લઘિમા, સ્વાત્મ-
વિશ્રાન્તિલાભઃ પ્રાપ્તિઃ, વેદ્યવિલાસોપલાલનં પ્રાકામ્યમ્,
અનવચ્છિન્નૈશ્વર્યશાલિત્વમીશિતૃત્વમ્, વિમ્રષ્ટૃતયા સર્વસહતા
વશિત્વમ્, પૂર્ણાહમ્ભાવભાવના યત્ર કામાવસાયિત્વમિતિ
સંવિન્મયત્વૌચિત્યેન પરામૃશ્યતે, તદાનીમસ્મદુક્તમુદ્રાપર્વાનુ-
પ્રવેશ ઇતિ ન કિઞ્ચિદાસાં ક્ષુલ્લકીકરણમ્, પ્રયોજનાભાવાત્ ।
મન્ત્રમુદ્રાદિવદ્ ધ્યાનહોમાદયોઽન્યેઽપિ સાધકવ્યાપારાઃ
સંવિદદ્વૈતાનુગુણ્યેન સ્વયમૂહનીયાઃ । યથા શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવે -
ધ્યાનં યા નિશ્ચલા ચિન્તા નિરાકારા નિરાશ્રયા ।
ન તુ ધ્યાનં શરીરાદિમુખહસ્તાદિકલ્પનમ્ ॥
મહાશૂન્યાલયે વહ્નૌ ભૂતાક્ષવિષયાદિકમ્ ।
હૂયતે મનસા સાર્ધં સ હોમશ્ચેતનાસ્રુચા ॥ ઇતિ ।
કુલાર્ઘ્યસ્વીકરણં ચાન્તરહોમપ્રાયમેવેત્યવગન્તવ્યમ્ ।
યદુક્તમસ્મત્પરમગુરુભિઃ શ્રીસુભગોદયે -
પરાહન્તામયે સંવિદગ્નૌ સંવેદ્યતર્પણે ।
ઇદન્તાલક્ષણં હવ્યં જુહુયાદબહિર્મુખઃ ॥ ઇતિ ।
યચ્ચોક્તં મયૈવ મહાર્થોદયે -
અથ હવ્યમિદન્તાખ્યં હાવં હાવં સ્વચિન્મુખે ।
ઉલ્લઙ્ઘ્ય માયામાલિન્યં સ્વૈરમાસીત મેરુવત્ ॥
ઇત્યલમતિરહસ્યોન્મીલનપ્રપઞ્ચેન

ઇત્થં મહતા પ્રપઞ્ચેનોપપાદિતસ્ય વિમર્શસ્વરૂપસ્ય
પ્રયોજનમુપપાદયિતુમાહ -
હૃદયસ્થાનપ્રરૂઢો વિમર્શકલ્પદ્રુમો મહાશાખઃ ।
પુષ્પ્યતિ ભોગશ્રિયા ફલતિ ચ નિષ્કલસુખોત્સવાલોકમ્

હૃદયં હિ નામ વિશ્વપ્રતિષ્ઠાભૂમિત્વાદતિમહત્ સ્થાનમ્ ।
યદુક્તમાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈઃ - હૃદયં હિ નામ
પ્રતિષ્ઠાસ્થાનમુચ્યતે ઇતિ ।
યથા ચોપનિષત્ -
હૃદયં તદ્ વિજાનીયાદ્ વિશ્વસ્યાયતનં મહત્ ઇતિ ।
તત્ર પ્રકર્ષેણ રૂઢશ્ચર્વ્યમાણતામાપન્નસ્તત એવ
હેતોર્ભેદપ્રથાદ્યનન્તવૈચિત્ર્યયોગી । પ્રકર્ષશ્ચાસ્ય મધ્યે પ્રસવ
ઇત્યુક્તનીત્યુલ્લઙ્ઘનેન સકૃદ્વિભાતત્વરૂપમૌજ્જ્વલ્યમ્ । તથાભાવે હિ
તાદૃગ્વિમર્શશાલિનાં સ્વર્ગાદ્યુપયોગયોગેઽપિ -
વાસનામાત્રલાભેઽપિ યોઽપ્રમત્તો ન જાયતે ।
તમનિત્યેષુ ભોગેષુ યોજયન્તિ વિનાયકાઃ ।
તસ્માન્ન તેષુ સંસક્તિં કુર્વીતોત્તમવાઞ્છયા ॥
ઇત્યાદિબિભીષિકાપર્યુદાસેન સર્વત્ર નૈશ્ચિન્ત્યમુત્પદ્યતે । યતઃ પ્રકૃત્યા
ચિદાનન્દસામરસ્યચમત્કારાત્મકમાત્મનશ્ચૈતન્યમ્ ।
તદુછૂનતાયાં ક્રમાદિચ્છા જ્ઞાનં ક્રિયેતિ શક્તયઃ । ક્રિયા ચ -
ક્રિયાત્મકો હ્યયં કાલં ક્રિયા કારકમાશ્રિતા ।
ષોઢા ચ કારકગ્રામઃ શક્ત્યાત્મનિ હિ તિષ્ઠતિ ॥
ઇત્યાદિયુક્ત્યા કરણાધિકરણાદિકારકસ્વભાવા સતી ક્રમાત્ કાર્યતયા
પરિસ્ફુરતિ । યદુક્તં શ્રીતન્ત્રવટધાનિકાયામ્ -
ક્રયા સ્વાત્મપરિસ્પન્દસ્તતઃ પ્રાણોઽથ તત્કૃતમ્ ।
કાલવૈચિત્ર્યમિત્યેતત્ સંવિત્સ્પન્દાધિકં નહિ ॥ ઇતિ ।
કાર્યં ચ વિધિનિષેધવિષયતયા બહુપ્રકારં ભવત્
તત્તદવાન્તરભેદભિન્નદ્રવ્યગુણાદ્યનેકસહસ્રવિકલ્પવિક્ષોભવિચિત્રા-
શેષવિશ્વવ્યવહારતયા પર્યવસ્યતીતિ વિમર્શશક્તેરેવાયમેતાવાન્
વિજૃમ્ભણોલ્લાસઃ । તાદૃશશ્ચ યોઽયં
બાહ્યાભ્યન્તરપ્રતીતિપથસહસ્રસર્વસ્વનિર્વાહકતયા
તત્તદશેષાભિલષિતપ્રદાનપાણ્ડિત્યશાલી
કલ્પશાખીત્યધ્યવસીયમાનો વિમર્શો
વિમ્રષ્ટૃલક્ષણસ્વાત્મપરામર્શાત્મા ચમત્કારઃ, સ ચ
સ્વસ્વરૂપવેદિનાં પુંસાં ભોગશ્રિયા પુષ્પ્યતિ પુષ્પસ્થાનીયાં
ભોગલક્ષ્મીમુદ્ભાવયતિ । ભોગો હ્યભિમતાઙ્ગનાલિઙ્ગનાદિ-
બહિર્વિભૂત્યનુભવઃ । તસ્ય ચેયમેવ શ્રીર્યદ્વિધિનિષેધોલ્લઙ્ઘિના
સંવિદ-
દ્વૈતાસ્વાદસૌભાગ્યેન ગ્રાહ્યગ્રહણકૌતૂહલોપલમ્ભજ એવ
સ્વાત્મવિજૃમ્ભાવબોધસાધનપ્રગલ્ભ ઇત્યપવર્ગસંપત્સ્વભાવ-
ત્વેનાયમનુભૂયતે । કિઞ્ચ, સ વિમર્શાખ્યઃ કલ્પશાખી
નિષ્કલઙ્કમહન્તેદન્તાવિભાગવિચ્છેદાવચ્છેદલક્ષણકલાકલઙ્ક-
શૂન્યં યત્ સુખં સ્વવિશ્રાન્તિસ્વભાવઃ સ્વહૃદયાહ્લાદઃ, સ
એવોત્સવઃ,
શચીકુચતટે શક્રો નરકે વિલુઠન્ કૃમિઃ ।
ઉભૌ સમસમાધાનૌ વિચિત્રો વાસનાભ્રમઃ ॥
ઇત્યાદિન્યાયાદ્ (યદ્) અન્યદનુભવિતૃજનવિશેષહૃદયસઙ્કલ્પમાત્રોપ-
કલ્પિતં સૌખ્યારોપણમ્, તદ્વ્યુદાસેન બહુભિઃ
શ્રીશિવાનન્દમહાપ્રકાશમહેશ્વરાનન્દપ્રભૃતિભિર્યોગીન્દ્રૈઃ
સંભૂયસંવાદેનોપભુજ્યમાનત્વાત્ તાદૃગુત્સવરૂપમાલોકં
પ્રત્યક્પ્રકાશં ચ પ્રસૂતે । અથ ચ નિષ્કલમિત્યત્ર કલાશબ્દઃ કલયતિ
પારિમિત્યેન બહિઃ પરિચ્છિનત્તિતિ વ્યુત્પત્ત્યા માયાશક્તિર્વા,
કિઞ્ચિત્કર્તૃત્વોપોદ્બલનોપલક્ષિતા પઞ્ચકઞ્ચુકી વા, બ્રાહ્મ્યાદીનાં
વર્ગાધિષ્ઠાત્રીણાં સમષ્ટિર્વા, તદધિષ્ઠેયા માતૃકા વા,
સ્વાત્માપૂર્ણાખ્યાતિલક્ષણઃ સ્વસ્ય સઙ્કોચો વેતિ બહુપ્રકારં
વ્યાખ્યેયઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ - વિશ્વવૈચિત્ર્યવિમ્રષ્ટૃત્વસ્વભાવઃ
પરમસ્વાતન્ત્ર્યશાલી પરમેશ્વરોઽહમિતિ હૃદયઙ્ગમીભાવપર્યન્ત-
મનુશીલ્યમાનઃ સર્વપ્રપઞ્ચવિકલ્પપરિસ્ફુરણક્રોડીકાર-
વિચક્ષણશ્ચાયં વિમર્શઃ પ્રતિપાદિતાત્મરૂપાવબોધયોગિનાં
ભોગમોક્ષલક્ષણં પુરુષાર્થદ્વિતયમપ્યુપપાદયતિ । તત્ર ચ -
તસ્યા ભોક્ત્ર્યાઃ સ્વતન્ત્રાયા ભોગ્યૈકીકાર એષ યઃ ।
સ એવ ભોગઃ સા મુક્તિઃ સ એવ પરમં પદમ્ ॥
ઇતિ શ્રીપ્રબોધપઞ્ચદશિકાપ્રક્રિયયા ભોગોઽપિ મોક્ષાત્મા, મોક્ષોઽપિ
ભોગસ્વભાવ ઇત્યનયોરન્યોન્યમેલકરૂપા શ્રીમદનુત્તરસંવિદદ્વૈત-
સિદ્ધન્તૈકસાધ્યા જીવન્મુક્તિરસ્ય ફલમ્ । યદુક્તં શ્રીમતદેવે -
યસ્યેચ્છાતઃ સતાં દેવિ ! જીવન્મુક્તિઃ ક્ષણાદ્ ભવેત્ ।
તસ્યાહં વચ્મિ દિવ્યૌઘં જીવન્મુક્તિપ્રવૃદ્ધયે ॥ ઇતિ ।
વૃક્ષોઽપિ હિ કુતશ્ચિત્ સુક્ષેત્રાદુત્પન્નો બહુશાખશ્ચ પ્રવર્ધમાનઃ
પુષ્પં ફલં ચ પ્રસૂતે । તત્રાપિ પુષ્પે સત્કાર્યવાદભઙ્ગ્યા
ફલસદ્ભાવઃ ફલેઽપ્યજ-
હત્કારણરૂપતયા પુષ્પાનુષઙ્ગ ઇતિ પુષ્પમપિ ફલં ફલમપિ
પુષ્પમિત્યેવ વિવેચકજનપર્યાલોચનપ્રકાર ઇતિ । અસ્ય ચ
દ્રુમત્વમાગમપ્રસિદ્ધ્યોક્તમ્ । યથા ચ શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામ્ -
પ્રાર્થનાભૂમિકાતીતવિચિત્રફલદાયકઃ ।
જયત્યપૂર્વવૃત્તાન્તઃ શિવઃ સઙ્કલ્પપાદપઃ ॥ ઇતિ ।
ઉક્તરૂપં ચૈવં? વિમર્શમવધીરયન્ બાહ્યાદ્વૈતસિદ્ધાન્તઃ
પાશવશાસ્ત્રશયયામધિશેતે । તથાહિ -
અદ્વૈતવાદનિર્વાહો વેદાન્તેષ્વપિ વિદ્યતે ।
તત્રાત્મા કશ્ચિદુત્તિર્ણઃ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણઃ ॥
એકઃ સત્યતયા સ્ફૂર્જન્નિર્મલો નિરહઙ્ક્રિયઃ ।
અનાદિનિધનઃ શાન્તો વિશ્વોત્પત્તિવિપત્તિભૂઃ ॥
સંવિન્મયસ્વભાવેન ભાવાભાવદશોજ્ઝિતઃ ।
સ્વયમ્પ્રકાશતાં બિભ્રન્નિત્યમુક્તો નિરૂપિતઃ ॥
સમઞ્જસમિદં સર્વ કિન્તુ તસ્યાત્મનઃ પ્રભોઃ ।
અવિમ્રષ્ટૃત્વપર્યાયમકર્તૃત્વં ન યુજ્યતે ॥
સા ચાસ્ય કર્તૃતાશક્તિઃ સ્વભાવાનતિલઙ્ઘિની ।
જાનાતેશ્ચ કરોતેશ્ચ સાધારણ્યેન વર્તતે ॥
તત્ક્રિયાપિ ભવેજ્જ્ઞાનં જ્ઞાતુર્ધર્મો યદુચ્યતે ।
એવં કર્તૃસ્વભાવત્વાત્ તસ્ય જ્ઞાનમપિ ક્રિયા ॥
ઔન્મુખ્યમનયોરિચ્છા વિશ્વમેતદ્વિજૃમ્ભિતમ્ ।
તસ્માદ્ વિમર્શો દેવસ્ય સ્વભાવોઽસ્માભિરુચ્યતે ॥
ભવન્ત્યસ્યૈવ પર્યાયાઃ શક્તિરૈશ્વર્યમુદ્યમઃ ।
સ્પન્દઃ સ્વતન્ત્રતા સ્ફૂર્તિરૂર્મિરોજઃ કલેત્યપિ ॥
ઇત્યલં ચર્વિતચર્બણોપલાલનચાપલેન

નનુ જીવન્મુક્તિલક્ષણં માહેશ્વર્ય ખલ્વસ્ય ફલતયા
પ્રત્યપાદિ । તચ્ચ ન સંભવતિ, યતો દેહાવચ્છેદવ્યતિરિક્ત એવ કાલે
પુંસામપવર્ગોત્પત્તિરિત્યન્યેષામાગ્રહ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -
ક્રમિકો ભવતિ ન દેવસ્તસ્ય કથં કાલકલ્મષસ્પર્શઃ ।
નિત્યનિરાવરણસ્યાપિ કો જીવતો મોક્ષપ્રત્યૂહઃ

દેવો હિ નામ દેશકાલાદિવિશ્વવિલાસં પ્રતિ
સ્વસ્વભાવસંવિદર્પણોપકલ્પનયા
દ્યોતનાદ્યનેકાર્થોપપાદનવૈશારદ્યાદ્ વિશ્વાત્મકઃ પરમેશ્વર
ઇત્યવધાર્યતે । અતશ્ચાયં ક્રમિકો ન ભવતિ ।
પૌર્વાપર્યાદિવિકલ્પકલ્પનામયેન ક્રમેણ નાક્રમ્યતે । યતો
વૈશ્વાત્મ્યૈકવિજૃમ્ભાસંરમ્ભોત્તરે ભગવતિ -
ચલિત્વા યાસ્યતે કુત્ર સર્વં શિવમયં યતઃ ।
ઇતિ સ્થિત્યા કસ્ય કસ્માત્ પૃથક્ત્વં તદ્ધેતુકઃ ક્રમશ્ચેતિ
યુક્તિપર્યાલોચનાયાં મૂકીભાવ એવોત્તરં પ્રત્યર્થિનો જનસ્ય । તદેવમ્
-
અક્રમતા મે ક્રમિકં જ્ઞાત્રાદ્યં સક્રમાક્રમા તુ ચિતિઃ ।
ઇતિ શ્રીવિરૂપાક્ષપઞ્ચાશિકાપ્રક્રિયયા ક્રમવાર્તાનભિજ્ઞસ્યાસ્ય
કાલાખ્યેન કલઙ્કેન સમ્પર્કો ન કેનચિદપિ પ્રકારેણ સમ્ભવતિ,
કાલસ્ય તત્ત્વવૃત્ત્યા ક્રમતયૈવ પર્યવસાનાત્ । યદુક્તં
શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
કાલઃ સૂર્યાદિસઞ્ચારસ્તત્તત્પુષ્પાદિજન્મ વા ।
શીતોષ્ણે વાથ તલ્લક્ષ્યઃ ક્રમ એવ સ તત્ત્વતઃ ॥ ઇતિ ।
કલ્મષશબ્દેનૈતદુન્મીલ્યતે યત્ કાલોઽપિ પારમેશ્વરી કાચિચ્છક્તિરેવ,
યયાસૌ સ્વયં ન વ્યવચ્છિદ્યતે; પ્રત્યુત વિશ્વં વ્યવચ્છિનત્તિત્યેનં
પ્રતિ ન કાલસ્ય સઙ્કોચકત્વલક્ષણં કલ્મષત્વમ્ । તં ચ કાલં
સ્વાત્મના ક્રોડીકુર્વાણોઽયં નિત્ય ઇત્યામ્નાયતે । એવમસ્ય
દેશાવચ્છેકત્વાદ્ વ્યાપકત્વમપ્યૂહ્યમ્ । ઇત્થં સ્વાત્મનઃ
સર્વાવારકત્વયુક્ત્યા સર્વકાલમન્યાઽનાવૃતસ્યાપિ
પ્રાણશરીરાદ્યુપશ્લેષરૂપં વિશેષં દોષતયાઽવસ્થાપ્યુ યો
મોક્ષસ્ય સ્વપરામર્શાખ્યચિદાનન્દલાભરૂપસ્ય પ્રત્યૂહઃ
પ્રતિકૂલતર્કરૂપો વિઘ્નઃ કશ્ચિદસમ્ભાવિતસ્વભાવોઽન્યૈરુદ્ભાવ્યતે,
સ કઃ ? ન કશ્ચિદપ્યુપપદ્યેત, યદિ યુક્તિતત્ત્વમન્વિષ્યેત । યદિ તુ જીવત્વં
નામાત્મનો વિકલ્પવિશેષઃ, નિર્વિકલ્પાનુભૂતિશ્ચ
મોક્ષશબ્દાર્થ ઇતીત્યન્યોન્યાવિરુદ્ધમેતદ્દ્વિતયમિત્યુચ્યતે, તર્હિ
પ્રાણશરીરવિશ્લેષાદપ્યેવમિતિ સમઃ સમાધિઃ । એતદુક્તં ભવતિ -
ચિદાનન્દલાભે દેહાદિષુ વેદ્યમાનેષ્વપિ
ચિદૈકાત્મ્યપ્રતિપત્તિદાર્ઢ્યં જીવન્મુક્તિઃ ઇતિ
શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાહૃદયમર્યાદયા
ભોગમોક્ષસામરસ્યસાક્ષાત્કારલક્ષણો જીવન્મોક્ષઃ સર્વો મમાયં
વિભવઃ ઇતિ સ્વવૈશ્વાત્મ્યાનુસન્ધાનસન્ધુક્ષિતૈશ્વર્યાણાં
પ્રમાતૄણાં સ્વભાવ એવ, ન ત્વાહાર્યઃ કશ્ચિદતિશયઃ । યદુક્તં
મયૈવ સંવિદુલ્લાસે -
વિશ્વં મૂર્તિર્વૈખરી નામમાલા યસ્યૈશ્વર્ય દેશકાલાતિલઙ્ઘિ
તદ્ભક્તાનાં સ્વૈરચારઃ સપર્યા સ્વેચ્છા શાસ્ત્રં
સ્વસ્વભાવશ્ચ મોક્ષઃ ॥ ઇતિ ।
તત્ કિન્નિબન્ધનોઽયમેનં પ્રતિ કાલનિયમનિર્બન્ધાક્રોશક્લેશઃ ।
એતદેવ હ્યસ્ય દર્શનાન્તરેભ્યો વૈશિષ્ટ્યં યદ્
ભોગમોક્ષદ્વિતયાનુભૂતિસામરસ્યં નામ । યથા શ્રીરત્નદેવે -
ભુક્તિર્વાપ્યથ મુક્તિશ્ચ નાન્યત્રૈકપદાર્થતઃ ।
ભુક્તિમુક્તી ઉભે દેવિ ! વિશેષે પરિકીર્તિતે ॥ ઇતિ ।
યથા ચ શ્રીસિદ્ધામતે -
અધ્વષટ્કં ચ દીક્ષા ચ શિવશાસ્ત્રમિતિ સ્મૃતમ્ ।
દીક્ષાધ્વા નિર્ભયો ભોગઃ શાસ્ત્રે ભૈરવસંજ્ઞકે ॥
ઇતિ

નનુ જીવન્મુક્તિર્નામાત્મનો જનનમરણાદ્યનુસ્યૂતસ્ય
સર્વાવસ્થાનિર્વિશેષં સ્વાનન્દોત્સવાનુભૂતિઃ । સા ચ તસ્ય
સ્થૈર્યાભાવપક્ષે કથં સઙ્ગચ્છેતેત્યાશઙ્ક્ય ક્ષણભઙ્ગમેવ
ભઙ્ક્તુમાહ -
યત્ કિમપિ યેન કેનાપિ રૂપેણ યત્ર કુત્રાપિ કિં નાસ્તિ ।
તસ્માદાત્મા નિત્યસ્થિરઃ ક્ષણભઙ્ગ એવાસ્થિરો ભવતિ

ઇહ ખલુ વિશ્વં પ્રકાશ્યં પ્રકાશકશ્ચાત્મેત્યભિહિતેયં
મર્યાદા । તત્ર પ્રકાશોપશ્લેષમહિમ્નૈવાસ્ય પ્રકાશ્યત્વમ્ । સ
ચોપશ્લેષઃ -
તેનાનેકસ્ય રૂપસ્ય શ્લેષ ઐકાત્મ્યમેવ સઃ ।
ઇતિ સમ્બન્ધસિદ્ધિસ્થિત્યા પ્રકાશ્યપ્રકાશકયોરૈકાત્મ્યપર્યન્ત-
મુજ્જૃમ્ભતે । પ્રકાશસ્ય ચાર્થધર્મત્વમાત્રાઙ્ગીકારે
ગ્રાહકસવ્યપેક્ષં ગ્રાહ્યગ્રહણમિત્યેતદ્ વ્યાહન્યેત । તતશ્ચ સર્વ
સર્વસ્ય પ્રકાશેત, ન કસ્યચિદ્વેત્યુત્સન્નઃ સ્યાદ્ વિશ્વવ્યવહારઃ ।
અતોઽર્થઃ પ્રકાશત ઇત્યસ્ય પ્રકાશકતામસાવનુભવતીત્યર્થો ભવતિ ।
યદુક્તમજડપ્રમાતૃસિદ્ધિવિમર્શિન્યામ્ - ઇદં મમ જ્ઞાનમિતિ
નાઞ્જસા જ્ઞાનપ્રકાશઃ । અપિ તુ જાનામ્યહમિતિ
જ્ઞાનસ્યાસ્મદર્થવિશ્રાન્તતૈવ ઇતિ । તથાત્વે ચાસ્ય
પ્રકાશાન્તર્ગતત્વમવશ્યમ્ભાવીતિ વિશ્વસ્ય
તત્પ્રકાશકસ્યાત્મનશ્ચૈકાત્મ્યમવર્જનીયમ્ । એવમઙ્ગિકારે હિ
પરમેશ્વરસ્યાનન્યમુખપ્રેક્ષિત્વલક્ષણં
સ્વાતન્ત્ર્યમૌચિત્યમનુભવતિ, અન્યથા
સજાતીયેશ્વરાન્તરાનપેક્ષત્વલક્ષણમિતિ તત્ર સઙ્કોચકલઙ્કસ્પર્શઃ
પ્રસજ્યેત । તત્રૈતત્ પ્રષ્ટવ્યં યત્ કિમપિ ભાવરૂપમભાવરૂપં વા
વસ્તુ યસ્મિન્ કસ્મિંશ્ચિદ્ વર્તમાને ભવિષ્યદાદૌ વા કાલે તથા
પુરોવર્તિન્યનાસન્ને વા દેશે યેન કેનાપિ સભાગાત્મના
સવિભાગસ્વભાવેન વા વપુષા વિદ્યતે વા ન વેતિ । નેતિ તાવન્ન શક્યતે
વક્તુમ્, શૂન્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । પ્રપઞ્ચસ્ય શૂન્યત્વપક્ષશ્ચ
પૂર્વમેવાધિક્ષિપ્તઃ । તદ્ યત્કિઞ્ચિદ્વસ્તુ વિદ્યત એવેતિ વક્તવ્યમ્ । તદા ચ
તત્સ્વભાવતયાઽયમાત્મા પરિસ્ફુરતીતિ કથમસ્થૈર્યમસ્યોચ્યતે । અયં
ભાવઃ - આત્મનો વિશ્વાકારત્વાઙ્ગીકારે વિશ્વવર્તિનાં ભાવાનાં
ક્ષણભઙ્ગાભ્યુપગમેઽપિ યોઽયં ક્ષણભઙ્ગો નામ કશ્ચિદર્થઃ,
તસ્ય તાવદનપહ્નવ એવેતિ તાવન્માત્રેણાપિ તન્મયસ્યાત્મનઃ
સ્થૈર્યમવ્યાકુલમ્, કિમુત વિશ્વસ્યૈવ સ્થૈર્યે સમર્થ્યમાન ઇતિ । કિઞ્ચ,
અનુભવતદ્વિકલ્પસ્મરણલક્ષણાનેકસંવિદનુસન્ધાનસાધ્યા હિ
લોકયાત્રા । સ્તમ્ભં પશ્ય કુમ્ભમાનય ઇત્યાદૌ
તત્તચ્છબ્દાર્થસંકેતાનુભૂત્યનુસ્મરણાદેરવશ્યમ્ભાવાત્ ।
યદુક્તમપોહવાદે -
શબ્દસ્ય વ્યવહારાર્થમર્થચિન્તાઽવતાર્યતે ।
તદર્થમેવ સંકેતસ્તદ્વ્યુત્પત્તિરપીષ્યતે ॥ ઇતિ ।
સંવિદાં ચ તાસામન્યોન્યાનુસન્ધાનસામર્થ્ય ન સમ્ભવતિ,
સર્વાસાં સ્વયંપ્રકાશત્વાત્ । તથાભાવે ચાન્યપરામર્શાનૌચિત્યાત્ ।
તદન્યોન્યવાર્તાનભિજ્ઞાનામાસામનુસન્ધાનક્ષમઃ કશ્ચિત્
સ્થૈર્યશાલી વિદ્યત ઇત્યનિવાર્યેયં મર્યાદા ।
નિત્યશ્ચાત્માઽવગન્તવ્યઃ કાલક્રમવિલઙ્ઘનાત્ ।
સર્વલોકપ્રસિદ્ધેયં તત્ર યુક્તિરુદીર્યતે ॥
પ્રસવાનન્તરં બાલો જનન્યાઃ સ્તનમાપિબન્ ।
સ્તન્યાદર્થક્રિયાં સ્વસ્ય સ્મરત્યેવેતિ કલ્પ્યતે ॥
સ્મૃતિશ્ચાનુભવાયત્તા સ ચ નાત્રાસ્તિ જન્મનિ ।
અતઃ પ્રાચીનયા ભાવ્યમનુભૂત્યા કયાચન ॥
સામાનાધિકરણ્યં ચ તયોર્વિદ્વદ્ભિરિષ્યતે ।
અત આત્મા સદા સ્થૈર્યાન્નિત્યોઽસાવિતિ બુધ્યતામ્ ॥
તદુક્તં મયૈવ શ્રીપરાસ્તોત્રે -
માતુર્ગર્ભસમુદ્ગકાદવતરન્નુર્વીમિમામર્ભક-
સ્તત્પૂર્વ સ્તનચૂચુકપ્રણયિના મુગ્ધેન વક્ત્રેણ તે ।
આચષ્ટે તદનશ્વરં પદમહંકુર્વન્ પરે ! કિં પુનઃ
ક્રીડાકઞ્ચુલિકા કલેવરમયી કુત્રાપિ ન ત્યજ્યતે ॥ ઇતિ ।
આત્મા નિત્યઃ સ્થિર ઇતિ તસ્ય સાર્વકાલિકસ્થૈર્યોપન્યાસેન
સ્તમ્ભાદીનામપિ યાવત્પ્રધ્વંસં સ્થૈર્યમેવેત્યાસૂત્ર્યતે ।
તથાહિ ક્ષણતો ભઙ્ગે દૃશ્યમાનસ્ય વસ્તુનઃ ।
અત્રૈવાસ્ય ક્ષણે સત્ત્વં નીલાદેર્નોપરિ ક્ષણે ॥
ઇતિ ગૃહ્ણાતિ યા સંવિત્ તસ્યાસ્તત્ર ક્ષણદ્વયે ।
અવસ્થાનાભ્યનુજ્ઞાયાં ક્ષણભઙ્ગઃ પ્રણશ્યતિ ॥
સાપિ સંવિત્ ક્ષણાદ્ ભગ્નેત્યુક્તૌ તત્તત્પૃથક્ ક્ષણાઃ ।
પરસ્પરાનભિજ્ઞાસ્તા ભિન્નકાલતયા ધિયઃ ॥
જાનીયુઃ કથમન્યેષાં ક્ષણમાત્રવ્યવસ્થિતિમ્ ।
લોકયાત્રાપ્રવૃત્તિર્વા ન ક્ષીયેત કથં નૃણામ્ ॥
સન્તતિસ્તત્ક્રિયાં કુર્યાદિતિ તૈર્યદુદીર્યતે ।
અસન્તતિવદેવ સ્યાદદૃઢા સન્તતિર્યદિ ॥
દાર્ઢ્યે તસ્યા જગત્સ્થૈર્યં પર્યાયેણાનુમન્યતે ।
શિવદૃષ્ટાવિદં પ્રાહ શ્રીસોમાનન્દદેશિકઃ ॥
ઇતશ્ચાસ્તિ જગત્યૈક્યમિત્યાદૌ ગ્રન્થવિસ્તરે ।
અતશ્ચોક્તયુક્ત્યા ક્ષણભઙ્ગ એવાસ્થિરો નિર્વોઢુમશક્યઃ । તદસ્થૈર્યે
વિશ્વસ્ય સ્થૈર્યમર્થતઃ સિદ્ધમ્ । એતેન પરમેશ્વરસ્ય
જ્ઞાનસ્મૃત્યપોહનશક્તિત્રિતયવત્ત્વેન વિશ્વવ્યવહર્તૃત્વં વ્યાખ્યાતમ્
સ્યાદેકશ્ચિદ્વપુર્જ્ઞાનસ્મૃત્યપોહનશક્તિમાન્ ઇતિ ।
યચ્ચોક્તં શ્રીભગવદ્ગીતાસુ - મત્તઃ સ્મૃતિર્જ્ઞાનમપોહનં ચ ઇતિ । તત્ર
ચ -
સ્વાન્તઃ ક્રોડીકૃતાશેષવેદ્યવર્ગો મહેશ્વરઃ ।
લોકયાત્રામુપસ્કર્તુ તત્તદ્વૈચિત્ર્યશાલિનીમ્ ॥
નિયતાનેવ નિર્ભિદ્ય કાંશ્ચિદર્થાન્ નિજેચ્છયા ।
ઉન્મજ્જયતિ યત્ સ્વસ્માદ્ દૃક્શક્તિઃ સા નિગદ્યતે ॥
બહિરૌન્મુખ્યયોગેઽપિ સ્વાત્મચિદ્રૂપમુજ્જ્વલમ્ ।
સ્વચ્છાયામજહત્ સ્વચ્છાં ભવેજ્જ્ઞાનં નવં નવમ્ ॥
અસ્મિન્ નવનવોલ્લાસે વિદ્યુત્પ્રાયે સ્ફુરત્યપિ ।
યથાભિલાષં લોકેન વ્યવહર્તુ ન પાર્યતે ॥
તત્સંવિદો બહિર્મુખ્યા યદન્તર્મુખતાસ્પદમ્ ।
ચિત્સ્વરૂપમવસ્થાસુ કાલભેદે મહત્યપિ ॥
તસ્ય બાહ્યપરામર્શપ્રાગલ્ભ્યં સ્મૃતિરુચ્યતે ।
અથાપિ તન્નવાભાસં સ્મૃતં વા વસ્તુ વસ્તુતઃ ॥
વિશ્વમયયા સ્વચિચ્છક્ત્યા તાદાત્મ્યં ન પરિત્યજેત્ ।
અતો બોધઃ સ્મૃતિશ્ચ દૌ વર્યૌ સ્યાતાં મહેશિતુઃ ॥
તદ્વેદ્યં વિત્તિતસ્તસ્યા વિત્તિર્વિત્ત્યન્તરાદપિ ।
વેદ્યં ચ વેદ્યાદન્યસ્માદ્ યથા વિચ્છેદમશ્નુયાત્ ॥
તથા ભગવતઃ કાચિત્ સ્વાતન્ત્ર્યશ્રીરપોહનમ્ ।
ઇત્યાખ્યાતા સ્ફુટં જ્ઞાનસ્મૃત્યપોહનશક્તયઃ ॥
તિસૃભિઃ શક્તિભિરાભિઃ શિવઃ કુવિન્દો ભવન્ કુલાલો વા ।
અનુભવતિ સુખં સ્મરતિ ચ બહુ ચ વિકલ્પયતિ વિશ્વવૈચિત્ર્યમ્ ॥
ઇતિ

નન્વસ્તુ સ્થર્યવત એવાત્મનો જીવન્મુક્તિરૂપઃ પુરુષાર્થઃ । તસ્ય
પુનરાનન્દસ્વભાવત્વં વિપ્રતિપન્નમ્ । પાષાણપ્રાયતાયા
મુક્ત્યવસ્થાયાં કૈશ્ચિદઙ્ગીકૃતત્વાદિત્યાશઙ્ક્યાહ -
નન્વાત્મનઃ પ્રિયાર્થં સર્વસ્ય પ્રિયત્વં ભણતિ શ્રુતિઃ ।
તસ્માદાનન્દસ્વભાવ આત્મા મુક્તોઽમુક્તો વા

અસ્તિ ખલુ આત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ ઇતિ શ્રુતિઃ,
પારમેશ્વરપરામર્શરૂપતયા પ્રકૃત્યૈવ પ્રમાણભૂતત્વાત્ આનન્દો
બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ ઇત્યાદિવૈલક્ષણ્યેન યુક્તિવિશેષાવબોધકત્વાચ્ચ
બાધવિધુરમેવાર્થમાચષ્ટે । યદુતાત્મનઃ સ્વસ્ય યત્
પ્રિયમિચ્છોલ્લાસરૂપા પ્રીતિસ્તામેવ પ્રયોજનીકૃત્ય
વ્યવહ્રિયમાણમખિલમપત્યમિત્રાદિકં વસ્તુ પ્રીણનતયાઽનુભૂયત
ઇતિ । નન્વિતિ પરાભ્યુપગમોપપાદનાર્થઃ । તસ્માદ્ધેતોઃ
સ્વહૃદયસ્ફુરણલક્ષણસ્યાત્મનઃ -
પૂર્ણત્વાદહમિત્યન્તર્જ્ઞાનમાનન્દ ઉચ્યતે ।
ઇતિ સ્થિત્યા પૂર્ણાહન્તાઽનુસન્ધાનાત્મકસ્વાત્મવિશ્રાન્તિસતત્ત્વો ય
આનન્દઃ, સ એવાસાધારણં રૂપમ્ । તાદૃક્સ્વભાવત્વે ચ તસ્ય
મુક્તત્વમમુક્તત્વમિત્યવસ્થાદ્વયેઽપિ ન કિઞ્ચિત્ તારતમ્યમ્ । યદિ ચ
તસ્યાત્મનો નાનન્દઃ સ્યાત્ સ્વભાવઃ, તદપત્યકલત્રાદયઃ
શમદમાદયો વા ભાવાસ્તસ્ય
પ્રીણના સ્યુઃ । નહ્યપત્યાદયઃ સહસ્રમપિ ચૈતન્યશૂન્યં
કિઞ્ચિદાક્રષ્ટું પ્રગલ્ભન્તે । ચૈતન્યસ્ય ચ સ્વવિશ્રાન્તત્વમેવાનન્દ
ઇત્યુક્તમ્ । યદા પુનરસ્ય સ્વવિશ્રાન્તિપરામર્શ પ્રત્યૌદાસીન્યમ્,
તદાનીં દાહચ્છેદાદિદુઃખાનુભૂતિવ્યપદેશઃ । વાસ્તવ્યા તુ
દૃષ્ટ્યા તાદૃક્પરામર્શશૂન્યત્વેઽપિ ન કદાચિદપ્યસ્ય
સ્વવિશ્રાન્ત્યભાવ ઇતિ સર્વદા સુખાનુભૂતિવ્યતિરેકેણ ન કિઞ્ચિદ્
દુઃખમિત્યાલોક્યતે નન્વાનન્દાત્મકત્વે કથં ક્રોધાદૌ પુંસાં
શસ્ત્રપ્રહારાદિક્લેશાનુભૂત્યૌન્મુખ્યમિતિ ચેત્ ! ન,
ક્ષેત્રકલત્રાદ્યનુરાગાવેશવૈવશ્યાદેવમુદ્યોગ ઇતિ
કશ્ચિદાનન્દાધ્યવસાય એવ તેષામેતાદૃગ્વ્યવહારોપક્રમે
નિબન્ધનમિતિ દુઃખાનામપિ પ્રહરણાદ્યવસ્થાવત્
સૌખ્યકક્ષ્યાનુપ્રવેશાત્ સિદ્ધમસ્યાનન્દસ્વભાવત્વમ્ । યદુક્તં
શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામ્ - દુઃખાન્યપિ સુખાયન્તે ઇતિ । ઇત્થં ચાત્મનઃ
સ્વસ્ય યઃ કામ ઇચ્છૌત્સુક્યાશાસ્પૃહાદિપર્યાયો ભાવઃ સ્વભાવત્વેન
વર્તતે, તમેવોન્મીલયિતુમપત્યાઙ્ગનાપ્રભૃતિરખિલો વેદ્યપ્રપઞ્ચઃ
પ્રીણનો ભવતીતિ શ્રુત્યર્થો વ્યાખ્યાતઃ । તત્ર તુરવધારણે । કામાયેતિ
તુમર્થાચ્ચ ભાવવચનાત્ ઇતિ ચતુર્થી । એવમ્ - આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્
ઇત્યાદૌ વ્યતિરેકોઽપ્યૂહ્યઃ । પ્રિયાર્થમિતિ પ્રીત્યર્થસ્ય
પ્રિયશબ્દેનોપન્યાસાદાત્મસ્વભાવભૂતઃ પ્રીતિરૂપ એવ
સ્વકર્તૃકરણાદિવૈચિત્ર્યેણ બહુપ્રકારોઽનુભૂયતે, ન
પુનરેતદ્વ્યતિરિક્તઃ કશ્ચિત્ પ્રીણનાદિઃ પદાર્થ ઇત્યાસૂત્ર્યતે -
મુક્તોઽમુક્તો વેતિ । ન ખલુ નૈયાયિકાદિમર્યાદયા મુક્ત્યવસ્થાયાં
પાષાણપ્રાયત્વાદાત્મનો નિરાનન્દત્વમ્, યતો મુક્ત્યભાવેઽપિ
તસ્યૈવંસ્વભાવત્વમપરિહાર્યં કિમુત તદનુભવ ઇતિ
દ્યોતનાર્થમેવમનાદરેણોપન્યાસઃ । કિઞ્ચ,
સ્વસ્યાનન્દસ્વરૂપત્વાવશ્યમ્ભાવે બન્ધમોક્ષાદિવિકલ્પવિક્ષોભોઽત્ર
ન કશ્ચિદપ્યુપપદ્યતે, આનન્દસ્ય
ચિત્ત્વસત્ત્વાનુભૂતિસામરસ્યાત્મકત્વાત્ । યદાહુઃ -
યત્ર ચિત્સત્તયોર્વ્યાપ્તિસ્તત્રાનન્દો વિરાજતે ।
યત્રાનન્દો ભવેદ્ભાવે તત્ર ચિત્સત્તયોઃ સ્થિતિઃ ॥ ઇતિ ।
એનમેવાનન્દમુન્મીલયિતુમસ્મદામ્નાયેષુ
પ્રથમદ્વિતીયાદિદ્રવ્યસ્વીકારનિર્બન્ધો નિબધ્યત ઇત્યુપનિષત્

અથૈવમુપપાદિતમાત્મસ્વરૂપસ્ફુરત્તાપરામર્શં
પ્રત્યતિસ્પષ્ટાનાણવાદીનુપાયાનુપદેક્ષ્યન્ પ્રથમં ત્રીનપ્યેકયૈવ
ગાથયોદ્ઘાટયતિ -
યદિ નિજહૃદયોલ્લાસં નિર્ણેતું નિત્યનિષ્કલમિચ્છા ।
મધ્યતુટિસ્ત્રુટિતવ્યાઽસ્ત્રં યતોઃ સોમસૂર્યયોઃ

નિજં યત્ સાક્ષાત્કારોલ્લેખયોગ્યં હૃદયં
વ્યાખ્યાતસ્વભાવં તસ્યોલ્લાસશ્ચેત્યચેતયિતૃત્વાદિવૈચિત્ર્યેણ
સ્ફુરણમ્, સ પ્રકૃત્યા કાલવિભાગવ્યુદાસેન નિષ્કલો
હેયોપાદેયતાદ્યશેષવિકલ્પકલ્પનાકલઙ્કશૂન્યો ભવતિ ।
તમેવંવિધમત્યન્તસ્પષ્ટતયા
પ્રત્યક્ષીકારચમત્કારાકારનિશ્ચયાસ્પદં કર્તું યદીચ્છા
યુષ્માકમુપસન્નાનામ્
શ્રદ્ધામયોઽયં પુરુષો યો યચ્છ્રદ્ધઃ સ એવ સઃ ।
ઇતિ શ્રીભગવદ્ગીતાસ્થિત્યા કાચિદ્ વાઞ્છા વિજૃમ્બ્ભતે ચેત્,
તર્હ્યયમત્રોપાય ઇતિ વક્ષ્યમાણસર્વાર્થસાધારણોઽયમન્વય-
પ્રકારઃ । તત્ર યાવેતૌ સોમસૂર્યૌ વેદ્યવર્ગાનુપ્રાણનત્વાદકુલ-
માર્તાણ્ડાવિભિન્નવેદિતૃસ્વભાવત્વાચ્ચ સકારહકારાત્માનૌ
વર્ણવિશેષૌ, તયોરસ્ત્રં વિસર્જનીયમ્, આસ્થાં
સ્વહૃદયસમ્પુટીકારલક્ષણમનુસ્વારં ચ યતોરશ્નુવાનયોર્યા
મધ્યસ્થા તુટિઃ વિભજ્યાવસ્થાનક્ષણલક્ષણઃ કાલખણ્ડઃ । સ
ઉત્ત્રુટિતવ્યઃ । માણિક્યમાલિન્યાદિવદુદ્ધર્તવ્યઃ । તદાનીં હંસ ઇતિ
વિમર્શ ઉત્પદ્યેતેતિ યાવત્ । અયં ભાવઃ - યદ્યપિ માતૃકાપાઠાદૌ
હમિતિ સ ઇતિ ચાન્યવર્ણસાધારણ્યેનાનયોર્ગ્રહણમસ્તિ, તથાપિ તદ્
દ્વયં સ્વહૃદયવર્ત્યનુત્તરાવિનાભૂતમહં સ ઇતિ
સ્વાત્મપ્રત્યભિજ્ઞાનોપાયત્વેન હં સ ઇતિ
સંશ્લેષવશાન્મહામન્ત્રાત્મના વિમ્રષ્ટવ્યમિતિ વૈપરીત્યેનોદ્ધારો
મન્ત્રસ્ય -
બહિર્વ્યવહરન્ લોક્યાન્ સ્થગયન્નૂહગોચરાન્ ।
ચરન્ કપટમાર્ગેણ વામં નયમિવોન્નયેત્ ॥
ઇતિ શ્રીલઘુબૃંહણીમર્યાદયા ગોપનીયતાદ્યોતનાર્થં સોઽહમિતિ
મન્ત્રાન્તરપ્રત્યાયનાર્થં ચ । અયં ચ
મન્ત્રાત્મકવર્ણવિશેષપરામર્શરૂપત્વાદાણવઃ કશ્ચિદુપાયઃ ।
યદુક્તં શ્રીમાલિનીવિજયે -
ઉચ્ચારકરણધ્યાનવર્ણસ્થાનપ્રકલ્પનૈઃ ।
યો ભવેત્ સ સમાવેશઃ સમ્યગાણવ ઉચ્યતે ॥ ઇતિ ।
એવમુચ્ચારાદાવપ્યૂહ્યમ્ । તત્ર પ્રાણવ્યાપારરૂપ ઉચ્ચારો યથા -
કુમ્ભિતા રેચિતા વાપિ પૂરિતા વા યદા ભવેત્ ।
તદન્તે શાન્તનામાસૌ શાન્ત્યા શાન્તઃ પ્રકાશતે ॥ ઇતિ ।
કાયસંસ્થાપનાત્મકં કરણં યથા -
અમ્બ ! કેચિદમૃતામ્બુચિન્મયીલમ્બિકાઙ્કુરશિખાવલમ્બિનીમ્ ।
તાલુમૂલવલયીકૃતાગ્રયા જિહ્વયા કવલયન્તિ તે કલામ્ ॥ ઇતિ ।
ચિત્તોલ્લેખસ્વભાવં ધ્યાનં યથા -
અનુકલમમૃતાર્દ્રાદાલવાલાન્તરાલા -
લ્લલિતમુદયમાના પલ્લવાપાટલશ્રીઃ ।
અશિથિલમવલમ્બ્ય સ્થાણુમુદ્ભાસભાના
ફલતિ કમપિ ભાવં કોમલા કાપિ વલ્લી ॥ ઇતિ ।
મુલાધારાદ્યનુસન્ધાનાકારં સ્થાનકલ્પનં યથા -
યોનૌ કનકપુઞ્જાભં હૃદિ વિદ્યુચ્છટોજ્જ્વલમ્ ।
આજ્ઞાયાં ચન્દ્રસઙ્કાશં મહસ્તવ મહેશ્વરિ ! ॥ ઇતિ ।
એષુ ચ કિઞ્ચિદન્યોન્યસાઙ્કર્યેઽપિ તત્તત્પ્રાધાન્યમાલોચનીયમિત્યલં
પ્રપઞ્ચેન । કિઞ્ચ, સોમ એષણીયજ્ઞેયકાર્યસ્વભાવઃ પ્રમેયોલ્લાસઃ ।
સૂર્ય ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાત્મકં પ્રમાણસ્ફુરણમ્ । અનયોરર્થં સ્વાં
સ્વામર્થક્રિયાં યતોઃ પ્રાપ્નુવતોઃ સતોરિતિ ભાવલક્ષણે સપ્તમી । તથા
ભવતોશ્ચાનયોર્મમ સ્વાત્મનઃ પ્રમાતૃભૂતસ્ય ત્રુટિઃ
સન્દેહલક્ષણો દોષ ઉત્ત્રુટિતવ્યઃ સ્વાત્માનં પ્રત્યુન્મિષન્ સંશયઃ
સંછેદ્ય ઇત્યર્થઃ । એતદુક્તં ભવતિ - એષણીયતાદ્યનુપ્રાણન-
સ્થૂલોઽયં પ્રપઞ્ચોલ્લાસ ઇચ્છાદિશક્તિત્રયપ્રવૃત્તિં વિના ન ક્વચિદપિ
સમ્પદ્યત ઇત્યેષિતૃત્વાદિરૂપસ્યાત્મનઃ
સ્પષ્ટાપરોક્ષીકારવિપર્યયાત્માનં સંશયશઙ્કાતઙ્કં તિરસ્કરોતિ
ઉચ્ચારાદિવ્યતિરેકેણ સ્વસંવિદ્વિકલ્પમાત્રાકારત્વાત્ । યદુક્તં તત્રૈવ -
ઉચ્ચારરહિતં વસ્તુ ચેતસૈવ વિચિન્તયન્ ।
યં સમાવેશમાપ્નોતિ શાક્તઃ સોઽત્રાભિધીયતે ॥ ઇતિ ।
અથ ચ સોમોઽપાનઃ, સૂર્યઃ પ્રાણ ઇતિ પ્રસિદ્ધં તયોર્દ્વાદશાન્તાદ્
હૃદયાન્તં હૃદયાદ્ દ્વાદશાન્તાન્તં ચ । અસ્તમિતિ ભાવે નિષ્ઠા ।
અસનં ક્ષેપલક્ષણાં સ્ફુરત્તાં યતોઃ સ્વત એવ પ્રાપ્નુવતોર્યા
મધ્યસ્થા બાહ્યાન્તર્ભાવોપલક્ષ્યમાણા તુટિઃ, તાદૃક્
પરામર્શક્રિયાત્મા ચમત્કારલક્ષણઃ સ ઉત્ત્રુટિતવ્યો
હૃદયઙ્ગમીભાવપર્યન્તમાત્મના નિર્ણેતવ્ય ઇતિ યાવત્ । અયમાશયઃ -
અશેષશરીરસાધારણ્યેન નિત્યોદિતસ્વભાવયોઃ સ્વાત્મપરિસ્પન્દ-
પરમાર્થયોઃ પ્રાણાપાનયોર્યુગપદુભયવિસર્ગારણિરૂપતા-
પરામર્શઃ સ્વતઃ સિદ્ધોઽપિ સ્વહૃદયાહ્લાદચમત્કારસ્થૈર્યોત્-
પાદનાર્થમાત્મનાઽનુસન્ધેયઃ, યસ્યાઽનનુસન્ધાનેઽપ્યેવં-
રૂપતાયા ન કાચિત્ ક્ષતિરિતિ । અયં પુનરુપાયઃ સર્વવિકલ્પવિક્ષોભ-
વ્યુદાસેન સ્વસ્વભાવમાત્રોપપાદનપ્રવૃત્તતયા શામ્ભવ
ઇત્યવગન્તવ્યઃ । યચ્ચોક્તમ્ -
અકિઞ્ચિચ્ચિન્તકસ્યૈવ ગુરુણા પ્રતિબોધિતઃ ।
ઉત્પદ્યતે ય આવેશઃ શામ્ભવોઽસાવુદાહૃતઃ ॥ ઇતિ ।
અથ પુનઃ -
એવમેવં દુર્નિશાયાં કૃષ્ણપક્ષાગમે ચિરમ્ ।
તૈમિરં ભાવયેદ્ રૂપં ભૈરવં રૂપમેષ્યતિ ॥
ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભટ્ટારકન્યાયાદસ્તમદ્રિવિશેષં વિનાશં વા
યુગપદશ્નુવાનયોશ્ચન્દ્રાર્કયોર્મધ્યવર્તી કાલલેશવિશેષો બુદ્ધ્યા
નિષ્ક્રષ્ટવ્ય ઇતિ તુ વ્યાખ્યાનમત્યન્તસ્પષ્ટમિત્યાગ્રહેણ નોન્મીલિતમ્ ।
અત્ર ચાસ્ત્રમાસ્થામર્થમસ્તમિતિ મધ્યં મમેતિ તુટિસ્ત્રુટિરિતિ ચ
પ્રાકૃતભાષાપ્રાબલ્યાત્ તન્ત્રેણોક્તમ્ । ઉક્તરૂપસ્ય ચાસ્યોપાયત્રયસ્ય
સૂક્ષ્મેક્ષિકયા સઙ્કરઃ પરસ્પરમપરિહાર્યતયા વર્તતે । કેવલં
પ્રાધાન્યમાત્રેણ પૃથગ્વ્યપદેશ ઇત્યુપદેષ્ટુમ્ -
સંવિત્તિફલભેદોઽત્ર ન પ્રકલ્પ્યો મનીષિભિઃ ।
ઇતિ નીત્યા સર્વોપાયાનાં ફલં પ્રતિ ન કિઞ્ચિદ્
વૈષમ્યમિત્યુપપાદયિતું ચૈકહેલયોક્તિઃ । યદ્યુપશ્લેષેણોક્તિસ્તુ
વિનેયજનાવર્જનતાત્પર્યેણ । તત્ર ચ -
અભેદોપાયમત્રોક્તં શામ્ભવં શાક્તમુચ્યતે ।
ભેદાભેદાત્મકોપાયં ભેદોપાયં તદાણવમ્ ॥
પ્રાણાદિભૂમિકૈરાદ્યાઃ સિધ્યન્ત્યુચ્ચારણાદિભિઃ ।
વિકલ્પૈર્મધ્યમાઃ શુદ્ધૈરન્યાઃ પ્રશમિતૈસ્તુ તૈઃ ॥
ઇતિ શ્રીતન્ત્રાલોકોપાયદ્વિશત્યાદિનીત્યા પ્રાણસ્પન્દોચ્ચારણાદ્ય-
શુદ્ધવિકલ્પ આણવઃ । ચિત્તમાત્રનિર્વર્ત્યશુદ્ધવિકલ્પાત્મા શાક્તઃ ।
વિકલ્પસર્વવિલયસ્વભાવઃ શામ્ભવ ઇતિ ત્રિવિધેઽપ્યુપાયતત્ત્વે
સ્થૂલસૂક્ષ્માદિતારતમ્યયોગેન શક્ત્યુલ્લેખસ્ય સર્વત્રાપ્યનુસ્યૂતિઃ ।
શાક્તે તુ તસ્યા ઔલ્બણ્યમાત્રાદુત્કર્ષ ઇત્યનુસન્ધેયમ્ । યદુક્તમ્ -
સા શક્તિરાણવૈઃ શાક્તૈઃ શામ્ભવૈશ્ચ ત્રિધોદિતૈઃ ।
ઉપાયૈઃ શિવમાભાસ્ય સ્વસૃષ્ટૈર્મોચયત્યમૂન્ ॥
ઇતિ

એવં યૌગપદ્યાદુપાયત્રયં પ્રતિપાદ્ય તદેવ વિનેયજન-
હૃદયાધિરોપણહેતોઃ પૃથક્ પ્રપઞ્ચયિષ્યન્નાદાવાણવમાલોચયતિ -
સ્થૂલતરેષ્વપિ પ્રેક્ષધ્વં ભૂતેષુ ખસ્ય નિષ્કલાવસ્થામ્ ।
ષટ્ત્રિંશિકાઽતિલઙ્ઘી કીદૃશો ભવતુ સોમનાથઃ સઃ

વ્યાખ્યાતવેષાણાં તત્ત્વાનાં મધ્યે પરમશિવભટ્ટારકઃ
સર્વોપાયપ્રતિપાદ્ય ઇતિ પરત્વેનાવતિષ્ઠતે । અન્યેષુ ચ શિવાદીનિ કાનિચિત્
સૂક્ષ્માણિ, પ્રકૃતિપુરુષપ્રભૃતીનિ સ્થૂલાનીતિ કલ્પનાયાં
પૃથિવ્યાદીનાં સ્થૂલતરત્વમપિ પ્રતિપન્નમ્ । યત્કાર્યભૂતાઃ
સ્તમ્ભકુમ્ભાદયઃ સ્થૂલતમા ઇતિ વ્યપદિશ્યન્તે । તેષુ ચાતિસ્થૂલેષ્વપિ
પૃથિવ્યાદેઃ સકાશાત્ ખસ્યાકાશસ્ય નિષ્કલાં પરિ-
ચ્છિન્નત્વલક્ષણકલાવિલાસશૂન્યાં સ્વભાવભૂતામવસ્થા-
માલોચયધ્વમ્, યયા તસ્ય ખેચર્યાદ્યધિકરણત્વપ્રસિદ્ધિઃ ।
પ્રેક્ષધ્વમિતિ વિપ્રતિપન્નાવિપ્રતિપન્નભેદવૈધુર્યેણ સર્વેઽપિ
સ્વપાણ્ડિત્યાનુકૂલં પરીક્ષધ્વમિતિ યાવત્ । ઇત્થમત્યન્તસ્થૂલ-
સ્યાપ્યસ્ય નિષ્કલત્વેઽભ્યુપગમ્યમાને ષટ્ત્રિંશદપિ તત્ત્વાન્યતિક્રામન્
પરમેશ્વરઃ કીદૃશો ભવતુ નિષ્કલત્વોત્કર્ષસ્તસ્ય કીદૃક્ કિયાનિતિ
ચાવધાર્યતામ્, યદિ દણ્ડાપૂપન્યાયો વ્યુત્પન્ન ઇતિ । અયં ચાણવેષુ
ધ્યાનરૂપ ઉપાયઃ । તતશ્ચ સ્થૂલસ્થૂલવ્યુદાસેન
સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મપ્રેક્ષાયામત્યન્તસૂક્ષ્મસ્વાત્મવિમર્શામૃતાસ્વાદ-
સિદ્ધિરિતિ શાક્તોઽપ્યત્રાસૂચ્યતે । યચ્ચોક્તમુપાયવિંશત્યામ્ -
સ્થૂલં સ્થૂલં પરિત્યજ્ય સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મં સમાશ્રયેત્ ।
પશ્ચાત્ સૂક્ષ્મમપિ ત્યક્ત્વા કેવલં ચિન્મયો ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
યચ્ચોક્તં શ્રીવિજ્ઞાનભટ્ટારકેણ -
ભુવનાધ્વાદિરૂપેણ ચિન્તયેત્ ક્રમશોઽખિલમ્ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરસ્થિત્યા યાવદન્તે મનોલયઃ ॥ ઇતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । તેન તત્ર તત્ર તત્ત્વે નિષ્કલત્વાલોચનાયાં
સર્વાકારનિષ્કલં પારમેશ્વરં સ્વરૂપમસંશયમાવિર્ભવતીત્ય-
નુસન્ધેયમ્ । યદુક્તં મયૈવ શ્રીપરાસ્તોત્રે -
પૃથ્વી પૂર્વમિતો વનં તરુરતસ્તત્રાપિ શાખા તતઃ
પત્રં તત્ર ચ પુષ્પમત્ર ચ ફલં માધુર્યમસ્માદિતિ ।
એકસ્માદપિ તારતમ્યપદવીમુત્કર્ષણીં પશ્યતો
વિશ્વસ્માદપિ કાપિ સિધ્યતિ પરે ! ત્વામેવ તાં બ્રૂમહે ॥ ઇતિ ।
એવમભિપ્રેત્ય ખલ્વીશ્વરસિદ્ધિવિમર્શિન્યામુક્તમ્ - ગૃહપતિરિવ
કુટુમ્બવર્ગે, નરપતિરિવ ગૃહપતિવર્ગે, ચક્રવર્તીવ રાજવર્ગે, લોકપાલ ઇવ
ચક્રવર્તિવર્ગે, બ્રહ્માદિરિવ લોકપાલવર્ગે, બ્રહ્માદિવર્ગેઽપ્યધિષ્ઠાતા
ઇતિ । એવઞ્ચ -
સૂક્ષ્મસ્યૈવ વિકાસઃ સ્થૌલ્યં સ્થૂલસ્ય મુકુલનં સૌક્ષ્મ્યમ્ ।
ઇતિ સ્થિત્યા વેદિતૃસ્વભાવત્વેન સૂક્ષ્માભિમતસ્ય પરમેશ્વરસ્ય
સ્ફુરણપ્રકારોઽયં સર્વોઽપિ સ્થૂલો વેદ્યોલ્લાસઃ । તસ્ય ચ
સમ્પ્રતીકારયુક્ત્યા નિષ્કૃષ્ટં વપુઃ સ પરમેશ્વર ઇત્યનુસન્ધાનેન
ભાવ્યમિતિ શામ્ભવોઽપ્યુદ્ભાવ્યતે । યદુક્તં શ્રીસ્વચ્છન્દે -
તદેવ ભવતિ સ્થૂલં સ્થૂલોપાધિવશાત્ પ્રિયે ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપ્રભેદેન તદેકં સંવ્યવસ્થિતમ્ ॥ ઇતિ ।
આગમે ચ -
જલં હિમં ચ યો વેદ ગુરુવક્ત્રાગમાત્ પ્રિયે ।
નાસ્ત્યેવ તસ્ય કર્તવ્યં તસ્યાપશ્ચિમજન્મનઃ ॥ ઇતિ ।
એતેન -
આત્માનમત એવાયં જ્ઞેયીકુર્યાત્ પૃથક્સ્થિતિઃ ।
જ્ઞેયં ન તુ તદૌન્મુખ્યાત્ ખણ્ડ્યેતાસ્ય સ્વતન્ત્રતા ॥
ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ । ભવત્વિતિ સંપ્રશ્ને લોટ્ । પ્રેક્ષધ્વમિત્યતિસર્ગાદૌ ।
સોમનાથ ઇતિ । ઉમા નામેચ્છાશક્તિઃ ઇચ્છાશક્તિરુપા કુમારી ઇત્યુક્તત્વાત્
પ્રથનૌચિત્યમનુભવતીતિ સોમશબ્દેનાસ્ય સ્થૌલ્યમ્,
આનન્તર્યં યથેત્યાહુસ્તદસ્યાસ્માદયં ચ ન ।
ઇતિ શ્રીપાદુકોદયપ્રક્રિયયા સર્વવિકલ્પોલ્લઙ્ઘનેન
નિષ્કલત્વોત્કર્ષકાષ્ઠાપ્રાપ્તિરૂપં સૌક્ષ્મ્યં ચ તસ્ય
નાથપદેનોપપાદ્યતે । સંભૂય ચ તસ્ય સ્થૂલસૂક્ષ્મતૌચિત્યેન
વિશ્વતદુત્તીર્ણત્વોભયરૂપસંપત્સૌભાગ્યભાજનત્વં પ્રતાયતે । સ
ઇતિ સ્થૂલસૂક્ષ્મત્વાદ્યન્યોન્યવિરુદ્ધસામરસ્યોન્મેષાસ્પદતયા
તત્તદૌત્તરામ્નાયોદ્ઘોષિતત્વેન પરામૃશ્યમાન ઇતિ યાવત્ ।
એતચ્ચોપાયત્રયં પૂર્વત્ર ગાથાયામભિધયૈવ વ્યાપારેણોપપાદિતમ્
અત્ર ત્વભિધયાણવો વ્યઞ્જનાત્મનાન્યદ્ દ્વિતયમિતિ વિશેષઃ
વ્યઞ્જનં ચ નામ શબ્દસ્ય કશ્ચિદભિધાતાત્પર્યલક્ષણાત્મક-
પ્રસિદ્ધપ્રસ્થાનાતિક્રાન્તો વ્યાપારોઽસ્તિ । યદ્વદાત્મનઃ
શયનાસનભોજનાદિવ્યતિરિક્તઃ સ્વાતન્ત્યનામા
લોકોત્તરઃ કશ્ચિત્ સ્વભાવઃ । યદુક્તં તત્ત્વાલોકકૃતા કાવ્યાલોકે -
પ્રતીયમાનં પુનરન્યદેવ વસ્ત્વસ્તિ વાણીષુ મહાકવીનામ્ ।
યત્ તત્પ્રસિદ્ધાવયવાતિરિક્તમાભાતિ લાવણ્યમિવાઙ્ગનાસુ ॥ ઇતિ ।
એતત્પ્રસાધનવિસ્તરપ્રયાસસ્ત્વપ્રસ્તુત ઇત્યલમ્

અથ શાક્તમભિવ્યનક્તિ -
યે કુલકુમ્ભસુધાસવપાનમહોત્સવસુખે પ્રવર્તન્તે ।
તે ખલુ વિકલ્પાઙ્કુરાન્ રસિકા ઉપદંષ્ટું પ્રગલ્ભન્તે

યે દેશિકકટાક્ષપાતપૂતચેતસો મહાપુરુષાઃ કુલસ્ય
ષડધ્વસ્ફારાત્મનો વેદ્યોલ્લાસસ્ય યઃ કુમ્ભઃ
સ્વાનન્દસ્વભાવતયા કુમ્ભયત્યવ્યાકુલમવસ્થાપયતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા
પ્રતિષ્ઠાહેતુરાધારવિશેષઃ, તત્રત્યો યો લૌકિકાલૌકિકમાધુર્ય-
સામરસ્યાસ્પદત્વાદમૃતશબ્દવાચ્ય આસવો ભૈરવીયં દ્રવ્યમ્, તસ્ય
યત્ પાનમાત્મૈશ્વર્યપ્રધાનતાપરામર્શપૂર્વકો
નિર્વિશઙ્કસ્વીકારઃ, સ એવ મહાન્ મખરૂપોઽધવરાત્મા ચોત્સવઃ
સ્વાહ્લાદસાક્ષાત્કારસમ્પત્સૌભાગ્યમ્ તસ્મિન્ વિષયે પ્રવર્તન્તે
વેદ્યવેદકભાવાદિવિકલ્પવિગલનલક્ષણપ્રકર્ષપૂર્વકં વ્યાપ્રિયન્તે,
ખલુર્હેતૌ, તે તત એવ હેતોઃ પાશવશૈવાદિવિચિત્રકલ્પનામયાન્ -
અપીત્વાઽપિ ભવદ્ભક્તિસુધામનવલોક્ય ચ ।
ત્વામીશ ! ત્વત્સમાચારમાત્રાત્ સિધ્યન્તિ જન્તવઃ ॥
ઇતિ શ્રીમત્સ્તોત્રાવલીસ્થિત્યા સંસ્કારશેષતામાત્રાનુપ્રાણનાન્
ભેદપ્રથાવિલાસાન્ ઉપદંષ્ટુમત્યન્તસામીપ્યરૂપસ્વાત્મતાદાત્મ્યા-
પાદનયુક્ત્યા પુનરુત્પત્તિશૂન્યતૌચિત્યેન ચર્વયિતું પ્રગલ્ભન્તે
પ્રકૃષ્ટં સ્થૈર્યમનુભવન્તિ । યતોઽમી રસિકાઃ રસો વૈ સઃ
ઇત્યાદિશ્રુત્યુપપાદિતં રસં સ્વકીયતયાઽનુભવન્તિ । અયમેવ હિ
મુખ્યયા વૃત્ત્યા રસ ઇત્યુચ્યતે । યદુપચારેણ
માધુર્યપ્રીતિશૃઙ્ગારાદયોઽપ્યેવં વ્યપદિશ્યન્તે । યત્તાત્પર્યેણ ચ સ
વા એષ પુરુષોઽન્નરસમયઃ
ઇત્યુપનિષદુન્મિષતિ । અન્યથા રસશબ્દપ્રયોગસ્ય નૈરર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
સુધેત્યાસવ ઇતિ ચ શબ્દદ્વયોપાદાનેન પાશવં શૈવમિતિ
સ્વભાવભેદઃ, વિધિનિષેધ ઇતિ ચોદનાવૈચિત્ર્યમ્, લૌકિકમલૌકિકમિતિ
વ્યવહારતારતમ્યમ્, ગોપ્યમગોપ્યમિતિ ભાવવિભાગઃ, શ્રદ્ધા
જુગુપ્સેત્યવસ્થાવિવેકઃ, આમુષ્મિકમૈહિકમિતિ ફલવિશેષઃ, દેવા અસુરા
ઇતિ દેવતાવ્યવસ્થા ચેતિ લોકયાત્રાનુબન્ધી સર્વોઽપિ વિરોધ
એતદાસ્વાદનધન્યાનાં ન કિઞ્ચિદપિ શઙ્કાતઙ્કમઙ્કુરયિતુ-
મલમિત્યુન્મીલ્યતે । યતો બ્રાહ્મણચાણ્ડાલાદિવ્યવસ્થાપરિત્યાગેન -
ઘૃણા શઙ્કા ભયં લજ્જા જુગુપ્સા ચેતિ પઞ્ચમી ।
કુલં જાતિશ્ચ શીલં ચેત્યષ્ટૌ પાશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
ઇતિ સ્થિત્યા વર્ણાશ્રમાદિનૈયત્યાદિના પરિસ્ફુરન્ સર્વોઽપિ પાશપ્રરોહઃ
સ્વહૃદયસંવાદસૌન્દર્યોત્તરં સ્વત એવાપહીયતે । અત્ર ચ યે
સૌત્રામણ્યાદિદૃષ્ટાન્તદૃષ્ટ્યા પ્રામાણ્યં પ્રસાધયન્તિ, નૂનં તે
હિંસાવલોકિતકેન વિગલિતમપિ તજ્જિહ્મં બ્રાહ્મણ્યમાલોકયન્તિ ।
અસ્માકં પુનરુલ્લઙ્ઘિતાશેષસંશયશૈલશૃઙ્ગાણામ્ -
ધન્યાઃ કેચિદ્ધનમિવ વિભોરાગમૈર્ગોપ્યમાનાં
વ્યાકુર્વાણાં જગદપરથા વીરવિક્રાન્તિવિદ્યામ્ ।
માધુર્યસ્ય પ્રથમપદવીં મઙ્ગલાનાં પ્રતિષ્ઠાં
માન્ત્રીં શક્તિં મનસિ મહતી દેવતેત્યાદ્રિયન્તે ॥
ઇતિ સંવિદુલ્લાસન્યાયાદેકશરણાનાં ન કદાચિદત્રાપ્રામાણ્ય-
શઙ્કા પ્રામાણ્યપ્રસાધનાપેક્ષા વેત્યલમારુરુક્ષુજનહૃદય-
પરીક્ષણવ્યાક્ષેપેણ । ઉક્તરૂપમલૌકિકમર્થમભિપ્રેત્ય હિ
શિવધર્માદિષુ -
આગમત્વેઽપિ સામાન્યે કઃ પ્રદ્વેષઃ શિવાગમે ।
અનાયાસેન યત્રોક્તા મુક્તિરેકેન જન્મના ॥
ઇત્યાદ્યુપપાદ્યતે । પ્રસ્તાવશ્ચાયં અગ્ઘં વેજ્જવિલાસો, પુણ્ણાહન્તાણ
મુહે ઇત્યત્ર વિસ્તીર્ય પર્યાલોચિતઃ । અયં ચોપાયઃ સ્વીક્રિયમાણસ્યાસ્ય
દ્રવ્યવિશેષસ્ય
વિશ્વવેદ્યવિલાસાત્મકતયાઽવસ્થાપિતસ્ય શક્તયોઽસ્ય જગત્ સર્વમ્ ઇતિ
સ્થિત્યા સર્વશક્તિસામરસ્યરૂપતયા નિર્ણીતત્વાદ્
અન્યસમયાચારાદનુત્તરાચારં પ્રતિ તદાસ્વાદનસ્ય
સ્ફુરત્તાપરપર્યાયશક્તિસ્વભાવતયાઽનુભૂયમાનત્વાચ્ચ શાક્ત
ઇત્યુક્તઃ । પર્યન્તદૃષ્ટ્યા
પુનરુપપાદિતદ્રવ્યસ્વીકારસાધ્યસ્યાહ્લાદોત્કર્ષાનુભૂતિચમત્કારસ્ય
સ્વસ્વભાવાત્મકતયાઽનુભૂયમાનત્વાચ્છામ્ભવ એવેત્યવગન્તવ્યમ્
પુંસાં સ્વતઃપ્રવૃત્તિવિષયતયોપલભ્યતે । યતશ્ચ શ્રીવિજ્ઞાનોદ્યોતે -
જગ્ધિપાનરસોલ્લાસરસાનન્દવિજૃમ્ભણાત્ ।
ભાવયેદ્ ભરિતાવસ્થાં મહાનન્દમયો ભવેત્ ॥
ઇત્યત્ર શ્રીવિજ્ઞાનભટ્ટારકાંશે એષા શામ્ભવી ભૂતિરિતિ
શ્રીમત્ક્ષેમરાજેન વ્યાખ્યાતમ્ । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । તેન
વિષયપઞ્ચકાસ્વાદસૌખ્યે સર્વત્રાપ્યયમેવ ન્યાયઃ । યથા
વિષયપઞ્ચિકાયામ્ -
મધુરસરસવીણાવેણુગીતાદિવાદ્ય-
શ્રવણજનિતહર્ષઃ શબ્દમાત્રૈકશેષઃ ।
તદનુ ભવવિરામપ્રસ્ફુરદ્બોધમૂર્તિ-
ર્ભવવિભવવિમુક્તો મુક્તિમાપ્નોતિ સમ્યક્ ॥
ઇત્યાદિ । યથા ચ મદીયે સંવિદુલ્લાસે -
પુષ્પોપહારઘનચન્દનવંશતાલ-
નૃત્તપ્રયોગમધુમુગ્ધવધૂપ્રધાનાઃ ।
ભાવાઃ સહસ્રમપિ જાગ્રતુ તત્તદન્તઃ-
પ્રહ્લાદિની વિજયતે પરચિત્કલૈકા ॥ ઇતિ ।
તેષુ ચ શાક્તશામ્ભવત્વાદિકં તત્તત્પ્રકરણાદિનાઽવગન્તવ્યમ્ ।
યથા ચ શ્રીવિજ્ઞાનોદ્યોતે એકમેવ
પ્રિયજનોપભોગલક્ષણમર્થમવલમ્બ્ય -
શક્તિસઙ્ગમસંક્ષુબ્ધશક્ત્યાવેશાવસાનિકમ્ ।
યત્ સુખં બ્રહ્મતત્ત્વસ્ય તત્ સુખં સ્વાક્યમુચ્યતે ॥
ઇત્યત્રાણવત્વમ્,
લેહનામન્થનાકોટૈઃ સ્ત્રીસુખસ્ય ભરાત્ સ્મૃતેઃ ।
શક્ત્યભાવેઽપિ દેવેશિ ! ભવેદાનન્દસંપ્લવઃ ॥
ઇત્યત્ર શાક્તત્વમ્ -
આનન્દે મહતિ પ્રાપ્તે દૃષ્ટે વા બાન્ધવે ચિરાત્ ।
આનન્દમુદ્ગતં ધ્યાત્વા તલ્લક્ષ્યસ્તન્મયો ભવેત્ ॥
ઇત્યત્ર શામ્ભવત્વં ચ પર્યાલોચિતમિતિ

અથ શામ્ભવમુપદિશતિ -
હન્ત મુખં પ્રતિબિમ્બતુ પ્રતિબિમ્બયતુ તથા તદપિ દર્પણઃ ।
દર્પણઃ પુનર્યસ્મિન્ પ્રતિબિમ્બતિ સોઽપિ જ્ઞાતવ્યઃ

લોકે હિ દર્પણાદૌ સ્વચ્છે વસ્તુન્યાભિમુખ્યેનોલ્લસન્નાનનાદિઃ
પદાર્થઃ પ્રતિફલનયુક્ત્યા પરિસ્ફુરતીત્યતિપ્રસિદ્ધોઽયમર્થઃ । તત્ર
દર્પણવદનાદીનાં વાસ્તવં વપુરત્રૈવાનન્તરમુપપાદયિષ્યતે ।
સ્થૂલયા તુ દૃષ્ટ્યા મુખતયાઽભિમતો ભાવઃ
પ્રતિબિમ્બનક્રિયામનુભવતિ । આદર્શાત્મકશ્ચ તદાધારતયા
તત્પ્રયોજકો ભવતીત્યસ્તુ નામૈતત્ । યઃ પુનરયમાદર્શઃ
સ્વચ્છતાવશાદાનનાદિપ્રતિબિમ્બસ્થલતયાઽનુભૂયતે, સ એવ
યસ્મિન્નત્યન્તસ્વચ્છે સ્વાત્મનિ તાદૃગ્રૂપતયા પ્રતિબિમ્બતિ સોઽપિ
જ્ઞાતવ્યઃ, યન્મયોઽયમશેષપ્રતિબિમ્બનપ્રાગલ્ભ્યોન્મેષઃ ।
જ્ઞાતવ્ય ઇતિ જ્ઞાનાર્હઃ શક્યજ્ઞાનો વાઽવશ્યં જ્ઞેય ઇતિ વા
પ્રૈષાતિસર્ગાદિર્વા વિનેયજનાભિમુખીકારાય બહુપ્રકારઃ
કૃત્યપ્રત્યયાર્થોઽનુસન્ધેયઃ । પ્રતિબિમ્બત્વિત્યાદૌ
કામચારકરણાત્મન્યામન્ત્રણે લોટ્ । હન્તેત્યનેન
બિમ્બપ્રતિબિમ્બસ્વભાવાવબોધવન્ધ્યાનન્યસૈદ્ધાન્તિકાન્
પ્રત્યનુકમ્પા દ્યોત્યતે । તેન ચ સર્વોઽયમાદર્શાનનાદ્યુપલક્ષિતઃ
સ્તમ્ભકુમ્ભાદિર્વેદ્યવિસ્તારો માલિન્યકક્ષ્યાનુપ્રવેશિતાન્યપદાર્થ-
વૈમલ્યે સ્વચ્છત્વોત્કર્ષશાલિનિ સ્વસ્વભાવાવિભિન્નપરમેશ્વરાત્મકે
મહતિ મુકુરમણ્ડલે તન્મયત્વપર્યાયયા પ્રતિબિમ્બનયુક્ત્યા
પરિસ્ફુરતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । તેન -
શબ્દો નભસિ ચાનન્દસ્પર્શધામનિ સુન્દરઃ ।
સ્પર્શોઽન્યોઽપિ દૃઢાઘાતશૂલશીતાદિકોદ્ભવઃ ॥
પરસ્થઃ પ્રતિબિમ્બત્વાત્ સ્વદેહોદ્ધૂનનાકરઃ ।
એવં ઘ્રાણાન્તરે ગન્ધો રસો દન્તોદકે સ્ફુટઃ ॥
ઇતિ શ્રીતન્ત્રાલોકસ્થિત્યા વિયતિ પ્રતિશ્રુત્કાત્મા શબ્દઃ,
અઙ્ગનાનુસ્મૃત્યાદાવાધારચક્રે પ્રત્યાસન્નકર્કશસ્પર્શાનુ-
સન્ધાનાત્ સૌકુમાર્યશાલિનાં શરીરેષુ સ્પર્શઃ,
અન્યજનાસ્વાદ્યમાનતિન્તિણ્યાદ્યનુસન્ધાનાદ્ દન્તોદકે રસઃ, ચન્દનાદિ
ધૂપનાવસ્થાયાં ઘ્રાણાન્તરાલે ગન્ધઃ, સ્મરણોત્પ્રેક્ષાદા-
વાત્મમનસ્યન્યજનાનુભૂયમાનસ્વભાવો હર્ષશોકાવિર્ભાવશ્ચેતિ
સાર્વત્રિકમેતત્ પ્રતિબિમ્બસમ્પત્સૌભાગ્યમ્ । એવઞ્ચ બાહ્યેષુ
દર્પણાદિષુ બિમ્બસવ્યપેક્ષઃ પ્રતિબિમ્બોપલમ્ભઃ । સ્વાત્મરૂપે
પુનરેતદ્વૈપરીત્યમ્, અશેષસ્યાપિ વિશ્વવૈચિત્ર્યસ્ય
પ્રતિબિમ્બતયાઽનુભૂયમાનત્વાત્ । યથા શ્રીતન્ત્રાલોકે -
પ્રતિબિમ્બં ચ બિમ્બેન બાહ્યસ્થેન સમર્પ્યતે ।
તસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બત્વે કિં બિમ્બમવશિષ્યતામ્ ॥ ઇતિ ।
તથા ચ શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયામ્ -
વહ્નિવારિમુકુરાદિષુ સ્ફુટં સ્વચ્છવસ્તુષુ કુમારિ બિમ્બતા ।
મન્ત્રિતા સહ પરિચ્છદેન યત્ તેન બિમ્બમનવેક્ષિતં તવ ॥ ઇતિ ।
અલૌકિકી ચેયં પ્રતિબિમ્બયુક્તિઃ શામ્ભવ એવોપાયે પર્યવસ્યતિ ।
યદાહુઃ-
મત્ત એવોદિતમિદં મયયેવ પ્રતિબિમ્બિતમ્ ।
મદબિન્નં જગચ્ચેતિ ત્રિધોપાપસ્તુ શામ્ભવઃ ॥ ઇતિ ।
યથા શ્રીતન્ત્રવટધાનિકાયામ્ -
યથાદર્શે ઘટાદીનાં સ્થિતિર્મિશ્રેતરાત્મિકા ।
મદાત્મનિ તથાઽમીષાં ભાવાનાં ચિત્રરૂપિણી ॥ ઇતિ ।
એતદેવ વિશ્વપ્રતિબિમ્બનક્ષમત્વં પરમેશ્વરસ્ય તદતિશયિતં
સ્વાતન્ત્ર્યમુચ્યતે યદન્તર્વિદ્ભિરાલોચનીયમ્ । વિશ્વસ્ય ચ
પ્રકાશસ્વરૂપે પરમેશ્વરે પરિસ્ફુરતઃ
પ્રતિબિમ્બપ્રક્રિયામેનામન્તરેણ નાન્યા રીતિરૌચિત્યમનુભવતિ । નન્વસ્તિ
વિવર્તઃ પરિણામાદિર્વેતિ ચેત્ ? ન । વિવર્તો નામ
ભ્રાન્ત્યપરપર્યાયમન્યસ્યાન્યત્રારોપણાત્મકં જ્ઞાનમુચ્યતે ।
તથા ચ વિશ્વમાત્મન્યાત્મા વા વિશ્વસ્મિન્નારોપ્યત ઇત્યઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તત્ર પ્રથમે પક્ષે યથા સર્પે દૃષ્ટં સર્પત્વં રજ્જ્વામારોપ્યતે,
એવમન્યત્ર કુત્ર દૃષ્ટમિતિ કૃત્વા વિશ્વમાત્મન્યારોપ્યેત । કિઞ્ચ નાયં
સર્પ ઇતિવન્નેદં વિશ્વમિત્યૌત્તરકાલિકો બાધોઽપ્યત્ર નાનુભૂયતે ।
યુક્ત્યા તત્ર બાધઃ પ્રસાધયિષ્યત ઇતિ ચેત્ ? ન । કેયં યુક્તિર્નામ ? તર્કો
વા પ્રમાણં વા સ્યાત્ । નાદ્યઃ, તસ્યાહાર્યમૂલતયા
પ્રમાણાનુગ્રાહકત્વવ્યતિરેકેણ સ્વાતન્ત્ર્યેણાર્થપ્રસાધકતયાઽન-
ભ્યુપગતત્વાત્ । ન દ્વિતીયઃ । પ્રમાણં ચ કિં પ્રત્યક્ષમુતાગમઃ,
આહોસ્વિદનુમાનમ્ । ન પ્રથમઃ, પ્રત્યક્ષેણ તદ્બાધસ્ય ન
કેનચિદુપલભ્યમાનત્વાત્ । પ્રત્યુત વિશ્વવ્યવહારસ્યાર્થક્રિયાદિના
નિર્બાધં પ્રવર્ત્યમાનત્વાચ્ચ । ન દ્વિતીયઃ । આગમો હિ
એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ, નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ઇત્યાદિ । તસ્ય
ચાયમર્થઃ - બ્રહ્મણસ્તાવદાત્મસ્વરૂપપરમેશ્વરાવિભિન્નસ્ય ન
કેનચિદપ્યાકારેણ ભેદપ્રથૌચિત્યમસ્તિ । ઇયત્ તુ ચિન્ત્યમ્ - તત્ર
પરિસ્ફુરતઃ પ્રપઞ્ચસ્ય સ્થિતિઃ કીદૃશીતિ? અત્રૈવમાચક્ષ્મહે - ઇહ
વાગ્વ્યવહારાનુકૂલં પ્રસ્તાવાદિદન્તયાઽધ્યવસીયમાને બ્રહ્મણિ
ગગનપવનાદિઃ સર્વોઽયં પ્રપઞ્ચો નાના ન ભવતિ ।
ભેદપ્રથાસ્પદં ન સમ્પદ્યતે । કિં તર્હિ, ઉપપાદિતયા
તત્સ્વાતન્ત્ર્યમયયા પ્રતિબિમ્બદૃષ્ટ્યા
બ્રહ્મસ્વરૂપમેવાવિભિન્નમધ્યક્ષ્યત ઇતિ । અન્યથા નેહ સત્યમસ્તિ
કિઞ્ચન ઇતિ શ્રૂયેત, શૂન્યવાદો વા પ્રસજ્યેત । નાપિ તૃતીયઃ,
ઉક્તેનૈવાગમેન વિગીતં મિથ્યા દૃશ્યત્વાત્ શુક્તિરજતવદિત્યાદેર્લિઙ્ગસ્ય
કાલાતિક્રાન્તત્વાત્ । એવમસિદ્ધ્યાદ્યપ્યૂહ્યમ્ । ગ્રન્થગૌરવભયાત્ તુ
તન્ન વિતન્યતે । અપિ ચ, બ્રહ્મણ્યયં પ્રપઞ્ચઃ કેન
પ્રમાત્રાઽધ્યારોપ્યતે । તેનૈવ બ્રહ્મણેતિ ચેત્
તર્હ્યનધિષ્ઠાનભ્રમત્વપ્રસઙ્ગઃ, તસ્યારોપકતયા સ્વીકૃતત્વાત્ ।
અંશતોઽસ્ય તદુભયાર્થનિર્વાહકત્વમિતિ
ચેત્ ? ન । તથાપિ તસ્ય ભ્રાન્તિમત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અસ્તુ તર્હિ
જીવાત્મનોઽધ્યારોપકત્વં બ્રહ્મણશ્ચાધિષ્ઠાનત્વમિતિ ચેત્ ? ન ।
ભેદવાદસ્યાનભિમતત્વાત્, અંશત આત્માશ્રયત્વાવશ્યમ્ભાવાચ્ચ ।
નનુ કાલ્પનિકો ભેદઃ સ્વૈરં સ્વીક્રિયત ઇતિ ચેત્ ? ન । તસ્યૈવ
વિવર્તશબ્દેનાભિધાતુમુપક્રાન્તત્વાત્ । કિઞ્ચ, કીદૃશેન સાદૃશ્યેન
બ્રહ્મણિ પ્રપઞ્ચ આરોપ્યતે । તદુપેક્ષાયાં ચ કથં નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
બ્રહ્મપ્રપઞ્ચયોશ્ચ સત્યાસત્યાદિવિભાગવશાદ્
વૈસાદૃશ્યમતિપ્રસિદ્ધમ્ । વિશ્વસ્મિન્ બ્રહ્મારોપ્યત ઇતિ તુ પ(ક્ષઃ ?
ક્ષોઽ)પ્રસિદ્ધો મર્યાદાતિક્રાન્તત્વાદ્ બ્રહ્મણો
મિથ્યાત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચાત્યન્તતુચ્છતયા નિશ્ચેતવ્યઃ । અતશ્ચ
વૈચિત્ર્યેણોક્તપ્રકારપ્રતિબિમ્બનસ્વભાવેન વર્તનં વિશ્વસ્ય વિવર્ત ઇતિ
વ્યાખ્યાયાં ન કિઞ્ચિદનૌચિત્યમ્ । યથા શ્રીક્રમકેલૌ -
તદ્વિવર્તઃ સ્મૃતો રશ્મિપુઞ્જશ્ચક્રેશિપૂર્વકઃ (?) ।
ઇત્યત્ર વ્યાખ્યાતમ્ - વિવર્તો વિચિત્રેણ રૂપેણ વર્તનં ન ત્વવિદ્યાવશાત્,
અપિ તુ સ્વાતન્ત્ર્યતઃ ઇતિ । એતેન પ્રસિદ્ધસત્ત્વાસત્ત્વતાટસ્થ્યશાલિન્યા
સંવિત્સ્વાતન્ત્ર્યમયયા મહાસત્તયા વિશ્વવ્યવહારસ્ય
નિર્વચનીયત્વનૈયત્યાદેતદ્વિપર્યયાત્મા
તસ્યાનિર્વચનીયત્વપક્ષોઽપ્યપહસ્તિત એવ સ્યાત્ । એવં પરિણામેઽપિ
વાચ્યમ્ । પરિણામો હિ ક્ષીરાદેઃ પૂર્વાકારવિનાશાદ્
દધ્યાદિરૂપતત્સદૃશાઽન્યાકારપરિગ્રહઃ । તત્રાપિ કિં બ્રહ્મ
વિશ્વતયા પરિણમતિ, ઉત વિશ્વં બ્રહ્મતયેતિ પ્રષ્ટવ્યમ્ । નાદ્યઃ,
બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપનાશપ્રસઙ્ગાત્ । ન દ્વિતીયઃ, વિશ્વસ્ય
સચ્ચિદાનન્દાદિસ્વભાવત્વાપત્તેઃ । તદભ્યુપગમે બ્રહ્મણઃ સકાશાદ્
વિશ્વસ્ય સર્વાકારવૈષમ્યાત્, પરિણામવાર્તાનુપપત્તેશ્ચ । એવં
વૃક્ષત્વશિંશપાત્વાદિવલ્લૌકિકસ્તાદાત્મ્યપક્ષોઽપિ
પ્રતિક્ષિપ્તોઽવગન્તવ્યઃ । નન્વેવં પ્રતિબિમ્બવાદેઽપિ
મિથ્યાત્વશઙ્કાયા અપરિહાર્યત્વમ્ । તત્ર હિ સ્વચ્છેન દર્પણાદિદ્રવ્યેણ
પ્રતિહતા લોચનમરીચયઃ પરાવૃત્ત્ય સ્વમાત્માનં ગૃહ્ણન્તીતિ
પ્રસિદ્ધ્યા દર્પણે પુરુષ ઇતિ પ્રતીતિર્ભ્રાન્તિરિત્યવધાર્યતે । તદ્ દર્પણે
પુરુષો નાસ્તીત્યૌત્તરકાલિકો બાધ એવ પ્રગલ્ભત ઇતિ ચેત્ ? ન । પારમેશ્વરી
હિ પ્રતિબિમ્બભઙ્ગિ-
રલૌકિકત્વાદનવદ્યામેવ કક્ષ્યામધિરોહતિ । યદમુષ્યામુપન્યસ્તયા

નીત્યા બિમ્બવ્યપેક્ષા નોત્પદ્યતે । તત્સંભવે હિ
બિમ્બાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિની પ્રતિબિમ્બસ્ફુરત્તેતિ
મિથ્યાત્વશઙ્કાયા અવકાશઃ સ્યાત્ । કિઞ્ચ, લૌકિકે દર્પણાદાવપિ ન
મિથ્યાત્વાનુકૂલો બાધોઽસ્તિ કિમુતાલૌકિક ઇતિ બ્રૂમઃ । નનૂક્તમેવ
દર્પણે પુરુષો નાસ્તીતિ બાધોઽનુભૂયત ઇતિ ચેત્ ? ન । દર્પણે યદિ પુરુષ
આરોપ્યતે, તદા સ તત્ર નાસ્તીતિ બાધોઽપિ સ્યાત્ । નૈવમનુભવ(ત?)ઃ । તત્ર
તચ્છાયામાત્રસ્યૈવોપલમ્ભઃ, ન તુ તદ્વતઃ પુંસ
ઇત્યનુભૂયમાનત્વાત્ અતશ્ચ દર્પણે પુરુષોઽસ્તીતિ યુક્તિમતાં
પ્રતીત્યભાવાદેતદ્બાધોઽપિ નાસ્તીત્યર્થનિ(ક? ષ્ક)ર્ષઃ સ્યાત્ । ન
ચાર્થક્રિયાસદ્ભાવેઽપિ મિથ્યાત્વસ્યૌચિત્યમ્ । દૃશ્યતે હિ
દર્પણાદ્યવલોકિનાં દન્તધાવનાદિરનેકોઽર્થક્રિયાપ્રકારઃ ।
શુક્તિકાદીનાં તુ રજતાદ્યર્થક્રિયા ન ક્વચિદપિ સમ્પદ્યતે । નનુ
પ્રસિદ્ધસત્યમર્યાદાતિક્રાન્તઃ ખલ્વયં પ્રતિબિમ્બપ્રકાર ઇતિ ચેત્ ? ન,
પ્રસિદ્ધાપ્રસિદ્ધમર્યાદાતિક્રાન્તઃ ખલ્વિત્યપિ વક્તું શક્યત્વાત્ । નનુ
તર્હિ સત્યાસત્યવ્યતિરિક્તા તૃતીયા કોટિરિત્યાપતતીતિ ચેત્ ? સત્યમ્ । તૃતીયા
કોટિર્યદલૌકિકમતિમહત્ પારમેશ્વરસ્વાતન્ત્ર્યમિત્યાક્રન્દ્યતે ।
યદાનુગુણ્યેનોક્તં શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામ્ -
સદસત્ત્વેન ભાવાનાં યુક્તાનાં દ્વિતયી સ્થિતિઃ ।
તામુલ્લઙ્ઘ્ય તૃતીયસ્મૈ નમશ્ચિત્રાય શમ્ભવે ॥ ઇતિ ।
નનુ બિમ્બવ્યતિરિક્તઃ પ્રતિબિમ્બયોગો ન ક્વચિદપ્યુપલભ્યત ઇતિ ચેત્ ? - સત્યમ્
સ્વાતન્ત્ર્યમિત્યસકૃદાચક્ષ્મહે । નનુ બિમ્બમેવૈતદસ્ત્વિતિ ચેત્ ? ન ।
તલ્લક્ષણાયોગાત્ । બિમ્બં હ્યન્યસંમિશ્રણશૂન્યમ્, સ્વતન્ત્રમેવ
વસ્ત્વિત્યુપલભ્યમાનત્વાત્ । યથા દર્પણાનુપશ્લિષ્ટં વદનાદીતિ ।
યદુક્તં શ્રીતન્ત્રાલોકે -
નનુ બિમ્બસ્ય વિરહે પ્રતિબિમ્બં કથં ભવેત્ ।
કિં કુર્મો દૃશ્યતે તદ્ધિ નનુ તદ્બિમ્બમુચ્યતામ્ ॥
નૈવં તલ્લક્ષણાભાવાદ્ બિમ્બં કિલ કિમુચ્યતે ।
અન્યામિશ્રં સ્વતન્ત્રં સદ્ ભાસમાનં મુખં યથા ॥ ઇતિ ।
નન્વેવં પ્રતિબિમ્બલક્ષણસ્યાપ્યયોગ ઇતિ ચેત્ ? ન । તસ્યૈવં
લક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
યથોક્તં તત્રૈવ -
અન્યવ્યામિઽસ્રણાયોગાત્ તદ્ભેદાશક્યભાસનમ્ ।
પ્રતિબિમ્બમિતિ પ્રાહુર્દર્પણે વદનં યથા ॥
બોધમિશ્રમિદં બોધાદ્ ભેદે વા શક્યભાસનમ્ ।
પુરતત્ત્વાદિબોધે કિં પ્રતિબિમ્બં ન ભાસ્યતે ॥ ઇતિ ।
નનુ સૌગતસિદ્ધન્તસાધિતાદ્ પ્રતિબિમ્બવાદાદ્ યુષ્મદુપક્ષિપ્તસ્ય
કિં વૈલક્ષણ્યમિતિ ચેત્ ? ઉચ્યતે - તેષાં હિ વિત્તૌ વેદ્યમેવ પ્રતિબિમ્બતિ, ન
પુનર્વિત્તિર્વેદ્યે । અસ્માકં તુ સૌગતસ્યાપિ સંવિદિ સંવેદ્યં
પ્રતિબિમ્બમર્પયતિ, ન તુ સંવેદ્યે સંવિત્ ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાવિવૃતિ-
વિમર્શિનીસ્થિત્યા વિત્તૌ વેદ્યમિવ વેદ્યે ચ વિત્તિઃ પ્રતિબિમ્બમુત્પાદયતિ ।
યદેતદુભયમપિ વેદિતુઃ પરમેશ્વરસ્ય સ્ફુરણપ્રકાર ઇતિ
સ્વચ્છત્વોત્કર્ષં પ્રતિ ન કિઞ્ચિદ્ વૈષમ્યમનુભવતિ । યદ્ વક્ષ્યતિ - અવિ
આરોહ અપાસે ઇત્યાદૌ । તતશ્ચ યદુભયત્ર પ્રતિબિમ્બતિ (ય?
ત)દ્વિશ્વવૈચિત્ર્યમિત્યાખ્યાયતે । યદુક્તં મયૈવ સંવિદુલ્લાસે -
આદર્શયોરિવાન્યોન્યં લમ્ભિતપ્રતિબિમ્બયોઃ ।
શિવશક્ત્યોરનન્તાઃ સ્યુરન્તરન્તઃ પ્રસક્તયઃ ॥ ઇતિ ।
તત્રાપિ -
બોધ્યમિશ્રમિદં બોધ્યાદ્ ભેદે વા શક્યભાસનમ્ ।
જ્ઞાનસ્મૃત્યાદિ બોધ્યે કિં પ્રતિબિમ્બં ન ભણ્યતે ॥
ઇતિ સમાન, એવ ન્યાયઃ । તત્ર ચ વેત્તરિ વિત્ત્યાત્મનિ વેદ્યસ્ય પ્રતિબિમ્બનમ્,
વેદ્યાત્મનિ તુ વિત્તેરિતિ । સર્વથા તસ્યૈવં સ્વાતન્ત્ર્યસંરમ્ભાધીનો
વિશ્વવિક્ષોભઃ । એવં સાંખ્યાદિપ્રતિબિમ્બવાદવૈલક્ષણ્યમ-
પ્યૂહ્યમિતિ વિવર્તાદિવ્યતિરેકેણાસ્મદુપક્ષિપ્તઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષ એવ
પ્રૌઢિમાઢૌકતે ।
યદાહુઃ -
અતઃ પ્રપઞ્ચસ્ય મૃષાત્વવાદી કાર્યત્વવાદી પ્રતિભેદવાદી ।
અસત્યવાદી ચ પરેશ ! શમ્ભો ! તવ સ્થિતિં નેષદપિ સ્પૃશન્તિ ॥ ઇતિ ।
પ્રતિબિમ્બત્વિત્યનેનૈતદાસૂત્ર્યતે યદ્ દર્પણ ઇવ વદનાદિ કિં સ્વાત્મનિ
વિશ્વં પ્રતિફલતીતિ દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટ્યા વિપ્રતિપન્નો જનઃ પ્રતિસમાધીયત
ઇતિ । સ્થૂલોપદેશાવધીરણેન -
સ્વસ્યૈવ સ્ફુરણં મુખ્યં વિશ્વસ્મિન્નધિરોપ્યતે ।
નનુ નૌકાધિરૂઢસ્ય ચલતીવાપગાતટમ્ ॥
ઇતિ સ્થિત્યા સ્વાત્મનિ નિષ્ઠં વિશ્વપ્રતિબિમ્બનક્રિયાવૈદગ્ધ્યં
મુખ્યં સ્ફટિકમુકુરાદાવલ્પનૈર્મલ્યેઽપિ વસ્તુનિ સાદૃશ્યેનોપચર્યતે
ક્વિપ્રત્યયસ્ય વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ । યદ્યપિ
પ્રતિબિમ્બતીત્યાદ્યૌપમ્યવ્યતિરેકેણાપ્યભિયુક્તાઃ પ્રયુઞ્જતે, તથાપિ
તત્સૌશબ્દ્યનિષ્કર્ષાવસ્થાયામુક્તાર્થાવશ્યમ્ભાવઃ ।
ઇતિ ગુરુપદપરિચર્યાતાત્પર્યધનો મહેશ્વરાનન્દઃ ।
પ્રતિબિમ્બવાદસમ્પત્સૌભાગ્યં સ્વહૃદયાર્થમાચખ્યૌ ॥
અથ ચ સર્વોઽયમુપાયપ્રપઞ્ચસ્તત્તત્પરામર્શકક્ષ્યાવિશેષા-
રુરુક્ષુજનાપેક્ષયા પર્યાલોચિતઃ । પાર્યન્તિક્યાં
પુનરારૂઢજનાધિરૂઢાયાં
સ્વસ્વભાવૈકપારિશેષ્યલક્ષણાયામવસ્થાયામુપાયત્વમેવ
પર્યવસ્યતિ । તદ્વ્યતિરેકે પુનરુપાયસ્ફુરત્તાયા એવાસંભવાત્ ।
યદુક્તં શ્રીતન્ત્રાલોકે -
યાવાનુપાયો બાહ્યઃ સ્યાદાન્તરો વાપિ કશ્ચન ।
સ સર્વસ્તન્મુખપ્રેક્ષી તત્રોપાયત્વભાક્ કથમ્ ॥ ઇતિ ।
શ્રીતન્ત્રવટધાનિકાયાં ચ -
ઉપાયૈર્ન શિવો ભાતિ ભાન્ત્યમી તત્પ્રસાદતઃ ।
સ એવાહં સ્વપ્રકાશો ભાસે વિશ્વસ્વરૂપકઃ ॥
ઇતિ

અથેત્થમુપદિષ્ટોપાયપ્રપઞ્ચપ્રતિલબ્ધાત્મસ્વરૂપપરામર્શ-
માંસલોલ્લાસાનાં યોગિનામતિશયમાખ્યાસ્યન્નાદાવેષામન્તર્-
બહિઃસ્વભાવદશવિચ્છેદવ્યુદાસનિર્યન્ત્રણં નૈશ્ચિન્ત્યં
નિશ્ચેતુમાહ -
અવિકારોભયપાર્શ્વે ચાષપિઞ્જસદૃક્ષેઽર્થે ।
અન્તર્મુખો યોગી બહિર્મુખ ઇતિ કલ્પના કુતઃ

અર્થ્યતે સર્વૈઃ પ્રાપ્યત ઇત્યર્થઃ । સ્વાત્મરૂપં કિઞ્ચિદલૌકિકં
તત્ત્વમ્ । તત્ ખલુ મયૂરપિચ્છવૈલક્ષણ્યેન ચાષબર્હવદ્ દ્વયોરપિ
ભાગયોરેકરૂપતયા.આધાર્યતે । ચાષમયૂરપક્ષપ્રક્રિયા તુ
લોકપ્રસિદ્ધા । ઉક્તરૂપસ્ય ચાર્થસ્યૈતદેવ પાર્શ્વદ્વયં
યદહન્તેદન્તયોરૌચિત્યાદન્તર્બહિર્ભાવેનાસ્ય
દ્વિધાઽવભાસમાનત્વમ્ । તદ્વ્યતિરિક્તા ચ નાન્યા દેશસ્ફુરત્તાઽસ્તિ,
પૌરસ્ત્યપાશ્ચાત્ત્યરૂપાયા અપ્યસ્યા એતદન્તર્ભાવેનોપલભ્યમાનત્વાત્
વેદ્યવેત્તૃત્વાદિવ્યવસ્થાનિબન્ધનો વૈષમ્યાનુભવઃ, સ
વસ્તુવૃત્ત્યાલોચનાયામનૌચિત્યસરણિમનુસરતીત્યવિકારત્વમ્ । ન
ખલ્વહન્તેદન્તયોરુભયોરપિ સંવિત્સ્વાતન્ત્ર્યપરિસ્પન્દવ્યતિરેકેણાન્યા
કાચિદનુપ્રાણનપ્રક્રિયાસ્તિ, યદેવં વિક્રિયા સંભાવ્યેત । અર્થ ઇત્યત્ર
કર્તરિ જ્ઞાતરીત્યાદિવત્ સપ્તમી સિદ્ધસ્વભાવતાં દ્યોતયતિ ।
તદર્થમસ્મિન્નર્થેઽવસ્થિતે -
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિઃ સામાન્યા સર્વદેહિનામ્ ।
યોગિનાં તુ વિશેષોઽયં સંબન્ધે સાવધાનતા ॥
ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભટ્ટારકસ્થિત્યા
વેદ્યવેદિતૃસંબન્ધપરામર્શસ્વભાવં
યોગમાત્માનુપ્રાણનત્વેનાઙ્ગીકુર્વતસ્તત એવ પરતત્ત્વૈક્યશાલિનઃ
પ્રમાતુઃ સ્વાત્મનિષ્ઠતારૂપમન્તર્મુખત્વં વેદ્યવ્યાક્ષેપલક્ષણા
બહિઃપ્રવૃત્તિશ્ચેતિ યા કલ્પના કૃત્રિમા પ્રક્રિયા સા કુતો હેતોરસ્તુ, ન
કુતશ્ચિદપિ સંગચ્છતે । નિમીલનોન્મીલનાત્મનોઃ સમાધ્યોરપિ
તાદૃક્કલ્પનામાત્રનિષ્પન્નત્વાવશ્યમ્ભાવાદિતિ
ભાવઃ । એતદુક્તં ભવતિ - તત્તત્પ્રૌઢપુરુષકલ્પનૈકનિર્વ્યૂઢો
યોઽયં વેદિતા વેદ્યમ્, શક્તિમાન્ શક્તિઃ, પતિઃ પાશઃ, ભવન્ ભાવઃ,
દૃગ્ દૃશ્યમ્, પુરુષઃ પ્રકૃતિઃ, આત્મા શરીરમ્, અન્તર્બહિઃ, પ્રત્યક્ પરાક્,
સત્યમસત્યમિત્યાદિવિકલ્પવ્યાકોપઃ, સ સર્વોઽપિ -
શિવો દાતા શિવો ભોક્તા શિવઃ સર્વમિદં જગત્ ।
તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ સાઽવસ્થા ન યા શિવઃ ॥
વસ્તુતઃ શિવમયે હૃદિ સ્ફુટં સર્વતઃ શિવમયં વિરાજતે ।
ચલિત્વા યાસ્યતે કુત્ર સર્વ શિવમયં યતઃ ॥
ઇત્યાદ્યનેકામ્નાયમર્યાદયા પારમેશ્વરપ્રકાશપરમાર્થમેતદ્-
અખિલમપિ પ્રપઞ્ચમાલોચયતઃ સાક્ષાત્ પરમેશ્વરતાપન્નસ્ય
મહાપુરુષસ્ય સ્વાત્મસ્વરૂપવ્યતિરેકેણ કિં પ્રમાણં કઃ
પરિસ્ફુરત્વિતિ । યદુક્તં શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામ્ -
યોઽવિકલ્પમિદમર્થમણ્ડલં પશ્યતીશ ! નિખિલં ભવદ્વપુઃ ।
સ્વાત્મપક્ષપરિપૂરિતે જગત્યસ્ય નિત્યસુખિનઃ કુતો ભયમ્ ॥ ઇતિ ।
યચ્ચોક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
સર્વો મમાયં વિભવ ઇત્યેવમભિજાનતઃ ।
વિશ્વાત્મનો વિકલ્પાનાં પ્રસરેઽપિ મહેશતા ॥ ઇતિ ।
યથા ચોક્તમભિયુક્તૈઃ -
અન્તર્નિરઞ્જનં જ્યોતિર્બહિરષ્ટૌ ચ મૂર્તયઃ ।
પરિતઃ પરિતઃ શયયા હંસાઙ્ગરુહતૂલિકા ॥
ઇતિ

અથ દેશાધ્વનેવ કાલાધ્વનાઽપ્યસ્ય ન કશ્ચિત્
સઙ્કોચકલઙ્કોપલેપ ઇત્યુન્મીલયિતુમાહ -
યોગી જાગરસ્વપ્નસૌષુપ્તતુરીયપર્વપરિપાટિમ્ ।
ચિત્રામિવ મણિમાલાં વિમર્શસૂત્રૈકગુમ્ફિતામુદ્વહતિ

યાન્યેતાનિ જાગરપ્રભૃતીનિ કાલક્રમાનુપ્રાણનાનિ
પર્વાણ્યવસ્થાવિશેષાઃ, તત્ર લૌકિક્યા યુક્ત્યા સર્વસાધારણ્યેનાથં
વિષયીકૃત્ય બાહ્યાભ્યન્તરોભયેન્દ્રિયજન્યં જાગરઃ,
અન્તઃકરણમાત્રહેતુરસાધારણાર્થનિર્માણાત્મા વિકલ્પઃ સ્વપ્નઃ,
સર્વાકારેણાર્થસ્ફુરણશૂન્યતા સૌષુપ્તમ્ । યદુક્તં
શ્રીશિવસૂત્રેષુ - જ્ઞાનં જાગ્રત્, સ્વપ્નો વિકલ્પઃ, અવિવેકો માયા
સૌષુપ્તમ્ ઇતિ । યચ્ચોક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
સર્વાક્ષગોચરત્વેન યા તુ બાહ્યતયા સ્થિરા ।
સૃષ્ટિઃ સાધારણી સર્વપ્રમાતૄણાં સ જાગરઃ ॥ ઇતિ,
મનોમાત્રપથોઽપ્યક્ષવિષયત્વેન વિભ્રમાત્ ।
સ્પષ્ટાવભાસા ભાવાનાં સૃષ્ટિઃ સ્વપ્નપદં મતમ્ ॥ ઇતિ,
તાવન્માત્રસ્થિતૌ પ્રોક્તં સૌષુપ્તં પ્રલયોપમમ્ । ઇતિ ચ ।
યોગિદૃષ્ટ્યા તુ ધારણાધ્યાનસમાધિરૂપાણ્યેતાનિ । યાનિ
ચિત્તસ્ય દેશબન્ધો ધારણા, તત્તત્પ્રત્યયપ્રવાહો ધ્યાનમ્,
વેદ્યવેદકભાવાદિવિગલનં સમાધિઃ ઇત્યાગમેષુ લક્ષ્યન્તે । તુરીયં
પુનઃ સર્વયોગિન્યયોગિન્યપ્યેકરૂપતયાઽવતિષ્ઠતે । કેવલં
તાદૃક્પરામર્શક્ષમત્વમેવ યોગિનો વિશેષઃ । તુરીયં ચ નામ ત્રિષુ
ચતુર્થં તૈલવદાસેચ્યમ્ ઇતિ શ્રીશિવસૂત્રસ્થિત્યા
જાગ્રદાદ્યવસ્થાત્રયાનુવૃત્તા મહાસ્ફુરત્તા । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । યત
એકસ્મિન્ દ્વિતીયમ્, દ્વયોસ્તૃતીયમ્, ત્રિષુ ચતુર્થમ્, ચતુર્ષુ
પઞ્ચમમિત્યસ્યાર્થસ્યાવશ્યમ્ભાવઃ । તત્ પુનરૌપદેશિકતયા સૂત્રે
સંગૃહ્યોક્તમ્ । એષાં ચ પર્વણાં યા પરિપાટિરન્યોન્યરૂપત્વે
વ્યવસ્થાત્મકત્વાદેકરૂપતા, તાં વ્યાખ્યાતસ્વભાવો યોગી
મૌક્તિકમાણિક્યાદ્યનેકરત્નશાલિનીં હારયષ્ટિમિવ વિમર્શાખ્યેન
સર્વાનુપ્રવેશપ્રગલ્ભેનૈકેન તન્તુના સંકલિતાં કુર્વન્નુદ્વહતિ
લૌકિકપ્રસ્થાનોલ્લઙ્ઘિના કેનચિદુત્કર્ષેણ પ્રાપયતિ
તત્તત્સ્વરૂપતાપરામર્શેન સ્વાત્મન્યવસ્થાપયતિ । તત્ર ચ
લૌકિકાનામપિ સાધારણમવસ્થાત્રયમતિક્રમ્ય
પરમપ્રમાતૃરૂપતુર્યાતીતસ્વભાવતયાઽવધાર્યમાણં
તુર્યમેવાત્ર વિમર્શ ઇત્યાખ્યાયતે, યેન
સ્રક્સૂત્રન્યાયાદધસ્તનમવસ્થાત્રયં ક્રોડીક્રિયતે । તત્રાપિ
જાગ્રદાદિસાહચર્યાક્રાન્તસ્યાઙ્ગસ્ય પ્રમાતૃસ્વરૂપાનુ-
પ્રવિષ્ટેનાંશેનાનુસન્ધીયમાનતયા ક્રોડીકાર્યત્વં
ક્રોડીકરણત્વં ચેત્યુભયમપિ સઙ્ગચ્છતે । તથાહિ - જાગ્રદાદિષુ
ચતસૃષ્વવસ્થાસુ જાગ્રજ્જાગ્રત્, જાગ્રત્સ્વપ્નઃ, જાગ્રત્સુષુપ્તમ્,
જાગ્રત્તુરીયમિત્યાદિના રૂપેણ પરસ્પરાનુવેધઃ પ્રતીયતે ।
તત્રાબુદ્ધં બુદ્ધં પ્રબુદ્ધં સુપ્રબુદ્ધમિતિ જાગ્રતશ્ચત્વારો
ભેદાઃ ।
ગતાગતં સુવિક્ષિપ્તં સંગતં સુસમાહિતમ્ ।
ઇતિ સ્વપ્નસ્ય, ઉદિતં વિપુલં શાન્તં સુપ્રસન્નમિતિ સુષુપ્તસ્ય । તુરીયસ્ય
તુ -
નૈતસ્યામપારા તુર્યદશા સંભાવ્યતે કિલ ।
ઇતિ શ્રીતન્ત્રાલોકસ્થિત્યા મનોન્મનમનન્તં સર્વતોભદ્રમિતિ ત્રયો
ભેદાઃ । તુર્યાતીતે ચ -
તુર્યાતીતે ભેદ એકઃ સતતોદિતમિત્યયમ્ ।
ઇતિ નીત્યા નિત્યવિમ્રષ્ટૃતાદ્યોતકસતતોદિતમિત્યેકો ભેદ ઉપચર્યતે । (એષા
ચ? એતસ્યાઃ) સ્ફુટઃ સ્ફુટાસ્ફુટોઽસ્ફુટ ઇત્યવભાસભેદાત્
સર્વત્રાનુસ્યૂત્યાઽવસ્થાનં ચ । ક્રમાલ્લક્ષણાન્યાચક્ષતે । યદુક્તં
શ્રીતન્ત્રાલોકે -
યસ્ય યદ્ યત્ સ્ફુટં રૂપં તજ્જાગ્રદિતિ મન્યતામ્ ।
યદેવાસ્થિરમાભાતિ સ્વરૂપં સ્વપ્ન ઈદૃશઃ ॥
અસ્ફુટં તુ યદાભાતિ સુષુપ્તં તત્ પુરોઽપિ યત્ ।
ત્રયસ્યાસ્યાનુસન્ધિસ્તુ યદ્વશાદુપજાયતે ॥
સ્રક્સૂત્રકલ્પં તત્ તૂર્ય સર્વભેદેષુ ગૃહ્યતામ્ ॥ ઇતિ ।
તુર્યાતીતં તુ સર્વત્રૈકરૂપ્યાદવ્યાકુલં
સ્વાત્મરૂપપરમભૈરવસ્વભાવમનુભૂયતે । યદુક્તં તત્રૈવ -
યત્ત્વદ્વૈતભરોલ્લાસદ્રાવિતાશેષભેદકમ્ ।
તુર્યાતીતં તુ તત્ પ્રાહુરિત્થં સર્વત્ર યોજયેત્ ॥ ઇતિ ।
તેન સુષ્ઠૂક્તં તૂર્યસ્યોભયાર્થપ્રસાધનપ્રાગલ્ભ્યમસ્તીતિ ।
અનેનૈવાશયેનોપમાનાંશે ચિત્રામિત્યુક્તમ્ । તતશ્ચ યથા
માણિક્યમૌક્તિકમહાનીલમરકતાદ્યનેકમણિગુમ્ફિતા
હારયષ્ટિરરુણધવલશ્યામલાદિવર્ણવૈચિત્ર્યવ્યતિકરોત્તરતયા ક્વચિત્
કસ્યચિદસાધારણ્યેઽપિ વ્યતિરિક્તાશેષવર્ણસંસર્ગાવિનાભાવમનુ-
ભવન્ત્યપરોક્ષીક્રિયતે, એવં જાગરાદિપર્વપરમ્પરાયામપિ
પ્રતિપાદિતેન પ્રકારેણ પરસ્પરાનુવેધવૈચિત્ર્યમનુસન્ધીયત
ઇત્યાસૂત્ર્યતે । એતદુક્તં ભવતિ - ચિચ્છક્તિસ્વરૂપો મહાપ્રકાશનામા
પરમપ્રમાતૃરૂપો નિત્યોદ્યન્તૃતાપરિસ્પન્દસારો ભગવાંસ્તુરીયાતીત-
ભટ્ટારકઃ સ્વાનન્દાત્મકપ્રચયનામધેયાવચ્છિન્નપ્રમાતૃતા-
રૂપાનૌદાસીન્યસ્વભાવેન તૂરિયેણ કરણભૂતેન પ્રમેયં
પ્રમાણં પ્રમાત્રૌદાસીન્યમિતિ, પિણ્ડં પદં રૂપમિતિ, ક્રિયા
જ્ઞાનમિચ્છેત્યાદ્યશેષત્રિકાનુપ્રાણનમેતજ્જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત-
લક્ષણમવસ્થાત્રયં પ્રતિપાદિતાલૌકિકૈશ્વર્યપરામર્શલક્ષણાં
યોગશક્તિમાક્રમ્ય સ્વસ્વાતન્ત્ર્યસ્ફુરત્તાપરિસ્પન્દમાત્રપરમાર્થ-
મનુસન્ધત્ત ઇતિ । યદુક્તં શ્રીશિવસૂત્રેષુ - ત્રિતયભોક્તા વીરેશઃ,
ત્રિપદાદ્યનુપ્રાણનમ્ ઇતિ ચ । યચ્ચોક્તં શ્રીસ્પન્દે -
જાગ્રદાદિવિભેદેઽપિ તદભિન્ને પ્રસર્પતિ ।
નિવર્તતે નિજાન્નૈવ સ્વભાવાદુપલબ્ધૃતઃ ॥
ઇતિ

નનુ વ્યાવર્ણિતમેતદ્દેશકાલાદિવિકલ્પવૈધુર્યોદ્ધુરં
શુદ્ધસંવિત્કલાકૈવલ્યસ્વભાવં યોગિનઃ સ્વાચ્છન્દ્યં
સ્વવ્યતિરિક્તાશેષદેહપ્રાણાદિવિકલ્પોપશ્લેષવૈમુખ્યશાલિન
એવાસ્યોપપદ્યતે । તચ્ચ ન સંભવતિ, યસ્ય કસ્યચિદ્વિકલ્પોપશ્લેષસ્ય
નિત્યમવર્જનીયત્વાદિત્યાશઙ્ક્યાહ -
ઉલ્લોકાનન્દસુધાશીધુરસોદ્વેજિતેન હૃદયેન ।
અભિલષતિ લોકયાત્રાતિન્તિણિચર્વણરસાન્તરં યોગી

યોઽયમુલ્લોકઃ સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દઃ ઇત્યુપનિષત્પ્રક્રિયયા
મનુષ્યગન્ધર્વાદ્યવચ્છિન્નપ્રમાતૃહૃદયાનન્દાતિશાયી
પૂર્ણાહમ્ભાવભાવનાચમત્કારસારઃ
સ્વાન્તર્વિશ્રાન્તિસમ્પત્સૌન્દર્યમાત્રસ્વપરિસ્પન્દઃ કશ્ચિદાહ્લાદોત્-
કર્ષઃ, સ ખલ્વમૃતાસવસ્વભાવરસદ્વયવ્યતિકરકલ્પનીયાર્થક્રિયા-
કારિતયા પ્રકાશવિમર્શસ્વભાવસ્વરૂપમાધુર્યાતિશયાનુભવ-
પ્રાવીણ્યાદ્ યોગિનો હૃદયમુદ્વેજયતિ ઉત્કૃષ્યાન્યત્ર સ્વપ્રતિયોગિનિ
પદાર્થે પ્રવર્તયતિ । તાદૃશા ચાયં હૃદયેનોપકરણભૂતેન લોકસ્ય
દેહાક્ષભુવનાદેર્યા યાત્રા પ્રવાહનિત્યા પ્રવૃત્તિઃ, સા
ચિઞ્ચાફલાસ્વાદવત્ પ્રાગનુભૂતમાધુર્યોત્કર્ષાપેક્ષયા
રસાન્તરમમ્લાદિસાદૃશ્યાદન્યો રસઃ સમ્પદ્યતે । યત્રોદ્વેજિતહૃદયસ્ય
યોગિન ઇચ્છાશક્તિરુજ્જૃમ્ભતે । યોગીચ્છાયાશ્ચ ફલપ્રાપ્તિપર્યન્તત્વમ-
વિપ્રતિપન્નમ્ । યદુક્તં શ્રીશિવસૂત્રેષુ - ચિત્તસ્થિતિવત્ શરીરકરણ-
બાહ્યેષુ ઇતિ । ક્ષીરશર્કરાદ્યત્યન્તમધુરોપયોગોદ્વેજિતચેતસાં ચ
પુંસાં તિન્તિણ્યાદ્યમ્લપદાર્થાન્તરાભિલાષો લોકપ્રસિદ્ધઃ । અયં
ભાવઃ - શરીરેન્દ્રિયાદિ વેદ્યવિક્ષોભવ્યુદાસેન
સ્વાત્મમાત્રસાક્ષાત્કારલક્ષણં સૌખ્યમવલમ્બ્યોલ્લાસો
બહિર્વિષયબિભીષિકાવિક્લવાત્મનઃ પરિમિતસ્ય યોગિનશ્ચાકિત્યપ્રકારઃ ।
અપરિમિતસ્ય તુ પૂર્ણાહન્તાપરામર્શાત્મકાનવચ્છિન્નાનન્દ-
પરિસ્પન્દાસ્વાદસંપ્રીતાત્મનઃ સ્વાત્મપક્ષનિક્ષિપ્તાશેષબાહ્ય-
પ્રપઞ્ચત્વાદિદન્તાનુભૂત્યવશ્યમ્ભાવઃ । તતશ્ચ વિકલ્પસર્વસ્વ-
વિક્ષોભાનુભૂતિવૈચિત્ર્યોત્તરમિદન્તાપદાવરોહણમપ્યનવચ્છિન્નાહમ્
ભાવભાસુરે મહતિ પ્રમાતૃપર્વણ્યેવ પર્યવસ્યતિ । યદુક્તં
શ્રીક્રમસૂત્રેષુ - બાહ્યાદન્તઃ પ્રવેશોઽભ્યન્તરાદ્વા
બાહ્યસ્વરૂપાનુપ્રવેશઃ ઇતિ । યથા ચ વ્યાખ્યાતં શ્રીમત્ક્ષેમરાજેન
- તત્ર ચ બાહ્યાદ્ ગૃહ્યમાણાદ્ વિષયગ્રામાદન્તઃ પરસ્યાં
ચિતિભૂમૌ ગ્રસનક્રમેણૈવ પ્રવેશઃ સમાવેશો ભવતિ,
અભ્યન્તરાચ્ચિતિશક્તિસ્વરૂપાત્ સાક્ષાત્કૃતાત્ સમાવેશસામર્થ્યાદેવ
બાહ્યસ્વરૂપ ઇદન્તાદિનિર્દેશ્યે । વિષયગ્રામે વમનયુક્ત્યા
પ્રવેશશ્ચિદ્રસાશ્યાનતાત્મા સમાવેશો જાયતે ઇતિ । યદભિપ્રેત્ય
શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામુક્તમ્ -
વિશ્વરૂપોઽહમિદમિત્યખણ્ડાનન્દબૃંહિતઃ ઇતિ ।
યચ્ચોક્તમસ્મદ્ગુરુભિરાનન્દતાણ્ડવવિલાસસ્તોત્રે -
વયં ત્વિમાં વિશ્વતયાઽવભાનં બહિર્મુખસ્યાસ્ય
તવોન્મુખસ્ય ।
સ્વસંહિતં વિશ્વવિલાપનોદ્યત્સ્વતન્ત્રતાનન્દમયીં નમામઃ ॥
ઇતિ ।
ઇદમેવ હિ તદ્ યોગિનો જ્ઞાનસ્ય શુદ્ધત્વમ્,
યદિદન્તોપશ્લેષેઽપ્યવૈયાકુલ્યમ્ । યદુક્તં શ્રીચન્દ્રજ્ઞાને -
યેન પ્રબુદ્ધભાવેન ભુઞ્જાનો વિષયાન્ સ્વયમ્ ।
ન યાતિ પાશવં ભાવં જ્ઞાનચન્દ્રઃ સ કીર્તિતઃ ॥ ઇતિ ।
કિઞ્ચ, યદ્યદુદ્રિક્તમાધુર્યોપયોગે તિન્તિણ્યાદ્યાકાઙ્ક્ષા
તદાસ્વાદાદેવ પ્રસ્તુતોદ્વેજનશાન્ત્યા પુનરપિ મધુરદ્રવ્યસ્વીકાર-
સામર્થ્યમ્, એવં પૂર્ણાહન્તાનુસન્ધાનાદિદન્તોપલમ્ભાવશ્યમ્-
ભાવઃ । ઇદન્તાનુષઙ્ગે ચ તાદૃગહન્તાનુપ્રવેશસ્યાર્થતઃ
સિદ્ધિરિત્યાત્મનશ્ચક્રકસ્થિત્યા નિત્યોદ્યન્તૃત્વં પ્રતિ ન કશ્ચિદ્
ભઙ્ગશઙ્કાવકાશઃ । યસ્માદિદન્તાનુપલબ્ધાવહમ્ભાવસ્ય
રાજ્યભ્રષ્ટસ્યેવ રાજ્ઞઃ, તદ્વદહમંશાનુપરક્તાવિદમંશસ્ય
ભાગસ્યારાજકસ્યેવ રાજ્યસ્ય ન કિઞ્ચિચ્ચમત્કારૌચિત્યમ્ । યદુક્તં
શમ્ભ્વૈક્યદીપિકાયામ્ - અન્તર્ગતા હિ પ્રકાશવ્યાપ્તિરિદમિતિ વિશ્રામ્યતિ
બહિર્ગતા ચાહમિતિ, એતદ્દ્વયં સર્વજનપ્રસિદ્ધમનપહ્નવનીયમ્ ઇતિ

નન્વિદન્તાયા માયીયત્વાવશ્યમ્ભાવાદુદ્ભાવિતોઽયમહન્તે-
દન્તયોરવિશેષઃ કથં સઙ્ગચ્છતામિત્યાશઙ્ક્યાહ -
યાભિર્ગૃહ્ણાતિ યોગી કરણપ્રણાલીભિર્વિષયસૌખ્યાનિ ।
નિજહૃદયોદ્વમનશીલાભિઃ સ્ફુરણમયં તાભિઃ કરોતિ
ત્રૈલોક્યમ્

પ્રકૃત્યા પરમપ્રમાતૃપદાધિરૂઢોઽપિ
સ્વેચ્છામાત્રેણોપાધિના પરિમિતપ્રમાતૃભાવમવતરન્ અત એવ
પ્રકાશાનન્દસામરસ્યામૃતમહાહ્રદાયમાનો યોગી
યાભિરન્તર્બહિરિન્દ્રિયશક્તિલક્ષણાભિઃ પ્રવાહોપાયપ્રક્રિયાભિઃ
શબ્દસ્પર્શાદિવિષયવપૂંષિ સૌખ્યાનિ ગૃહ્ણાતિ આત્મસાત્કરોતિ,
તાભિરેવ
પાનીયપાનોપક્રમપ્રક્ષરિતવમથુશીકરસ્તિમ્યત્સ્તમ્બેરમહસ્ત-
પુષ્કરન્યાયાદ્ વ્યાખ્યાતરૂપમાત્મહૃદયમનવરતમુદ્વમન્તીભિઃ
પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયપરમાર્થમેતત્ ત્રૈલોક્યં
સ્વહૃદયલક્ષણસ્ફુરત્તાત્મકં વિધત્તે । અયં ભાવઃ - યોગી
હ્યાત્મનઃ પરપ્રમાતૃભાવં પરિમિતપ્રમાતૃતાયામન્તઃ-
કરણેષ્વેતાનિ બહિરિન્દ્રિયેષુ તાનિ ચ ચૈત્યભૂમાબુદ્વમન્નનયૈવ
નાડ્યા પ્રમાત્રાદિત્રિકમયમખિલમપિ લોકવૈચિત્ર્યં
સ્વાત્મસંવિદાશ્યાનતાસ્વભાવમાધત્તે । યદુક્તં
શ્રીચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયામ્ -
માતૃમેયમિતિસાધનાત્મિકા ત્વત્કૃતોન્મિષતિ યા વિકલ્પધીઃ ।
ત્વત્સ્વરૂપમકલઙ્કિતં તયા કસ્ય દેવિ ! વિદુષો ન મુક્તતા ॥ ઇતિ ।
એવઞ્ચ વિશ્વગ્રસનયુક્ત્યા સ્વાહ્લાદલાભાનુભૂતિમત્સ્વસંવિદ્વમન-
મુદ્રયા તસ્ય માયીયતાદોષશઙ્કાપ્યપમૃજ્યત ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ । તિ ઉ
ડિમ અં ખુ સમત્થ ઇત્યાદિકાયાં ગાથાયાં પ્રમાત્રાદિ-
ત્રિતયાત્મનઃ પ્રપઞ્ચસ્ય ચિન્મયત્વમુન્મીલિતમ્ । અત્ર તુ તસ્ય
ચિન્મયત્વાદેવ હેતોર્માયીયતારૂપાપવાદપર્યુદાસ ઇતિ વિશેષઃ

નન્વિદં યોગિનાં નૈશ્ચિન્ત્યમાણવાદ્યુપાયસવ્યપેક્ષતયા
વિકલ્પકક્ષ્યોલ્લઙ્ઘનક્ષમત્વાદનૈશ્ચિન્ત્યપક્ષમનુપ્રવિશતીત્યા-
શઙ્ક્યાહ -
યથા તવ સ્થિતિસ્તથાસ્સ્વ નિશ્ચિન્ત ઇતિ ખલુ પ્રતિષ્ઠિતોઽર્થઃ ।
તત્રાપ્યસ્તિ વિવેક એવમુપદિશતિ તસ્ય કોઽન્યઃ ॥
યદ્યપ્યાણવાદ્યુપાયાનાં ભેદપ્રથાનુપ્રાણનતયા
વિકલ્પપર્વાનુપ્રવેશઃ, તથાપ્યાણવે વિકલ્પૌલ્બણ્યમ્ । શાક્તે તસ્ય
સ્ફુરત્તામાત્રમ્ । શામ્ભવે તુ નિર્વિકલ્પત્વમિત્યુત્તરોત્તર-
પર્વાનુશીલનાદુક્તરૂપમેષાં નૈશ્ચિન્ત્યમવ્યાહતમ્ । યત્ પુનઃ
શામ્ભવેઽપ્યુપાયસામાન્યાનુપ્રવેશાત્ સૂક્ષ્મેક્ષિકયા
કિઞ્ચિદ્વિકલ્પશઙ્કાયા અવર્જનીયત્વમ્, તદપિ નિરુપાયપર્વસન્નિકર્ષા-
દત્યન્તશુદ્ધસંવિન્મયં સત્ પર્યન્તતો વિકલ્પવાર્તાનભિજ્ઞતાયાં
પર્યવસ્યતિ । તથાહિ -
યથા સ્થિતસ્તથૈવાસ્સ્વ મા ગા બાહ્યમથાન્તરમ્ ।
કેનચિચ્ચિદ્વિકાસેન વિકારનિકરાન્ જહિ ॥
ઇતિ સ્થિત્યા તવોપદેશસ્ય યેન પ્રકારેણ સ્થિતિર્વૃત્તિર્ભવતિ, તેનૈવ
પ્રકારેણ વિકલ્પલક્ષણાં ચિન્તામતિક્રામન્નાસ્સ્વ અવ્યાકુલં
વર્તસ્વેતિ યોઽયમુપાયભૂમિલક્ષણોઽર્થઃ સ
ખલ્વાણવાદિક્રમોલ્લઙ્ઘનેન પ્રતિષ્ઠિતઃ શામ્ભવતાત્મના
પાર્યન્તિક ઇત્યાખ્યાયતે । તત્રાપિ કશ્ચિદ્ વિવેકોઽસ્તિ । પર્યાલોચનયા
કયાચિદ્ ભાવ્યમ્ । યદુત એવમિત્યુપપાદિતયા ભઙ્ગ્યા યોઽયમુપદેશો
રહસ્યાર્થપ્રખ્યાપનમ્, સ ખલ્વાસ્સ્વેત્યાદેર્વિધ્યર્થસ્ય
સ્વાન્યવિભાગરૂપભેદજીવિતત્વાત્ કિંકર્મકઃ કિંકર્તૃકો વા
સ્યાદિત્યુભયથાપિ ભવિતું નાર્હતિ, તં પ્રતિ
કર્મકર્તૃભૂતયોરુપદે:સ્યોપદેશકયોર્વસ્તુવૃત્ત્યા ભેદાભાવાત્ ।
નન્વેવમાદિ(કાદિ?)ભેદભિન્નોઽનન્તપ્રકારસ્તત્તત્તન્ત્રવર્તી
કલ્પનાપ્રપઞ્ચઃ કથમિતિ ચેત્ ? ઉપચારાદિતિ બ્રૂમઃ । યદ્
વ્યાખ્યાતમાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈઃ શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રારમ્ભે -
શ્રીદેવ્યુવાચેત્યાદૌ સ્વાત્મદેવતૈવ પ્રબુધ્યમાનાવસ્થાયા-
માત્માનં પરામર્શેનાનવરતં પૃચ્છતિ ઇત્યાદિ । યચ્ચોક્તં
શ્રીસ્વચ્છન્દે -
ગુરુશિષ્યપદે સ્થિત્વા સ્વયં દેવઃ સદાશિવઃ ।
ઇત્યાદિ । તતશ્ચ યોગિનામેતદકુતોભયત્વં સ્વભાવભૂતમિતિ
તાત્પર્યાર્થઃ । સર્વાકારોલ્લસત્પારમેશ્વરપ્રકાશપરામર્શૈકાત્મ્ય-
પાવને પ્રપઞ્ચે સ્વાત્માનં પ્રત્યવધાનાઽનવધાનાદેર્વિકલ્પ-
કલ્પનાપ્રકારસ્ય પર્યન્તતો નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ । તદુક્તં શ્રીતન્ત્રાલોકે -
ત્યજાવધાનાનિ નનુ ક્વ નામ ધત્સેઽવધાનં ચિનુહિ સ્વયં તત્ ।
પૂર્ણેઽવધાનાન્નહિ નામ યુક્તં નાપુર્ણમભ્યેતિ ચ
સત્યભાવઃ ॥ ઇતિ ।
કિઞ્ચ, એવમુપદિશતિ કસ્ય કોઽન્ય ઇત્યનેન સર્વોઽયમુપદેશ-
પ્રકારસ્તત્ત્વદૃષ્ટાવતાત્ત્વિકીં ભુવમવગાહત ઇત્યાસૂત્ર્યતે । યતઃ
સ્વાત્મપરમેશ્વરસ્ય પૂર્ણત્વોપપત્ત્યા પ્રકારકલ્પનાનુપપત્તેર્યથા
તથેત્યનયોર્વૈયર્થ્યમ્ । બાહ્યાભ્યન્તરાત્મનો વિભાગસ્યાનુપપત્ત્યા
તન્નિબન્ધનસ્ય -
ચલિત્વા યાસ્યતે કુત્ર સર્વ શિવમયં યતઃ ।
ઇતિ નીત્યા ગમાગમરૂપસ્યાર્થસ્યાવાસ્તવત્વાત્ તત્પ્રતિયોગિનોઃ
સ્થાનાસનયોરૌપચારિકત્વમવિપ્રતિપન્નમ્ । પુરુષશ્ચોત્તમાવધિ ઇતિ
ન્યાયાદહમર્થવ્યતિરેકેણ યુષ્મચ્છબ્દાર્થસ્યાસત્કલ્પત્વં
ચાપરિહાર્યમ્ । ક્વચિત્ સતઃ ક્વચિન્નિષેધઃ ઇતિ સ્થિત્યા ચિન્તાયા એવાભાવાત્
તન્નિષેધરૂપનૈશ્ચિન્ત્યં ચ ન પ્રામાણ્યમનુભવતિ ।
એવમાસ્સ્વેત્યાદેરપ્રવૃત્તપ્રવર્તનાત્મનો વિધિરૂપસ્યાર્થ-
સ્યાત્રાસઙ્ગતત્વમિત્યાદિ સ્વયમૂહ્યમ્

ઇત્થમત્યાશ્ચર્યં નૈશ્ચિન્ત્યશાલિનાં યોગિનાં
સ્વભાવમનુસન્દધાનસ્તન્ત્રકૃત્ સ્વાત્મનોઽપિ તેભ્યો
વૈલક્ષણ્યાભાવાત્ તત્તાદૃક્સ્વભાવતાપરામર્શમાંસલ-
માહ્લાદાતિશયમનુભવન્નેતદાવેશવૈવશ્યોદ્રિક્તસ્વસંવિદાટોપ-
ગૌરવોચ્ચલચ્ચિત્તવૃત્તિશ્ચમત્કારોત્તરમાહ -
અહો સંસારસુખાતિશયઃ અહો સુલભં મોક્ષમાર્ગસૌભાગ્યમ્ ।
ત્રુટિતાતઙ્કકલઙ્કા અહો શિવયોગિનાં યામલી સિદ્ધિઃ

આશ્ચર્ય ખલ્વયં સંસારલક્ષણઃ સુખાતિશયઃ, યો
જનનમરણાદિરૂપતયા બાહ્યજનં પ્રતિ ક્લેશાત્મકઃ । તથા હેયતયા
નિશ્ચીયમાનોઽપિ મોક્ષપ્રાયતયાઽસ્માભિરાસ્વાદ્યતે । યદુક્તં
શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યામ્ -
દુઃખાન્યપિ સુખાયન્તે વિષમપ્યમૃતાયતે ।
મોક્ષાયતે ચ સંસારો યત્ર માર્ગઃ સ શાઙ્કરઃ ॥ ઇતિ ।
આશ્ચર્ય ચેદં મોક્ષલક્ષણસ્ય સર્વજનમૃગ્યમાણસ્ય
પરમેશ્વરાનુગ્રહૈકલભ્યસ્યાર્થસ્ય સૌભાગ્યં હૃદયહારિત્વં પ્રતિ
સૌલભ્યમ્ -
અદૃષ્ટમણ્ડલોઽપ્યેતત્ તિલાદ્યાહુતિવર્જિતમ્ ।
ઇતિ શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રાદિન્યાયાદાયાસશૂન્યમનુભવનમ્,
યદલિપિશિતાદ્યુપભોગાદુત્પદ્યતે । તદુક્તં શ્રીમહાવનમુનિના -
અલિપિશિતપુરન્ધ્રીભોગપર્યાકુલોઽહં
બહુવિધકુલયોગારમ્ભસંભાવિતોઽહમ્ ।
પશુજનવિમુખોઽહં ભૈરવીસંશ્રિતોઽહં
ગુરુચરણપરોઽહં ભૈરવોઽહં શિવોઽહમ્ ॥ ઇતિ ।
ઇત્થમેકૈકપ્રાધાન્યેઽપ્યન્યોન્યાવિયોગરૂપમૌચિત્યમુપલાલ્ય
તયોસ્તુલાધારણવદત્ય(ન્ત?ન્તા)વૈષમ્યલક્ષણમૈકાત્મ્યં
હેતુપ્રયુક્ત્યોપબૃંહયન્નાહ - ત્રુટિતાતઙ્કેત્યાદિ । શિવયોગિનો નામ -
ન ધ્યાયતો ન જપતઃ સ્યાદ્ યસ્યાવિધિપૂર્વકમ્ ।
એવમેવ શિવાભાસસ્તં નુમો ભક્તિશાલિનામ્ ॥
ઇતિ શ્રીમત્સ્તોત્રાવલિસ્થિત્યા પ્રાણધારણાદ્યુપરોધવ્યતિરેકેણ
પ્રકાશાત્મના શિવેન સહ ભૂમ્ના પ્રશંસયા નિત્યયોગેન ચ યોગં
વિમર્શાત્માનં સંબન્ધમશ્નુવાના મહાત્માનઃ । તેષાં યા
સિદ્ધિઃ સ્વસ્વભાવચમત્કારાકારા સ્ફુરત્તા, સા યામલી ન કદાચિદ્
વેદ્યવેદકદ્વિતયસૃષ્ટિસ્વરૂપામુભયસ્વરૂપતામતિક્રામતિ ।
યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યાં જગતઃ પ્રલયોદયૌ ।
તદન્તઃ કાલયોગેન સોમસૂર્યૌ પ્રકીર્તિતૌ ।
જ્ઞાનક્રિયાત્મનોઃ શમ્ભુમરીચ્યોર્મેલનાત્મકમ્ ।
ઇત્યનેકામ્નાયપ્રક્રિયયા સઙ્કોચવિકાસરૂપજ્ઞત્વકર્તૃત્વા-
પરપર્યાયપ્રકાશવિમર્શસામરસ્યાત્મકં યામલોલ્લાસસ્વભાવ-
ત્વમાગમેષ્વામ્નાયતે । તદુક્તમાચાર્યાભિનવગુપ્તનાથપાદૈઃ -
તત્ર જ્ઞાતા નામોન્મેષનિમેષલક્ષણેન સઙ્કોચવિકાસાત્મના
જ્ઞાનક્રિયાલક્ષણેન સ્વભાવેન સ્વપરિસ્પન્દનસાર એવ ઇતિ । અસ્ય ચ
યામલસ્યૈકા કોટિઃ પરભૈરવસંવિત્સ્વાતન્ત્ર્યપર્યન્તમ્, અન્યા
ચાત્યન્તજડઘટાદિપ્રકાશપર્યન્તં પરિસ્ફુરતિ, યત્
સ્વાત્મપરમેશ્વરસ્યોદયવિશ્રમણસ્વભાવમ્ । અ ઇતિ બ્રહ્મ
તત્રાગતમહમ્ ઇત્યૈતરેયોપનિષત્પ્રક્રિયયા નિત્યોદિતોદ્યોગસ્વભાવં
શિવશક્તિમેલાપરૂપં રુદ્રયામલમિત્યાખ્યાયતે । તદુક્તં
શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રે - ઇત્યેતદ્ રુદ્રયામલમ્ ઇતિ । અત્ર હેતુસ્ત્રુટિતા-
તઙ્કલઙ્કત્વમ્ । આતઙ્કો હિ શઙ્કાનિબન્ધનં ચાકિત્યમ્ । શઙ્કા ચ
સન્દેહવિપ્રતિપત્ત્યાદ્યનુપ્રાણનતયા સકૃદ્વિભાતસ્વભાવ-
સ્વાત્મસંવિદૈકરસ્યાસ્વાદં પ્રતિ પ્રત્યૂહતયાઽનુભૂયતે । તસ્ય
ચૈતત્ કલઙ્કત્વં યત્ સ્વચ્છેઽપિ સ્વાત્મનિ માલિન્યશઙ્કાઽનુપ્રવેશ્યતે ।
તાદૃશશ્ચાયમાતઙ્કસ્ત્રુટ્યતિ । સ્વવાસનાપર્યન્તં પ્રણશ્યતિ । તદા
પ્રતિપાદિતસિદ્ધિલાભ ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ । તદુક્તમાચાર્યાભિ-
નવગુપ્તપાદૈઃ - ન ત્વત્ર વિદ્યાવ્રતાદિ કિઞ્ચિત્ સહકારિભાવેનોપયોગિ ।
કેવલં પરીક્ષણશઙ્કાતઙ્કત્વમત્રોપયોગિ ઇતિ । ઓ ઇત્યાશ્ચર્યદ્યોતિકયા
દેશ્યા -
દર્શનાન્તરકાન્તારકણ્ટકકદ્રુમકોટરાત્ ।
કિરાતઃ કોઽપિ કૂટસ્થો દત્તે મન્ત્રામૃતં મધુ ॥
ઇતિ સંવિદુલ્લાસસ્થિત્યા વ્રતોપવાસાદ્યુપદ્રવબહુલોપાયપ્રયોજકાનન્ત-
શાસ્ત્રાન્તરસઙ્કટેઽપિ પ્રપઞ્ચે શ્રીમદનુત્તરક્રમપ્રણયન-
પ્રવીણસ્ય પરમેશ્વરસ્ય પરમકારુણ્યમાત્રોપપાદિતેયમાસ્માકીના
યામલી સિદ્ધિઃ, યા શ્રીકુલગહ્વરાદિષુ -
યત્ તદક્ષરમવ્યક્તં પ્રિયાકણ્ઠેઽપ્યવસ્થિતમ્ ।
ધ્વનિરૂપમનિચ્છં તુ ધ્યાનધારણવર્જિતમ્ ॥
તત્ર ચિત્તં વિધાયૈવં વશયેદ્ યુગપજ્જગત્ ।
ઇત્યાદિના ભોગમોક્ષસામરસ્યાત્મકતયોપપાદ્યત ઇત્યાસુત્ર્યતે ।
તદુક્તં શ્રીતન્ત્રાલોકે -
અસ્યાં ભૂમૌ સુખં દુઃખં બન્ધો મોક્ષશ્ચિતિર્જડઃ ।
ઘટકુમ્ભવદેકાર્થાઃ શબ્દાઃ ઇતિ

નન્વસ્મિન્નકુતોભયસંવિદાહ્લાદોભયસ્વભાવાસ્વાદવપુષિ
પુરુષાર્થે તદુત્કર્ષાનુકૂલયા કાલક્રમોપકલ્પનીયયા
કયાચિદત્યન્તતીવ્રયોપાસ્ત્યા ભવિતવ્યમ્ । સા ચાસ્મદાદેઃ સદ્યો ન
સમ્પદ્યત ઇતિ શ્રૂયમાણતામાત્રસૌભાગ્યમેતદર્થોન્મીલનમ્, ન
પુનઃ સ્વહૃદયાનુભૂતિપર્યવસાયીત્યાશઙ્કાં ક્ષપયિતુમાહ -
ક્ષણમાત્રસ્પૃષ્ટેનાપ્યમૃતસ્વભાવેનાનેન ભવેન ।
સર્વોત્તિર્ણઃ સર્વઃ સર્વચિરં લભતે સર્વસૌભાગ્યમ્

યોઽયમન્વાદિશ્યમાનો ભાવઃ સ્વહૃદયસ્ફુરત્તાપરપર્યાયા
મહાસત્તા સ ખલુ -
યસ્મિન્ કાલે તુ ગુરુણા નિર્વિકલ્પં પ્રભાષિતમ્ ।
તદૈવ કિલ મુક્તોઽસૌ યન્ત્રં તિષ્ઠતિ કેવલમ્ ॥
ઇતિ શ્રીરત્નમાલામર્યાદયા ગુરુકટાક્ષપાતલક્ષણાત્
કાલલેશવિશેષાત્મનઃ ક્ષણાદેવ સૃષ્ટાનુપ્રવિષ્ટો
ભવન્નપ્યમૃતસ્વભાવચિદાહ્લાદદ્વિતયસામરસ્યાકારસારસ્વરૂપ-
તયા જીવન્મુક્ત્યાત્મા મહોપભોગો ભવતિ । અથવા અત એવ
હેતોરમૃતસ્વભાવો નિત્યાસ્વાદ્યતાનૈયત્યયોગાત્ । અસ્યોચ્ચારે કૃતે
ઇત્યારભ્ય ફલં યદ્ વા સમીહિતમ્ ઇત્યન્તં શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રસ્થિત્યા
મુહૂર્તપ્રહરવાસરાદિકાલક્રમોત્કર્ષકક્ષ્યાનુવૃત્તેરુપર્યુપરિ-
પરામર્શાનુસ્યૂતિદર્શિતદાર્ઢ્યયોગશ્ચ સમ્પદ્યત ઇત્યાવૃત્ત્યા યોજના
મૃતત્વજડત્વાજડત્વાદિતારતમ્યશૂન્યઃ પ્રમાતૃવર્ગઃ સર્વસ્માત્ -
સમનાન્તં પાશજાલમુન્મન્યન્તે પરઃ શિવઃ ।
ઇતિ સ્થિત્યા વિશ્વવિલાસલક્ષણાદ્ બન્ધહેતોરુત્તિર્ણઃ
શુદ્ધચૈતન્યસ્વભાવો ભવન્ સર્વચિરમ્
બ્રહ્માયુષો દશગુણં વિષ્ણોરાયુઃ પરં સ્મૃતમ્ ।
સહસ્રગુણિતં તસ્માદ્ રુદ્રસ્યાયુઃ પરં કિલ ॥
તસ્માલ્લક્ષગુણં પ્રોક્તમીશ્વરસ્યાયુરુત્તમમ્ ।
તસ્માત્ સદાશિવસ્યાયુઃ પ્રોક્તં કોટિગુણં બુધૈઃ ॥
સમુદ્રગુણિતં તસ્માચ્છિવયોર્દેહધારણમ્ ।
ઇતિ શ્રીલઘુબૃંહણીમર્યાદોપપાદિતબ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિપુરુષાયુષ-
પ્રવૃત્તિપરિપાટીરૂપકાલક્રમોત્ખણ્ડનેન યાવત્કાલતત્ત્વં સર્વ
પાષાણાદિજડપદાર્થસ્વભાવાપત્તિપર્યન્તમિદન્તાસામ્રાજ્યં
પરમશિવીભાવરૂપચૈતન્યોત્કર્ષકાષ્ઠાવધિકમહન્તાસમ્પત્-
સંભોગસર્વસ્વં ચેતિ સંભૂય વિશ્વતદુત્તિર્ણત્વસામરસ્યાસ્વાદ-
સામાનાધિકરણ્યરૂપં સૌભાગ્યમન્તઃકરણહરણપ્રાવીણ્ય-
લક્ષણં શ્લાઘ્યત્વાતિશયં લભતે સ્વપરિસ્પન્દાત્મકતયા પ્રાપ્નોતિ ।
અયં ભાવઃ - શ્રીમદ્દેશિકનાથકટાક્ષપાતસમસમયમેવ
પુંસાં સ્વહૃદયસંવાદસૌન્દર્યશાલિનો જીવન્મોક્ષલક્ષણસ્ય
પુરુષાર્થસ્યોપલમ્ભ ઇત્યત્ર ન કાચિદ્ વિપ્રતિપત્તિઃ । યદુક્તં
શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રે - સદ્યઃ કૌલિકસિદ્ધિદમ્, સદ્યો યોગવિમોક્ષદમ્, ઇતિ
ચ । યથોક્તમાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદૈઃ - એતદ્ યો લભતે સ લાભકાલ એવ
ન પશુઃ ઇતિ । તાદૃશસ્યૈવ ચ ભાવસ્યાન્તઃ પરામર્શઃ
ક્રિયાસમભિહારે તત્તદણિમાદ્યૈશ્વર્યસ્વભાવો
બહિર્વિભૂતિપરિસ્પન્દોઽનુભૂયતે । તદુક્તં તત્રૈવ -
એતદભ્યસ્યતઃ સિદ્ધિઃ સર્વજ્ઞત્વમવાપ્યતે ઇતિ ।
યદ્ વ્યાખ્યાતમભિનવગુપ્તપાદૈઃ - અભ્યાસેન વિનાપિ જીવન્મુક્તતા
પરા કૌલિકી સિદ્ધિઃ ઇતિ । ક્ષણમાત્રેતિ । ક્ષણિક એવ હિ પરામર્શઃ -
સકૃજ્જ્ઞાતે સુવર્ણે મા ભાવનાકરણં વ્રજેત્ ।
ઇતિ શ્રીશિવદૃષ્ટિદૃષ્ટ્યા બહિષ્ઠેષ્વપિ પદાર્થેષ્વસંશયમર્થક્રિયા-
મર્થ પ્રયોજયતિ । કિમુત સ્વસ્વભાવાત્મનિ પરમેશ્વરાખ્યે ભાવ
ઇત્યર્થઃ । યદુક્તં તત્રૈવ -
એકવારં પ્રમાણેન શાસ્ત્રાદ્ વા ગુરુવાક્યતઃ ।
જ્ઞાતે શિવત્વે તત્રસ્થપ્રતિપત્ત્યા દૃઢાત્મના ॥
કરણેન નાસ્તિ કૃત્યં ક્વાપિ ભાવનયાપિ વા ॥ ઇતિ ।
અત્ર પૃથગનેકાર્થશાલિનાં સર્વશબ્દાનામર્થપ્રપઞ્ચપ્રસ્તાવો
વિસ્તારાયેત્યલં ગ્રન્થગૌરવેણ । યત્ સંભૂય સર્વસામ્યસ્વભાવા
મહાર્થસિધાન્તોપનિષદુન્મીલ્યતે । યદુક્તમાગમે -
સમતા સર્વભાવાનાં વૃત્તીનાં ચૈવ સર્વશઃ ।
સમતા સર્વદૃષ્ટીનાં દ્રવ્યાણાં ચૈવ સર્વશઃ ॥
ભૂમિકાનાં ચ સર્વાસામોવલ્લીનાં ચ સર્વશઃ ।
સમતા સર્વદેવાનાં વર્ણાનાં ચૈવ સર્વશઃ ॥
ઇતિ

નન્વેવમનાયાસસાધ્યમર્થ પ્રતિ પ્રમાતૄણાં
સૌલભ્યાવિશેષાત્ કથં મુક્તામુક્તવ્યવસ્થયા દ્વૈવિધ્યવ્યવહાર
ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -
ગૂઢાદ્ ગુઢતરો ભવતિ સ્ફુટાદપિ સ્ફુટતર એષઃ ।
દેશિકકટાક્ષપાતે પક્ષઃ પ્રથમો ન ભવતિ ધન્યાનામ્

એષ પ્રાકરણિકતયા પરામૃશ્યમાનોઽર્થો યઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મ-
પ્રકટાપ્રકાશવ્યક્તાવ્યક્તક્ષરાક્ષરેતિ વિષ્ણુપુરાણપ્રક્રિયયા
પ્રાકટ્યમપ્રાકટ્યં ચેત્યાત્મન્યવસ્થાદ્વયમુદ્ભાવયતિ । તત્ર ચ
યદગૂઢં સ્તમ્ભકુમ્ભાદિ વ્યવહારં પ્રતિ । ગૂઢં વેદાન્તાદિ-
નિર્ણીતમર્થતત્ત્વમ્ । તતોઽપ્યયં ગૂઢતરોઽત્યન્તગુહ્યો ભવતિ ।
યદુક્તં શ્રીત્રિંશિકાશાસ્ત્રે -
એતદ્ ગુહ્યં મહાગુહ્યં કથયસ્વ મમ પ્રભો ઇતિ ।
યશ્ચાસ્ફુટમન્તરિક્ષપ્રસૂનાદિં પ્રતિ સ્ફુટઃ સ્તમ્ભકુમ્ભાદિઃ
પ્રકાશમાનઃ પ્રમેયપ્રપઞ્ચઃ, તતોઽપિ સ્ફુટતરઃ પ્રકૃષ્ટપ્રાકટ્યો
ભવતિ । તચ્ચ સો કસ્સ ફુટો ન હો ઇ કુલણાહો ઇત્યત્ર વિતત્ય વ્યાખ્યાતમ્ ।
એવમુભયસ્વભાવતાયામસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યવ્યતિરેકેણ નાન્યઃ
કશ્ચિદુપાધિરુપપદ્યતે । કથં તર્હિ મુક્તામુક્તવ્યવસ્થેતિ ચેત્ ?
વિષયવિભાગાદિતિ બ્રૂમઃ । તથાહિ - દેશિકસ્ય કુલાચાર્યસ્ય
કટાક્ષપાતે શક્તિપાતાવિનાભૂતે સંભવતિ
ધન્યાનામપશ્ચિમજન્મનાં કેષાઞ્ચિત્ પ્રમાતૄણાં પ્રથમઃ
પક્ષઃ પૂર્વાર્ધપ્રસ્તુતો ગૂઢાદ્ ગૂઢતર ઇત્યેવંરૂપઃ કલ્પો ન
ભવતિ, કિં તર્હિ, સ્ફુટાત્ સ્ફુટતર ઇત્યેવમાકારઃ ।
દીયતે શિવસદ્ભાવઃ ક્ષપ્યતે પાશસંચયઃ ।
ઇતિ નીત્યા દાનક્ષપણલક્ષણદીક્ષાવિનાભૂતો દ્વિતીય એવ તેષાં
પક્ષઃ સમ્પદ્યતે । તતશ્ચ દેશિકકટાક્ષપાતધન્યાનાં પુંસાં
પરમશિવીભાવલક્ષણો મોક્ષઃ, તદન્યેષાં પાશવાવેશસ્વભાવો
બન્ધ ઇતિ વ્યવસ્થેતિ તાત્પર્યાર્થઃ । અત્ર દેશો દેશના
સ્વાત્મપ્રત્યભિજ્ઞાપનારૂપરહસ્યાર્થોપદેશનાત્મા
સ્વભાવોઽસ્યાસ્તીતિ વ્યુત્પત્ત્યા ગુરુનાથશરીરાનુપ્રવિષ્ટઃ પરમેશ્વર
એવ કારુણ્યાદવચ્છિન્નપ્રમાતૃરૂપં શિષ્યમુત્તારયતીત્યુદ્ભાવ્યતે ।
યદુક્તમાગમે -
કુલાચાર્યમધિષ્ઠાય દેવો દીક્ષયિતા શિવઃ ઇતિ ।
યચ્ચોક્તં શ્રીતન્ત્રાલોકે -
ગુરુહૃદયનિવિષ્ટઃ શઙ્કરોઽનુગ્રહીતા ઇતિ ।
એતેન -
દીક્ષયા મુચ્યતે જન્તુઃ પ્રાતિભેન તથા પ્રિયે ।
ગુર્વાયત્તા તુ સા દીક્ષા બદ્ધબન્ધનમોક્ષણે ॥
પ્રતિભા સ્વસ્વભાવસ્તુ કેવલીભાવસિદ્ધિદઃ ।
ઇતિ શ્રીકિરણપ્રક્રિયયા પુંસાં સ્વપ્રતિભામાત્રનિષ્પદ્યમાન-
મોક્ષાનુભાવાનામપિ પર્યન્તતઃ કિઞ્ચિદ્દેશિકનાથાનુગ્રહા-
વશ્યમ્ભાવ એવેત્યુક્તં ભવતિ । યેન પરમેશ્વરસ્વાતન્ત્ર્યાધીન-
વિજૃમ્ભિતે વિશ્વસ્મિન્નેતદાજ્ઞામન્તરેણ તેષાં તાદૃક્ પ્રતિભૈવ ન
સંપદ્યતે । પરમેશ્વરાનુપ્રવિષ્ટશરીરસ્યૈવ ચ ભગવતો
દેશિકનાથસ્ય દીક્ષાદ્યલૌકિકક્રિયોપક્ષેપક્ષમત્વમિતિ । તસ્ય ચ
કટાક્ષપાતે સતીત્યનેન કેવલં ચાક્ષુષ્યેવ દીક્ષાખ્યાયતે ।
યાવદાણવશાક્તશામ્ભવાખ્યપ્રકારત્રયાનુપ્રવિષ્ટાસ્તત્તદ્દેશ-
કાલસ્વભાવાનુગુણ્યાદ્યન્યતમૌચિત્યશાલિનઃ સર્વેઽપિ તત્પ્રકારાઃ
પરામૃશ્યન્તે । યતઃ કટાક્ષો નામ ગુરોરનુગ્રાહ્યં
પ્રત્યનુવેશયિતુમિષ્ટા સ્વહૃદયસંવિન્મયી
શામ્ભવ્યાદ્યશેષદીક્ષાનુસ્યૂતા દૃક્શક્તિરિત્યાખ્યાયતે । યદાહુઃ -
સા ચ સર્વાધ્વસમ્પૂર્ણમાત્રસંવિદભેદિના ।
ગુરુણાઽનુગ્રહધિયા શિષ્યે યદવલોકનમ્ ॥ ઇતિ ।
તત્ર ગુરોર્મન્ત્રોદ્ભાવનદ્વારા શિષ્યસ્ય શ્રવણમાત્રપ્રાધાન્યેન
સ્વરૂપસમાવેશદાયિની દીક્ષાણવી, કુણ્ડલિનીશક્ત્યુલ્લેખનાત્મિકા
મનોવ્યાપારાનુસન્ધેયા શાક્તી, સર્વવિકલ્પવૈમુખ્યેન
સ્વસ્વરૂપાવિભિન્નશમ્ભુસમાવેશસ્વભાવા શામ્ભવીતિ વિવેકઃ ।
એવં શક્તિપાતસ્ય તીવ્રતીવ્રતરત્વાદયોઽપિ ભેદાઃ સ્વયમૂહનીયાઃ ।
સર્વથા દેશિકનાથચરણશુશ્રૂષામાત્રાનુપ્રાણનમેતત્
કૌલિકસિદ્ધાન્તાનુસન્ધાનમિતિ રહસ્યમ્ । યદુક્તં મયૈવ
શ્રીપાદુકોદયે -
ગુરુમત્તૈવ નઃ શાસ્ત્રે પરમં ફલમુચ્યતે ઇતિ ।
યચ્ચોક્તં શ્રીમહાભારતે -
ઋતસ્ય દાતારમનુત્તરસ્ય નિધિં નિધીનાં ચતુરન્વયાનામ્ ।
યે નાદ્રિયન્તે ગુરુમર્ચનીયં પાપાલ્લોકાંસ્તે વ્રજન્ત્યપ્રતિષ્ઠાન્
નનુ સ્રોતાંસિ હિ ચત્વારિ પરમેશ્વરપ્રણીતાન્યન્તર્વિદ્ભિરાદ્રિયન્તે
પ્રત્યપાદિ । તદત્રાપ્રયોજકત્વમન્યત્રાનાશ્વાસશઙ્કા વા પ્રસજ્યેત ।
યેનોભયત્રાપ્યનૌચિત્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ -
આસ્તામન્યા વિદ્યા ચતુઃસ્રોતસામપિ સાગરાણામિવ ।
એનમેવામૃતમયં મથ્નાતિ મન્થાનભૈરવો દેવઃ

પરમેશ્વરો હિ સર્વાનુગ્રાહકતયા -
પુષ્પે ગન્ધસ્તિલે તૈલં દેહે જીવો જલેઽમૃતમ્ ।
યથા તથૈવ શાસ્ત્રાણાં કુલમન્તઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ઇતિ શ્રીતન્ત્રાલોકસ્થિત્યા શ્રુતિસ્મૃત્યાદિષુ બાહ્યવિદ્યાસુ
કૌલિક્યેવાવગાહ્યેતિ, શ્રીમત્સ્રોતશ્ચતુષ્ટયે ચૈનમેવાર્થમુપસન્નં
જનમનુભાવયિતુમુદ્ભાવયતીત્યસ્મન્નિશ્ચયઃ । યદાશયેન -
સાંખ્યં યોગં પાઞ્ચરાત્રં વેદાંશ્ચૈવ ન નિન્દયેત્
ઇત્યાગમેષ્વાખ્યાયતે । તત્ર -
ન્યાયાગમાદિ મદુપેક્ષિતમપ્યસારં
સ્વીકૃત્ય કેચિદધિકં મદમુદ્વહન્તિ ।
નિર્માલ્યમુજ્ઝિતમપિ પ્રભુણા પૃથિવ્યાં
ચેટ્યો હિ મૂર્ધ્નિ વિનિવેશ્ય પરિભ્રમન્તિ ॥
ઇતિ નીત્યા બાહ્યત્વેનાવભાસમાનત્વાદન્યતયાભિમતા
સાંખ્યયોગાદિસ્વભાવા વિદ્યા તાવદાસ્તામ્, અનુત્થાનમેવાસ્યા
ભવતુ । વિદ્યેતિ જાતાવેકવચનમ્ । અલમત્ર શ્રુતિસ્મૃત્યાદીનાં
બાહ્યવિદ્યાનાં મહાર્થોપાયતયા પ્રત્યાયનપ્રાગલ્ભ્યેનેતિ યાવત્ ।
તચ્ચ સણ્ણાવિસેસણિણ્ણ અ (શ્લો ૨) ઇત્યત્ર વિસ્તીર્ય પર્યાલોચિતમ્ । યાનિ
પુનરલૌકિકાનિ વૈતત્યગામ્ભીર્યાક્ષોભ્યત્વાદિસાધર્મ્યેણ
સમુદ્રસ્થાનીયાનિ ચત્વારિ પૂર્વદક્ષિણાદિક્રમેણ
પરમેશ્વરમુખચતુષ્ટયપ્રણીતાનિ સ્રોતાંસિ
સ્વચ્છસ્વાદુશીતલાભ્યન્તરાહ્લાદરસોત્તરતયા
સ્વાત્મસંવિત્પ્રવાહરૂપા આજ્ઞાઃ, તેષાં
સંબન્ધિનમન્તસ્તાત્પર્યકક્ષ્યારૂઢતયા
ગૂઢસ્વભાવમેનમેવામૃતમયં સ્વસંવિદાત્મના
કેનચિદાહ્લાદેન પ્રકૃતમર્થાતિશયં મન્થાનભૈરવાત્મા દેવો
મથ્નાતિ । તત્તત્સ્રોતઃપ્રતિપાદ્યાર્થાન્તરાનાદરોત્તરં સ્વાત્મશક્ત્યા
પૃથક્ પિણ્ડીકૃત્યોત્થાપયતિ । એતદુક્તં ભવતિ - બાહ્યવિદ્યાસુ
નૃત્તગીતપ્રભૃતયોઽપિ કલાઃ સ્વસ્ફુરત્તાનુસન્ધાનાવસ્થાયાં
સહૃદયહૃદયસંવિદૈકાગ્ર્યલક્ષણસ્ય ચમત્કારોત્કર્ષસ્ય
પ્રયોજકતયા પર્યન્તતો મહાન્તમેવાર્થમુન્મીલયન્તિ, કિમુત
વેદશાસ્ત્રેતિહાસપુરાણાદયઃ । કેવલં તેષાં
પારમ્પર્યાદુપાયભૂતત્વમેવ ભેદ ઇત્યત્ર વન્ધ્યો
વાકોવાક્યોપન્યાસપ્રબન્ધઃ । અલૌકિકે તુ સ્રોતશ્ચતુષ્ટયે
જ્ઞાનયોગક્રિયાચર્યાપ્રાધાન્યેન પૃથક્
પૃથગુપપાદિતાર્થાન્તરપ્રપઞ્ચેઽપ્યન્તતો ગત્વા
પ્રાપ્યભૂમિકાત્વેનાયમેવાર્થોઽવસ્થાપ્યતે । યદુક્તમાગમે -
ચતુરાજ્ઞાકોશભૂતામ્ ઇતિ । યચ્ચ વ્યાખ્યાતમસ્મત્પરમગુરુભિઃ
શ્રીમદૃજુવિમર્શિન્યામ્ - ચતુષ્પીઠાધિષ્ઠાતૃમહાસંવિદાલમ્બનેન
પ્રવૃત્તચતુઃસ્રોતોરૂપા મહાપદવી ચતુરાજ્ઞા, તસ્યાઃ કોશભૂતા
મહાધિષ્ઠાત્રી શેવધિસ્તામ્ ઇતિ । યચ્ચોક્તં શ્રીક્રમકેલૌ -
વામદક્ષિણતન્ત્રાદિષ્વપ્યેતન્મયમેવ સર્વ નિર્વહતીતિ મન્તવ્યમ્ ઇતિ ।
એવઞ્ચ સર્વદર્શન-
સારત્વાદમુષ્ય શ્રીમહાર્થક્રમસ્ય સર્વસ્રોતોતિશાયી કોઽપિ
શ્લાઘ્યત્વોત્કર્ષ ધ્વન્યતે । યદુક્તં શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
એવંવિધં યદધિગન્તુમિહાત્મતત્ત્વં
મિથ્યાવિકલ્પવિભવોદ્દલનં ચ સમ્યક્ ।
યુક્તિં મહાનયમયીં ન વિહાય શક્યં
સર્વોત્તમોત્તમતમો હિ તતો મહાર્થઃ ॥ ઇતિ ।
અત એવ હ્યન્યત્રાશરણાનામેતદેકશરણત્વમત્યન્તદુર્ઘટઘટન-
પ્રાગલ્ભ્યોદ્ભટમુદ્ઘાટ્યતે । યદાહુઃ -
સર્વોપાયપરિક્ષીણાસ્તે મહાર્થાર્થિનઃ કિલ ઇતિ ।
અસ્તિ નાન્યા ગતિસ્તેષાં વિકલ્પગ્રાસસાહસાત્ ઇતિ ચ ।
યશ્ચાયમેવંવિધાર્થમથનપ્રગલ્ભો ભગવાન્, અત એવ
સર્વપર્યન્તપ્રતિષ્ઠાસ્થાનરૂપો યઃ કુલેશ્વરઃ, સ એવ યતઃ સ્વશક્તિં
નિર્મથ્ય સૃષ્ટ્યાદિકારી, અત એવંવિધં શ્રીમન્થાનં ભૈરવં
નમામીતિ સંબન્ધઃ ઇતિ શ્રીક્રમકેલિકૢપ્ત્યા સ્વેચ્છામાત્રવિજૃમ્ભિત-
વિશ્વક્ષોભતયાઽનુભૂયતે । તસ્ય કૌલિકેષુ તન્ત્રેષુ ભૈરવ ઇતિ પ્રાયો
વ્યપદેશો ભવતિ । ભીરવઃ સંસારચકિતાઃ પ્રાણિનઃ,
તેષામયમભયપ્રદાયિતયા સંબન્ધીતિ વા, ભીઃ સંસાઅરચાકિત્યં
તન્નિબન્ધનો રવઃ પ્રાણિનામાક્રન્દસ્તસ્ય પ્રવર્તક ઇતિ વા,
પ્રતિપાદિતચાકિત્યનિવૃત્તયે મનસિ પરામૃશ્યતયા વર્તત ઇતિ વા, ભિયં
પશુસંબન્ધિનીમુદ્દિશ્ય રવણં યચ્છ(બ્દં? બ્દનં)
તત્સ્વભાવાનાં માહૈશ્વર્યાદીનાં વર્ગાધિષ્ઠાત્રીણાં સ્વામીતિ
વા, લોકસંબન્ધિનીં ભિયં રૌતિ દાતવ્યતયા પરામૃશતીતિ
ભીરુર્મૃત્યુકાલાદિરવચ્છિન્નો ભયઙ્કરવર્ગસ્તસ્યાપિ ભયઙ્કર ઇતિ વા,
ભાનિ નક્ષત્રોપલક્ષિતાનિ ચન્દ્રસૂર્યાદીનિ જ્યોતીષિ તાનીરયતિ પ્રેરયતીતિ
ભેરઃ કાલસ્તં વાયયન્તિ શોષયન્તીતિ ભેરવાઃ કાલગ્રાસરસિકા
મહાયોગિનસ્તેષામધિષ્ઠાતેતિ વા, વિશ્વં પ્રતિ
ભરણરમણવસનાનાં પ્રયોજયિતેતિ વા, ભૈરવ ઇત્યુચ્યતે । યદુક્તં
શ્રીક્ષેમરાજેન -
ભીરૂણામભયપ્રદો ભવભયાક્રન્દસ્ય હેતુસ્તતો
હૃદ્ધામ્નિ પ્રથિતશ્ચ ભીરવરુચામીશોઽન્તકસ્યાન્તકઃ ।
ભેરં વાયતિ યઃ સુયોગિનિવહસ્તસ્ય પ્રભુર્ભૈરવો
વિશ્વસ્મિન્ ભરણાદિકૃદ્ વિજયતે વિજ્ઞાનરૂપઃ શિવઃ ॥ ઇતિ ।
સ ચ દેવઃ, દીવ્યતેઃ ક્રીડાવિજિગીષાદ્યનેકાર્થાભિધાનસામર્થ્યાત્ ।
તત્ર હેયોપાદેયતાદિવિકલ્પવૈમુખ્યેન સ્વસંવિદેકઘનતયોચ્ચલનં
ક્રીડા । સર્વોત્કર્ષેણ વર્તિતુમૌન્મુખ્યં વિજિગીષા । નિર્વિકલ્પેઽપ્યાત્મનિ
વિકલ્પપ્રથાપરામર્શો વ્યવહારઃ । અવભાસ્યાશેષપ્રપઞ્ચાવ-
ભાસનાવિનાભૂતા સ્વયમ્પ્રકાશતા દ્યુતિઃ । સ્વરૂપલાભમારભ્ય
સર્વામ્નાયપ્રવૃત્તિપર્યવસાનાસ્પદત્વં સ્તુતિઃ । સૃષ્ટ્યાદિષુ
કૃત્યેષ્વિચ્છાજ્ઞાનક્રિયાત્મકશક્તિત્રયાઙ્ગીકારો ગતિરિતિ । તદુક્તં
મયૈવ -
નૈશ્ચિન્ત્યોત્કટમુચ્ચલન્નભિલષન્ સર્વોત્તરં વર્તિતું
સ્વસ્મિન્ ભેદમભેદિતેઽપિ વિમૃશન્ સ્વાત્માવિશેષં સ્ફુરન્ ।
અર્થાનામુદયવ્યયપ્રકૃતિભૂરુચ્છ્રાયવાનિચ્છયા
દેવો દૃક્ક્રિયયોઃ પ્રદીપ્તમહિમા ભાવેષુ વો દીવ્યતુ

નનુ કથમત્યન્તભિન્નમન્ત્રતન્ત્રપદ્ધતિપારમ્પર્યાદિ-
પ્રકારસ્યાપ્યસ્ય સ્રોતશ્ચતુષ્ટયસ્ય ફલોત્પત્તિં પ્રત્યેતદૈક-
રૂપ્યમિત્યાકાઙ્ક્ષામધિક્ષિપન્ પ્રક્રાન્તસ્ય મહાતન્ત્રસ્ય
નિષ્કૃષ્ટમર્થતત્ત્વં સંગ્રહેણોદ્ઘાટયિતુમાહ -
હન્ત રહસ્યં ભણામો મુઢા ! મા ભ્રમત ગર્ભગોલેષુ ।
અત્યાસન્નં હૃદયં પર્યાલોચયત તસ્યોદ્યોગમ્

હે મૂઢાઃ ! માયામોહમાલિન્યકજ્જલકલુષિતાત્માનઃ, તત એવ
શરીરાદ્યહન્તાનુસન્ધાનવન્તઃ પ્રમાતારઃ ! વયમેતે કેચન
દેશિકકટાક્ષપાતપ્રત્યક્ષિતાત્મૈશ્વર્યોચ્છ્રાયાઃ
પરાનુજિઘૃક્ષાવેશવૈવશ્યાક્રાન્તચિત્તવૃત્તયશ્ચ સન્તઃ -
તદેતત્ પરમં ગૃહ્યં યોગિનીનાં મુખે સ્થિતમ્ ।
ઇતિ સ્થિત્યા ગોપ્યમર્થતત્ત્વં ભણામો વૈખરીવાક્પર્યન્તં
પરામૃશામઃ । અન્યાભિમુખીકારાદુક્તરૂપસંરમ્ભોપન્યાસો હિ
તન્મનસિ તાદૃક્પરામર્શાર્પણં વિના ન સઙ્ગચ્છતે । અન્યથા
વૈખર્યા વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાદિત્યામન્ત્ર્યમાણાન્
પુરુષવિશેષાનર્થતત્ત્વં કિઞ્ચિત્ પરામર્શયામ ઇત્યુક્તં ભવતિ । તત્ર
ભણિતવ્યમર્થમવસ્થાપ્ય મધ્યે તદપરિજ્ઞાનોપાધિકમુપ-
દ્રવાધિક્યં તત્પરિજ્ઞાનપ્રરોચનાતાત્પર્યેણોપપાદ્યતે - મા ભ્રમત
ગર્ભગોલેષ્વિતિ । કિમિતિ જનનીજઠરગહ્વરાન્તર્વાસક્લેશમનુ-
ભવતાઽનાયાસેન કસ્મિંશ્ચિત્ તત્પ્રતીકારોપાયે વિદ્યમાનેઽપીતિ યાવત્ ।
મા ભ્રમતેતિ ગર્ભગહ્વરભ્રમણનિષેધાભિધાનેન
વક્ષ્યમાણસ્યાર્થસ્ય તત્પ્રતિબન્ધપાટવં પ્રત્યવ્યભિચારો વ્યજ્યતે ।
ગર્ભવાસો હ્યુપદ્રવાનુભૂતીનાં પરા ભૂમિઃ । ભ્રમણેન ચ તસ્ય
માતાપિતૃસહસ્રાણિ ઇતિ ન્યાયાદનેકકાલાનુવૃત્તત્વમાક્ષિપ્યતે । તચ્ચ
જનનમ્ - જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુઃ ઇતિ ભગવદ્ગીતાનીત્યા, વિનાશાઘ્રાત
ઉત્પાદઃ ઇતિ શ્રીમત્ક્ષેમરાજોક્ત્યા ચ મરણાનુભૂત્યવિનાભૂતં
તદુભયાન્તર્ભૂતં ચાખિલમપિ દુઃખાનુભૂતિબાહુલ્યમિતિ
જન્મમયયા પીડયા સર્વમપિ સંસારવ્યસનમુપસંગૃહ્યતે ।
યદાશયેનોક્તં શ્રીલઘુભટ્ટારકે -
જ્ઞાત્વેત્થં ન પુનઃ સ્પૃશન્તિ જનનીગર્ભેઽર્ભકત્વં નરાઃ ઇતિ ।
અથ ભણિતવ્યમેવાર્થ ભણિતુમસ્યાત્યન્તસુલભત્વોપપાદન-
દ્વારા પીઠિકાં બધ્નાતિ - અત્યાસન્નં હૃદયમિતિ । યદિદં
ષડધ્વોલ્લાસસમષ્ટિરૂપસ્ય સ્વશરીરસ્યાનુપ્રાણનતયાઽવતિષ્ઠ-
માનમવિકલ્પાવસ્થાયાં તદુત્તિર્ણોલ્લેખં ચ
સત્પ્રકાશવિમર્શદ્વિતયમેલાપલક્ષણમન્તસ્તત્ત્વં હૃદયમિત્યુચ્યતે,
તસ્ય પર્વતાગ્રનદીતીરાદિવન્ન કદાચિદનાસત્તિશઙ્કા સમ્ભવતિ,
સ્વસ્વરૂપાવિભિન્નત્વાદેતદાસત્તિં પ્રત્યતિશયસ્યાનુભૂયમાનત્વાત્ ।
તાદૃશસ્ય ચાસ્ય ચ ઉદ્યોગો યતઃ કુતશ્ચિદપ્યાકારાદૌદાસીન્યા-
પહસ્તનસ્વભાવમુદ્યન્તૃત્વમ્, તત્ પરિત ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાપરિસ્પન્દ-
પ્રવર્તિતાશેષવિશ્વવ્યવહારપ્રથાપરામર્શપૂર્વકમાલોચયત
આત્માનુકૂલ્યાદવલોકયધ્વમ્ । યસ્મિન્નેકત્રૈવ સાધ્યે ચતુઃસ્રોતઃ-
પ્રવર્તિતા મન્ત્રતન્ત્રાદયઃ પ્રભઞ્જનાભિવ્યઞ્જન ઇવ
વ્યજનવાતાયન-
વસ્ત્રાઞ્ચલભસ્ત્રિકાફૂત્કારપ્રભૃતયો બહુપ્રકારમુપાયા
ઉપપાદ્યન્તે । યેન ચ ક્ષણમાત્રાનુબદ્ધેનાપિ જનનમરણાદ્ય-
શેષોપદ્રવવ્યુદાસશાલી જીવન્મોક્ષલક્ષ્મીમહોપભોગઃ સંપદ્યતે ।
સ ચોદ્યોગઃ કદાચિદિન્દ્રિયપરિસ્પન્દાનુબન્ધી ક્રિયાશક્તિસ્ફારરૂપો
રૂપરસાદિવિષયગ્રહણકૌતુહલાદ્ બહિઃ પ્રમેયશયયામધિશયય
વ્યાક્ષેપવિભ્રમમનુભવતિ, કદાચિચ્ચ જ્ઞાનશક્ત્યવષ્ટબ્ધો
વિષયેભ્યઃ પ્રત્યાવૃત્ય સ્વાત્મમાત્રવિશ્રાન્તિસ્વભાવાં
પ્રત્યગાનન્દસમ્પદમુપભુઙ્ક્તે । યદુભયં દણ્ડમુણ્ડ-
ક્રમાત્મકતયા શાસ્ત્રેષ્વનુશિષ્યતે । યદુક્તમાગમે -
મુણ્ડનં જ્ઞાનરૂપેણ દણ્ડનં ચ ક્રિયાત્મના ।
મુણ્ડદણ્ડક્રમૌ તેન મતૌ જ્ઞાનક્રિયાત્મકૌ ॥ ઇતિ ।
સ્તૈમિત્યાદિરૂપા વ્યવસ્થા હૃદયસ્ય કશ્ચિદુદ્યમપ્રકારવિશેષઃ ।
યદુક્તં લક્ષ્મીતન્ત્રે -
સ્તિમિતં યત્ પરં બ્રહ્મ તસ્ય સ્તિમિતતાસ્મ્યહમ્ ઇતિ ।
તાદૃશસ્ય ચ હૃદયસ્યોદ્યોગેનાક્રાન્તે લોકવ્યવહારે -
તસ્માત્ તત્ત્વમતત્ત્વં વા ન ભાનેન વિના ભવેત્ ।
સ્વસામરાજ્યવશાદ્ ભાનં તત્ તત્ત્વાતત્ત્વયોઃ સમમ્ ॥
યથા યથા પ્રથા પુંસઃ શામ્ભવી સા ચ નાપરા ।
ઇત્યાદિનીત્યા ગ્રાહ્યં વિષયં પ્રતિ નિષિદ્ધત્વમનિષિદ્ધત્વં વેતિ
તારતમ્યચિન્તાયા ન કસ્યાશ્ચિદપ્યવકાશઃ, યતો
વિધિનિષેધવિષયયોર્ધમાધર્મયોરાલોચ્યમાનયોઃ
સામાન્યવિશેષભાવાદધિકારિવિભાગવૈચિત્ર્યાદન્યોન્યાવિરુદ્ધાનેક-
શાસ્ત્રમર્યાદાભેદવ્યવસ્થાપનાનુપ્રાણનત્વાચ્ચ ન
કિઞ્ચિન્નૈયત્યમાલોક્યત ઇતિ સર્વશ્રાવ્યોઽર્થઃ । અષડક્ષીણસ્તુ -
ધીકર્માક્ષગતાં દેવીં નિષિદ્ધૈરેવ તર્પયેત્ ।
ઇતિ રહસ્યામ્નાયન્યાયાદન્યશાસ્ત્રવિગર્હિતાનિ મહિલામદ્યમાંસાદી-
ન્યેવ દ્રવ્યાણ્યસ્મદુપાસ્યાનાં દેવતાનાં સપર્યાસુ
પરિબર્હતયાઽભ્યર્હિતાનીતિ । યદુક્તં શ્રીમહાનયપ્રકાશે -
અન્યૈરાવારકત્વેન યે ભાવાઃ પરિવર્જિતાઃ ।
તૈરેવ જ્ઞાનિનામર્થં જાજ્વલીતિ પરા ચિતિઃ ॥ ઇતિ ।
પ્રપઞ્ચિતપ્રાયં ચૈતત્ પ્રાગેવેત્યલં રોમન્થાનાનુબન્ધેન ।
ભ્રમતેત્યાદિ લોટ્પ્રત્યયેન -
તાતેતિ કિઞ્ચિત્ તનયેતિ કિઞ્ચિ-
ન્મમેતિ કિઞ્ચિન્ન મમેતિ કિઞ્ચિત્ ।
તવેતિ કિઞ્ચિન્ન તવેતિ કિઞ્ચિદ્
ભૌતં સ્વયં બહુધા માલપેસ્ત્વમ્ ॥ ઇતિ ।
ઇતિ શ્રીમદાલસોક્તિયુક્ત્યા માયાવ્યામૂઢચેતસં પશુજનં પ્રતિ
શોચનીયતા દ્યોત્યતે । હન્તેત્યનેન તુ તન્ત્રકૃતસ્તદપરિમૃજ્યમન્યં જનં
પ્રત્યમન્દઃ કારુણ્યોત્કર્ષ ઇતિ

અથાસ્મત્પ્રસાધિતમૌત્તરમર્થતત્ત્વમેવાન્યેષાં
વ્યાસાદીનામપિ મહામુનીનામન્તરનુસન્ધેયા દેવતા, યેન
તત્પ્રણીતેષુ પ્રબન્ધેષુ તાત્પર્યપર્યાલોચનાયાં મહતા
કણ્ઠેનૈતદેવાર્થરહસ્યમુદ્ઘાટ્યતે । યથા
ભગવદ્ગીતાસૂપનિષત્સ્વિત્યુચ્ચાવચસ્યાસ્ય પ્રપઞ્ચવૈચિત્ર્યસ્ય
શ્રીમદનુત્તરામ્નાયસમુદ્રશીકરોપસ્નેહ
એવાનુપ્રાણનતયાઽવતિષ્ઠત ઇત્યાસૂત્રયિતુમાહ -
એનમેવ મહાર્થ યુદ્ધારમ્ભે પાણ્ડુપુત્રસ્ય ।
ષોડશસહસ્રશક્તિર્દેવ ઉપદિશતિ માધવ ઇતિ શિવમ્

યોઽયં મહાપ્રબન્ધેનોપક્રાન્તઃ -
ભાવાર્થઃ સમ્પ્રદાયાર્થો નિગર્ભાર્થશ્ચ કૌલિકઃ ।
તથા સર્વરહસ્યાર્થો મહાતત્ત્વાર્થ એવ ચ ॥
ઇત્યામ્નાયસ્થિત્યા તત્તદશેષાર્થતત્ત્વવૈચિત્ર્યસમષ્ટ્યધિષ્ઠાન-
રૂપતયા મહાન્ સર્વાર્થભેદપ્રભેદક્રોડીકારવિચક્ષણોઽર્થઃ
પ્રાપ્યં તત્ત્વમ્, યશ્ચ -
ન સન્નાસન્ન સદસન્ન ચ તન્નોભયાત્મકમ્ ।
દુર્વિજ્ઞેયા હિ સાવસ્થા કિમપ્યેતદનુત્તરમ્ ॥
નૈષ ધ્યેયો ધ્યાત્રભાવાન્ન ધ્યાતા ધ્યાનવર્જનાત્ ।
ન પૂજ્યઃ પૂજકાભાવાત્ પૂજાભાવાન્ન પૂજકઃ ॥
ઇતિ શ્રીતન્ત્રાલોકસ્થિત્યા વિકલ્પવાર્તાસાર્થસર્વસ્વોત્તીર્ણસ્વસ્વાતન્ત્ર્યૈક-
ઘનતોપબૃંહિતસ્વભાવોઽનુભૂયતે, તમેનમેવ ષોડશસહસ્રશક્તિઃ
ષોડશાધિકા(?) વિલાસલક્ષણમકાલકલિતં શ્રીકાલસંકર્ષણી-
ભાવમનુભવન્ અત એવ દેવઃ ક્રીડાદ્યનેકપરિસ્પન્દપ્રગલ્ભો માધવો
મહાલક્ષ્મીવલ્લભો મધુકુલોત્તસશ્ચ ભગવાઅન્ યુદ્ધારમ્ભે
કૌરવપાણ્ડવસેનાસંઘર્ષોપક્રમાવસ્થાયાં
પાણ્ડુપુત્રસ્યાર્જુનસ્યોપદિશતિ ઉપાદિક્ષદિતિ યાવત્ । પ્રાકૃતભાષાયાં
ભૂતવર્તમાનાદિલકારનૈયત્યાભાવાત્ । યદ્વા ભગવતા
પ્રતિયુગમેવમસ્ય ભારતાદિવ્યાપારસ્ય પ્રવર્ત્યમાનત્વાત્
પ્રવાહનિત્યતયા વર્તમાનત્વમિતિ લટ્પ્રયોગઃ । તત્ર યુદ્ધારમ્ભ
ઇત્યનેન -
તાન્ સમીક્ષ્ય સ કૌરવ્યઃ સર્વાન્ બન્ધૂનવસ્થિતાન્ ।
કૃપયા પરયાવિષ્ટો વિષીદન્નિદમબ્રવીત્ ॥
ઇત્યુપક્રમ્ય
અહો બત મહત્ પાપં કર્તુ વ્યવસિતા વયમ્ ।
યદ્ રાજ્યસુખલોભેન હન્તું સ્વજનમુદ્યતાઃ ॥
યદિ મામપ્રતીકારમશસ્ત્રં શત્રપાણયઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે હન્યુસ્તન્મે ક્ષેમતરં ભવેત્ ॥
ઇત્યન્તમર્જુનસ્ય પ્રાચીનાનેકવાસનાનુસ્યૂતાત્ પાશવાવેશાત્
શ્રૌતસ્માર્તાદિબાહ્યામ્નાયનિષિદ્ધં પિતૃપિતામહાદિસ્વજનહનન-
લક્ષણં પાતકં પ્રતિ વિચિકિત્સા, તત્પ્રવૃત્તં ચ રાજ્યલાભાદ્યશેષ-
સૌખ્યવૈરાગ્યમ્, તન્નિબન્ધનો વૈક્લવ્યોદયશ્ચ ધ્વન્યતે । માધવ
ઇત્યનેનાર્જુનેન સહાસ્ય કિઞ્ચિદ્ યૌનં સમ્બન્ધમુન્મી(લયિત્વા ? લ્ય) -
કુતસ્ત્વા કશ્મલમિદં વિષમે સમુપસ્થિતમ્ ।
અનાર્યજુષ્ટમસ્વર્ગ્યમકીર્તિકરમર્જુન ! ॥
મા ક્લૈબ્યં ગચ્છ કૌન્તેય ! નૈતત્ ત્વયયુપપદ્યતે ।
ક્ષુદ્રં હૃદયદૌર્બલ્યં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ પરંતપ ! ॥
ઇતિ તં પ્રતિ ભગવતો રહસ્યાર્થતત્ત્વપ્રત્યભિજ્ઞાપનૌન્મુખ્યમ્ ।
અનન્તરમસ્યૈવ -
કાર્પણ્યદોષોપહતસ્વભાવઃ પૃચ્છામિ ત્વાં
ધર્મસમ્મૂઢચેતાઃ ।
યચ્છ્રેયઃ સ્યાન્નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્મે શિષ્યસ્તેઽહં શાધિ માં
ત્વાં પ્રપન્નમ્ ॥
ઇતિ કાર્પણ્યલક્ષણાનાથ્યપ્રવૃત્તાત્ શિષ્યભાવાદ્ દેવસ્ય
કારુણ્યાક્રાન્તહૃદયતા,
ય એનં વેત્તિ હન્તારં યશ્ચૈનં મન્યતે હતમ્ ।
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે ॥
ઇત્યાદિના ભીષ્મદ્રોણાદ્યશેષશરીરાન્તર્ભૂતસ્યાત્મનો
નિત્યત્વવ્યાપકત્વાદિયોગાદન્યજનહન્યમાનત્વાદ્યસંભવોદ્-
ભાવનદ્વારા લૌકિકવત્ કિં બાહ્યશાસ્ત્રબિભીષકયા
કાતર્યમનુભવસીતિ તસ્યોપર્યનુગ્રહોદ્રેકશ્ચોન્મુદ્ર્યતે ।
ષોડશસહસ્રશક્તિરિત્યનેન બહિષ્ષોડશસ્ત્રીસહસ્રસમ્ભોગમિવાન્તરપિ
ષોડશાધિકા(?) પરામર્શપ્રાબલ્યોપારૂઢં
તત્તદવાન્તરશક્તિસહસ્રસમાવેશમાવેદયતા દેવસ્ય-
દર્શયામાસ પાર્થાય પરમં રૂપમૈશ્વરમ્ ।
ઇતિ વૈશ્વરૂપ્યપ્રદર્શનૌચિત્યમ્,
કાલોઽસ્મિ લોકક્ષયકૃત્ પ્રવૃદ્ધો લોકાન્ સમાહર્તુમિહ પ્રવૃત્તઃ ।
ઇત્યાત્મનો માહાત્મ્યપ્રખ્યાપનપ્રાચણ્ડ્યમ્,
નમો નમસ્તેઽસ્તુ સહસ્રકૃત્વઃ પુનશ્ચ ભૂયોઽપિ નમો નમસ્તે ।
ઇત્યર્જુનસ્તુતિસહસ્રસન્ધુક્ષ્યમાણતેજસ્કત્વાત્
ઇત્યર્જુનં વાસુદેવસ્તથોક્ત્વા સ્વકં રૂપં દર્શયામાસ
ભૂયઃ ।
આશ્વાસયામાસ ચ ભીતમેનં ભૂત્વા પુનઃ
સૌમ્યવપુર્મહાત્મા ॥
ઇતિ ભૂયઃ પૂર્વસ્વભાવપ્રત્યાનયનમ્,
અથ ચેત્ ત્વમહઙ્કારાન્ન શ્રોષ્યસિ વિનઙ્ક્ષ્યસિ ।
ઇત્યાત્મોક્તાર્થાનનુષ્ઠાને મહાવિપદ્રૂપપ્રત્યવાયોપપાદનં
ચેત્યન્યદુષ્કરાણ્યાશ્ચર્યાણિ કર્માણ્યાખ્યાયન્તે । દેવ ઇત્યેતત્
ક્રીડાદ્યનેકાર્થાભિધાનમુખેન -
રસોઽહમપ્સુ કૌન્તેય ! પ્રભાઽસ્મિ શશિસૂર્યયોઃ ।
પ્રણવઃ સર્વવેદેષુ શબ્દઃ ખે પૌરુષં નૃષુ ॥
ઇત્યાદિના પ્રપઞ્ચેન તસ્ય બહિર્વિભૂતિપરિસ્પન્દાટોપમ્,
સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સન્નિવિષ્ટો મત્તઃ સ્મૃતિર્જ્ઞાનમપોહનં ચ ।
વેદૈશ્ચ સર્વૈરહમેવ વેદ્યો વેદાન્તકૃદ્ વેદવિદેવ ચાહમ્ ॥
ઇત્યુત્તરસ્ફુરણપ્રકારં ચાહ । માધવપાણ્ડુપુત્રશબ્દાભ્યાં
ભગવદર્જુનયોરુભયોર્બાહ્યવાસનાવૈલક્ષણ્યાભાવેઽપિ -
બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ જન્માનિ તવ ચાર્જુન ।
તાન્યહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરન્તપ ॥
ઇત્યાદ્યસ્ય સાર્વજ્ઞ્યાદિશક્ત્યૌલ્બણ્યમન્યસ્ય
તદ્વિપર્યયશ્ચેત્યનયોરનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવૌચિત્યમાસૂચ્યતે ।
ઉપદિશતીત્યેતત્ સર્વત્રાષ્ટાદશાધ્યાયાનુસ્યૂતમઙ્ગાઙ્ગિ-
ભાવભઙ્ગ્યા બાહ્યાભ્યન્તરોભયશાસ્ત્રતત્ત્વતાત્પર્યાસ્પદં
સાંખ્યયોગવેદાન્તાદિવૈચિત્ર્યવ્યતિરેકેઽપિ -
અપિ ચેત્ સુદુરાચારો ભજતે મામનન્યભાક્ ।
સાધુરેવ સ મન્તવ્યઃ સમ્યગ્ વ્યવસિતો હિ સઃ ॥
ઇતિ,
મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામેવૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયોઽસિ મે ॥
ઇતિ ચ સ્વાત્મદેવતામાત્રોપાસ્તિપ્રાધાન્યમભિવ્યનક્તિ ।
મહાર્થમિત્યનેન -
યો માં પશ્યતિ સર્વત્ર સર્વં ચ મયિ પશ્યતિ ।
તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ ॥
અપિ ચેદસિ પાપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પાપકૃત્તમઃ ।
સર્વં જ્ઞાનપ્લવેનૈવ વૃજિનં સન્તરિષ્યસિ ॥
સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ ।
અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ ॥
નેહાભિક્રમનાશોઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।
સ્વલ્પમપ્યસ્ય દર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ॥
ઇતિ તે જ્ઞાનમાખ્યાતં ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં મયા ।
વિમૃશ્યૈતદશેષેણ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥
ઇતિ ભગવતઃ ફલ્ગુનપ્રબોધનાવસ્થાયાં શ્રીમદનુત્તરસ્રોતઃ-
પ્રસાધિતાર્થ પ્રખ્યાપનપાણ્ડિત્યં પ્રતાયતે । માધવઃ
પાણ્ડુપુત્રાયોપદિશતીતિ ગુરુશિષ્યભાવોદ્ભાવનેન -
ઇમં વિવસ્વતે યોગં પ્રોક્તવાનહમવ્યયમ્ ।
વિવસ્વાન્ મનવે પ્રાહ મનુરિક્ષ્વાકવેઽબ્રવીત્ ॥
એવં પરમ્પરાપ્રાપ્તમિમં રાજર્ષયો વિદુઃ ।
સ કાલેનેહ મહતા યોગો નષ્ટઃ પરન્તપ ! ॥
સ એવાયં મયા તેઽદ્ય યોગઃ પ્રોક્તઃ પુરાતનઃ ।
ભક્તોઽસિ મે સખા ચેતિ રહસ્યં હ્યેતદુત્તમમ્ ॥
ઇતિ ગુરુપર્વક્રમાત્મનઃ સમ્બન્ધસ્યાવશ્યાનુસન્ધેયતા દ્યોત્યતે ।
પાણ્ડુપુત્રસ્યેત્યર્જુનસ્ય કુલીનત્વાદ્યવિનાભૂતં સૌજન્યાદિગુણ-
યોગમુલ્લિઙ્ગયતા -
ઇદં તે નાતપસ્કાય નાભક્તાય કદાચન ।
ન ચાશુશ્રૂષવે વાચ્યં ન ચ માં યોઽભ્યસૂયતિ ॥
ઇત્યયોગ્યં શિષ્યં પ્રત્યેતદર્થપ્રકાશનસ્યાવિહિતત્વમ્, યોગ્યં પ્રતિ તુ
કલ્પ્યમાનસ્ય પુરુષાર્થપર્યવસાયિત્વં ચોપપાદ્યત ઇતિ ।
પારાશર્યો મહાયોગી ધૈર્યગામ્ભીરસાગરઃ ।
ભારતે ભગવદ્ગીતામધિકૃત્યેદમબ્રવીત્ ॥
યત્ કુરુક્ષેત્રમાક્રમ્ય ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ ધન્વિષુ ।
પાણ્ડવેષુ ચ સજ્જેષુ સંગૃહ્યાક્ષૌહિણીં ક્ષણાત્ ॥
પિતૄન્ પિતામહાન્ ભ્રાતૄન્ પુત્રાન્ પૌત્રાન્ ગુરૂનપિ ।
હન્તવ્યાનાત્મહસ્તેન પ્રેક્ષ્ય વૈક્લવ્યવિહ્વલમ્ ॥
ત્રસ્યન્તં કર્મણઃ ક્રૂરાદવધૂતાહવોદ્યમમ્ ।
બીભત્સમાનં બીભત્સું નિસ્પૃહં રાજ્યસમ્પદિ ॥
અનુસન્ધાય ભગવાન્ મુકુન્દો રુક્મિણીપતિઃ ।
કારુણ્યાક્રાન્તહૃદયઃ સ્યન્દનસ્થં તમભ્યધાત્ ।
હન્ત કિં તવ સંવૃત્તમકાણ્ડે કશ્મલોત્તરમ્ ।
વૈક્લબ્યં ત્યજ્યતામેતલ્લોકદ્વયવિગર્હિતમ્ ॥
કઃ પિતા તવ કો ભ્રાતા કો ગુરુઃ કે ચ બાન્ધવાઃ ।
ત્વમેવ તાવત્ કો નામ કારુણ્યં નામ કિં તવ ॥
પાત્રમેતસ્ય કશ્ચ સ્યાત્ કેન કો વાઽભિહન્યતે ।
બહ્વ્યઃ સામાન્યતો ભાષાઃ કલ્પ્યન્તે લોકશાસ્ત્રયોઃ ॥
વિશેષમપરિજ્ઞાય તાભ્યો મા ભૂદ્ બિભીષિકા ।

ઇતિ લોકોત્તરામર્થમુદ્રામુન્મુદ્રયન્ ક્રમાત્ ॥
પ્રસઙ્ગાનુપ્રસઙ્ગેન વિશ્વવિક્ષોભકલ્પનામ્ ।
અકાલકલિતસ્વચ્છસ્વચ્છન્દાનન્દચિન્મયીમ્ ॥
નિશ્ચિન્વન્નિશ્ચલસ્વાત્મસંરમ્ભૈકવિજૃમ્ભિતામ્ ।
ઉપર્યુદ્રિક્તકારુણ્યો વીરેન્દ્રઃ સવ્યસાચિનિ ॥
કાલગ્રાસૈકરસિકાં કાલસઙ્કર્ષ્ણીં કલામ્ ।
અનુપ્રવિશ્ય યોગેન ખેચરીખચિતૌજસા ॥
સ્વબલાક્રમણાટોપવ્યાપ્તકૌલક્રમો ભવન્ ।
દત્ત્વા લોકોત્તરાં તસ્મૈ દૃષ્ટિમસ્ખલિતાર્ચિષમ્ ॥
પ્રાંશુઃ પ્રદર્શયાઞ્ચક્રે વૈશ્વરૂપ્યમનુગ્રહાત્ ।
બાહવો યત્ર કોટીણાં કોટયઃ સ્ફુરદઙ્ગદાઃ ॥
સહસ્રાણાં સહસ્રાણિ મુર્ધ્ના ચ મુકુટસ્પૃશામ્ ।
યદન્તઃ સાગરાઃ સર્વે સર્વે ચ કુલપર્વતાઃ ॥
કાનનાનિ ચ સર્વાણિ સર્વા સર્વંસહાઽપ્યભૂત્ ।
ભીષ્મદ્રોણકૃપદ્રૌણિકર્ણદુર્યોધનાદયઃ ॥
શલભા ઇવ યદ્વક્ત્રજ્વાલામાલમ્બ્ય શેરતે ।
તદાલોક્ય સસન્ત્રાસં સાશ્ચર્ય ચ ધનઞ્જયમ્ ॥
અભ્રગમ્ભીરનિર્ઘોષો ભગવાનભ્યભાષત ।
પશ્ય વિશ્વં મયા ગ્રસ્તમાકીટાદાપિતામહમ્ ॥
વિલીયમાનં જિહ્વાગ્રે જ્યોતિર્જ્વાલાકલાપિનિ ।
યત્ર ક્ષણાદખણ્ડાનાં બ્રહ્માણ્ડાનાં પરમ્પરાઃ ॥
સમુદ્રબુદ્બુદન્યાયાદુન્મિષન્તિ ત્રુટન્તિ ચ ।
અત્ર ભીષ્મમિતો દ્રોણમિહ શલ્યમિતઃ કૃપમ્ ॥
પશ્ય ભસ્મીકૃતાન્ બન્ધૂન્ મયયક્ષયયમહાર્ચિષિ ।
મજ્જ્વાલાલીઢસારં સચ્ચરાચરમિદં જગત્ ॥
પ્રાચીનં વાસનાશેષં દગ્ધં વસ્ત્રમિવાશ્નુતે ।
તદુતીષ્ઠ જહિ સ્વૈરમાત્તસારાન્ મહીપતીન્ ॥
યેન તે તીક્ષ્ણબાણસ્ય દોષ્ણોઃ શૌર્ય પ્રથિષ્યતે ।
ઇતિ ફલ્ગુનમાકર્ષન્નાત્મૈશ્વર્યવિજૃમ્ભયા ॥
ક્રમાદક્રમચિચ્છક્તિસ્વાતન્ત્ર્યન્મીલનક્ષમૈઃ ।
અવધીરિતવેદાદિબાહ્યવિદ્યાવિડમ્બનૈઃ ॥
આચક્ષાણૈરવૈષમ્યં કર્માકર્મવિકર્મણામ્ ।
વિકલ્પકલ્પનોલ્લાસગ્રાસતાત્પર્યયોગિભિઃ ॥
નિષિદ્ધસ્યાપ્યનુષ્ઠાને વિહિતસ્યાપ્યતિક્રમે ।
પ્રત્યવાયં વ્યુદસ્યદ્ભિઃ સ્વચ્છસત્સંવિદાં નૃણામ્ ॥
લૌકિકેઽપ્યુપયુક્તાનાં ધર્માણામનુમન્તૃભિઃ ।
સ્વસંવિદ્દેવતામાત્રસપર્યાપારદૃશ્વભિઃ ॥
ચિત્તસ્યાન્તર્નિષિઞ્ચદ્ભિરદ્વૈતામૃતચન્દ્રિકામ્ ।
ઉન્મૂલયદ્ભિરામૂલં માયામાલિન્યવાસનામ્ ॥
સંચ્છિદ્ય સંશયાતઙ્કમર્પયદ્ભિરહંપ્રથામ્ ।
સ્થાપયદ્ભિરનાહાર્ય પ્રાતિભં સ્થૈર્યમાશયે ॥
ચિત્સ્વભાવતયા સ્થાતું સ્મારયદ્ભિઃ સ્વમુદ્યમમ્ ।
પ્રમાણૈર્યુક્તિભિસ્તર્કૈરનુવાદૈર્નિદર્શનૈઃ ॥
આશઙ્કોત્તરચર્ચાભિરન્યૈશ્ચ ગમકૈઃ ક્રમૈઃ ।
પ્રકાશયદ્ભિર્વિશ્વસ્ય પ્રતિષ્ઠામૌત્તરં ક્રમમ્ ॥
સ્પષ્ટૈરવ્યાકુલૈર્વાક્યૈરન્યોન્યાન્વયબન્ધુરૈઃ ।
બહુધા પુણ્ડરીકાક્ષઃ પાણ્ડવં પ્રત્યબોધયત્ ॥
સોઽપિ તત્ક્ષણમારભ્ય સ્વવિમર્શવિચક્ષણઃ ।
લક્ષ્મીમનુભવન્ સાક્ષાજ્જીવન્મોક્ષપ્રથામયીમ્ ॥
ક્ષપયિત્વા વિપક્ષં તં ચિચ્છક્ત્યા તીવ્રવિક્રમઃ ।
અગ્રજં ચ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્વસ્ય રાજ્યે યુધિષ્ઠિરમ્ ॥
સ્વસંરમ્ભાનુગુણ્યેન સ્વૈરં વ્યવહરન્ બહિઃ ।
કાલં મહાન્તં નિશ્ચિન્તો વિજહાર વિશૃઙ્ખલઃ ॥
એતદ્ વિતત્ય વિખ્યાતૈઃ ક્રમકેલૌ કુલાગમે ।
નાથાભિનવગુપ્તાર્યૈઃ પર્યાલોચિતમાદરાત્ ॥
એવં રામાયણે કાવ્યે વાલ્મીકીયેઽપિ ધીમતા ।
પ્રહરન્તં શરીરેષુ ન તે પશ્યન્તિ રાઘવમ્ ॥
ઇન્દ્રિયાર્થેષુ તિષ્ઠન્તં ભૂતાત્માનમિવ પ્રજાઃ ।
ઇત્યાદિસ્વાત્મવિસ્ફૂર્તિપ્રધાનં સ્વયમુહ્યતામ્ ॥ ઇતિ ।
શિવમિતિ । યદિદં ગાથાસપ્તત્યનુક્રાન્તમ્ ઉપસર્ગનિપાતાદ્યવાન્તર-
વ્યાપારોપસ્કૃતાભિધાવ્યઞ્જનાદ્યનેકશબ્દશક્તિવૈચિત્ર્યાર્પિતં
સંક્ષેપવિસ્તરત્વાન્યતરો-
પપત્ત્યા યાવદધિગતામ્નાયપ્રપઞ્ચતાત્પર્યાર્થપિણ્ડીભાવગર્ભ-
મત એવ વિશ્વવૃત્તાન્તવ્યતિકરક્રોડીકરકોવિદમૌત્તરમતિમહત્
પ્રમેયમિતિ શબ્દેનોદ્ભાવ્યતે । તદખિલમપિ શિવં
શિવપરામર્શોપાયભૂતત્વાત્ શિવસ્વરૂપાદુત્પન્નત્વાત્
શિવસ્વભાવાવિભિન્નત્વાચ્ચ શિવમયમેવ । અત્ર ચ ણમિ ઊણ
ણિચ્ચસુદ્ધે ગુલુણો ચલણે (શ્લો૦ ૧) ઇત્યારભ્ય દેવો ઉવદિસ ઈ માહવો ત્તિ
સિવમ્ ઇત્યુપસંહૃતે તન્ત્રે નત્વા શિવમિતિ પદાત્મકઃ કશ્ચિત્ પ્રત્યાહારો
નવમિત્યક્ષરાકારશ્ચ પરિસ્ફુરતીતિ સર્વથા
વિશ્વવ્યવહારવર્તિપ્રમાતૃરૂપમેતદધીનસંરમ્ભમન્યદ્ વા વસ્તુ
કર્તૃભૂતં શિવમુપપાદિતસ્વભાવં સ્વાત્મદેવતાત્માનં નત્વા
પ્રકર્ષકાષ્ઠાપ્રાપ્તતયા પરામૃશ્ય નવં પ્રાચીનજાડ્યવાસના-
પર્યુદાસાદુન્મીલદમન્દસંવિત્સ્વસ્પન્દસૌન્દર્યસારં
સદલૌકિકસ્વભાવં સમ્પદ્યત ઇત્યર્થતત્ત્વતાત્પર્યોપનિષદિતિ

એવમારબ્ધમખિલમપિ તન્ત્રમવ્યાકુલં પરિસમાપ્ય
તદવતરણક્રમમાસૂત્રયમાણઃ સિદ્ધસઙ્કલ્પતાલઘૂભૂતભાવ-
વૃત્તિસ્તન્ત્રકૃત્ તત્પ્રયોજિકાં સ્વપ્નસમયોપલબ્ધાં
સિદ્ધયોગિનીમનુસ્મરન્નાહ -
ઇત્થં પ્રાકૃતસૂત્રસપ્તતિસમુલ્લાસૈકસન્ધાયિનીં
જાગ્રત્તત્ક્ષણનિર્વિશેષસ્વપ્નાવતીર્ણાં પ્રતિજ્ઞોત્તરામ્ ।
લોકોલ્લઙ્ઘનયોગ્યસિદ્ધિપદવીપ્રસ્થાનબદ્ધોદ્યમાં
કન્થાશૂલકપાલમાત્રવિભવાં વન્દે તાં યોગિનીમ્

ઇત્થમુપપાદિતેન પ્રકારેણ યાનિ પ્રાકૃતાનિ સંસ્કૃતવ્યતિરેકેણ
મહારાષ્ટ્રાદ્યન્યભાષામયાનિ સૂત્રાણિ સૂચનપ્રધાનાનિ
ગાથાત્મકાનિ વાક્યાનિ તેષાં સપ્તતિં પ્રતિ ય ઉલ્લાસઃ સમુત્પત્તિઃ
પ્રસૃતિશ્ચ, તત્રૈકાં સન્ધાયિનીમનન્યસાપેક્ષતયોત્પાદયિત્રીં તાં
સ્વપરામર્શચમત્કારસારૈકગોચરીભૂતાં યોગિનીમ્
અલૌકિકૈશ્વર્યાત્મકયોગશક્તિસંપન્નાં પરમેશ્વરીં વન્દે સ્તૌમિ
અભિવાદયે ચ । સર્વથા તાદાત્મ્યેન તામનુપ્રવિશામીતિ યાવત્ । તદુક્તં
શ્રીક્રમકેલૌ - વન્દનં હિ તદનુપ્રવેશઃ ઇતિ । તસ્યાશ્ચ
તાદૃક્તન્ત્રપ્રયોજકતયા વન્દનીયતાયા હેતવસ્તત્તદ્વિશેષણદ્વારેણ
પરામૃશ્યન્તે । તથાહિ - જાગ્રદિત્યાદિ । જાગ્રદાત્મા યઃ
ક્ષણોઽવસ્થાવિશેષઃ । જાગ્રદિતિ કર્તૃત્વોપચારેણ જાગરૈવાવસ્થોચ્યતે ।
તયા સહ નિર્વિશેષો વૈલક્ષણ્યશૂન્યો યઃ સ્વપ્નસ્તત્રાવતીર્ણામ-
શઙ્કિતમન્તર્યાગમનુપ્રવિષ્ટામ્ । સ્વપ્નો હિ સ્ફુટાસ્ફુટરૂપઃ ।
જાગરા હિ સ્ફુટરૂપા । તત્ર સ્વપ્નસ્યાસ્ફુટત્વાંશવ્યતિરેકેણ કેવલં
સ્ફુટતયોપલભ્યમાનાયામવસ્થાયામ્ અપરોક્ષિતામિતિ યાવત્ ।
પ્રતિજ્ઞોત્તરાં પૂજોપકરણદક્ષિણાદ્યધિક્ષિપ્ય સ્વહસ્તોપકલ્પિતા
મુદ્રૈવ કેવલમન્વર્થીક્રિયતામિતિ યેયેમાગૂઃ, તયા
મહાન્તમુત્કર્ષમશ્નુવાનામ્ । અથ ચ લોકસ્ય વેદ્યવર્ગલક્ષણસ્ય
યદુલ્લઙ્ઘનં વેદિતૃસ્વભાવમાત્રપારિશેષ્યેણાવસ્થાનમ્, તત્ર
યોગ્યાયા ઔચિત્યવત્યાઃ કૌલિકૈશ્વર્યાનુભૂતિરૂપાયાઃ સિદ્ધેર્યા
પદવી દુર્ગમત્વદીર્ઘત્વાદિપરિહાણ્યા સદ્ગુરૂપદર્શિતા શુદ્ધા
લઘ્વી ચ સરણિઃ, તત્રત્યે પ્રસ્થાને વિશ્વાતિશાયિત્વસ્વભાવે
બદ્ધોદ્યમામુત્સઙ્ગિતોદ્યોગશક્તિમ્ । વિશ્વોલ્લઙ્ઘનપ્રગલ્ભામપિ
સ્વાચ્છન્દ્યાદિદન્તાભૂમિમવરુહ્ય વ્યવહરન્તીમિત્યર્થ । કિં ચ,
કન્થાશૂલકપાલમિત્યેતન્માત્રૈશ્વર્યામ્ । અત્રૈવ
વિશ્વવૃત્તાન્તસ્યાન્તર્ભૂતત્વાદન્યસ્યાસત્કલ્પત્વમનુપયુક્તત્વં ચેતિ
ભાવઃ । તત્ર કન્થા નામ ભેદપ્રભેદવૈચિત્ર્યવત્તાયામપિ પર્યન્તત
એકાનુસન્ધાનસાધ્યો વિશ્વવ્યવહારઃ । શૂલં પુનઃ -
ઇત્થમિચ્છાક્રિયાજ્ઞાનશક્તિશુલામ્બુજાશ્રયઃ ।
ઇતિ ન્યાયાદિચ્છાજ્ઞાનક્રિયાત્મકં શક્તિત્રયમ્ । કપાલં ચ
શરીરાહન્તાધિવાસિતાત્મા પરિમિતઃ પ્રમાતા । યશ્ચિત્તમયો
માયાપ્રમાતેત્યુચ્યતે । તાદૃશીમેનાં શ્રીકાલસઙ્કર્ષણીરૂપાં
યોગિનીં વન્દ ઇત્યક્ષરાર્થઃ । પ્રાકૃતેતિ । સંસ્કૃતં હિ પ્રકૃતિરશેષસ્ય
ભાષાન્તરસ્ય । તત્પ્રકૃતેઃ સંસ્કૃતાદુત્પન્નં
પ્રાકૃતમિત્યનેનભાષાન્તરાત્મકવિકૃતિશિલ્પવૈદગ્ધ્યસ્વીકારઃ,
પ્રકૃતિસૌષ્ઠવપરિચયાપરિ
ત્યાગશ્ચેત્યુભયથા ચમત્કારૌચિત્યમાસૂચ્યતે । નનુ ન મ્લેચ્છિતવૈ
નાપભાષિતવૈ, ન મ્લેચ્ચિતવ્યં યજ્ઞાદૌ ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં
સંસ્કૃતવ્યતિરિક્તભાષા પ્રયોજ્યતાયાં પ્રતિષિધ્યતે,
અપભ્રંશાત્મકત્વાત્ તસ્યાઃ । સંસ્કૃતવ્યતિરેકેણાન્યા સર્વાપિ
ભાષાપ્યપભ્રંશઃ -
શાસ્ત્રેષુ સંસ્કૃતાદન્યદપભ્રંશતયોચ્યતે ।
ઇત્યુક્તત્વાદિતિ ચેત્ ? ન । સ્વાત્મપરમેશ્વરપરામર્શમપહાયાન્યત્ર
ચમસચષાલાદિપર્યાલોચને ભ્રશ્યત્પઙ્કિલસ્થલસ્ખલિતકુસુમ-
કિસલયાદિસ્થાનીયઃ શબ્દોઽપભ્રંશઃ । અન્યાદૃશસ્તુ
યત્કિઞ્ચિદ્ભાષોપરૂષિતોઽપિ મન્ત્રાક્ષરવદત્યન્તસૌષ્ઠવાસ્પદમ્ ।
યત્પ્રયોગાત્ એકઃ શબ્દઃ સમ્યગ્ જ્ઞાતઃ સુષ્ઠુ પ્રયુક્તઃ સ્વર્ગે લોકે
કામધુગ્ ભવતિ ઇતિ શ્રૂત્યુપપાદિતાં સ્વર્ગગુડજિહ્વિકામુલ્લઙ્ઘ્ય
સ્વપરામર્શાહ્લાદલક્ષણો મહોપયોગ ઉપલભ્યત
ઇત્યન્તર્વિદ્ભિર્વ્યવસ્થાપ્યમાનત્વાત્ । સ્વપ્નસમયસાક્ષાત્કૃતાયા
યોગિન્યાસ્તદ્ભાષૈકપક્ષપાતિત્વાચ્ચ । કિઞ્ચ,
અસ્મદુપાસ્યવિદ્યાનુસન્ધાને પ્રાયઃ પ્રાકૃતસ્યૈવૌચિત્યમુજ્જૃમ્ભતે ।
યદુક્તમસ્મત્પરમગુરુભિઃ શ્રીમદૃજુવિમર્શિન્યામ્ - ઇહ હિ વિદ્યાયાં
ત્રિષ્વપિ બીજેષ્વન્તસ્થાતૃતીયમસ્તિ, સમ્પ્રદાયસ્ય કાશ્મીરોદ્ભૂતત્વાત્,
પ્રાકૃતભાષાવિશેષત્વાચ્ચ યથાસમ્પ્રદાયં વ્યવહાર ઇત્યુપદેશઃ
ઇતિ । સૂત્રેતિ । સૂચનમાત્રમેવ હ્યર્થરહસ્યાનાં ગાથાસ્વાલોક્યતે । યેન
પરિમલાહ્વયસ્ય વ્યાખ્યાગ્રન્થસ્યાવશ્યમ્ભાવઃ । અન્યથા સન્તો હિ અ અ
પ આ સો ઇત્યાદૌ સન્નિત્યાદેઃ
પ્રકૃતિપ્રત્યયોભયાંશપ્રાબલ્યાનુસન્ધાનાદ્ વિમર્શપર્યવસાયિની
તાત્પર્યકાષ્ઠા કથઙ્કારમવધાર્યેત । પ્રાકૃતસૂત્રેતિ સૂત્રાણાં
વૈશિષ્ટ્યોપન્યાસેન સંસ્કૃતાદપિ તત્તદનેકાર્થતત્ત્વસૂચનસામર્શ્ર્ય-
મેષામસ્તીત્યાસૂત્ર્યતે । તથાહિ - ચિત્તં ણ લિહ ઇ ચિત્તં ઇત્યત્ર ચિત્રં
ચિત્તમિત્યાલેખ્યાન્તઃકરણચૈતન્યરૂપમર્થત્રયં ચિત્તશબ્દેનોચ્યતે ।
એવમ્ અત્થં એત્તાણ સોમસુજ્જાણં ઇત્યત્ર અસ્ત્રમાસ્થામર્થમસ્તમિતિ
પ્રાગ્વ્યાખ્યાનુગુણ્યાદ્ અત્થં ઇત્યનેનાનેકાર્થોઽભિધીયતે ।
એવમન્યદપ્યૂહ્યમ્ । પા અ ડેત્યનેનાનુરણનશક્ત્યા
પ્રકટશબ્દપર્યાયેણ સૂત્રાણાં સૂચનપ્રાધાન્યેઽપિ
નાત્યન્તમવ્યક્તાર્થતેત્યભિવ્યજ્યતે ।
સપ્તતીતિ । યોગિન્યો હિ સર્વમપિ વિષયમવગાહ્ય વ્યવહરન્તિ । તત્
શ્રીમત્સપ્તકોટીશ્વરીવિદ્યાનુસન્ધાનવાસનાનુસ્યૂતેઃ -
સપ્તકોટિર્મહામન્ત્રા મહાકાલીમુખોદ્ગતાઃ ।
ઇત્યામ્નાયન્યાયાદેકૈકકોટિક્રોડીકારસૂચનાર્થમેકૈકદશક-
સ્વીકાર ઇતિ તસ્યાઃ સિદ્ધયોગિન્યાઃ સપ્તસંખ્યાત્મકમુદ્રાનિ-
બન્ધતાત્પર્યાત્ સપ્તતિસંખ્યાનિર્બન્ધ ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ । કિઞ્ચ,
શ્રીમન્મહાર્થક્રમપ્રપઞ્ચઃ સર્વોઽપિ વૃન્દચક્રે વિશ્રામ્યતિ । તચ્ચ
ચતુષ્ષટિશક્તિસમષ્ટ્યાત્મકમિતિ વ્યાખ્યાતમ્ । તત્ર -
ધામમુદ્રાવર્ણકલાસંવિદ્ભાવસ્વભાવતઃ ।
પાતાનિકેતદૃષ્ટ્યા ચ ॥
ઇત્યુપવર્ણિતયા ભઙ્ગ્યા શામ્ભવસિદ્ધાદિષુ વ્યોમેશ્યાદીનાં પાત
ઇતિ પાતક્રમેણ વ્યોમેશ્યાદિપઞ્ચકસ્વીકારસ્યાપરિહાર્યત્વમ્ । તદ્વત્
સર્વાનુસ્યૂતિસામ્રાજ્યશાલિન્યાઃ શ્રીરુદ્રરૌદ્રેશ્વર્યાઃ
સર્વથાઽવશ્યમ્ભાવ ઇતિ સપ્તતિઃ સમ્પદ્યત ઇત્યત્ર ન વિપ્રતિપત્તિઃ ।
સમુલ્લાસ ઇતિ । લાસો હિ સૂત્રાણાં સ્ફુરત્તા । તત્રોલ્લાસઃ
શબ્દાર્થયોરુત્પત્તિમાચષ્ટે । સમુલ્લાસસ્તુ
સમન્તાદુદ્ભૂતાત્મિકામનયોઃ પ્રસરદ્રૂપતામ્ । સન્ધાયિનીમિતિ ।
સૂત્રાણામુત્પત્તિં પ્રતિ તન્ત્રકારચિત્તે પુષ્પાદીનામિવ વૃન્તાદૌ
સન્ધાનમ્, પ્રસૃતિં પ્રતિ તુ શિલીમુખપુઙ્ખાદીનામિવ કાર્મુકાદાવિતિ
વિશેષઃ । એકેતિ । એકૈવ શક્તિઃ સાધકહૃદયમાક્રમ્ય પ્રકાશવિમર્શ-
સ્વભાવા ભવન્તી વાચ્યવાચકાત્મકશાખાદ્વયપ્રસરપરિપાટી-
પલ્લવિતોલ્લાસાં પ્રપઞ્ચવૈચિત્ર્યસંપદમુજ્જૃમ્ભયતિ । જાગ્રદિત્યાદિ ।
તાદૃશ્યાં હ્યવસ્થાયામેતાદૃશ્યાઃ પરમેશ્વર્યાઃ
સાક્ષાત્કારૌચિત્યમ્ । યદુક્તં શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવે -
અનાગતાયાં નિદ્રાયાં વિનષ્ટે બાહ્યગોચરે ।
યાવસ્થા મનસા ગમ્યા પરા દેવી પ્રકાશતે ॥ ઇતિ ।
પ્રતિજ્ઞોત્તરામિતિ । એતદેવ હિ તત્પ્રતિજ્ઞાયા દાર્ઢ્ય યત્ સ્વવિવક્ષિતસ્ય
તન્ત્રવિશેષસ્ય સ્વકારુણ્યવિષયભૂતાત્ કુતશ્ચિદુદ્ભાવનં
તદુપરિ તદ્વિવરણોદ્ઘાટનં ચેતિ । લોકોલ્લઙ્ઘનેત્યાદિ । તાદૃશી હિ
યોગિનીનાં સ્થિતિઃ સાધકાન્ પ્રત્યભિમતમુપસ્થાપયતિ । અન્યથા
સાક્ષાત્કારાસંભવો વરપ્રદાનસામર્થ્યાભાવો વેત્યેકતરકોટૌ
વૈયાકુલ્યં સ્યાત્ । કન્થેત્યાદિ । સ્વયમપરિમિતપ્રમાતૃભાવાવલમ્બિની
યોગિની યાવદિચ્છાજ્ઞાનાદિશક્તિત્રિતયવત્તયા વિશ્વવિલાસલક્ષણં
વેદ્યવૈચિત્ર્યં પરિમિતપ્રમાતૃવ્યવધાનરૂપાદુપાયબલાદા-
કૃષ્યાન્તશ્ચર્વણીયતયાઽનુસન્ધત્તે । એવમન્યાનુજિઘૃક્ષાયામપિ
તેનૈવ શક્તિત્રયેણ તત એવ પરિમિતપ્રમાતૃવ્યવધાનાદુપાયાત્ તામેવ
વિશ્વવિસ્તારસંપદં તત્તદભિલાષાનુગુણ્યાદુપસન્નાનામુદ્વમતીતિ
વ્યાખ્યાતરૂપાણાં શૂલકપાલકન્થાશબ્દાનાં તાત્પર્યમત્ર
પર્યાલોચનીયમ્ । એવંભૂતાં ચ તામાત્મોપાસ્યદેવતાસ્વભાવા-
વિભિન્નામુદ્વેલકારુણ્યકલ્લોલકોલાહલાક્રાન્તસ્વાન્તતયા

સ્વસ્વરૂપસાક્ષાત્કારયિતૃત્વરૂપાલૌકિકસિદ્ધિસમ્પત્પ્રદાનપ્રદર્શિતા
શેષનિષ્કારણૌદાર્યોત્કર્ષા કુલાચાર્યચરણપરિચર્યાફલપ્રાપ્તિ-
પર્યાયભૂતામાર્યા સિદ્ધયોગિનીં વન્દે । તાદૃશીનાં હિ
સ્વોપાસ્યદેવતૈકરૂપાણાં વન્દનમખિલભુવનમઙ્ગલ્ય-
તયામ્નાયતે । યદુક્તમસ્મત્પરમગુરુભિઃ શ્રીત્રિપુરસુન્દરીમન્દિરે
સ્તોત્રે -
લક્ષ્મીમહોદયમહોત્સવપુણ્યલગ્નં
વાણીવિશેષપરિમેલનપૂર્વપર્વ ।
ત્વદ્વન્દનં ત્રિપુરસુન્દરિ ! વિશ્વવન્દ્યં
તદ્વત્ પરં વિજયતે મહાનીયસારમ્ ॥ ઇતિ

આયાતિરથ તન્ત્રસ્ય કથ્યતે કૌલિકોદિતા ।
યામાકર્ણ્ય પુમાનત્ર વિમર્શૌચિત્યમશ્નુતે ॥
પુરા કદાચિદ્ ભગવાન્ ભૈરવો વિશ્વભાવનઃ ।
સંવિદાકાશમાસ્થાય મહાન્તં મણિમણ્ડપમ્ ॥
સ્વચિત્તચષકાપૂર્ણમાપિબન્ વિષયાસવમ્ ।
સ્વાનન્દભોગલહરીં સ્વસંવેદ્યાં પરામૃશન્ ॥
સદાશિવાદિભિઃ શિષ્યૈઃ સેવ્યમાનો મદોજ્ઝિતૈઃ ।
આસાઞ્ચક્રે ચિરં કાલં નિર્વિકલ્પે નિજે પદે ॥
તત્ર ક્રિયાયાં સુપ્તાયાં વિશ્રાન્તાયાં ચ સંવિદિ ।
ઇચ્છાશક્તિરભૂદેકા પ્રબુદ્ધા પરમેષ્ઠિનઃ ॥
પ્રશાન્તબાહ્યસંરમ્ભં ચક્રમાલક્ષ્ય સા તદા ।
તત્ત્વમર્થસ્ય નિશ્ચેતું જગ્રાહાન્તઃ કુતૂહલમ્ ॥
અથ પુષ્પાઞ્જલિં ક્ષિપ્ત્વા સૌરભોદ્ભ્રાન્તષટ્પદમ્ ।
પાણિભ્યાં પદ્મતામ્રાભ્યાં પસ્પર્શ પદયોઃ પ્રભુમ્ ॥
દેવોઽપિ કિઞ્ચિદુન્મીલ્ય ચમત્કારોત્તરં જ્વલન્ ।
કારુણ્યવર્ષિભિર્નેત્રૈઃ પ્રેયસીં તામુદૈક્ષત ॥
પ્રણિપત્ય ચ સા ભૂયઃ કલ્પિતાઞ્જલિકુડ્મલા ।
શુચિસ્મિતા સ્મરારાતિં બભાષે શશિભૂષણમ્ ॥
દેવ ! ત્વદ્વદનાદેવ ગોપિતાન્યન્યદર્શને ॥
પ્રાક્પ્રત્યગુત્તરાવાઞ્ચિ સ્રોતાંસિ શ્રુતવત્યહમ્ ॥
કિન્તુ પ્રષ્ટવ્યમેતન્મે કારુણ્યં યદિ તે હૃદિ ।
કિં તત્ત્વમત્ર સર્વત્ર યજ્જ્ઞાનાત્ પૂર્ણતા ભવેત્ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા ગિરં દેવ્યાઃ શ્રીમાન્ સ્વચ્છન્દભૈરવઃ ।
માનયન્ માનનીયાં તાં પૃષ્ટં સુમુખિ ! સુષ્ઠ્વિતિ ॥
પવિત્રં સ્વહવિશ્શેષં ગ્રાહયિત્વા સ્મિતોત્તરમ્ ।
અન્તર્લક્ષે પદે તિષ્ઠન્ બભાષે તત્ત્વમૌત્તરમ્ ॥
યથા સ્યાત્ સ્વાત્મનઃસ્ફૂર્તિર્યથા તસ્ય બહિઃ પ્રથા ।
યથા ચ મોહઃ પ્રભ્રશ્યેદ્ દેશિકેન્દ્રે પ્રસીદતિ ॥
પ્રક્ષાલિતમલશ્ચાસૌ વિશુદ્ધિં સ્વાં પરામૃશન્ ।
યથા ચ નિત્યં ભુઞ્જીત જીવન્મુક્તિચમત્ક્રિયામ્ ॥
તથા તથા શિવસ્તસ્યાશ્ચૈતન્યમુપબૃંહયન્ ।
અર્થતત્ત્વમુપાદિક્ષદૌત્તરામ્નાયસંવિદામ્ ॥
ક્રમશઃ શૃણ્વતી સા ચ રહસ્યં તત્ત્વનિશ્ચયમ્ ।
વિમૃશન્તી ચ વિશદં સ્વસ્પન્દાનન્દચિન્મયીમ્ ॥
વિશ્વસ્ય સ્વાત્માનશ્ચૈક્યં પ્રત્યભિજ્ઞાય વાસ્તવમ્ ।
તેન ભૈરવનાથેન તાદાત્મ્યામોદભાગભૂત્ ॥
અથ સા કાલયોગેન શિવાનન્દસ્ય ધીમતઃ ।
શિષ્યસ્યોપાદિશદ્ દેવી ચિદદ્વૈતસ્ય નિશ્ચયમ્ ॥
ક્રમેણ તચ્ચ નાથાનાં પરિપાટ્યા ભુવઃ સ્થલમ્ ।
દિવ્યસિદ્ધમનુષ્યૌઘપ્રવિભાગાદવાતરત્ ॥
અવતીર્ણાઽપ્યસૌ વિદ્યા મહાર્થક્રમગર્ભિણી ।
યોગિનાં વદનેષ્વેવ તિષ્ઠત્યત્યન્તદુર્લભા ॥
અથ કાલક્રમવશાચ્ચોલદેશશિરોમણિઃ ।
મહાપ્રકાશો નામાસીદ્ દેશિકો દૃક્ક્રિયોત્તરઃ ॥
તસ્ય શિષ્યોઽભવદ્ ધીમાન્ ગોરક્ષો નામ વશ્યવાક્ ।
મહેશ્વરાનન્દ ઇતિ પ્રાપ્તપૂજ્યાહ્વયોમહાન્ ॥
અર્ચયન્ દેવતાં નિત્યં જપન્ ધ્યાયંશ્ચ નિશ્ચલમ્ ।
પર્યટંશ્ચ દિશામન્તાન્ કાલં કઞ્ચિદવાહયત્ ॥
અથૈકદા નિશીથિન્યામાસીનો યાગમણ્ડપે ।
તર્પયિત્વા પરાં દેવીં ગન્ધપુષ્પાક્ષતાસવૈઃ ॥
આસ્વાદ્યાનન્દપાત્રાણિ ત્રીણિ તીવ્રાણિ તન્મનાઃ ।
સ્વસંરમ્ભપરામર્શભવ્યામનુભવન્ પ્રથામ્ ॥
જાગરાસ્વપ્નયોર્મધ્યમધ્યાસ્ય મહતીં દશામ્ ।
દૂત્યાઃ સ્તનતટોત્સઙ્ગમપરાઙ્ગેન પીડયન્ ॥
પ્રદીપૈઃ કુશલૈરેવ પ્રદીપ્તૈરપરોક્ષિતઃ ।
આસ્તે સ્મ વિસ્મયાક્રાન્તઃ કહ્લારોત્ફુલ્લલોચનઃ ॥
અત્રાન્તરે સ્ત્રિયં કાઞ્ચિત્ કન્થાશૂલકપાલિનીમ્ ।
સ દદર્શ કિલોલ્લોકાં સિન્દૂરાલઙ્કૃતાલિકામ્ ॥
આલોક્ય ચ સ તાં સિદ્ધાં કુર્વન્નાસન્નમાસનમ્ ।
ઉપાહરદુદારશ્રીઃ પૂજોપકરણં ક્રમાત્ ॥
દક્ષિણાં ચ યથાશક્તિ દાતું દૂતીં સમાદિશત્ ।
ક્રુદ્ધેવ યોગિની સા ચ કિમેભિરિતિ નિઃસ્પૃહા ॥
મહારાષ્ટ્રભુવં ભાષાં પ્રયુઞ્જાના સ્મિતોત્તરમ્ ।
સપ્તસંખ્યોચિતાં મુદ્રાં બધ્નતી હસ્તપલ્લવે ॥
અલમર્થૈરિયં કન્થા વસોર્ધારાં હિ વર્ષતિ ।
પ્રદીયતામિયં મુદ્રા ફલં ચ પ્રતિપાદ્યતામ્ ॥
ઇત્થમાભાષમાણૈવ સકપાલેન પાણિના ।
સ્પૃશન્તી મસ્તકં તસ્ય નિશ્શઙ્કં સા તિરોદધે ॥
અથ તન્મહદાશ્ચર્યમશ્નુવાનો મહામનાઃ ।
આરચયયાર્ચનાશેષમશેષામનયન્નિશામ્ ॥
પ્રાતર્ગુરુકુલં ગત્વા પ્રણમ્ય ચરણૌ ગુરોઃ ।
રાત્રિવૃત્તાન્તમાચખ્યૌ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રશ્રિતૈઃ પદૈઃ ॥
દેશિકેન્દ્રોઽપિ સંચિન્ત્ય નિશ્ચિત્યાર્થ ચ તત્ક્ષણમ્ ।
પુણ્યોત્સવ ઇતિ પ્રીતઃ શિષ્યં શ્રીમાનભાષત ॥
અલમર્થપ્રપઞ્ચેન પિણ્ડિતોઽર્થઃ પ્રકાશ્યતે ।
અલમર્થૈરિતિ પ્રાહ યદિયં સિદ્ધયોગિની ॥
યચ્ચ સપ્તોચિતાં સંખ્યાં કુર્વાણા કરકુડ્મલે ।
સફલીક્રિયતામેષા ભાવજ્ઞેનેત્યભાષત ।
તદાર્થી સૃષ્ટિમુલ્લઙ્ઘ્ય શાબ્દીં સા કાઞ્ચિદિચ્છતિ ।
યેન મન્ત્રાત્મકૈઃ શબ્દૈઃ પરમેશ્વર્યુપાસ્યતે ॥
સપ્તકોટીશ્વરી દેવી તયા નૂનમુપાસ્યતે ।
અન્યથા તાદૃશીમેવ મુદ્રાં ન પ્રતિપાદયેત્ ॥
તત્ ત્વયાત્ર વિધાતવ્યા સ્ફીતસારસ્વતશ્રિયા ।
સૂત્રાણાં સપ્તતિસ્તન્ત્રે મહાર્થે મન્ત્રગર્ભિણી ॥
સદ્યસ્ત્વદ્વદનાત્ તસ્માત્ પાદુકોદયશોધિતાત્ ।
પુરાતનાગમપ્રખ્યો ગ્રન્થઃ પ્રખ્યાયતાં મહાન્ ॥
કિઞ્ચ ભાષા તદીયૈવ માધુર્યામૃતવર્ષિણી ।
ઔચિત્યં પોષયત્યત્ર મહામન્ત્રાનુસારિણી ॥
ઇત્યાજ્ઞાં દેશિકેન્દ્રસ્ય દયાલોર્મૂર્ધ્નિ ધરયન્ ।
મહાર્થમઞ્જરીં નામ સંવિદ્દર્પણમણ્ડલમ્ ॥
તન્ત્રં દિનૈઃ કતિપયૈઃ પ્રબબન્ધ સ્વતન્ત્રધીઃ ।
કાર્યારમ્ભો હિ મહતામવિલમ્બેન સિધ્યતિ ॥
તચ્ચ તત્ત્વવિદં લોકે વેદશાસ્ત્રકલાસ્વપિ ।
મહાર્થસિન્ધુમન્થાનં શ્રાવયામાસ દેશિકમ્ ॥
સ્વયમેવ ચ તાં વિદ્યાં સ્વવિમર્શકુતૂહલાત્ ।
શિષ્યાણામપિ નિર્બન્ધાદ્ વ્યાચચક્ષે વિચક્ષણઃ ॥
યથા હિ પુષ્પમ~જર્યા ગ્રાહ્યઃ પરિમલો ભવેત્ ।
તદ્વદસ્યામપિ ગ્રાહ્યા વ્યાખ્યા પરિમલાહ્વયા ॥
અસ્યામર્થસ્થિતિઃ સૈવ યા સર્વત્ર કુલાગમે ।
કિન્તુ શબ્દસ્ય શયયાઽન્યા નાત્યન્તં સા વિભિદ્યતે ॥
શુદ્ધો જન્મસ્વનેકેષુ યઃ કશ્ચિજ્જાયતે કૃતી ।
એનામુપદિશન્ત્યસ્મૈ યોગિન્યો ભાગ્યશાલિને ॥
અનયૈવ શિવો વિષ્ણુર્બ્રહ્માન્યેઽપિ મહૌજસઃ ।
અન્તર્વિમૃષ્ટયા શુદ્ધાઃ સ્વાધિકારેષુ જાગ્રતિ ॥
ઇમામેવ વિમૃશ્યાન્તર્વામદેવશુકાદયઃ ।
અધ્યતિષ્ઠન્ પરાં કાષ્ઠાં પ્રતિષ્ઠાં સર્વસમ્પદામ્ ॥
ઇમામેવ ચ સંગ્રામે બન્ધુહત્યાપરાઙ્મુખમ્ ।
મુકુન્દો બોધયામાસ સ્યન્દનસ્થં ધનઞ્જયમ્ ॥
ક્ષણમાલોચિતાઽપ્યેષા જીવન્મુક્તિં પ્રયચ્છતિ ।
ઉપર્યુપર્યનુસ્યૂતાસ્તત્તદૈશ્વર્યસમ્પદઃ ॥
ન ચૈનામર્હતિ પ્રાપ્તું ક્રૂરઃ કૌટિલ્યવાન્ ખલઃ ।
પ્રમત્તો મત્સરી ભીરુરામયાવી મદોદ્ધતઃ ॥
નાસ્તિકઃ સ્વલ્પધીર્દુઃખી દર્શનાન્તરતત્પરઃ ।
ગુરુભક્તિવિનિર્મુક્તઃ કૃતઘ્નો દુર્મનાઃ શઠઃ ॥
અશ્રદ્ધાલુરહઙ્કારી રાગદ્વેષોપરૂષિતઃ ।
ચપલપ્રકૃતિઃ પાપો નિષ્કૃપઃ કૃપણોઽલસઃ ॥
પ્રાપ્નુયાદ્ યદિ મૌર્ખ્યેણ ગુરોરેતાદૃશઃ પુમાન્ ।
ઉભૌ તૌ કુલયોગિન્યઃ શપન્તિ ક્ષુભિતાઃ ક્રુધા ॥
અકૃત્વા કૌલિકીં તૃપ્તિં વિષ્ટરાદુદ્ધરન્નિમામ્ ।
ઉદ્ઘાટયન્ પઠન્ શૃણ્વન્ વ્યાચક્ષાણશ્ચ નેષ્યતે ॥
અમન્ત્રબિન્દુસંસ્પર્શં કોશમસ્યાઃ પરામૃશન્ ।
યોગિનીનાં પ્રચણ્દાનામાપાનેષ્વામિષાયતે ॥
મૂલસંવિત્કલામાત્રમધિગમ્યાર્ચયન્નિમામ્ ।
અશ્નુતે સૈદ્ધિમખિલામવિનશ્વરસમ્પદમ્ ॥
સિદ્ધાન્તાનાં યથાન્યેષાં સારં સ્યાદૌત્તરઃ ક્રમઃ ।
તથા તસ્યાપ્યશેષસ્ય સારમેષાઽવધાર્યતામ્ ॥
બાહ્યાનામાન્તરાણાં ચ મન્ત્રાણામુજ્જ્વલાર્ચિષામ્ ।
વીર્યમેષૈવ બોદ્ધવ્યા પરાહન્તામયી કલા ॥
જ્ઞાતવ્યાનાં પરા કાષ્ઠા કર્તવ્યાનાં પરા ક્રિયા ।
ભાવ્યાનાં ચ પરા ભૂમિરિયમીશેન કથ્યતે ॥
સહસ્રશોઽપિ સન્ત્વાજ્ઞાઃ શિવભટ્ટારકપ્રભોઃ ।
ઇયં તુ તસ્ય ચૈતન્યસર્વસ્વમિતિ નિર્ણયઃ ॥
ઇયમેવ શિવેનોક્તા શ્રુતિસ્મૃત્યાદિવિસ્તરે ।
અન્યથાકરણે હેતુર્વ્યાખ્યાતૄણાં મતિભ્રમઃ ॥
અન્યત્ર પારમ્પર્યેણ સાક્ષાદત્રાર્થનિશ્ચયઃ ।
ઇતિ વૈષમ્યમપ્યૂચે ભગવાનિન્દુશેખરઃ ॥

આસ્થાય ધૈર્યમવધૂય વિકલ્પચિન્તા-
માલૂય સંશયમુપાસ્ય ચ દેશિકેન્દ્રમ્ ।
ગ્રાહ્યેયમૌત્તરમહાક્રમતન્ત્રગર્ભા-
દાર્યૈરુદન્વદુદરાન્મણિમઞ્જરીવ ॥
આદિવાક્યમુપક્ષેપઃ પ્રતિપાદ્યસ્ય વસ્તુનઃ ।
પ્રયોજનાદેઃ પ્રથમં પ્રમાણાતિક્રમઃ પ્રભોઃ ॥
અધિકારિણ્યનિયમસ્થિતિર્વિધિનિષેધયોઃ ।
પરીક્ષા સંસૃતેઃ સ્વસ્ય સ્ફુટાસ્ફુટતયા પ્રથા ॥
સ્વવિમર્શસ્ય સાધ્યત્વં તત્સ્વરૂપવિમર્શનમ્ ।
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વનિર્ણીતિસ્તદુત્તિર્ણા વિચારણાઃ ॥
અન્તર્ભાવઃ પ્રપઞ્ચસ્ય સ્વપ્રકાશવિમર્શયોઃ ।
શિવશક્ત્યોરભિન્નત્વં શક્ત્યુત્કર્ષશ્ચિદાત્મનઃ ॥
સંહૃતાવપિ વિશ્વસ્ય સ્વસ્મિન્નવ્યાકુલા સ્થિતિઃ ।
પ્રમાત્રાદિત્રયસ્યૈક્યં સદસદ્ભેદભઞ્જનમ્ ॥
ઉલ્લોકતા સપર્યાયા મહાર્થક્રમવાસના ।
પૂજાસ્વરૂપનિષ્કર્ષો દેવતાયા નિરૂપણમ્ ॥
ચિન્તનં મન્ત્રતત્ત્વસ્ય વાગ્વૃત્તિસ્ફુર્તિનિશ્ચયઃ ।
મુદ્રારૂપપરામર્શો વિમર્શસ્યાત્મવર્તિનઃ ॥
પ્રાગલ્ભ્યં ભોગમોક્ષશ્રીસામરસ્યફલાર્પણે ।
જીવન્મુક્તેરુપન્યાસઃ ક્ષણભઙ્ગતિરસ્ક્રિયા ॥
સ્વસ્યાનન્દસ્વભાવત્વમાણવાદિત્રયં ક્રમાત્ ।
વિવેચનમુપાયાનાં નૈશ્ચિન્ત્યં યોગશાલિનામ્ ॥
વિમર્શસ્યાવિલમ્બત્વં ફલસ્ય પ્રતિપાદને ।
ગુરુકારુણ્યનિઘ્નત્વં સ્વપરામર્શસમ્પદઃ ॥
સર્વદર્શનસારત્વમુપક્રાન્તસ્ય વસ્તુનઃ ।
ઉક્તસર્વાર્થસંક્ષેપો ભારતાદ્યવિરુદ્ધતા ॥
ઉપપત્તિપ્રયોગશ્ચ તન્ત્રાવતરણક્રમે ।
ઇતિ સ્વસ્પન્દસંસિદ્ધ્યૈ ગૃહ્યતાં તન્ત્રસંગ્રહઃ ॥
ઇતિ ગુરુમુખામ્નાયન્યાયાન્મહાક્રમમઞ્જરી-
પરિમલમિમં શિષ્યપ્રેમ્ણા બબન્ધ મહેશ્વરઃ ।
કનકસદસો મધ્યે નૃત્યન્નિવ પ્રભુરદ્ભુતં
યદિહ સુલભઃ સાક્ષાત્કર્તું વિમર્શમયઃ શિવઃ ॥
ગાથાનામનુભાષણં તદનુ તચ્છાયા તતો વ્યાકૃતિ-
ર્ગ્રન્થાર્થગ્રથનક્રિયાસુ ગહનો હૃદ્યશ્ચ કશ્ચિત્ ક્રમઃ ।
સંવાદોક્તિસહસ્રસઙ્કલનયા તત્ત્વાર્થચર્ચોત્સવઃ
સૌભાગ્યં ચ વિમર્શસમ્પદ ઇતિ પ્રસ્થાનમધ્યક્ષ્યતામ્ ॥
ચોલાસ્તે સતતોત્સવા જનપદાઃ શ્લાઘ્યો ગુણૈર્માધવો
રેતોધાઃ સ્ફટિકાવદાતહૃદયો નાથઃ પ્રકશો મહાન્ ।
સ્રોતઃ સ્વચ્છમનુત્તરં પરિણતં પાણ્ડિત્યમાસ્થાધિકા
વશ્યા વાગિતિ હન્ત તન્ત્રકૃદસૌ સર્વોત્તરો વર્તતે ॥
સત્સંવિત્સમયમહાબ્ધિકલ્પવૃક્ષાનાચાર્યાનભિનવગુપ્ત-
નાથપાદાન્ ।
આમુલાદમલમતીનુપઘ્નયન્ત્યા વાગ્વલ્લ્યાઃ પ્રચુરફલો નનુ
પ્રરોહઃ ॥
સાહિત્યાબ્ધૌ કર્ણધારોઽહમાસં કાવ્યાલોકં લોચનં
ચાનુશીલ્ય ।
તદ્વત્ સ્વચ્છં લબ્ધવાનસ્મિ બોધં પાન્થો ભૂત્વા
પ્રત્યભિજ્ઞાપદવ્યામ્ ॥
યો મે વામચમત્ક્રિયોદ્યમમયઃ સ્તબ્ધોઽપિ સન્નશ્નુતે
વિશ્વં વ્યાપ્નુવતશ્ચિદદ્વયમહશ્ચન્દ્રોદયાદ્ વિક્રિયામ્ ।
તસ્યાહ્લાદમહાર્ણવસ્ય ન કથં વર્ધેત કૂલઙ્કષો
વાગ્વિક્ષોભવિજૃમ્ભયા બહુમુખં કલ્લોલહલ્લોહલઃ ॥
કાવેર્યા ઇવ માધુર્ય કહ્લારસ્યેવ સૌરભમ્ ।
નટેશસ્યેવ તન્નૃત્તમસ્ય ગ્રન્થસ્ય ગૌરવમ્ ॥
વિશ્વોત્પત્તિવિપત્તિભૂઃ સ ભગવાનત્ર પ્રવક્તા શિવ-
સ્તસ્યાહં પ્રતિશબ્દપર્વતગુહા યન્મે ન ગર્વગ્રહઃ ।
તદ્દોષોઽસ્તુ ગુણોઽપિ વા ન ખલુ તત્ સ્વાયત્તમિત્થં સ્થિતે
માત્સર્યં મહતામુદેતુ યદિ વા વાત્સલ્યમુજ્જૃમ્ભતામ્ ॥
અધિવાસયતુ સદા મુખમન્યકથાલેપલબ્ધદૌર્ગન્ધ્યમ્ ।
કર્પૂરશકલ ઇવ મે શિવ શિવ ઇતિ શીતલઃ શબ્દઃ ॥
ઇતિ શિવમ્ ॥
ઇતિ શ્રીમહાપ્રકાશશિષ્યસ્ય ગોરક્ષાપરપર્યાયસ્ય
શ્રીમન્મહેશ્વરાનન્દસ્ય કૃતિર્મહાર્થમઞ્જરીપરિમલઃ સમ્પૂર્ણઃ ॥
કાલચક્રઘટીયન્ત્રકલ્પનામૂલશિલ્પિને ।
નમઃ સ્વચ્છન્દચિન્માત્રપરિબર્હાય શમ્ભવે ॥
પાદુકોદયમહાર્થમઞ્જરીકોમલાસ્તવપરાસ્તુતિક્રમૈઃ ।
સ્ફારયન્ ભુવિ માહાર્થસંવિદં દેશિકો વિજયતે મહેશ્વરઃ ॥
જયત્યમૂલમ્લાનમૌત્તરં તત્ત્વમદ્વયમ્ ।
સ્પન્દાસ્પન્દપરિસ્પન્દમકરન્દમહોત્પલમ્ ॥
સ્રોતઃ