Madhava Nidana · Chapter p1

mādhavanidānam
pañcanidānalakṣaṇam
pañcanidānalakṣaṇam
praṇamya jagadutpattisthitisaṃhārakāraṇam
svargāpavargayordvāraṃ trailokyaśaraṇaṃ śivam

nānāmunīnāṃ vacanairidānīṃ samāsataḥ sadbhiṣajāṃ niyogāt
sopadra vāriṣṭanidānaliṅgo nibadhyate rogaviniścayo'yam

nānātantravihīnānāṃ bhiṣajāmalpamedhasām
sukhaṃ vijñātumātaṅkamayameva bhaviṣyati

nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā
saṃprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam

nimittahetvāyatana pratyayotthānakāraṇaiḥ
nidānamāhuḥ paryāyaiḥprāgrūpaṃ yena lakṣyate

utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ
liṅgamavyaktamalpatvād vyādhīnāṃ tadyathātatham

tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate
saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛti

hetuvyādhiviparyasta viparyastārthakāriṇām
auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham

vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ
viparīto'nupaśayo vyādhyasātmyamiti smṛtaḥ

yathā duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā
nirvṛttirāmayasyāsau saṃprāptirjātirāgatiḥ

saṃkhyāvikalpaprādhānya balakālaviśeṣataḥ
sā bhidyate yathā'traiva vakṣyate'ṣṭau jvarā iti

doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpaॐ'śāśakalpanā
svātantr! yapāratantr! yābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet

hetvādikārtsnyāvayavairbalābala viśeṣaṇam
naktaṃdinartubhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam

iti prokto nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate
sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ

tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam
nidānārthakaro rogo rogasyāpyupajāyate

tadyathā jvarasantāpādra ktapittamudīryate
raktapittājjvarastābhyāṃ śoṣaścāpyupajāyate

plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca
arśobhyo jāṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate

divāsvāpādidoṣaiśca pratiśyāyaśca jāyate
pratiśyāyādatho kāsaḥ kāsāt saṃjāyate kṣayaḥ
kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupajāyate

te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaḥ
kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati

na praśāmyati cāpyanyo hetutvaṃ kurute'pi ca
evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṃkarāḥ

tasmādyatnena sadvaidyairicchadbhiḥ siddhimuddhatām
jñātavyo vakṣyate yo'ya jvarādīnāṃ viniścayaḥ

jvaranidānam
atha jvaranidānam
dakṣāpamānasaṃkruddharudra niḥ śvāsasaṃbhavaḥ
jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṃghātāgantujaḥ smṛtaḥ

mithyāhāravihārābhyāṃ doṣā hyāmāśayāśrayāḥ
bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvaradāḥ syū rasānugāḥ

svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā
yugapadyatra roge ca sa jvaro vyapadiśyate

śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ
icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu

jambhā'ṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ
apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare

sāmānyato viśeṣāttu jṝmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt
pittānnayanayordāhaḥ kaphādannārucirbhavet

rūpairanyatarābhyāṃ tu saṃsṛṣṭairdvandvajaṃ viduḥ
sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje

vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam
nidrā nāśaḥ kṣavastambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca

śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā
śūlādhmāne jṛmbhaṇaṃ ca bhavantyanilaje jvare

vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrā lpatvaṃ tathā vamiḥ
kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svadeśca jāyate

pralāpo vaktrakaṭutā mūrcchā dāho madastṛṣā
pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca

staimityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā
śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca

gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidra tā
srotorodho rugalpatvaṃ praseko lavaṇāsyatā
nātyuṣṇagātratācchardirlālāsrāvo'vipākatā
pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā

tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā
kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistamaḥ

pūrvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ
staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca

śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam
santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ

liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā
muhurdāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ

kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā
sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane

sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ
tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ

paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param
ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca

śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrā nāśo hṛdi vyathā
svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ

kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam
koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam

mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca
cirāt pākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ

doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ
sannipātajvaro'sādhyaiḥ kṛcchrasādhyastato'nyathā

siptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā
punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā

saptamī dviguṇā caiva navamyekādaśī tathā
eṣā tridoṣamayārdā mokṣāya ca vadhāya ca

sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ
śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate

triyaḥ prakupitā doṣā uraḥsroto'nugāminaḥ
āmābhivṛddhyā grathitā buddhīndri yamanogatāḥ

janayanti mahāghoramabhinyāsaṃ jvaraṃ dṛḍham
śrutau netre prasuptiḥ syānna ceṣṭāṃ kāñcidīhate

na ca dṛṣṭirbhavettasya samarthā rūpadarśane
na ghrāṇaṃ na ca saṃsparśaṃ śabdaṃ vā naiva budhyate

śiro loṭhayate'bhīkṣṇamāhāraṃ nābhinandati
kūjati tudyate caiva parivartanamīhate

alpaṃ prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa ucyate
pratyākhyātaḥ sa bhūyiṣṭhaḥ kaścidevātra siddhyati

abhighātābhicārābhyāmabhi śāpābhiṣaṅgataḥ
āganturjāyate doṣairyathāsvaṃ taṃ vibhāvayet

śyāvāsyatā viṣakṛte tathā'tīsāra eva ca
bhaktāruciḥ pipāsā ca todaśca saha mūrcchayā

oṣadhigandhaje mūrcchā śirorugvamathuḥ kṣavaḥ
kāmaje cittavibhraṃśastandrā 'lasyamabhojanam

hṛdaye vedanā cāsya gātraṃca pariśuṣyati
bhayāt pralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ
abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate

bhūtābhiṣaṅgādudvego hāsyarodanakampanam
kāmaśokabhayādvāyuḥ krodhātpittaṃ trayo malāḥ

bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ
doṣo'lpo'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ

dhātumanyamataṃ prāpya karoti viṣamajvaram
santataṃ rasaraktasthaḥ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ

medogatastṛtīye'hni tvasthimajjagataḥ punaḥ
kuryāccaturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṃkaram
saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā
santatyāyo'visargīsyāt santataḥ sa nigadyate

ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate
anyedyuṣkastvahorātra ekakālaṃ pravartate

tṛtīyakastṛtīye'hni caturthe'hni caturthakaḥ
kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram

kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ
vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ

caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ
jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasaṃbhavaḥ

viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ
sa madhye jvarayatyahnī ādāvante ca muñcati

nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnakastena sīdati
stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭhā naro vātabalāsakī

pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa ca
mandajvaravilepī ca saśātaḥ syāt pralepakaḥ

vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite
tenārdhaṃ śītalaṃ dehamardhamuṣṇaṃ prajāyate

kāye duṣṭaṃ yadā pittaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ
tenoṣṇatvaṃ śarīrasya śītatvaṃ hastapādayoḥ

kāye śleṣmā yadā duṣṭaḥ pittaṃ cānte vyavasthitam
śītatvaṃ tena gātrāṇāmuṣṇatvaṃ hastapādayoḥ

tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare
tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca

karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca
tasmin praśānte tvitarau kurutaḥ śītamantataḥ

dvāvetau dāhaśītādijvarau saṃsargajau smṛtau
dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamaśca saḥ

gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate

raktaniṣṭhīvanaṃ dāho mohacchadanavibhramau
pralāpaḥ piḍakā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām

piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā
ūṣmā'ntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare

bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca
daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā

bhedo'sthnā kūjanaṃ śvāso virekaśchardireva ca
vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare

tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā
antardāho mahāśvāsau marmacchedaśca mañjage

maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare
śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ

risaraktāśritaḥ sādhyo māṃsamedogataśca yaḥ
asthimañjagataḥ kṛcchraḥ śukrasthastu na sidhyati

varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt
vaikṛto'nya sa duḥsādhyaḥ prākṛtaścānilodbhavaḥ

varṣāṣu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram
kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ

tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam
kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu

kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā
nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā

antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ
sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ

antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet
santāpo hyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam

bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca
lālāpraseko hṛllāsahṛdayāśuddhyarocakāḥ

tandrā lasyāvipākāsyavairasyaṃ gurugātratā
kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavāñjvaraḥ

āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam
bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram

śodhanaṃ śamanīyaṃ ca karoti viṣamajvaram
jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ
malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam

kṣut kṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam
doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam

balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadra vaḥ
hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ

jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindri yanāśanaḥ
jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ

asādhyo balavān yaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ
gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā

ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca
ārambhādviṣamo yastu yaśca vā dairgharātrikaḥ

kṣīṇasya cātirūkṣasya gambhīro yasya hanti tam
visaṃjñastāmyate yastu śete nipatito'pi vā

śītārdito'ntaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ
yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṃghātaśūlavān

vaktreṇa caivocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavam
hikkāśvāsatṛṣāyuktaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam

santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ
hataprabhendri yaṃ kṣīṇamarocakanipīḍitam

gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet
dāhaḥ svedo bhramastṛṣṇā kampaviḍbhidasaṃjñatā
kūjanaṃ cāsya vaigandhyamākṛtirjvaramokṣaṇe

svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūḥ pāko mukhasya ca
kṣavathuścānnalipsā jvaramuktasya lakṣaṇam

atīsāranidānam
athātīsāranidānam
gurvatisnigdha rūkṣoṣṇadra vasthūlāti śītalaiḥ
viruddhādhyaśanājīrṇairviṣamaiścāpi bhojanaiḥ

snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣairbhayaiḥ
śokād duṣṭāmbumadyātipānaiḥ sātmyartuparyayaiḥ

jalābhiramaṇairvegavighātaiḥ krimidoṣataḥ
nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate

saṃśamyāṃpāṃ dhāturagniṃ pravṛddhaḥ śakṛnmiśro vāyunā'dha praṇunnaḥ
saratyatīvātisāraṃ tamāhurvyādhiṃ ghoraṃ ṣaḍvidhaṃ taṃ vadanti
ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ

hṛnnābhipāyūdarakukṣitoda gātrāvasādānilasannirodhāḥ
viṭsaṅga ādhmānamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi

aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣamalpamalpaṃ muhurmuhuḥ
śakṛdāmaṃ sarukśabdaṃ mārutenātisāryate

pittātpītaṃ nīlamālohitaṃ vā tṛṣṇāmūrcchādāhapākopapannam
śuklaṃ sāndraṃ śleṣmaṇā śleṣmayuktaṃ visraṃ śītaṃ hṛṣṭaromā manuṣyaḥ

varāhasnehamāṃsāmbusadṛśaṃ sarvarūpiṇam
kṛcchrasādhyamatīsāraṃ vidyāddoṣatrayodbhavam

taistairbhāvaiḥ śocato'lpāśanasya bāṣpoṣmā vai vahnimāviśya jantoḥ
koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayettasya raktaṃ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam

nirgacchedvai viḍvimiśraṃ hyaviḍa vā nirgandhaṃ vā gandhavadvā'tisāraḥ
śokotpanno duścikitsyo'timātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ

annājīrṇāt pradrutāḥ kṣobhayantaḥ koṣṭhaṃ doṣā dhātusaṃghānmalāṃśca
nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti śūlopetaṃ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti

saṃsṛṣṭamebhirdoṣaistu nyastamapsvavasīdati
purīṣaṃ bhṛśadurgandhi picchilaṃ cāmasaṃjñitam

etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya vai
lāghavaṃ ca viśeṣeṇa tasya pakvaṃ vinirdiśet

pakkajāmbavasaṅkāśaṃ yakṛtkhaṇḍanibhaṃ tanu
ghṛtatailavasāmajjaveśavārapayodadhi

māṃsadhāvanatoyābhaṃ kṛṣṇaṃ nīlāruṇaprabham
mecakaṃ snigdhakarbūraṃ candra kopagataṃ ghanam

kuṇapaṃ mastuluṅgābhaṃ sugandhi kuthitaṃ bahu
tṛṣṇādāhatamaḥśvāsahikkāpārśvāsthiśūlinam

saṃmūrcchāratisaṃmohayuktaṃ pakkavalīgudam
pralāpayuktaṃ ca bhiṣagvarjayedatisāriṇam

asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ dūrādhmātamupadrutam
guda pakve gatoṣmāṇamatisārakiṇaṃ tyajet

śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam
viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet

śothaṃ śūlaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ kāsaṃ śvāsamarocakam
chardiṃ mūrcchāṃ ca hikkāṃ ca dṛṣṭvā'tīsāriṇaṃ tyajet
pittakṛnti yadā'tyarthaṃ dra vyāṇyaśnāti paittike
tadopajāyate'bhīkṣṇaṃ raktātīsāra ulbaṇaḥ

vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya
pravāhato'lpa bahuśo malāktaṃpravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ

pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphācca
saśoṇitā śoṇitasambhavā ca tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu
tāsāmatīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca

yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyuśca gacchati
dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ

jvirātīsārayoruktaṃ nidānaṃ yat pṛthak pṛthak
yatsyājjvarātisārasya tena nātroditaṃ punaḥ

grahaṇīroganidānam
atha grahaṇīroganidānam
atīsāre nivṛtte'pi mandāgnerahitāśinaḥ
bhūyaṃ saṃdūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet

ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ
sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati

pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdra vam
grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ

pūrvarūpaṃ tu tasyedaṃ tṛṣṇā'lasyaṃ balakṣayaḥ
vidāho'nnasya pākaśca cirāt kāyasya gauravam

kaṭutiktakaṣāyāti rūkṣasaṃduṣṭabhojanaiḥ
pramitānaśanātyadhvaveganigrahamaithunaiḥ

mārutaḥ kupito vahniṃ sañchādya kurute gadān
tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā

kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ
pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārugabhīkṣṇaṃ visūcikā

hṛtpīḍākārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikartikā
gṛddhiḥ sarvarasānāṃ ca manasaḥ sadanaṃ tathā

jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca
sa vātagulmahṛdro gaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ

cirād duḥkhaṃ dra vaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat
punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt

kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam
āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam

so'jīrṇaṃ nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sāryate dra vam
pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ

gurvatisnigdhaśītādibhojanādatibhojanāt
bhuktamātrasya ca snapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ

tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ
āsyopadehamādhuryaṃ kāsaṣṭhīvanapīnasāḥ

hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru
duṣṭomadhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam

bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam
akṛśasyāpi daurbalyamālasyaṃ ca kaphātmake

pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgasamāgame
tridoṣaṃ nirdiśedevaṃ teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam

antrakūjanamālasyaṃ daurbalyaṃ sadanaṃ tathā
dra vaṃ śītaṃ ghanaṃ snigdhaṃ sakaṭīvedanaṃ śakṛt १७-

āmaṃ bahu sapaicchilyaṃ saśabdaṃ mandavedanam
pakṣānmāsāddaśāhādvā nityaṃ vā'pyatha muñcati १७-

divā prakopo bhavati rātrau śāntiṃ vrajecca yā
durvijñeyā duścikitsyā cirakālānubandhinī १७-

sā bhavedāmavātena saṃgrahagrahaṇī matā
svipataḥ pārśvayoḥ śūlaṃ galajjalaghaṭīdhvaniḥ
taṃ vadanti ghaṭīyantramasādhyaṃ grahaṇīgadam १७-

doṣaṃ sāmaṃ nirāmaṃ ca vidyādatrātisāravat

liṅgairasādhyo grahaṇīvikāro yaistairatīsāragado na sidhyet
vṛddhasya nūnaṃ grahaṇīvikāro hatvā tanuṃ naiva nivartate ca

bālake grahaṇī sādhyā yūni kṛcchrā samīritā
vṛddhe tvasādhyā vijñeyā mataṃ dhanvantareridam १९-

arśonidānam
athārśonidānam
pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca śoṇitāt sahajāni ca
arśāṃsi ṣaṭprakārāṇi vidyād gudavalitraye

doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn
māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tāñjaguḥ

kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca
pramitālpāśanaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ maithunasevanam

laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca
śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ mataḥ

kaṭvamlalavaṇoṣṇāni vyāyāmāgnyātapaprabhāḥ
deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam

vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ pānānnabheṣajam
pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām

madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca
avyāyāmo divāsvapnaḥ śayyāsanasukhe ratiḥ

prāgvātasevā śītau ca deśakālāvacintanam
ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām

hetulakṣaṇasaṃsargādvidyād dvandvolbaṇāni ca
sarvohetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaṃ samam

gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ
mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viśadāḥ paruṣāḥ kharāḥ

mitho visadṛśā vakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ
bimbīkharjūrakarkandhūkārpāsīphalasannibhāḥ

kecit kadambapuṣpābhāḥ kecit siddhārthakopamāḥ
śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇādyadhikavyathāḥ

kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛd grahārocakapradāḥ
kāsaśvāsāgnivaiṣamya karṇanādabhramāvahāḥ

tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam
rukphenapicchānugataṃ vibuddhamupaveśyate

kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravaktraśca jāyate
gulmaplīhodarāṣṭhīlāsaṃbhavastata eva ca

pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ
tanvasrasrāviṇo visrāstanavo mṛdavaḥ ślathāḥ

śukajihvāyakṛtkhaṇḍajalaukovaktrasaṃnibhāḥ
dāhapākajvarasvedatṛṇmūrcchā'rucimohadāḥ

soṣmāṇo dra vanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ
yavamadhyā haritpītahāridra tvaṅnakhādayaḥ

śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ
utsannopacita-snigdha-stabdha-vṛttagurusthirāḥ

picchilāḥ stimitāḥślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ
karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ

vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyurvastinābhivikarṣiṇaḥ
saśvāsakāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ

mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ
klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ

vasābhasakaphaprāyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ
na sravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ

sarvaiḥ sarvātmakānyāhurlakṣaṇaiḥ sahajāni ca
raktolbaṇā gude kīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ

vaṭaprarohasadṛśā guñjāvidrumasannibhāḥ
te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ

sravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ
bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasaṃbhavai

hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendri yaḥ
tatrānubandho dvividhaḥ śleṣmaṇo mārutasya ca
viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣamadhovāyurna vartate

tanu cāruṇavarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām
kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ yadi cādhikam

tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇam
śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guru śītalam

yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat pāṇḍu picchilam
gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam
śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ

viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca
kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'lpaviṭkatā

grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya ca
pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye

pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam
sarva eva prakupyanti gudajānāṃ samudbhave

tasmādarśāṃsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca
sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca

bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca
arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca

dvandvajāni dvitīyāyāṃ balau yānyāśritāni ca
kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca

sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ balim
jāyante'śāsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet

śeṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite
yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā

haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā
śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca yasyāsādhyo'śaso hi saḥ

hṛtpārśvaśūlaṃ saṃmohaśchardiraṅgasya rugjvaraḥ
tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyurgudajāturam

tṛṣṇārocakaśūlārtamatiprasrutaśoṇitam
śothātisārasaṃyuktamarśāṃsi kṣapayanti hi

meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaiṃ nābhijāni ca
gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca

vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ
kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu tadviduḥ

vātena todapāruṣyaṃ pittādasitavaktratā
śleṣmaṇā snigdhatā cāsya grathitatvaṃ savarṇatā

agnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam
athāgnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam
mandastīkṣṇo'tha viṣamaḥ samaśceti caturvidhaḥ
kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo'nalaḥ

viṣamo vātajān rogām̐ stīkṣṇaḥ pittanimittajān
karotyagnistathā mando vikārān kaphasambhavān

samā samāgneraśitā mātrā samyagvipacyate
svalpā'pi naiva mandāgnerviṣamāgnestu dehinaḥ

kadācit pacyate samyakkadācinna vipacyate
mātrā'timātrā'pyaśitā sukhaṃ yasya vipacyate
tīkṣṇagniriti taṃ vidyāt samāgniḥ śreṣṭha ucyate

āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ
ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ

ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecinnirdoṣaṃ dinapāki ca
vadanti ṣaṣṭhaṃ cājīrṇaṃ prākṛtaṃ prativāsaram

atyambupānādviṣamāśanācca saṃdhāraṇātsvapnaviparyayācca
kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya

īrṣyābhayakrodhapariplutena lubdhena rugdainyanipīḍitena
pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyakparipākameti

mātrayā'pyabhyavahṛtaṃ pathyaṃ cānnaṃ na jīryati
cintāśokabhayakrodha duḥkhaśayyāprajāgaraiḥ

tatrāme gurutotkledaḥ śotho gaṇḍākṣikūṭagaḥ
udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravartate

vidagdhe bhramatṛṇmūrcchāḥ pittācca vividhā rujaḥ
udgāraśca sadhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate

viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ
malavātāpravṛttiśca stambho moho'ṅgapīḍanam

rasaśeṣe'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigaurave
mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaṃ sadanaṃ bhramaḥ
upadra vā bhavantyete maraṇaṃ cāpyajīrṇataḥ

anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ
rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi

ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam
visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā

sūcībhiriva gātrāṇi tudan saṃtiṣṭhate'nilaḥ
yatrājīrṇena sā vaidyairvisūcīti nigadyate

na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ
mūḍhāstāmajitātmāno labhante'śanalolupāḥ

mūrcchā'tisāro vamathuḥ pipāsā śūlo bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ
vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ

kukṣirānahyate'tyarthaṃ pratāmyet parikūjati
niruddho mārutaścaiva kukṣāvupari dhāvati

vātavarconirodhaśca yasyātyarthaṃ bhavedapi
tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu

duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya
vilambakāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ

yatrasthamāmaṃ virujettameva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ
doṣeṇa yenāvatataṃ śarīraṃ tallakṣaṇairāmasamudbhavaiśca

yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasaṃjño vamyardito'bhyantarayātanetraḥ
kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ so'punarāgamāya

udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ
laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam

nidrā nāśo'ratiḥ kampo mūtrāghāto visaṃjñatā
amī hyupadra vā ghorā visūcyāṃ pañca dāruṇāḥ

prāyeṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṃ jāyate nṛṇām
tanmūlo rogasaṃghātastadvināśādvinaśyati

glānigauravaviṣṭambhabhrama mārutamūḍhatāḥ
vibandho vā pravṛttirvā sāmānyājīrṇalakṣaṇam

kriminidānam
atha kriminidānam
krimayaśca dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ
bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ

nāmato viṃśatividhāḥ bāhyāstatra malodbhavāḥ
tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ

bahupādāśca sūkṣmāścayūkā likṣāśca nāmataḥ
dvidhā te koṭhapiḍakākaṇḍūgaṇḍān prakurvate

ajīrṇabhojī madhurāmlanityo dra vapriyaḥ piṣṭaguḍopabhoktā
vyāyāmavarjī ca divāśayāno viruddhabhuk saṃlabhate krimīṃstu

māṣapiṣṭāmlalavaṇaguḍaśākaiḥ purīṣajāḥ
māṃsamatsyaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ

viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi
jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdro gaḥ sadanaṃ bhramaḥ

bhaktadveṣo'tisāraśca saṃjātakrimilakṣaṇam
kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ

pṛthubraghnanibhāḥ kecit kecidgaṇḍūpadopamāḥ
rūḍhadhānyāṅkurākārāstanu dīrghāstathā'ṇavaḥ

śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te
antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahāgudāḥ

curavo darbhakusumāḥ sugandhāste ca kurvate
hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam

mūrcchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān
raktavāhisirāsthānaraktajā jantavo'ṇavaḥ

apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ
keśādā romavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ
ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ

pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dhovisarpiṇaḥ
pravṛddhā syurbhaveyuśca te yadā'māśayonmukhāḥ

tadā'syodgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ
pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ

te pañca nāmnā krimayaḥ kakerukamakerukāḥ
sausurādāḥ saśūlākhyā lelihā janayanti hi

viḍbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ
romaharṣāgnisadanaṃ gudakaṇḍūrvimārgagāḥ

pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam
atha pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam
pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ
caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇānmṛdaḥ

vyāyāmamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam
niṣevamāṇasya pradūṣya raktaṃ doṣāstvacaṃ pāṇḍuratāṃ nayanti

tvaksphoṭanaṣṭhīvanagātrasādamṛdbhakṣaṇaprekṣaṇakūṭaśothāḥ
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi

tvaṅmūtranayanādīnāṃ rūkṣakṛṣṇāruṇābhatāḥ
vātapāṇḍvāmaye todakampānāhabhramādayaḥ

pītamūtraśakṛnnetro dāhatṛṣṇājvarānvitaḥ
bhinnaviṭko'tipītābhaḥ pittapāṇḍvāmayī naraḥ

kaphaprasekaśvayathu tandrā lasyātigauravaiḥ
pāṇḍurogī kaphācchuklaistvaṅmūtranayanānanaiḥ

jvarārocakahṛllāsaccharditṛṣṇāklamānvitaḥ
pāṇḍurogī tribhirdoṣaistyājyaḥ kṣīṇo hatendri yaḥ

mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ
kaṣāyā mārutaṃ pittamūṣarā madhurā kapham

kopayenmṛdra sādīṃśca raukṣyād bhuktaṃ ca rūkṣayet
pūrayatyavipakvaiva srotāṃsi niruṇaddhyapi

indri yāṇāṃ balaṃ hatvā tejo vīryaujasī tathā
pāṇḍurogaṃ karotyāśu balavarṇāgnināśanam

śūnākṣikūṭagaṇḍabhrūḥ śūnapānnābhimehanaḥ
krimikoṣṭho'tisāryeta malaṃ sāsṛkkaphānvitam

pāṇḍurogaścirotpannaḥ kharībhūto na sidhyati
kālaprakarṣācchūnānāṃ yo vā pītāni paśyati

baddhālpaviṭ saharitaṃ sakaphaṃ yo'tisāryate
dīnaḥ śvetātidigdhāṅgaśchardimūrcchātṛḍarditaḥ

sanāstyasṛkkṣayādyaśca pāṇḍuḥ śvetatvamāpnuyāt
pāṇḍudantanakho yastu pāṇḍunetraśca yo bhavet
pāṇḍusaṃghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati

anteṣu śūnaṃ parihīṇamadhyaṃ mlānaṃ tathā'nteṣu ca madhyaśūnam
gude ca śephasyatha muṣkayośca śūnaṃ pratāmyantamasaṃjñakalpam
vivarjayetpāṇḍukinaṃ yaśo'thī tathā'tisārajvarapīḍitaṃ ca

pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate
tasya pittamasṛṅmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate

hāridra netraḥ sa bhṛśaṃ hāridra tvaṅnakhānanaḥ
raktapītaśakṛnmūtro bhekavarṇo hatendri yaḥ

dāhāvipākadaurbalya sadanārucikarṣitaḥ
kāmalā bahupittaugha koṣṭhaśākhāśrayā matā

kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syātkumbhakāmalā
kṛṣṇapītaśakṛnmūtro bhṛśaṃ śūnaśca mānavaḥ

saraktākṣimukhacchardiviṇmūtro yaśca tāmyati
dāhārucitṛḍānāhatandrā mohasamanvitaḥ

naṣṭāgnisaṃjñaḥ kṣipraṃ hi kāmalāvānvipadyate
chardyarocakahṛllāsajvaraklamanipīḍitaḥ

naśyati śvāsakāsārto viḍbhedī kumbhakāmalī
yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaḥ śyāvapītakaḥ

balotsāhakṣayastandrā mandāgnitvaṃ mṛdujvaraḥ
strīṣvaharṣo'ṅgamardaśca dāhastṛṣṇā'rucirbhramaḥ
halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ

santāpo bhinnavarcastvaṃ bahirantaśca pītatā
pāṇḍutā netrayoryasya pānakīlakṣaṇaṃ bhavet
raktapittanidānam
atha raktapittanidānam
gharmaṃvyāyāmaśokādhvavyavāyairatisevitaiḥ
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhireva ca

pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇairvidahatyāśu śoṇitam
tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā'pi vā

ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ
kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate

sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ
lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin bhaviṣyati

sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam
śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam

raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasaṃnibham
mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca paittikam

saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam
ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ pavanānugam
dvimārgaṃ kaphavātāmyāmubhābhyāmanuvartate

ūrdhvaṃ sādhyamadho yāpyamasādhyaṃ yugapadgatam
ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam

raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadra vam
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate

yattridoṣamasādhyaṃ syānmandāgnerativegavat
vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat

daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrcchā
bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā
tṛṣṇā koṣṭhasya bhedaḥ śirasi ca tapanaṃ pūtiniṣṭhīvanatvaiṃ
bhaktadveṣāvipākau vikṛtirapi bhavedra ktapittopasargāḥ

māṃsaprakṣālanābhaṃ kuthitamiva ca yatkardamāmbhonibhaṃ vau
medaṃpūyāsrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakkajambūphalābham
yatkṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārā-
stadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti

yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ
paśyed dṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyamasaṃśayam

lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ
lohitodgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ

rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam
atha rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam
vegārodhāt kṣayāccaiva sāhasādviṣamāśanāt
tridoṣo jāyate yakṣmā gado hetucatuṣṭayāt

kaphapradhānairdoṣaistu ruddheṣu rasavartmasu
ativyavāyinovā'pi kṣīṇe retasyanantarāḥ
kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ

śvāsāṅgamardakaphasaṃsravatāluśoṣavamyagnisādamadapīnasakāsanidrā ḥ!
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparoriraṃsuḥ

svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhā gṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca
taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchruṣkāṃstarūnpavanadhūmadavārditāṃśca

aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ karapādayoḥ
jvaraḥ sarvāṅgagaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ

bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam
svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpaṃ rājayakṣmaṇi
svarabhedo'nilācchūlaṃ saṃkocaścāṃsapārśvayoḥ
jvaro dāho 'tisāraśca pittādra ktasya cāgamaḥ

śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca
kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ

ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam
kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ

tribhirvā pīḍitaṃ liṅgaiḥ kāsaśvāsāsṛgāmayaiḥ
jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvimalaṃ yaśaḥ

sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye
yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā

mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatisāranipīḍitam
śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet

śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam
kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam

jvarānubandharahitaṃ balavantaṃ kriyāsaham
upakramedātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ naram

vyavāyaśokavārdhakyavyāyāmādhvapraśoṣitān
vraṇoraḥkṣatasaṃjñau ca śoṣiṇau lakṣaṇaiḥ śṛṇu

vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ

pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ
jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendri yaḥ

kampano'rucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ
ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravāratipīḍitaḥ

saṃprasrutāsyanāsākṣaḥ śuṣkarūkṣamalacchaviḥ
adhvaśoṣī ca srastāṅgaḥ saṃbhṛṣṭaparuṣacchaviḥ

prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ
vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ
liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā

raktakṣayād vedanābhistathaivāhārayantraṇāt
vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamo mataḥ

dhanuṣā'yasyato'tyarthaṃ bhāramudvahato gurum
yudhyamānasya balibhiḥ patato viṣamoccataḥ

vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ damyaṃ vā'nya nigṛhṇataḥ
śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipato nighnataḥ parān

adhīyānasya vā'tyuccairdūraṃ vā vrajato drutam
mahānadīrvā tarato hayairvā saha dhāvataḥ

sahasotpattato dūraṃ tūrṇaṃ cā'pi pranṛtyataḥ
tathā'nyai karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya vā

vikṣate vakṣasi vyādhirbalavān samudīryate
strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ

uro vibhajyate'tyarthaṃ bhidyate'tha virujyate
prapīḍyete tataḥ pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate

kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate
jvaro vyathā manodainyaṃ viḍbhedāgnibadhāvapi

duṣṭaḥ śyāvaḥ sudurgandhaḥ pīto vigrathito bahuḥ
kāsamānasya cābhīkṣṇaṃ kaphaḥ sāsṛk pravartate

sa kṣatī kṣīyate'tyarthaṃ tathā śukraujasoḥ kṣayāt
avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam

uroruk śoṇitacchardiḥ kāso vaiśeṣikaḥ kṣate
kṣīṇe saraktamūtratvaṃ pārśvapṛṣṭhakaṭīgrahaḥ

alpaliṅgasya dīptāgneḥ sādhyo balavato navaḥ
parisaṃvatsaro yāpyaḥ sarvaliṅgaṃ tu varjayet

kāsanidānam
atha kāsanidānam
dhūmopaghātādra satastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca
vimārgagatvācca hi bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathostathaiva

prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ sa bhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ
nireti vaktrātsahasā sadoṣo manīṣibhiḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ

pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ
kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram

pūrvarūpaṃ bhavetteṣāṃ śūkapūrṇagalāsyatā
kaṇṭhe kaṇḍūśca bhojyānāmavarodhaśca jāyate

hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ
prasaktavegastu samīraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva

urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ
pittena pītāni vametkaṭūni kāsetsa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ

pralipyamānena mukhena sīdañ śirorujārtaḥ kaphapūrṇa dehaḥ
abhaktaruggauravakaṇḍuyuktaḥ kāsed bhṛśaṃ sāndra kaphaḥ kaphena

ativyavāyabhārādhva yuddhāśvagajavigrahaiḥ
rūkṣasyoraḥkṣataṃ vāyurgṛhītvā kāsamācaret

sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvetsaśoṇitam
kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ virugṇeneva corasā

sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā
duḥkhasparśena śūlena bhedapīḍābhitāpinā

parvabhedajvaraśvāsa tṛṣṇāvaisvaryapīḍitaḥ
pārāvata ivākūjan kāsavegāt kṣatodbhavāt

viṣamāsātmyabhojyā tivyavāyādveganigrahāt
ghṛṇināṃ śocatāṃ nṝṇāṃ vyāpanne'gnau trayo malāḥ
kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryurdehakṣayapradam

sa gātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī
śuṣyanviniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam
taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti

ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ
sādhyo balavatāṃ vā syādyāpyastvevaṃ kṣatotthitaḥ

navau kadācitsidhyetāmapi pādaguṇānvitau
sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ sarvo yāpyaḥ prakīrtitaḥ
trīn pūrvānsādhayetsādhyānpathyairyāpyāṃstu yāpayet

hikkāśvāsanidānam
atha hikkāśvāsanidānam
vidāhiguruviṣṭambhirūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ
śītapānāśanasthānarajodhūmātapānilaiḥ

vyāyāmakarmabhārādhva vegāghātāpatarpaṇaiḥ
hikkāśvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate

muhurmuhurvāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan
sa ghoṣavānāśu hinastyasūn yatastatastu hikketyabhidhīyate budhaiḥ

annajāṃ yamalāṃ kṣudrā ṃ! gambhīrāṃ mahatīṃ tathā
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi

kaṇṭhorasorgurutvaṃ ca vadanasya kaṣāyatā
hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca

pānānnairatisaṃyuktaiḥ sahasā pīḍito'nilaḥ
hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak

cireṇa yamalairvegairyā hikkā sampravartate
kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet

prakṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate
kṣudri kā nāma sā hikkā jatrumūlātpradhāvitā

nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī
anekopadra vavatī gambhīrā nāma sā smṛtā

marmāṇyutpīḍayantīva satataṃ yā pravartate
mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampinī

āyamyate hikkato yasya dehoai! dṛṣṭiścordhvaṃ nāmyate yasya nityam
kṣīṇo'nnadviṭ kṣauti yaścātimātraiṃ tau dvau cāntyau varjayeddhikkamānau

atisañcitadoṣasya bhaktacchedakṛśasya ca
vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ

āsāṃ yā sā samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam
yamikā ca pralāpārtimohatṛṣṇāsamanvitā

akṣīṇaścāpyadīnaśca sthiradhātvindri yaśca yaḥ
tasya sādhayituṃ śakyāyamikāhantyato'nyathā

mahordhvacchinnatamakakṣudra bhedaistu pañcadhā
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsaeko viśeṣataḥ

vātādhiko bhavet kṣudra stamakastu kaphodbhavaḥ
kaphavātādhikaścaiva saṃsṛṣṭaśchinnasaṃjñakaḥ
śvāso mārutasaṃsṛṣṭo mahānūrdhvastato mataḥ

prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānameva ca
ānāho vaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca

yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ
viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsān karoti saḥ

uddhūyamānavāto yaḥ śabdavad duḥkhito naraḥ
uccaiḥ śvasiti saṃruddho mattarṣabha ivāniśam

pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ
vivṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk

dīnaḥ praśvasitaṃ cāsya dūrādvijñāyate bhṛśam
mahāśvāsopasṛṣṭastu kṣiprameva vipadyate

ūrdhvaṃ śvasiti yo dīrgha na ca pratyāharatyadhaḥ
śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ

ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃstu vibhrāntākṣa itastataḥ
pramuhyan vedanārtaśca śuklāsyo'ratipīḍitaḥ

ūrdhvaśvāse prakupite hyadhaḥśvāso nirudhyate
muhyatastāmyataścordhvaṃ śvāsastasyaiva hantyasūn

yastu śvasiti vicchinnaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ
na vā śvasiti duḥkhārto marmacchedarugarditaḥ

ānāhasvedamūrcchārto dahyamānena vastinā
viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ

vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ
chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ vijahātyasūn

pratilomaṃ yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate
grīvāṃ śiraśca saṃgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca

karoti pīnasaṃ tena ruddho ghurghurakaṃ tathā
atīva tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam

pratāmyati sa vegena tṛṣyate sannirudhyate
pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ

śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ
tasyaiva ca vimokṣānte muhūrtaṃ labhate sukham

tathā'syoddhvaṃsatekaṇṭhaḥkṛcchrācchaknoti bhāṣitum
na cāpi labhate nidrā ṃ! śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ

pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ
āsīno labhate saukhyamuṣṇaṃ caivābhinandati

ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamārtimān
viśuṣkāsyo muhuḥ śvāso muhuścaivāvadhamyate

meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate
sa yāpyastamakaḥ śvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ

jvaramūrcchāparītasya vidyātpratamakaṃ tu tam
udāvartarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ

tamasā vardhate'tyarthaṃ śītaiścāśu praśāmyati
majjatastamasīvāsya vidyātsaṃtamakaṃ tu tam

rūkṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan
kṣudra śvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ

hinasti na sa gātrāṇi na ca duḥkho yathetare
na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃgatim

nendri yāṇāṃ vyathāṃ nāpi kāṃcidāpādayedrujam
sa sādhya ukto balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ

kṣudra ḥ! sādhyo matasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca

kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā
yathā śvāsaśca hikkā ca harataḥ prāṇamāśu ca

svarabhedanidānam
atha svarabhedanidānam
atyuccabhāṣaṇa viṣādhyaya nābhighāta-
sandūṣaṇaiḥ prakupitā pavanādayastu
srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ
hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ

vātādibhiḥ pṛthak sarvairmedasā ca kṣayeṇa ca
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gardabhavat kharaṃ ca
pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyād galena sa ca dāhasamanvitena

brūyātkaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhaḥsvalpaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt
sarvātmakebhavati sarvavikārasaṃpattaṃ cāpyasādhyamṛṣayaḥ svarabhedamāhuḥ

dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyāccavāgeṣa cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ
antargatarasvaramalakṣyapadaṃ cireṇa medo'nvayādvadati digdhagalastṛṣārttaḥ

kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya vā'pi cirotthito yaśca sahopajātaḥ
medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti

arocakanidānam
athārocakanidānam
vātādibhiḥ śokabhayātilobhakrodhairmanoghnāśanarūpagandhaiḥ
arocakāḥ syuḥ parihṛṣṭadantaḥ kaṣāyavaktraśca mato'nilena

kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāt lavaṇaṃ ca vaktram
arocake śokabhayātilobhakrodhādyahṛdyāśucigandhaje syāt

svābhāvikaṃ cāsyamathāruciścatridoṣaje naikarasaṃ bhavettu

hṛcchūlapīḍanayutaṃ pavanenai pittāttṛḍdāhacoṣabahulaiṃ sakaphaprasekam
śleṣmātmakaiṃ bahurujaṃ bahubhiśca vidyādvaiguṇyamohajaḍatābhirathāparaṃ ca

chardinidānam
atha chardinidānam
duṣṭairdoṣaiḥ pṛthak sarvairbībhatsālocanādibhiḥ
chardayaḥ pañca vijñeyāstāsāṃ lakṣaṇamucyate

atidra vairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairati
akāle cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhojanaiḥ

śramādbhayāttathodvegādajīrṇāt krimidoṣataḥ
nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ

bībhatsairhetubhiścānyaiḥ drutamutkleśito balāt
chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ
nirucyate chardiriti doṣo vaktraṃ pradhāvitaḥ

hṛllāsodgārarodhau ca praseko lavaṇastanuḥ
dveṣo'nnapāne ca bhṛśaṃ vamīnāṃ pūrvalakṣaṇam

hṛtpārśvapīḍāmukhaśoṣaśīrṣanābhyartikāsasvarabhedatodaiḥ
udgāraśabdaprabalaṃ saphenaṃ vicchinnakṛṣṇaṃ tanukaṃ kaṣāyam
kṛcchreṇa cālpaṃ mahatā ca vegenārto'nilācchardayatīha duḥkham

mūrcchāpipāsāmukhaśoṣamūrdhatālvakṣisantāpatamobhramārtaḥ
pītaṃ bhṛśoṣṇaṃ haritaṃ satiktaṃdhūmraṃ ca pittena vametsadāham

tandrā 'syamādhuryakaphaprasekasantoṣanidrā 'rucigauravārtaḥ
snigdhaṃ ghanaṃ svādu kaphādviśuddhaṃ saromaharṣo'lparujaṃ vamettu

śūlāvipākārucidāhatṛṣṇāśvāsapramohaprabalā prasaktam
chardistridoṣāllavaṇāmlanīlasāndro ṣṇaraktaṃ vamatāṃ nṛṇāṃ syāt

viṭsvedamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srotāṃsi saṃrudhya yadordhvameti
utsannadoṣasya samācitaṃ taṃ doṣaṃ samuddhūya narasya koṣṭhāt

viṇmūtrayostatsamagandhavarṇaṃ tṛṭśvāsahikkārtiyutaṃ prasaktam
pracchardayed duṣṭamihātivegāttayā'ditaścāśu vināśameti

vībhatsajā dauhṛdajā'majā ca hyasātmyajā ca krimijā ca yā hi
sā pañcamī tāṃ cavibhāvayecca doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau

śūlahṛllāsabahulā krimijā ca viśeṣataḥ
krimihṛdro gatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā

kṣīṇasya yā chardiratiprasaktā sopadra vā śoṇitapūyayuktā
sacandri kāṃ tāṃ pravadedasādhyauṃ sādhyāṃ cikitsennirupadra vāṃ ca

kāsaśvāso'jvaro hikkā tṛṣṇā vaicittyameva ca
hṛdro gastamakaścaiva jñeyāścharderupadra vāḥ

tṛṣṇānidānam
atha tṛṣṇānidānam
bhayaśramābhyāṃ balasaṃkṣayādvā hyūrdhvaṃ citaṃ pittavivardhanaiśca
pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayetpipāsām
srotassvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu doṣaiśca tṛṭ sambhavatīha jantoḥ

tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśeṣadāhasaṃtāpamohabhramavipralāpāḥ
pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāle tu viśeṣato hi
tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā hyāmasamudbhavā ca
bhaktodbhavā saptamiketi tāsāṃ nibodha liṅgānyanupūrvaśastu

kṣāmāsyatā mārutasaṃbhavāyāṃ todastathā śaṅkhaśiraḥsu cāpi
srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītābhiradbhiśca vivṛddhimeti

mūrcchā'nnavidveṣavilāpadāhā raktekṣaṇatvaṃ pratataśca śoṣaḥ
śītābhinandā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridūyanaṃ ca

vāṣpāvarodhātkaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇā balāsena bhavettathā tu
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayā'ditaḥ śuṣyati cātimātram

kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā matā tu
rasakṣayādyā kṣayasabhavā sā tayā'bhibhūtaśca niśādineṣu

pepīyate'mbha sa sukhaṃ na yāti tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ
rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet

tridoṣaliṅgā'masamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādakartrī
snigdhaṃ tathā'mla lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannamevāśu tṛṣāṃ karoti

dīnasvaraḥ pratāmyan dīnaḥ saṃśuṣkavaktragalatāluḥ
bhavati khalu yopasargāttṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā

jvaramohakṣayakāsaśvā sādyupasṛṣṭadehānām
sarvāstvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprayuktānām
ghoropadra vayuktāstṛṣṇā maraṇāya vijñeyāḥ

mūrcchābhramanidrā tandrā saṃnyāsanidānam
atha mūrcchābhramanidrā tandrā saṃnyāsanidānam
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ
vegāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ

karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca
niviśante yadā doṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ

saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ
tamo'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt

sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat
moho mūrccheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā

vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca
ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ tu prabhutvenāvatiṣṭhate

hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñādaurbalyameva ca
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvaṃ tā bibhāvayet

nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavā'ruṇam
paśyaṃstamaḥ prabiśati śīghraṃ ca pratibudhyate

vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca
kārśyaṃ śyāvā'ruṇācchāyā mūrcchāye vātasaṃbhave

raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyatpītamathāpi vā
paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaśca prabudhyate

sapipāsaḥ sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ
jātamātre patati ca śīghraṃ ca pratibudhyate
saṃbhinnavarcāḥ pītābho mūrcchāye pittasaṃbhave

meghasaṃkāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamoghanaiḥ
paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate

gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivādre rṇa! carmaṇā
saprasekaḥ sahṛllāso mūrcchāye kaphasaṃbhave

sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ
sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ

pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhastadanvayaḥ
tasmādra ktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ

dra vyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati
guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ

ta eva tasmāttābhyāṃ tu mohau syātāṃ yatheritau
stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrcchitaḥ

madyena vilapañśete naṣṭavibhrāntamānasaḥ
gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat

vepathusvapnatṛṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrcchite
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ

mūrcchā pittatamaḥ prāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ
tamovātakaphāttandrā nidrā śleṣmatamobhavā

cakravad bhramato gātraṃ bhūmau patati sarvadā
bhramaroga iti jñeyo rajaḥpittānilātmakaḥ

indri yārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ
nidrā rtasyeva yasyehā tasya tandrā ṃ! vinirdiśet

doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām
svayamevopaśāmyanti saṃnyāso nauṣadhairvinā

vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ
saṃnyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanamāśritāḥ

sa nā saṃnyāsasaṃnyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ
prāṇairvimucyate śīghraṃ muktvā sadyaḥ phalāṃ kriyām

pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam
atha pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam
ye viṣasya guṇāḥ proktāste'pi madye pratiṣṭhitāḥ
tena mithyopayuktena bhavatyugro madātyayaḥ

kiṃtu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam
ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ yathā'mṛtam

prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktyā hinastyasūn
viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ rasāyanam

vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathābalam
prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya syādamṛtopamam

snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam
bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca

kāmyatā manasastuṣṭistejo vikrama eva ca
vidhivatsevyamāne tu madye saṃnihitā guṇāḥ

buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaśca pānānnanidrā rativardhanaśca
saṃpāṭhagītasvaravardhanaśca prokto'tiramyaḥ prathamo mado hi

avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛtirapraśāntaḥ
ālasyanidrā bhihato muhuśca madhyena mattaḥ puruṣo madena

gacchedagamyānna gurūṃśca manyet khādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasaṃjñāḥ
brūyācca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣo'svatantraḥ

caturthe tu made mūḍho bhagnadārviva niṣkriyaḥ
kāryākāryavibhāgajño mṛtādapyaparo mṛtaḥ

ko madaṃ tādṛśaṃ gacchedunmādamiva cāparam
bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāraṃ svavaśaḥ kṛtī

nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam
āpādayetkaṣṭatamānvikārānāpādayeccāpi śarīrabhedam

kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena vubhukṣitena
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi

atyamvubhakṣāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathā'balena
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhānvikārān

pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā
pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ
vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ madātyayam

tṛṣṇādāhajvarasvedamohātīsāravibhramaiḥ
vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṃ madātyayam

chardyarocakahṛllāsa tandrā staimityagauravaiḥ
vidyācchītaparītasya kaphaprāyaṃ madātyam
jñeyastridoṣajaścāpi sarvaliṅgairmadātyayaḥ

śleṣmocchrayo'ṅgagurutā virasāsyatā cai
viṇmūtrasaktiratha tandri rarocakaśca
liṅgaṃ parasya ca madasya vadanti tajjñā
stṛṣṇā rujā śirasi sandhiṣu tāpi bhedaḥ

ādhmānamugramatha codgiraṇaṃ vidāhaḥ
pāne'jarāṃ samupagacchati lakṣaṇāni
hṛdgātratodakaphasaṃsrava kaṇṭhadhūmā
mūrcchāvamijvara śirorujanapradāhāḥ

dvepaḥ surānnavikṛteṣvapi teṣu teṣu
taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ
hīnottarauṣṭhamati śītamamandadāhaṃ
tailaprabhāsyamapi pānahataṃ tyajettu

jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavā'pi nīlaṃ
pīte ca yasya nayane rudhiraprabhe vā
hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ
kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante

dāhanidānam
tvacaṃ prāptaḥ sa pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam

kṛtsnadehānugaṃ raktamudri ktaṃ dahati dhruvam
sa uṣyate tṛṣyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ

lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate
pittajvarasamaḥ pittātsa cāpyasya vidhiḥ smṛtaḥ

tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam
sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahenmandacetasaḥ

saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya vepate
asṛjā pūrṇakoṣṭhasya dāho'nya syātsuduḥsahaḥ

dhātukṣayottho yo dāhastena mūrcchātṛḍarditaḥ
kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sa sīded bhṛśapīḍitaḥ

kṣatajo'naśnataścānnaṃ śocato vā'pyanekadhā
tenāntardahyatetyarthaṃ tṛṣṇā mūrcchā pralāpavān
marmābhighātajo'pyasti so'sādhyaḥ saptamo mataḥ
sarva eva ca varjyāḥ syu śītagātrasya dehinaḥ

unmādanidānam
athonmādanidānam
madayantyudgatā doṣā yasmādunmārgamāgatāḥ
mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ

ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ
mānasena ca duḥkhena sa ca pañcavidho mataḥ

viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam
sa cāpravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibharti ca

viruddhaduṣṭāśucibhojanāni pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām
unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ

tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya
srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ

dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca
abaddhavāktvaṃ hṛdayaṃ ca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam

rūkṣālpaśītānnavirekadhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ
cintādiduṣṭaṃ hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram

asthānahāsasmitanṛtyagītavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni
pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam

ajīrṇa kaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam
unmādamatyugramanātmakasya hṛdi sthitaṃ pūrvavadāśu kuryāt

amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidra vaṇauṣṇyaroṣāḥ
pracchāyaśītānnajalābhilāṣaḥ pītā ca bhāḥ pittakṛtasya liṅgam

saṃpūraṇairmandaviceṣṭitasya soṣmā kapho marmaṇi saṃpraduṣṭaḥ
vuddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahatya cittaṃ pramohayan saṃjanayedvikāram

vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā
chardiśca lālā ca balaṃ ca bhuṅkte nakhādiśauklyaṃ ca kaphātmake syāt

yaḥ sannipātaprabhavo'tighoraḥ sarbaiḥ samastaiḥ sa ca hetubhiḥ syāt
sarbāṇi rūpāṇi bibharti tādṛgviruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ

corairnarendra puruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭatamo manaso vikāraḥ

citraṃ bravīti ca mano'nugataṃ visaṃjño
gāyatyatho hasati roditi cāpi mūḍhaḥ
raktekṣaṇo hatabalendri yabhāḥ sudīnaḥ
śyāvānano viṣakṛte'tha bhavedvisaṃjñaḥ

avāñcī vāpyudañcī vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ
jāgarūko hyasaṃdehamunmādena vinaśyati

amartyavāgvikramavīryaceṣṭo jñānādivijñānabalādibhiryaḥ
unmādakālo'niyataśca yasya bhūtotthamunmādamudāharettam

saṃtuṣṭaḥ śuciratidivyamālyagandho nistandrī ravitathasaṃskṛtaprabhāṣī
tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ

saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ
saṃtuṣṭo na bhavati cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati sa devaśatrujuṣṭaḥ

hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ
nṛtyanvai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ

tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāk sahiṣṇuḥ
tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ

pretānāṃ sa diśati saṃstareṣu piṇḍāñ śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ
māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhakto bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ

yastūrvyāṃ prasarati sarpavatkadācit sṛkkaṇyau vileḍhi vai jihvayā tathaiva
krodhālurguḍamadhudugdhapāyasepsurjñātavyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ

māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ
krodhālurvipulabalo niśābihārī śaucadviḍ bhavati sarākṣasairgṛhītaḥ

uddhastaḥ kṛśaparuṣo'cirapralāpīdurgandho bhṛśamaśucistathātilolaḥ
bahvāśī vijanavanāntaropasevī vyāceṣṭan bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ

sthūlākṣo drutamaṭanaḥ sa phenalehī nidrā luḥ patati ca kampate ca yo hi
yaścādri dviradanagādivicyuḥ syāt so'sādhyo bhavati tathā trayodaśābde

devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi
gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyāṃ yakṣāśca pratipadyatha

pitr! yāḥkṛṣṇakṣaye hiṃsyuḥ pañcamyāmapi coragāḥ
rakṣāṃsi rātrau paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti hi

darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā
svamaṇiṃ bhāskarārciśca yathā dehaṃ ca dehadhṛk
viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇaḥ

praviśyāśu śarīraṃ hi pīḍāṃ kurvanti duḥsahām

tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamaśca satyam
guṇāstathā'ṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam

na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kkacidāviśanti
ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ

teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tathā'viśanti
apasmāranidānam
athāpasmāranidānam
cintāśokādibhirdoṣāḥ kruddhā hṛtsrotasi sthitāḥ
kṛtvā smṛterapadhvaṃsamapasmāraṃ prakurvate

tamaḥ praveśaḥ saṃrambho doṣodre kahatasmṛteḥ
apasmāra iti jñeyo gado ghoraścaturvidhaḥ

hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā
nidrā nāśaśca tasmiṃśca bhaviṣyati bhavatyatha

kampate pradaśeddantān phenovāmī śvasityapi
paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrū pāṇi cānilāt

pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśakaḥ
satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī ca paittikaḥ

śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śītahṛṣṭāṅgajo guruḥ
paśyecchuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt

sarvairetaiḥ samastaiśca liṅgairjñeyastridoṣajaḥ
apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ

pratisphurantaṃ bahuśaḥ kṣīṇaṃ pracalitabhruvam
netrābhyāṃ ca vikurvāṇamapasmāro vināśayet

pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvākupitā malāḥ
apasmārāya kurvanti vegaṃ kiṃcidathāntaram

deve varṣatyapi yathā bhūmau vījāni kānicit
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayāḥ

vātavyādhinidānam
atha vātavyādhinidānam
rūkṣaśītālpalaghvanna vyavāyātiprajāgaraiḥ
viṣamādupacārācca doṣāsṛksravaṇādapi

laṅghanaplavanātyadhva vyāyāmādiviceṣṭitaiḥ
dhātūnāṃ saṃkṣayāccintāśokarogātikarṣaṇāt

vegasaṃdhāraṇādāmāda bhighātādabhojanāt
marmābādhādgajoṣṭrāśvaśīghra yānāpataṃsanāt

dehe srotāṃsi riktāni pūrayitvā'nilo balī
karoti vividhān vyādhīn sarvāṅgaikāṅgasaṃśrayān

avyaktaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pūrvarūpamiti smṛtam
ātmarūpaṃ tu yadvyaktamapāyo laghutā punaḥ

saṃkocaḥ parvaṇāṃ stambho bhaṅgo'sthnā parvaṇāmapi
romaharṣaḥ pralāpaśca pāṇipṛṣṭhaśirograhaḥ

khāñjyapāṅgulyakubjatvaṃ śotho'ṅgānāmanidra tā
garbhaśukrarajonāśaḥ spandanaṃ gātrasuptatā

śironāsākṣijatrūṇāṃ grīvāyāścāpi huṇḍanam
bhedastodo'tirākṣepo muhuścāyāsa eva ca

evaṃvidhāni rūpāṇi karoti kupito'nilaḥ
hetusthānaviśeṣācca bhavedro gaviśeṣakṛt

tatra koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ
bradhnahṛdro gagulmārśaḥ pārśvaśūlaṃ ca mārute

sarvāṅgakupite vāte gātrasphuraṇabhañjanam
vedanābhiḥ parītāśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ

graho viṇmūtravātānāṃ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ
laṅghorutrikapātpṛṣṭharogaśoṣau gude sthite

ruk pārśvodarahṛnnābhestṛṣṇodgāravisūcikāḥ
kāsaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaśca śvāsaścāmāśayasthite

pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca
kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām

śrotrādiṣvindri yavadhaṃ kuryād duṣṭaḥ samīraṇaḥ
tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kṛśā kṛṣṇā ca tudyate
ātanyate sarāgā ca parvaruk tvaggate'nile

rujastībrāḥ sasantāpā vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ
gātre cārūṃṣi bhuktasya stambhaścāsṛggate'nile

gurvaṅgaṃ tudyate'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ yathā
saruk śramitamatyarthaṃ māṃsamedogate'nile

bhedo'sthiparvaṇāṃ sandhiśūlaṃ māṃsabalakṣayaḥ
asvapnaḥ saṃtatā ruk ca majjāsthikupite'nile

kṣipraṃ muñcati vadhnātiśukraṃ garbhamathāpi vā
vikṛtiṃ janayeccāpi śukrasthaḥ kupito'nilaḥ

kuryātsirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam
sa bāhyābhyantarāyāmaṃ khallīṃ kaubjyamathāpi vā

sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ
hanti sandhigataḥ sandhīñ śūlāṭopau karoti ca

prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam
prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate
daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyaṃ ca kaphāvṛte

udāne pittayukte tu dāho mūrcchā bhramaḥ klamaḥ
asvedaharṣau mando'gni śītatā ca kaphāvṛte

svedadāhauṣṇyamūrcchāḥ syuḥ samāne pittasaṃvṛte
kaphena sakte viṇmūtre gātraharṣaśca jāyate

apāne pittayukte tu dāhauṣṇyaṃ raktamūtratā
adhaḥ kāye gurutvaṃ ca śītatā ca kaphāvṛte

vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ
stambhano daṇḍakaścāpi śūlaśothau kaphāvṛte

yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ
tadā'kṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ

muhurmuhuścākṣepaṇādākṣepaka iti smṛtaḥ
kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ pravartate

pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraṃ śaṅkhau ca pīḍayan
dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettadā

sa kṛcchrāducchvaseccāpi stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ
kapota iva kūjecca niḥsaṃjñaḥ so'patantrakaḥ

dṛṣṭiṃ saṃstabhya saṃjñā ca hatvā kaṇṭhena kūjati
hṛdi mukte naraṃ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ

vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tadapatānakam
kaphānvito bhṛśaṃ vāyustāsveva yadi tiṣṭhati

daṇḍavatstambhayeddehaṃ sa tu daṇḍāpatānakaḥ
dhanustulyaṃ namedyastu sa dhanuḥstambhasaṃjñakaḥ

aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ
snāyupratānamanilo yadā'kṣipati vegavān

viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman
abhyantaraṃ dhanuriva yadā namati mānavam

tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī
bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca

tamasādhyaṃ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam
kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ

kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam
garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ

abhighātanimittaśca na siddhyatyapatānakaḥ
gṛhītvā'dha tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca

pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhānvimokṣayan
kṛtsno'dhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ

ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ
sarvāṅgarogastadvacca sarvakāyāśrite'nile

dāhasantāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite
śaityaśothagurutvāni tasminneva kaphānvite

śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ
sādhyamanyena saṃyuktamasādhyaṃ kṣayahetukam

garbhiṇī sūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛksrute
pakṣāghātaṃ parihared vedanārahito yadi
uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā
hasato jṛmbhato vā'pi bhārādviṣamaśāyinaḥ

śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ
ardayatyanilo vaktramarditaṃ janayatyataḥ
vakrībhavati vaktrārdhaṃ grīvā cāpyapavartate

śiraścalati vāksaṅgonetrādīnāṃ ca vaikṛtam
grīvācibukadantānāṃ tasminpārśve ca vedanā

yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam
vāyurūrdhvaṃ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ
tamarditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhivicakṣaṇāḥ
kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ

na sidhyatyarditaṃ gāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca
gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakādiṣu

jihvānirlekhanācchuṣka bhakṣaṇādabhighātataḥ
kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvā'nilo hanum

karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām
hanugrahaḥ sa tena syātkṛcchrāccarbaṇabhāṣaṇam

divāsvapnāsamasthāna vivṛtordhvanirīkṣaṇaiḥ
manyāstambha prakurute sa eva śleṣmaṇā'vṛtaḥ

vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ
jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā

raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ
rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syātsirāgrahaḥ

sphikpūrvā kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt
gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ

vātādvātakaphāttandrā gauravārocakānvitā
vātajāyāṃ bhavettodo dehasyāpi pravakratā
jānukaṭyūrusaṃdhīnāṃ sphuraṇaṃ stabdhatā bhṛśam

vātaśleṣmodbhavāyāṃ tu nimittaṃ vahnimārdavam
tandrā mukhaprasekaśca bhaktadveṣastathaiva ca

talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yāḥ kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ

bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācī ceti socyate
vātaśoṇitajaḥ śotho jānumadhye mahārujaḥ

jñeyakroṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ koṣṭukaśīrṣavat
vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā

khañjastadā bhavejjantu paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt
prakrāman vepate yastu khañjanniva ca gacchati

kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam
ruk pāde viṣamanyaste śramādvā jāyate yadā

vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ

viśeṣataścaṅkramataḥ pādadāhaṃ tamādiśet
hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ cāpi suptakau

pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopataḥ
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayedaṃsabandhanam

sirāścakuñcya tatrastho janayedavabāhukam
āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ

narānkarotyakriyakānmūkaminminagadgadān
adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā

bhindatīva gudopasthaṃ sa tūnī nāma nāmataḥ
gudopasthotthitā yā tu pratilomaṃ pradhāvitā

vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti socyate
sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam

ādhmānamiti taṃ vidyāddhoraṃ vātanirodhajam
vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam

pratyādhmānaṃ vijānīyātkaphavyākulitānilam
nābheradhastātsaṃjātaḥ saṃcārī yadi vā'calaḥ

aṣṭhīlāvaddhano granthirūrdhvamāyata unnataḥ
vātāṣṭhīlāṃ vijānīyādvahirmārgāvarodhinīm

etāmeva rujopetāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm
pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām

mārute'nuguṇe vastau mūtraṃ samyak pravartate
vikārā vividhāścāsya pratilome bhavanti ca

sarvāṅgakampaḥ śiraso vāyurvepathusaṃjñakaḥ
khallī tu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭanī

adhaḥ pratihato vāyuḥ śleṣmaṇā mārutena vā
karotyudgārabāhulyamūrdhvavātaḥ sa ucyate

sthānanāmānurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣānvinirdiśet
sarveṣveteṣu saṃsargaṃ pittādyairupalakṣayet

hanustambhārditā kṣepapakṣāghātāpatānakāḥ
kālena mahatā vātā yatnātsidhyanti vā na vā

narān balavatastvetān sādhayennirupadra vān
visarpadāharuksaṅgamūrcchā'rucyagnimārdavaiḥ

kṣīṇamāṃsabalaṃ vātā ghnanti pakṣavadhādayaḥ
śūnaṃ suptatvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitam
rujārtimantaṃ ca naraṃ vātavyādhirvināśayet

avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakṛtisthitaḥ
vāyuḥ syātso'dhikaṃ jīvedvītarogaḥ samāḥ śatam

vātaraktanidānam
atha vātaraktanidānam
lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhoṣṇājīrṇa bhājanaiḥ
klinnaśuṣkāmbu jānūpamāṃsapiṇyākamūlakaiḥ

kulatthamāṣa niṣpāvaśākādipalalekṣubhiḥ
dadhyāranālasauvīra śuktatakrasurāsavaiḥ

viruddhādhyaśanakrodha divāsvapnaprajāgaraiḥ
prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām
sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi kūpyate vātaśoṇitam

hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṃ sa vidāho'śanasya
kṛtsnaṃ raktaṃ vidahatyāśu tacca srastaṃ duṣṭaṃ pādayoścīyate tu
tatsaṃpṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyāducyate vātaraktam

svedo'tyarthaṃ navā kārṣṇyaṃ sparśājñatvaṃ kṣate'tiruk
sandhiśaithilyamālasyaṃ sadanaṃ piḍakodgamaḥ

jānujaṅghorukaṭyaṃsa hastapādāṅgasandhiṣu
nistodaḥ sphuraṇaṃ bhedo gurutvaṃ suptireva ca

kaṇḍūḥ sandhiṣu rugbhūtvā bhūtvā naśyati cāsakṛt
vaivarṇyaṃ maṇḍalotpattirvātāsṛkpūrvalakṣaṇam

vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇabhañjanam
śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatāvṛddhihānayaḥ

dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṃkoco'ṅgagraho'tiruk
śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ

rakte śotho'tiruktodastāmraścimicimāyate
snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ

pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svedo mūrcchā madaḥ satṛṭ
sparśāsahatvaṃ rugrāgaḥ śothaḥ pāko bhṛśoṣmatā

kaphe staimityagurutā suptisnigdhatvaśītatāḥ
kaṇḍūrmandā ca rugdvandvasarvaliṅgaṃ ca saṃkarāt

pādayormūlamāsthāya kacāciddhastayorapi
ākhorviṣamiva kruddhaṃ taddehamupasarpati

ājānu sphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat
upadra vaiśca yajjuṣṭaṃ prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ

vātaraktamasādhyaṃ syādyāpyaṃ saṃvatsarotthitam
asvapnārocakaśvāsamāṃsa kothaśirograhāḥ

saṃmūrcchāmadaruktṛṣṇā jvaramohapravepakāḥ
hikkāpāṅgulya vīsarpapākatodabhramaklamāḥ

aṅgulīvakratā sphoṭadāhamarmagrahārbudāḥ
etairupadra vairvarjyaṃ mohenaikena vā'pi yat

akṛtsnopadra vaṃ yāpyaṃ sādhyaṃ syānnirupadra vam
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ dvidoṣajam
tridoṣajamasādhyaṃ syādyasya ca syurupadra vāḥ

urustambhanidām
athorustambhanidām
śītoṣṇadra vasaṃśuṣka gurusnigdhairniṣevitaiḥ
jīrṇājīrṇe tathā'yāsasaṃkṣobhasvapnajāgaraiḥ

saśleṣmamedaḥ pavanaḥ sāmamatyarthasaṃcitam
abhibhūyetaraṃ doṣamūrū cetpratipadyate

sakthyasthinī prapūryāntaḥ leṣmaṇā stimitena ca
tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau

parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau
dhyānāṅgamardastaimitya tandrā cchardyarucijvaraiḥ

saṃyuktau pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ
tamūrustambhamityāhurāḍhya vātamathāpare

prāgrūpaṃ tasya nidrā 'tidhyānaṃ stimitatā jvaraḥ
romaharṣo'rucicchardirjaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā

vātaśaṅkibhirajñānāttasya syātsnehanātpunaḥ
pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā

jaṅghoruglāniratyarthaṃ śaśvaccādāhavedane
pādaṃ ca vyathate nyastaṃ śītasparśaṃ na vetti ca

saṃsthāne pīḍane gatyāṃ cālane cāpyanīśvaraḥ
anyasyeva hi saṃbhāgnāvūrū pādau ca manyate

yadā dāhārtitodārto vepanaḥ puruṣo bhavet
ūrustambhastadā hanyātsādhayedanyathā navam

āmavātanidānam
athāmavātanidānam
viruddhāhāraceṣṭasya mandāgnerniścalasya ca
snigdhaṃ bhuktavato hyannaṃ vyāyāmaṃ kurvatastathā

vāyunā prerito hyāmaḥ śleṣmasthānaṃ pradhāvati
tenātyarthaṃ vidagdho'sau dhamanīḥ pratipadyate

vātapittakaphairbhūyo dūṣitaḥ so'nnajo rasaḥ
srotāṃsyabhiṣyandayati nānāvarṇo'tipicchilaḥ

janayatyāśu daurbalyaṃ gauravaṃ hṛdayasya ca
vyādhīnāmāśrayo hyeṣa āmasaṃjño'tidāruṇaḥ

yugapatkupitāvantastrika sandhipraveśakau
stabdhaṃ ca kuruto gātramāmavātaḥ sa ucyate

aṅgamardo'rucistṛṣṇā hyālasyaṃ gauravaṃ jvaraḥ
apākaḥ śūnatā'ṅgānāmāmavātasya lakṣaṇam

sa kaṣṭaḥ sarvarogaṇāṃ yadā prakupito bhavet
hastapādaśirogulphatrikajānūrusandhiṣu

karoti sarujaṃ śothaṃ yatra doṣaḥ prapadyate
sa deśo rujyate'tyarthaṃ vyāviddha iva vṛścikaiḥ

janayetso'gnidaurbalyaṃ prasekārucigauravam
utsāhahāniṃ vairasyaṃ dāhaṃ ca bahumūtratām

kukṣau kaṭhinatāṃ śūlaṃ tathā nidrā viparyayam
tṛṭchardibhramamūrcchāśca hṛdgrahaṃ viḍvibaddhatām
jāḍyāntrakūjamānāhaṃ kaṣṭāṃścānyānupadra vān

pittātsadāharāgaṃ ca saśūlaṃ pavanānugam
stimitaṃ gurukaṇḍūṃ ca kaphaduṣṭaṃ tamādiśet

ekadoṣānugaḥ sādhyo dvidoṣo yāpya ucyate
sarvadehacaraḥ śothaḥ saḥ kṛcchraḥ sānnipātikaḥ

śūlapariṇāmaśūlānnadra vaśūlanidānam
atha śūlapariṇāmaśūlānnadra vaśūlanidānam
doṣaiḥ pṛthak samastāmadvandvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet
sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ

vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt
kalāyamudgāḍhakikoradūṣādatyartharūkṣādhyaśanābhighātāt

kaṣāyatiktātivirūḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākāt
viṭśukramūtrānilavegarodhācchokopavāsādatihāsyabhāṣyāt

vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūlaṃ hṛtpārśvapṛṣṭhatrikabastideśe
jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham

muhurmuhuścopaśamaprakopī viḍvātasaṃstambhanatodabhedaiḥ
saṃsvedanābhyañjanamardanādyaiḥ snigdhoṣṇabhojyaiśca śamaṃ prayāti

kṣārātitīkṣṇoṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakulatthayūṣaiḥ
kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krodhānalāyāsaravipratāpaiḥ

grāmyātiyogādaśanairvidagdhaiḥ pittaṃ prakupyāśu karoti śūlam
tṛṇmohadāhātikaraṃ hi nābhyāṃ saṃsvedamūrcchābhramacoṣayuktam

madhyandine kupyati cārdharātre vidāhakāle jaladātyaye ca
śīte ca śītaiḥ samupaiti śāntiṃ susvāduśītairapi bhojanaiśca

ānūpavārijakilāṭapayovikārairmāṃsekṣupiṣṭakṛśarātilaśaṣkulībhiḥ
anyairbalāsajanakairapi hetubhiśca śleṣmā prakopamupagamya karoti śūlam

hṛllāsakāsasadanārucisaṃprasekairāmāśaye stimitakoṣṭhaśirogurutvaiḥ
bhukte sadaiva hi rujaṃ kurute'timātraṃ sūryodaye'tha śiśire kusumāgame ca

sarveṣu doṣeṣu ca sarvaliṅgaṃ vidyādbhiṣak sarvabhavaṃ hi śūlam
sukaṣṭamenaṃ viṣavajrakalpaṃ vivarjanīyaṃ pravadanti tajjñāḥ

āṭopahṛllāsavamī gurutvastaimityakānāha kaphaprasekaiḥ
kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti

bastau hṛtpārśvapṛṣṭheṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ
kukṣau hṛnnābhimadhyeṣu sa śūlaḥ kaphapaittikaḥ

dāhajvarakaro ghoro vijñeyo vātapaittikaḥ
ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ

sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadra vaḥ
svairnidānaiḥ prakupito vāyuḥ saṃnihitastadā

kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhavedvalī
bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam

tasya lakṣaṇamapyetatsamāsenābhidhīyate
ādhmānāṭopaviṇmūtravibandhārativepanaiḥ

snigdhoṣṇopaśamaprāyaṃ vātikaṃ tadvadedbhiṣak
tṛṣṇādāhāratisvedaṃ kaṭvamlavaṇottaram

śūlaṃ śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ lakṣayed budhaḥ
chardihṛllāsasaṃmohaṃ svalparugdīrghasantati

kaṭutiktopaśāntaṃ ca tacca jñeyaṃ kaphātmakam
saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ buddhvā dvidoṣaṃ parikalpayet

tridoṣajamasādhyaṃ tu kṣīṇamāṃsabalānalam
jīrṇe jīryatyajīrṇe vā yacchūlamupajāyate

pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena ca
na śamaṃ yāti niyamātso'nnadra va udāhṛtaḥ

annadra vākhyaśūleṣu na tāvatsvāsthyamaśnute
vāntamātre jaratpittaṃ śūlamāśu vyapohati २२-

udāvarttānāhanidānam
athodāvarttānāhanidānam
vātaviṇmūtrajṛmbhāśru kṣavodgāravamīndri yaiḥ
kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇāṃ dhṛtyodāvartasaṃbhavaḥ

vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhmānaṃ klamo rujā
jaṭhare vātajāścānye rogāḥ syurvātanigrahāt

āṭopaśūlau parikartikā ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ
purīṣamāsyādathavā nireti purīṣavege'bhihate narasya

bastimehanayoḥ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā
vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe

manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātātpavanātmakāḥ syuḥ
tathā'kṣināsāvadanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha karṇarogaiḥ

ānandajaṃ vā'pyatha śokajaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi
śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena

manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhedakau
indri yāṇāṃ ca daurbalyaṃ kṣavathoḥ syādvidhāraṇāt

kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyorathavā'pravṛttiḥ
udgāravege'bhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ

kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ
kuṣṭhavīsarpahṛllāsāśchardinigrahajā gadāḥ

mūtrāśaye vai gudamuṣkayośca śotho rujā mūtravinigrahaśca
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavecca te te vikārā vihate ca śukre

tandrā 'ṅgamardāvaruciḥ śramaśca kṣudhābhighātātkṛśatā ca dṛṣṭeḥ
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇāvighātāddhṛdaye vyathā ca

śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdro gamohāvathavā'pi gulmaḥ
jṛmbhā'ṅgamardo'kṣiśiro'tijāḍyaṃ nidrā bhighātādathavā'pi tandrā

vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti hi

vātamūtrapurīṣāsṛkkapha medovahāni vai
srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet

tato hṛdbastiśūlārto hṛllāsāratipīḍitaḥ
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ

śvāsakāsa pratiśyāya dāhamohatṛṣājvarān
vamihikkāśirorogamanaḥ śravaṇavibhramān
bahūnanyāṃśca labhate vikārān vātakopajān

āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena
pravartamānaṃ na yathāsvamenaṃ vikāramānāhamudāharanti

tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ
āmāśaye śūlamatho gurutvaṃ hṛtstambha udgāravighātanaṃ ca

stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo'tha mūrcchā śakṛtaśca chardiḥ
śvāsaśca pakvāśayaje bhavanti tathā'lasoktāni ca lakṣaṇāni

tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam
śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet

gulmanidānam
atha gulmanidānam
duṣṭā vātādayo'tyarthaṃ mithyāhāravihārataḥ
kurvanti pañcadhā gulmaṃ koṣṭhāntargranthirūpiṇam
tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhivastayaḥ

hṛnnābhyorantare granthiḥ saṃcārī yadi vā'calaḥ
vṛttaścayāpacayavān sa gulma iti kīrtitaḥ

sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ
puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ

udgārabāhulyapurīṣabandhatṛptyakṣamatvāntravikūjanāni
āṭopa ādhmānamapaktiśaktirāsannagulmasya vadanti cihvam

aruciḥ kṛcchraviṇmūtravātatā'ntravikūjanam
ānāhaścordhvavātatvaṃ sarvagulmeṣu lakṣayet

rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭanaṃ vegavinigrahaśca
śoko'bhighāto'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ

yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam
śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvāṃsaśirorujaṃ ca

karoti jīrṇe tvadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca
vātātsa gulmo na ca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete

kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhi rūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā
āmābhighāto rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam

jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojane ca
svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam

śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca saṃpūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca
gulmasya hetuḥ kaphasaṃbhavasya sarvastu duṣṭo nicayātmakasya

staimityaśītajvaragātra sādahṛllāsakāsārucigauravāṇi
śaityaṃ rugalpā kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya

nimittarūpāṇyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca
vyāmiśraliṅgānaparāṃśca gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham

mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam
manaḥ śarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet

navaprasūtā'hitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā
vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham
paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha

yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirātsaśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ
sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ

saṃcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ
kṛtamūlaḥ sirānaddho yadā kūrma ivotthitaḥ

daurbalyārucihṛllāsa kāsacchardyaratijvaraiḥ
tṛṣṇātandrā pratiśyāyairyujyate sa na sidhyati

gṛhītvā sajvaraṃ śvāsacchardyatīsārapīḍitam
hṛnnābhihastapādeṣu śothaḥ karṣati gulminam

śvāsaḥ śūlaṃ pipāsā'nnavidveṣo granthimūḍhatā
jāyate durbalatvaṃ ca gulmino maraṇāya vai

hṛdroganidānam
atha hṛdroganidānam
atyuṣṇagurvannakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ
saṃcintanairvegavidhāraṇaiśca hṛdāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ

dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ
hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdro gaṃ taṃ pracakṣate

āyamyate mārutaje hṛdro gaṃ tudyate tathā
nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate'pi ca

tṛṣṇoṣmādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ
dhūmāyanaṃ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca

gauravaṃ kaphasaṃsrāvo'ruciḥ stambho'gnimārdavam
mādhuryamapi cāsyasya balāsāvatate hṛdi

vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgam tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūm
utkledaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakastamaḥ
aruciḥ śyāvanetratvaṃ śothaśca krimije bhavet

klamaḥ sādo bhramaḥ śoṣo jñeyāsteṣāmupadra vāḥ
krimije krimijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ

mūtrakṛcchranidānam
atha mūtrakṛcchranidānam
vyāyāmatīkṣṇauṣadha rūkṣamadyaprasaṅganityadrutapṛṣṭhayānāt
ānūpamāṃsādhyaśanādajīrṇātsyurmūtrakṛcchrāṇi nṛṇāṃ tathā'ṣṭau

pṛthaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarve'thavā kopamupetya vastau
mūtrasya mārgaṃ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kṛcchrāt

tīvrārtirugvaṅkṣaṇavastimeḍhresvalpaṃ muhurmūtrayatīha vātāt
pītaṃ saraktaṃ sarujaṃ sadāhaṃ kṛcchraṃ muhurmūtrayatīha pittāt

vasteḥ saliṅgasya gurutvaśothau mūtraṃ sapicchaṃ kaphamūtrakṛcchre
sarvāṇi rūpāṇi tu sānnipātādbhavanti tatkṛcchratamaṃ hi kṛcchram

mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣvabhihateṣu vā
mūtrakṛcchraṃ tadāghātājjāyate bhṛśadāruṇam

vātakṛcchreṇa tulyāni tasya liṅgāni nirdiśet
śakṛtastu pratīghātādvāyurviguṇatāṃ gataḥ

ādhmānaṃ vātaśūlaṃ ca mūtrasaṅgaṃ karoti ca
aśmarīhetu tatpūrvaṃ mūtrakṛcchramudāharet

śukre doṣairupahate mūtramārgaṃ vidhāvite
saśukraṃ mūtrayetkṛcchrād vastimehanaśūlavān

aśmarī śarkarā caiva tulyasaṃbhavalakṣaṇe
viśeṣaṇaṃ śarkarāyāḥ śṛṇu kīrtayato mama

pacyamānā'śmarī pittācchoṣyamāṇā ca vāyunā
vibhuktakaphasandhānā kṣarantī śarkarā matā

hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣāvagniśca durbalaḥ
tathā bhavati mūrcchā ca mūtrakṛcchraṃ ca dāruṇam

mūtraveganirastābhiḥ praśamaṃ yāti vedanā
yāvadasyāḥ punarnaiti guḍikā srotaso mukham

mūtrāghātanidānam
atha mūtrāghātanidānam
jāyante kupitairdoṣairmūtrāghātāstrayodaśa
prāyo mūtravighātādyairvātakuṇḍalikādayaḥ

raukṣyādvegavighātādvā vāyurvastau savedanaḥ
mūtramāviśya carati viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ

mūtramalpālpamathavā sarujaṃ sraṃpavartate
vātakuṇḍalikāṃ tāṃ tu vyādhiṃ vidyātsudāruṇām

ādhmāpayanvastigudaṃ ruddhvā vāyuścalonnatām
kuryāttīvrārtimaṣṭhīlāṃ mūtraviṇmārgarodhinīm

vegaṃ vidhārayedyastu mūtrasyākuśalo naraḥ
niruṇaddhi mukhaṃ tasya vastervastigato'nilaḥ

mūtrasaṅgo bhavettena vastikukṣinipīḍitaḥ
vātavastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ

ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravartate
mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate

mūtrasya vege'bhihate tadudāvartahetukaḥ
apānaḥkupito vāyurudaraṃ pūrayed bhṛśam

nābheradhastādādhmānaṃ janayettīvravedanam
tanmūtrajaṭharaṃ vidyādadhovastinirodhanam

vastau vā'pyathavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjeta saraktaṃ vā pravāhataḥ

sravecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vā'tha nīrujam
viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasaṃjñitaḥ

rūkṣasya klāntadehasya vastisthau pittamārutau
mūtrakṣayaṃ sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam

antarvastimukhe vṛttaḥ sthiro'lpa sahasā bhavet
aśmarītulyaruggranthirmūtragranthiḥ sa ucyate

mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukramuddhatam
sthānāccyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravartate

vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ vastiṃ prāpyānilānvitam

vastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahetsrāvayedadhaḥ
mūtraṃ hāridra mathavā saraktaṃ raktameva vā

kṛcchrātpunaḥ punarjantoruṣṇavātaṃ bruvanti tam
pittaṃ kapho dvāvapi vā saṃhanyete'nilena cet

kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ śvetaṃ raktaṃ ghanaṃ sṛjet
sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavettu tat

śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadanti tam
rūkṣadurbalayorvātenodāvṛttaṃ śakṛdyadā

mūtrasroto'nupadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ
viḍgandhaṃ mūtrayetkṛcchrādviḍvighātaṃ vinirdiśet

drutādhvalaṅghanāyāsai rabhighātātprapīḍanāt
svasthānādvastirudvṛttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat

śūlaspandanadāhārto vinduṃ binduṃ sravatyapi
pīḍitastu sṛjeddhārāṃ saṃstambhodveṣṭanārtimān

vastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam
pavanaprabalaṃ prāyo durnivāramabuddhibhiḥ

tasminpittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā

śleṣmaṇā gauravaṃ śothaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam
śleṣmaruddhabilo vastiḥ pittodīrṇo na sidhyati
avibhrāntabilaḥ sādhyo na tu yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ

syādastau kuṇḍalībhūte tṛṇmohaḥ śvāsa eva ca

aśmarīnidānam
athāśmarīnidānam
vātapittakaphaistisraścaturthī śukrajā'parā
prāyaḥ śleṣmāśrayāḥ sarvā aśmaryaḥ syuryamopamāḥ

viśoṣayedvastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā
yadā tadāśmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ

naikadoṣāśrayāḥ sarvāḥ -- athāsāṃ pūrvalakṣaṇam
bastyādhmānaṃ tadāsannadeśeṣu parito'tiruk

mūtre bastasagandhatvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciḥ
sāmānyaliṅgaṃ ruṅnābhisevanībastimūrdhasu

viśīrṇadhāraṃ mūtraṃ syāttayā mārge nirodhite
tadvyapāyātsukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam

tatsaṃkṣobhātkṣate sāsramāyāsāccātirugbhavet
tatra vātād bhṛśaṃ cārto dantān khādati vepate

gṛhṇāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyaniśaṃ kkaṇan
sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ

śyāvāruṇā'śmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva
pittena dahyate vastiḥ pacyamāna ivoṣmavān

bhallātakāsthisaṃsthānā raktapītā'sitāśmarī
vastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ

aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇā'thavā sitā
etā bhavanti bālānāṃ teṣāmeva ca bhūyasā

āśrayopacayālpatvād grahaṇāharaṇe sukhāḥ
śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukradhāraṇāt

sthānāccyutamamuktaṃ hi muṣkayorantare'nilaḥ
śoṣayatyupasaṃgṛhya śukraṃ tacchukramaśmarī

vastiruṅmūtrakṛcchratvamuṣkaśvayathukāriṇī
tasyāmutpannamātrāyāṃ śukrameti bilīyate

pīḍite tvavakāśe'smin aśmaryeba ca śarkarā
aṇuśo vāyunā bhinnā sā tasminnanulomage

nireti saha mūtreṇa pratilome nirudhyate
mūtrasrotaḥ pravṛttā sā saktā kuryādupadra vān

daurvalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśūlamathārucim
pāṇḍutvamuṣṇavātaṃ ca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim

praśūnanābhivṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rujāturam
aśmarī kṣapayatyāśu sikatā śarkarānvitā

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'śmarīnidānaṃ samāptam

samāptaṃ cedamaśmarīnidānam
prameha nidānam
atha prameha nidānam
uttarārddha
āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi
na vānnapānaṃ guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam

medaśca māsaṃ ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho vastigataḥ pradūṣya
karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi

kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya dhātūn saṃdūṣya mehān kurute'nilaśca
sādhyāḥ kaphotthā daśai pittajāḥ ṣaḍyāpyā na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ

samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te
kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca doṣau medo'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ
majjārasaujaḥ piśitaṃ ca dūṣyauḥ pramehiṇāṃ viṃśatireva mehāḥ

dantādīnāṃ malāḍhyatvaṃ prāgrūpaṃ pāṇipādayoḥ
dāhaścikkaṇatā dehe tṛṭ svādvāsyaṃ ca jāyate

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtābilamūtratā
doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ

mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate
acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam

mehatyudakamehena kiṃcidāvilapicchilam
ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ

sāndrī bhavet paryuṣitaṃ sāndra mehena mehati
surāmehī surātulyamuparyacchamadho ghanam

saṃhṛṣṭaromā piṣṭena viṣṭavadvahulaṃ sitam
śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati

mūrtāṇūnsikatāmehī sikatārūpiṇo malān
śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam

śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī mandaṃ mandaṃ pramehati
lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam

gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat
nīlamehena nīlābhaṃ kālamehī masīnibham

hāridra mehī kaṭukaṃ haridrā saṃnibhaṃ dahat
visraṃ māñjiṣṭhamehena mañjiṣṭhāsalilopamam

visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ rakta mehataḥ
vasāmehī vasāmiśraṃ vasābhaṃ mūtrayenmuhuḥ

majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ
kaṣāyaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kṣaudra mehaṃ vaded budhaḥ

hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vegavivarjitam
salasīkaṃ vibaddhaṃ ca hastimehī pramehati

avipāko'ruciśchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ
upadra vāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām

bastimehanayostodo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ
dāhastṛṣṇā'mlikā mūrcchā viḍbhedaḥ pittajanmanām

vātajānāmudāvartaḥ kampahṛdgrahalolatāḥ
śūlamunnidra tā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyate

yathoktopadra vāviṣṭamatiprasrutameva ca
piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaḥ prameho hanti mānavam

jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt
ye cāpi kecitkulajā vikārā bhavanti tāṃstān pravadantyasādhyān

sarva evapramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ
madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi

madhumeha madhusamaṃ jāyate sa kila dvidhā
kruddhe dhātukṣayādvāyau doṣāvṛtapathe'thavā

āvṛto doṣaliṅgāni so'nimittaṃ pradarśayan
kṣaṇātkṣīṇaḥ kṣaṇātpūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām

madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati
sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ

śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī
masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā

vidra dhiśceti piḍakāḥ pramehopekṣayā daśa
sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu

antonnatā tu tadrū pā nimnamadhyā śarāvikā
gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sarṣapī

sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā

avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā'pyudare'pi vā
mahatī piḍakā nīlā vinatā nāma sā smṛtā

mahatyalpacitā jñeyā piḍakā cāpi putriṇī
masūrākṛtisaṃsthānā vijñeyā tu masūrikā

raktā sitā sphoṭacitā dāruṇātvalajībhavet
vidārīkandavad vṛttā kaṭhinā ca vidārikā

vidra dherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidra dhikā tu sā
ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayā

vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ
tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahaḥ

gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmasu cotthitāḥ
sopadra vā durvalāgneḥ piḍakāḥ parivarjayet

medoroganidānam
atha medoroganidānam
avyāyāmadivāsvapnaśleṣmalāhārasevinaḥ
madhuro'nnarasaḥ prāyaḥ snehānmedaṃ pravardhayet

medasā'vṛtamārgatvāt puṣyantyanye na dhātavaḥ
medastu cīyate tasmādaśaktaḥ sarvakarmasu

kṣudra śvāsatṛṣā mohasvapnakrathanasādanaiḥ
yuktaḥ kṣutsvedadaurgandhyairalpaprāṇo'lpamaithunaḥ

medastu sarvabhūtānāmudareṣvasthiṣu sthitam
ata evodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet

medasā'vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ
caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi

tasmāt sa śīghraṃ jarayatyāhāramabhikāṅkṣati
vikārāṃścāpnute ghorān kāṃścit kālavyatikramāt

etāvupadra vakarau viśeṣādagnimārutau
etau tu dahataḥ sthūlaṃ vanadāvo vanaṃ yathā

medasyatīva saṃvṛddhe sahasaivānilādayaḥ
vikārān dāruṇān kṛtvā nāśayantyāśu jīvitam

medomāṃśāti vṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ
ayathopacayotsāho naro'tisthūla ucyate

udararoganidānam
athodararoganidānam
rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi ca
ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasaṃcayāt

ruddhvā svedāmvuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi saṃcitāḥ
prāṇāgnyapānān saṃdūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām

ādhmānaṃ gamane'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā
śothaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ

dāhastandrā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi
pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ

saṃbhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu
tatra vātodare śothaḥ pāṇipānnā bhikukṣiṣu

kukṣipārśvodarakaṭī-pṛṣṭharuk parvabhedanam
śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā malasaṃgrahaḥ

śyāvāruṇatvagāditvamaka smādavṛddhihrāsavat
satodabhedamudaraṃ tanukṛṣṇasirātatam

ādhmātadṛtivacchabdamāhataṃ prakaroti ca
vāyuścātra sarukśabdo vicaretsarvatogatiḥ

pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā
bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit

pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate
dhūmāyate mṛdusparśa kṣiprapākaṃ pradūyate

śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaḥ śvayathugauravam
nidro tkleśo'ruciḥ śvāsaḥ kāsaḥ śuklatvagāditā

udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat
cirābhivṛddhaṃ kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram

striyo'nnapānaṃ nakhalomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttāḥ
yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā

tenāśuraktaṃ kupitāśca doṣāḥ kuryuḥ sughoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam
tacchītavāte bhṛśadurdine ca viśeṣataḥ kupyati dahyate ca

sa cāturo muhyati hi prasaktaṃ pāṇḍuḥ mukhaṃ śuṣyati tṛṣṇayā ca
dūṣyodaraṃ kīrtitametadeva plīhodaraṃ kīrtayato nibodha

vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamatyarthamasṛk kaphaśca
plīhābhivṛddhiṃ kurutaḥ pravṛddhau plīhotthametajjaṭharaṃ vadanti

tadvāmapārśve paravṛddhimeti viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra
mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ
savyānyapārśve yakṛti pravṛddhe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva

udāvarta rujānāhai rmohatṛḍdahanajvaraiḥ
gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt

yasyāntramannairupalepibhirvā bālaśmabhirvā pihitaṃ yathāvat
saṃcīyate tasya malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ saṃkaravacca nāḍyām

nirudhyate yasya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādapi cālpamalpam
hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti tasyodaraṃ baddhagudaṃ vadanti

śalyaṃ tathā'nnopahitaṃ yadantraṃ bhuktaṃ bhinattyāgatamanyathā vā
tasmātsruto'ntrātsalilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ

nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ nistudyate dālyati cātimātram
etatparisrāvyuraṃ pradiṣṭaṃ dakodaraṃ kīrtayato nibodha

yaḥ snehapīto'tyanuvāsito vā vānto virikto'pyathavā virūḍhaḥ
pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi duṣyanti hi tadvahāni

snehopalipteṣvathavā'pi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti
snigdhaṃ mahattatparivṛttanābhi samāsataṃ pūrṇamivāmbunā ca
yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ tat

janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kūcchratamaṃ matam
balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam

pakṣād baddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ jātodakaṃ tathā
prāyo bhavatyabhāvāya chidrā ntraṃ codaraṃ nṛṇām

śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam
balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇaṃ ca varjayet

pārśvabhaṅgānnavidveṣaśothātīsārapīḍitam
viriktaṃ cāpyudariṇaṃ pūryamāṇaṃ vivarjayet

śothanidām
atha śothanidām
raktapittakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ
nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam

utsedhaṃ saṃhataṃ śothaṃ tamāhurnicayādataḥ
sarvaṃ hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam

doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi
tatpūrvarūpaṃ davathuḥ śirāyāmo'ṅgagauravam

śuddhyāmayābhuktakṛśābalānāṃ kṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurūpasevā
dadhyāmamṛcchākavirodhiduṣṭagaropasṛṣṭānnaniveṣaṇaṃ ca

arśāsyaceṣṭā na ca dehaśuddhirmarmopaghāto viṣamā prasūtiḥ
mithyopacāraḥ pratikarmaṇāṃ ca nijasya hetu śvayathoḥ pradiṣṭaḥ

sagauravaṃ syādanavasthitatvaṃ sotsedhamūṣmā'tha sirātanutvam
salomaharṣaśca vivarṇatā ca sāmānyaliṅgaṃ śvayathoḥ pradiṣṭam

calastanu tvak paruṣo'ruṇo'sitaḥ suṣuptiharṣātiyuto'nimittataḥ
praśāmyati pronnamati prapīḍito divābalī ca śvayathuḥ samīraṇāt

mṛduḥ sagandho'sitapītarāgavān bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ
ya uṣyate spaṣṭarugakṣirāgakṛt sa pittaśotho bhṛśadāhapākavān

guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ prasekanidrā vamivahnimāndyakṛt
sa kṛcchrajanmapraśamo nipīḍito na cennamedrā tribalī kaphātmakaḥ

nidānākṛtisaṃsargācchvayathuḥ syād dvidoṣajaḥ
sarvākṛtiḥ sannipātācchotho vyāmiśralakṣaṇaḥ

abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ
himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ

rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān
bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ

viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt
daṃṣṭrādantanakhā ghātādaviṣa prāṇināmapi

viṇmūtraśukro pahatamalavadvastrasaṃkarāt
viṣavṛkṣānilasparśādgara yogāvacūrṇanāt

mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ
doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayasthitāḥ

pakvāśayasthā madhye tu varcaḥsthānagatāstvadhaḥ
kṛtsnadehamanuprāptāḥ kuryuḥ sarvasaraṃ tathā

yo madhyadeśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaśca yaḥ
ardhāṅge riṣṭabhūtaḥ syādyaścordhvaṃ parisarpati

śvāsaḥ pipāsā chardiśca daurbalyaṃ jvara eva ca
yasya cānne rucirnāsti śvayathuṃ taṃ vivarjayet

ananyopadra vakṛtaḥ śothaḥ pādasamutthitaḥ
puruṣaṃ hanti nārīṃ ca mukhajo guhyajo dvayam
navo'nupadra vaḥ śothaḥ sādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ

vivarjayet kukṣyudarāśritaṃ ca tathā gale marmaṇi saṃśritaṃ ca
sthūlaḥ kharaścāpi bhavedvivarjyo yaścāpi bālasthavirābalānām

vṛddhinidānam
atha vṛddhinidānam
vṛddho'nūrdhvagatirvāyuḥ śothaśūlakaraścaran
muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakoṣābhivāhinīḥ

prapīḍya dhamanībṛddhiṃ karoti phalakoṣayoḥ
doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ

mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam
vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk

pakvodumbarasaṃkāśaḥ pittaddāhoṣmapākavān
kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk

kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhirliṅgaśca raktajaḥ
kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ

mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ
ambhobhiḥ pūrṇadṛtivat kṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ

mūtrakṛcchramadhaḥ syācca cālayan phalakoṣayoḥ
vātakopibhirāharaiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ

dhāraṇeraṇabhārādhva viṣamānnapravartanaiḥ
kṣobhaṇaiḥ kṣomito'nyaiśca kṣudrā ntrāvayavaṃ yadā

pavano viguṇīkṛtya svanideśādadho nayet
kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā

upekṣamāṇasya ca muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ
prapīḍito'nta svanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ

antravṛddhirasādhyo'ya vātavṛddhisamākṛtiḥ
galagaṇḍamālā'pacīgranthyarbudanidānam
atha galagaṇḍamālā'pacīgranthyarbudanidānam
nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale
mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tamādiśet

vātaḥ kaphaścāpi gale praduṣṭo manye ca saṃśritya tathaiva medaḥ
kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ

todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ śyāvo'ruṇo vā pavanātmakastu
pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyāt kadācit

vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ
sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu

cirābhivṛddhiṃ bhajate cirādvā prapacyate mandarujaḥ kadācit
mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ

snigdho guruḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medobhavaḥ kanḍuyuto'lparuk ca
pralambate'lābuvadalpamūlau dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ

snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'nuśabdaṃ kurute ca nityam
kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam

kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍayuktaṃ bhinnasvaraṃ cāpi vivarjayecca
karkandhukolāmalakapramāṇaiḥ kakṣāṃsamanyāgalavaṅkṣaṇeṣu

medaḥkaphābhyāṃ ciramandapākaiḥ syād gaṇḍamālābahubhiścagaṇḍaiḥ
te granthayaḥ kecidavāptapākāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye

kālānubandhaṃ ciramādadhāti saivāpacīti pravadanti tajjñāḥ
sādhyāḥ smṛtāḥ pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ

vātādayo māṃsamasṛk praduṣṭāḥ saṃdūṣya medaśca tathā sirāśca
vṛttonnataṃ vigrathitaṃ ca śothaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ

āyamyate vṛścyati tudyate ca pratyasyate mathyati bhidyate ca
kṛṣṇo mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham

dandahyate dhūpyati vṛścyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi
raktaḥ sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram

śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍuḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ
cirābhivṛddhaśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam

śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahān kaṇḍuyuto'rujaśca
medaḥkṛto gacchati cātra bhinnapiṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ

vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyustu sirāpratānam
saṃkucya saṃpīḍya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam

granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca
aruksa evāpya calo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ

gātrapradeśe kkacideva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsamasṛk pradūṣya
vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam

kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti
vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā vā

tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni granthe samānāni sadā bhavanti
doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāśca saṃkucya saṃpiṇḍya tatastvapākam

sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurairācitamāśuvṛddham
karotyajasraṃ rudhirapravṛttimasādhyametadrudhirātmakaṃ tu

raktakṣayopadra vapīḍitatvāt pāṇḍurbhavedarbudapīḍitastu
muṣṭhiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ janayeddhi śotham

avedanaṃ snigdhamananya varṇamapākamaśmopamamapracālyam
praduṣṭamāṃsasya narasya gāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya

māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ sādhyeṣvapīmāni tu varjayecca
saṃprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam

yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ
yad dvandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam

na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu
doṣasthiratvād grathanācca teṣāṃ sarvārvudānyeva nisargatastu

ślīpadanidānam
atha ślīpadanidānam
yaḥ sajvaro vaṅkṣaṇajo bhṛśārtiḥ śotho nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa
tacchlīpadaṃ syāt karakarṇanetraśiśnauṣṭhanāsāsvapi kecidāhuḥ

vātajaṃ kṛṣṇarūkṣaṃ ca sphuṭitaṃ tīvravedanam
animittarujaṃ tasya bahuśo jvara eva ca

pittajaṃ pītasaṅkāśaṃ dāhajvarayutaṃ mṛdu
ślaiṣmikaṃ snigdhavarṇaṃ ca śvetaṃ pāṇḍu guru sthiram

valmīkamiva saṃjātaṃ kaṇṭakairupacīyate
abdātmakaṃ mahattacca varjanīyaṃ viśeṣataḥ

trīṇyapyetāni jānīyācchlīpadāni kaphocchrayāt
gurutvaṃ ca mahatvaṃ ca yasmānnāsti kaphaṃ vinā

purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ
ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ

yacchleṣmalāhāravihārajātaṃ puṃsaḥ prakṛtyā'pi kaphātmakasya
sāsrāvamatyunnatasarvaliṅgaṃ sakaṇḍuraṃ śleṣmayutaṃ vivarjyam

vidradhinidānam
atha vidradhinidānam
tvagraktamāṃsamedāsi saṃdūṣyāsthisamāśritāḥ
doṣāḥ śothaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam

mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ vā'pyathavā'yatam
sa vidra dhiriti khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ

pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā
ṣaṇṇāmapi hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate

kṛṣṇo'ruṇo vā viṣamo bhṛśamatyarthavedanaḥ
citrotthānaprapākaśca vidra dhirvātasaṃbhavaḥ

pakvodumbarasaṃkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān
kṣiprotthānaprapākaśca vidra dhiḥ pittasaṃbhavaḥ

śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdho'lpavedanaḥ
cirotthānaprapākaśca vidra dhiḥ kaphasaṃbhavaḥ

tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ
nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān

viṣamaṃ pacyate cāpi vidra dhiḥ sānnipātikaḥ
taistairbhāvairabhihate kṣate vā'pathyakāriṇaḥ

kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittamīrayet
jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ

āganturvidra dhirhyeṣa pittavidra dhilakṣaṇaḥ
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujākaraḥ

pittavidra dhiliṅgastu raktavidra dhirucyate
pṛthak saṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam

valmīkavat samunnaddhamantaḥ kurvanti vidra dhim
gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā

vṛkkayoḥ plīhni yakṛti hṛdi vā klomni vā'pyatha
teṣāmuktāni liṅgāni vāhya vidra dhi lakṣaṇaiḥ

adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃśṛṇuviśeṣataḥ
gude vātanirodhaśca bastau kṛcchrālpamūtratā

nābhyāṃ hikkā tathā'ṭopaḥ kukṣau mārutakopanam
kaṭīpṛṣṭhagrahastīvro vaṅkṣaṇotthe tu vidra dhau

vṛkkayoḥ pārśvasaṃkocaḥ plīhnyucchvāsāvarodhanam
sarvāṅgapragrahastīvro hṛdi kāsaśca jāyate
śvāso yakṛti hikkā ca klomni pepīyate payaḥ

nābheruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitare tvadhaḥ
adhaḥ sruteṣu jīvettu sruteṣūrdhvaṃ na jīvati

hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ
jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana

sādhyā vidra dhayaḥ pañca vivarjyaḥ sānnipātikaḥ
āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śothavadādiśet

ādhmātaṃ baddhaniṣyandaṃ chardihikkātṛṣānvitam
rujāśvāsasamāyuktaṃ vidra dhirnāśayennaram

vraṇaśothanidānam
atha vraṇaśothanidānam
ekadeśotthitaḥ śotho vraṇānāṃ pūrvalakṣaṇam
ṣaḍvidhaḥ syāt pṛthaksarvaraktāgantunimittajaḥ

śothāḥ ṣaḍete vijñeyāḥ prāguktaiḥ śothalakṣaṇaiḥ
viśeṣaḥ kathyate caiṣāṃ pakvāpakvādiniścaye

viṣamaṃ pacyate vātāt pittotthaścācirācciram
kaphajaḥ pittavacchotho raktāgantusamudbhavaḥ

mandoṣmatā'lpaśothatvaṃ kāṭhinyaṃ tvaksavarṇatā
mandavedanatā caitacchothānāmāmalakṣaṇam

dahyate dahaneneva kṣāreṇeva ca pacyate
pipīlikāgaṇeneva daśyate chidyate tathā

bhidyate caiva śastreṇa daṇḍeneva ca tāḍyate
pīḍyate pāṇinevāntaḥ sūcibhiriva tudyate

soṣācoṣo vivarṇaḥ syādaṅgulyevāvaghaṭyate
āsane śayane sthāne śāntiṃ vṛścikaviddhavat

na gacchedātataḥ śotho bhavedādhmātabastivat
jvarastṛṣṇā'ruciścaiva pacyamānasya lakṣaṇam

vedanopaśamaḥ śotho'lohito'lpo na connataḥ
prādurbhāvo valīnāṃ ca todaḥ kaṇḍūrmuhurmuhuḥ

upadra vāṇāṃ praśamo nimnatā sphuṭanaṃ tvacām
vastāvivāmbusaṃcāraḥ syācchothe'ṅgulipīḍite

pūyasya pīḍayatyekamantamante ca pīḍite
bhaktākāṅkṣā bhaveccaitacchothānāṃ pakvalakṣaṇam

narte'nilādruṅna vinā ca pittaṃ pākaḥ kaphaṃ cāpi vinā na pūyaḥ
tasmāddhi sarvān paripākakāle pacanti śothāṃstraya eva doṣāḥ

kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ sandahati prasahya
tathaiva pūyo hyaviniḥsṛtā hi māṃsaṃ sirāḥ snāyu ca khādatīha

āmaṃ vidahyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak
jānīyāt sa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ

yaśchinattyāmamajñānādyo vā pakvamupekṣate
śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau

śārīravraṇanidām
atha śārīravraṇanidām
dvidhā vraṇaḥ sa vijñeyaḥ śārīrāgantubhedataḥ
doṣairādyastayoranyaḥ śastrādikṣatasaṃbhavaḥ

stabdhaḥ kaṭhinasaṃsparśo mandasrāvo mahārujaḥ
tadyate sphurati śyāvo vraṇo mārutasaṃbhavaḥ

tṛṣṇāmohajvarakleda dāhaduṣṭyavadāraṇaiḥ
vraṇaṃ pittakṛtaṃ vidyādgandhaiḥ srāvaiśca pūtikaiḥ

bahupiccho guruḥ snigdhaḥ stimito mandavedanaḥ
pāṇḍuvarṇo'lpasaṃkledaścirapākī kaphavraṇaḥ

rakto raktasrutī raktāt dvitrijaḥ syattadanvayaiḥ
tvaṅmāṃsajaḥ sukhe deśe taruṇasyānupadra vaḥ

dhīmato'bhinavaḥ kāle sukhe sādhvaḥ sukhaṃ vraṇaḥ
guṇairanyatamairhīnastataḥ kṛcchro braṇaḥ smṛtaḥ

sarvairvihīno vijñeyastvasādhyo bhūryupadra vaḥ
pūtiḥ pūyātiduṣṭāsṛksrāvyutsaṅgo cirasthitiḥ

duṣṭo vraṇo'tigandhādiḥ śuddhaliṅgaviparyayaḥ
jihvātalābho'timṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdho'lpavedanaḥ

suvyavastho nirāsrāvaḥ śuddho vraṇa iti smṛtaḥ
kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ

sthirāśca piḍakāvanto rohatīti tamādiśet
ruḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṃ vraṇam

tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet
kuṣṭhināṃ viṣayuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām

vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ
vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet

āgantujo vraṇaḥ siddhyenna siddhyeddoṣasaṃbhavaḥ
madyāgurvājyasumanaḥ padmacandanacampakaiḥ

sagandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ
ye ca marmasvasaṃbhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ

dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāśca ye vraṇāḥ
dahyante bahiratyarthaṃ bhavantyantaśca śītalāḥ

prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsā rocakapīḍitāḥ
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu

kriyābhiḥ samyagārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ
varjayedapi tān vaidyaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ

sadyovraṇanidānam
atha sadyovraṇanidānam
nānādhāramukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ
bhavanti nānākṛtayo vraṇāstāṃstānnibodha me

chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca
ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

tiryak chinna ṝjurvā'pi yo vraṇastvāyato bhavet
gātrasya pātanaṃ tacca chinnamityabhidhīyate

śaktirdanteṣukhaḍgāgraviṣāṇairāśayo hataḥ
yatkiṃcit prasravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate

sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca
hṛduṇḍukaḥ phuphphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate

tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate
mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati

mūrcchāśvāsastṛṣā'dhmānamabhaktacchanda eva ca
viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo'kṣiraktatā

lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca
hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu

āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi
ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam

pakvāśayagate cāpi rujā gauravameva ca
adhaḥ kāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavediha

sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayaṃ vinā
uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet

nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam
viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhidhīyate

prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam
sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam

gharṣaṇādabhighātādvā yadaṅgaṃ vigatatvacam
uṣāsrāvānvitaṃ tacca ghṛṣṭamityabhidhīyate

śyāvaṃsaśothaṃ piḍakācitaṃ camuhurmuhuḥ śoṇitavāhinaṃ ca
mṛdūdgataṃ budvudatulyamāṃsaṃ vraṇaṃ saśalyaṃ sarujaṃ vadanti

tvaco'tītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā
koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāduktānupadra vān

tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuśītapādakarānanam
śītocchāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet

bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ glānirathoṣṇatā ca
snastāṅgatā mūrcchanamūrdhvavātastīvrā rujo vātakṛtāśca tāstāḥ

māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet sarvendri yārthoparamastathaiva
daśārdhasaṃkhyeṣvatha vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgamuktam

surendra gopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ sravettatkṣatajaśca vāyuḥ
karoti rogānvividhānyathoktān sirāsu viddhāsvatha vā kṣatāsu

kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca
cirād vraṇo rohati yasya cāpi taṃ snāyuviddhaṃ puruṣaṃ vyavasyet

śothābhivṛddhistumulā rujaśca balakṣayaḥ sarvata eva śothaḥ
kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syāt sarvakarmoparamaśca liṅgam

ghorā rujo yasya niśādineṣu sarvāsvavasthāsu ca naiti śāntim
bhiṣagvipaścidviditārthasūtrastamasthividdhaṃ puruṣaṃ vayavasyet

yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu
pāṇḍurvivarṇaḥ spṛśati na vetti yo māṃsamarmaṇyabhipīḍitaḥ syāt

visarpaḥ pakṣaghātaśca sirāstambho'patānakaḥ
mohonmādavraṇarujo jvarastṛṣṇā hanugrahaḥ

kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsaḥ savepathuḥ
ṣoḍaśopadra vāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ

bhagnanidānam
atha bhagnanidānam
bhagnaṃ samāsād dvividhaṃ hutāśa kāṇḍe ca sandhau ca hi tatra sandhau
utpiṣṭaviśliṣṭavivartitaṃ ca tiryaggataṃ kṣiptamadhaśca ṣaṭ ca

prasāraṇākuñcanavartanogrā ruk sparśavidveṣaṇametaduktam
sāmānyataḥ sandhigatasya liṅgam utpiṣṭasandheḥ śvayathuḥ samantāt

viśeṣato rātribhavā rujā ca viśliṣṭaje tau ca rujā ca nityam
vivartite pārśvarujaśca tīvrāstiryaggate tīvrarujo bhavanti

kāṇḍe tvataḥ karkaṭakāśvakarṇavicūrṇitaṃ piccitamasthichallikā

kāṇḍeṣu bhagnaṃ hyatipātitaṃ ca majjāgataṃ ca sphuṭitaṃ ca vakram
chinnaṃ dvidhā dvādaśadhā'pi kāṇḍe srastāṅgatā śotharujā'tivṛddhiḥ

sampīḍyamāne bhavatīha śabdaḥ sparśāsahaṃ spandanatodaśūlāḥ
sarvāsvavasthāsu na śarmalābho bhagnasya kāṇḍe khalu cihnametat

bhagnaṃ tu kāṇḍe bahudhā prayāti samāsato nāmabhireva tulyam

alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca
upadra vairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa siddhyati

bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam
jaghanaṃ pratipiṣṭaṃ ca varjayeddhi vicakṣaṇaḥ

asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat
bhagnaṃ stanāntare pṛṣṭhe śaṅkhe mūrdhni ca varjayet

samyak sandhitamapyasthi durnikṣepanibandhanāt
saṃkṣobhādvā'pi yadgacchedvikriyāṃ tacca varjayet

taruṇāsthīni namyante bhidyante nalakāni ca
kapālāni vibhajyante sphuṭanti rucakāni ca

nāḍīvraṇanidānam
atha nāḍīvraṇanidānam
yaḥ śothamāma matipakkamupekṣate'jño
yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ
abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya
sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sa pūyaḥ

tasyātimātra gamanādgatiriṣyate tu
nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī
doṣaistribhirbhavati sā pṛthagekaśaśca
saṃmūrcchitairapi ca śalyanimittato'nyā

tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā
phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu
pittāttṛṣājvarakarī paridāhayuktā
pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsucāpi

jñeyā kaphādvahughanārjunapicchilāsrā
stabdhā sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhā
dāhajvaraśvasana mūrcchanavaktraśoṣā
yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni

tamādiśet pavanapittakaphaprakopād-
ghorāmasukṣayakarīmiva kālarātrim
naṣṭaṃ kathaṃcidanu mārgamudīriteṣu
sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti

sāphenilaṃ mathitamuṣṇamasṛgvimiśraṃ
srāvaṃ karoti sahasā sarujā ca nityam
nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhye-
ccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ

bhagandaranidānam
atha bhagandaranidānam
gudasya dvyaṅgule kṣetre pārśvataḥ piḍakā'tikṛt
bhinnā bhagandaro jñeyaḥ sa ca pañcavidho mataḥ

kaṣāyarūkṣaistvatikopito'nilastvapānadeśe piḍakāṃ karoti yām
upekṣaṇāt pākamupaiti dāruṇaṃ rujā ca bhinnā'ruṇaphenavāhinī

tatrāgamo mūtrapurīṣaretasāṃvraṇairanekaiḥ śataponakaṃ vadet
prakopaṇaiḥ pittamatiprakopitaṃkarokti raktāṃ piḍakāṃ gudāśritām

tadā'śupākāhimapūtivāhinīṃ bhagandaraṃ uṣṭraśirodharaṃ vadet

kaṇḍūyano ghanasrāvī kaṭhino mandavedanaḥ
śvetāvabhāsaḥ kaphajaḥ parisrāvī bhagandaraḥ

bahuvarṇarujāsrāvā piḍakā gostanopamā
śambūkāvartavannāḍī śambūkāvartako mataḥ

kṣatādgatiḥ pāyugatā vivardhatehyapekṣaṇāt syuḥ krimayo vidārya te
prakurvate mārgamanekadhā mukhaivraṇaistadunmārgi bhagandaraṃ vadet

ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ
teṣvasādhyastridoṣotthaḥ kṣatajaśca viśeṣataḥ

vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukrameva ca
bhagandarāt sravantastu nāśayanti tamāturam

upadaṃśanidānam
athopadaṃśanidānam
hastābhighātānnakhadanta pātādadhā vanādra tyatisevanādvā
yonipradoṣācca bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhopacāraiḥ

satodabhedaiḥ sphuraṇaiḥ sakṛṣṇaiḥ sphoṭairvyavasyet pavanopadaṃśam
pītairvahukledayutaiḥ sadāhaiḥ pittena raktāt piśitāvabhāsaiḥ

sphoṭaiḥ sakṛṣṇai rudhiraṃ sravantaṃ raktātmakaṃ pittasamānaliṅgam
sakaṇḍuraiḥ śothayutairmahadbhiḥ śuklairghanaiḥ srāvayutaiḥ kaphena

nānāvidhasrāvarujopapannama sādhyamāhustrimalopadaṃśam
viśīrṇamāṃsaṃ kṛmibhiḥ prajagdhaṃ muṣkāvaśeṣaṃ parivarjayecca

saṃjātamātre na karoti mūḍhaḥ kriyāṃ naro yo viṣaye prasaktaḥ
kālena śothakrimidāhapākairviśīrṇaśiśno mriyate sa tena

aṅkurairiva saṅghātairuparyupari saṃsthitaiḥ
krameṇa jāyate vartistāmracūḍaśikhopamā

koṣasyābhyantare sandhau sarvasandhigatā'pi vā
savedanā picchilā ca duścikitsyā tridoṣajā
liṅgavartirabhikhyātā liṅgārśa iti cāpare

śūkadoṣanidānam
atha śūkadoṣanidānam
akramācchephaso vṛddhiṃ yo'bhivāñchati mūḍhadhīḥ
vyādhayastasya jāyante daśa cāṣṭau ca śūkajāḥ

gaurasarṣapasaṃsthānā śūkadurbhugnahetukā
piḍakā śleṣmavātābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā

kaṭhinā viṣamairbhugnairvāyunā'ṣṭhīlikā bhavet
śūkairyat pūritaṃ śaśvad grathitaṃ nāma tat kaphāt

kumbhikā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā'śubhā
tulyajāṃ tvalajīṃ vidyādyathāproktāṃ vicakṣaṇaḥ

nṛditaṃ pīḍitaṃ yacca saṃrabdhaṃ vātakopataḥ
pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃmūḍhe saṃmūḍhapiḍakā bhavet

dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante madhyatastu yāḥ
so'dhimanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt

piḍakā piḍakāvyāptā pittaśoṇitasaṃbhavā
padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkarikā tu sā

sparśahāniṃ tu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitam
mudgamāṣopamā raktā raktapittodbhavā tu yā

vyādhireṣottamā nāma śūkājīrṇanimittajā
chidrai raṇumukhairliṅgaṃ citaṃ yasya samantataḥ

vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa jñeyaḥ śataponakaḥ
vātapittakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhakṛt

kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhirnipīḍitam
yasya vāsturujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam

māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasaṃbhavam
śīryante yasya māṃsāni yasya sarvāśca vedanāḥ

vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak
vidra dhiṃ sannipātena yathoktamiti nirdiśet

kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi vā
pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ

kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ
sannipātasamutthāṃstu tān vidyāttilakālakān

tatra māṃsārbudaṃ yacca māṃsapākaśca yaḥ smṛtaḥ
vidra dhiśca na siddhyanti ye ca syustikālakāḥ

kuṣṭhanidānam
atha kuṣṭhanidānam
virodhīnyannapānāni dra vasnigdhagurūṇi ca
bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāścānyān pratighnatām

vyāyāmamatisantāpamatibhuktvā niṣeviṇām
gharmaśramabhayārtānāṃ yutaṃ śītāmvu sevinām

ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām
navānna dadhi matsyātilavaṇāmla niṣeviṇām

māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīra guḍāśinām
vyavāyaṃ cāpyajīrṇenne nidrā ṃ! ca bhajatāṃ divā

viprān gurūn dharṣayatāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām
vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca

dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dra vyasaṃgrahaḥ
ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca

kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ
sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikatvataḥ

atiślakṣṇakharasparśa svedāsvedavivarṇatāḥ
dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatirbhramaḥ

vraṇānāmadhikaṃ mūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ
rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte'lpe'pikopanam

romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam
kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrū kṣaṃ paruṣaṃ tanu

kāpālaṃ todabahulaṃ tat kuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam
rugdāharāgakaṇḍūbhiḥ parītaṃ romapiñjaram

udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ vadet
śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam

kṛcchramanyonyasaṃyuktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate
karkaśaṃ raktaparyantamantaḥśyāva savedanam

yadṛṣyajihvasaṃsthānamṛṣyajihvaṃ yaducyate
saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam

sotsedhaṃ ca sarāgaṃ ca puṇḍarīkaṃ taducyate
śvetaṃ tāmraṃ tanu ca yadra jo ghṛṣṭaṃ vimuñcati

prāyaścorasi tat sidhmamalāvukusumopamam
yatkākaṇantikāvarṇaṃ sapākaṃ tīvravedanam

tridoṣaliṅgaṃ tatkuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati
asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam

yadekakuṣṭhaṃ carmākhyaṃ bahalaṃ hasticarmavat
śyāvaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ kiṭibhaṃ smṛtam

vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam
kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiśca gaṇḍairalasakaṃ citam

sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ dadrumaṇḍalamudgatam
raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmat sasphoṭaṃ yadgalatyapi
taccarmadalamākhyātaṃ saṃsparśāsahamucyate

sūkṣmā vahvyaḥ piḍakaḥ srāvavatyaḥ
pāmetyuktāḥ kaṇḍumatyaḥ sadāhāḥ
saiva sphoṭaistī vradāhairupetā
jñeyā pāṇyoḥ kacchurugrā sphicośca

sphoṭāḥ śyāvaruṇābhāsā visphoṭāḥ syustanutvacaḥ
raktaṃ śyāvaṃ sadāhārti śatāruḥ syādvahuvraṇam

sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā
kharaṃ śyāvāruṇaṃ rukṣaṃ vātāt kuṣṭhaṃ savedanam

pittāt prakvathitaṃ dāharāgasrāvānvitaṃ matam
kaphāt kledi ghanaṃ snigdhaṃ sakaṇḍūśaityagauravam

dviliṅgaṃ dvandvajaṃkuṣṭhaṃ triliṅgaṃ sānnipātikam
tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyaṃ ca jāyate

tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyātipravartanam
kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite

bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ
todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite

kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ saṃbhedaḥ kṣatasarpaṇam
bhedaḥ sthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca

nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣateṣu krimisaṃbhavaḥ
svaropaghātaśca bhavedasthimajjasamāśrite

dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ
yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam

sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikaṃ ca yat
medasi dvandvajaṃ yāpyaṃ varjyaṃ majjāsthisaṃśritam

krimitṛḍdāhamandāgnisaṃyuktaṃ yattridoṣajam
prabhinnaṃ prasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ hatasvaram

pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha mānavam
vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenaudumbaraṃ kaphāt

maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṝṣyākhyaṃ vātapittajam
carmaikakuṣṭhaṃ kiṭibhaṃ sidhmālasavipādikāḥ

vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadruśatāruṣī
puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā

sarvaiḥ syātkākaṇaṃ pūrvatrikaṃ dadru sakākaṇam
puṇḍarīkarṣyajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu

kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ vāruṇaṃ bhavet
nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam

vātādrū kṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat
sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru

sakaṇḍuraṃ kramādra ktamāṃsamedaḥsu cādiśet
varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram

aśuklaromā'bahulamasaṃśliṣṭamatho navam
anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato'nyathā

guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam
varjanīyaṃ viśeṣeṇa kilāsaṃ siddhimicchatā

prasaṅgādgātrasaṃsparśānniḥśvāsāt sahabhojanāt
ekaśayyāsanāccaiva vastramālyānulepanāt

kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca
aupasargikarogāśca saṃkrāmanti narānnaram

śītapittodardakoṭhanidānam
atha śītapittodardakoṭhanidānam
śītamārutasaṃsparśātpraduṣṭau kaphamārutau
pittenasaha sambhūya bahirantarvisarpataḥ

pipāsā'rucihṛllāsadehasādāṅgagauravam
raktalocanatā teṣāṃpūrvarūpasya lakṣaṇam

varaṭīdaṣṭasaṃsthānaḥ śothaḥ saṃjāyate bahiḥ
sakaṇḍūstodabahulaśchardijvaravidāhavān

udardamiti taṃ vidyācchītapittamathāpare
vātādhikaṃ śītapittamudardastu kaphādhikaḥ

sotsaṅgaiśca sarāgaiśca kaṇḍūmadbhiśca maṇḍalaiḥ
śaiśiraḥ kaphajo vyādhirudarda iti kīrtitaḥ

asamyagvamanodīrṇa pittaśleṣmānnanigrahaiḥ
maṇḍalāni sakaṇḍūni rāgavanti bahūni ca
utkoṭhaḥ sānubandhaśca koṭha ityabhidhīyate

amlapittanidānam
athāmlapittanidānam
viruddhaduṣṭāmlavidāhipittaprakopipānānnabhujo vidagdham
pittaṃ svahetūpacitaṃ purā yattadamlapittaṃ pravadanti santaḥ

avipākaklamotkle śatiktāmlodgāragauravaiḥ
hṛtkaṇṭhadāhārucibhiścāmlapittaṃ vadedbhiṣak

tṛḍdāhamūrcchābhramamohakāri prayātyadho vā vividhaprakāram
hṛllāsakoṭhānalasādaharṣasvedāṅgapītatvakaraṃ kadācit

vāntaṃ haritpītakanīlakṛṣṇamāraktaraktābhamatīva cāmlam
māṃsodakābhaṃ tvatipicchilācchaṃ śleṣmānujātaṃ vividhaṃ rasena

bhukte vidagdhe tvathavā'pyabhukte karoti tiktāmlavamiṃ kadācit
udgāramevaṃvidhameva kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso rujaṃ ca

karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ mahatīmaruciṃ jvaraṃ ca kaphapittam
janayati kaṇḍūmaṇḍalapiṇḍakāśatanicitagātrarogacayam

rogo'yamamlapittākhyo yatnāt saṃsādhyate navaḥ
cirotthito bhavedyāpyaḥ kṛcchrasādhyaḥ sa kasyacit

sānilaṃ sānilakaphaṃ sakaphaṃ tacca lakṣayet
doṣaliṅgena matimān bhiṣaṅmohakaraṃ hi tat

kampapralāpamūrcchācimigātrāvasādaśūlāni
tamaso darśanavibhramavimohaharṣāṇyanilakopāt

kaphaniṣṭhīvanagauravajaḍatāruciśītasādavamilepāḥ
dahanabalasādakaṇḍūnidrā ścihnaṃ kaphānugate

ubhayamidameva cihnaṃ mārutakaphasaṃbhave bhavatyamle
tiktāmlakaṭukodgārahṛtkukṣikaṇṭhadāhakṛt

bhramo mūrcchāruciśchardirālasyaṃ ca śirorujā
praseko mukhamādhuryaṃ śleṣmapittasya lakṣaṇam

visarpanidānam
atha visarpanidānam
lavaṇāmlakaṭūṣṇādi saṃsevādoṣakopataḥ
visarpaḥ saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt

pṛthak trayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ
vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sannipātikaḥ

catvāra ete vīsarpā vakṣyante dvandvajāstrayaḥ
āgneyo vātapittābhyāṃ granthyākhyaḥ kaphavātajaḥ

yastu kardamako ghoraḥ sa pittakaphasaṃbhavaḥ
raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ

visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ
tatra vātāt sa vīsarpo vātajvarasamavyathaḥ

śothasphuraṇanistoda bhedāyāsārtiharṣavān
pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ

kaphāt kaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk
sannipātasamutthaśca sarvaliṅgasamanvitaḥ

vātapittājjvaracchardi mūrcchātīsāratṛḍbhramaiḥ
granthibhedāgni sadanatamakārocakairyutaḥ

karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat
yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavet sa saḥ

śāntāṅgārāsito nīlo rakto vā'śu ca cīyate
agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvād drutaṃ ca saḥ

marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto'tibalastataḥ
vyathate'ṅga haretsaṃjñāṃ nidrā ṃ! ca śvāsamīrayet

hikkāṃ ca sa gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā
kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu

ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehapramohavān
dusprabodho'śnute nidrā ṃ! so'gnivīsarpa ucyate

kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṃ bahudhā kapham
raktaṃ vā bṛddharaktasya tvaksirāsnāyumāṃsagam

dūṣayitvā tu dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām
granthīnāṃ kurute mālāṃ saraktāṃ tīvrarugjvarām

śvāsakāsātisārāsya śoṣahikkāvamibhramaiḥ
mohavaivarṇyamūrcchāṅga bhaṅgāgnisadanairyutām

ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ
kaphapittājjvaraḥ stambho nidrā tandrā śirorujā

aṅgāvasādavikṣepau pralepārocakabhramāḥ
mūrcchāgnihānirbhedo'sthnā pipāsendri yagauravam

āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati
prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk

piḍakairavakīrṇo'tipīta lohitapāṇḍuraiḥ
snigdho'sito mecakābho malinaḥ śothavān guruḥ

gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno'vadīryate
paṅkavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ

śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam
bāhyahetoḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan

vīsarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam
sphoṭaiḥ śothajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam

jvarātisārau vamathustvaṅmāṃsadaraṇaṃ klamaḥ
arocakāvipākau ca visarpāṇāmupadra vāḥ

sidhmanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ
sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti
pittātmako'ñjanavapuśca bhavedasādhyaḥ
kṛcchrāśca marmasu bhavanti hi sarva eva

visphoṭanidānam
atha visphoṭanidānam
kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakṣārairajīrṇādhyaśanātapaiśca
tathartudoṣeṇa viparyayeṇa kupyanti doṣāḥ pavanādayastu

tvacamāśritya te raktamāṃsāsthīni pradūṣya ca
ghorān kurvanti visphoṭān sarvān jvarapuraḥsarān

agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarā raktapittajāḥ
kkacit sarvatra vā dehe visphoṭā iti te smṛtāḥ

śirorukśūlabhūyiṣṭhaṃ jvarastṛṭ parvabhedanam
sakṛṣṇavarṇatā ceti vātavisphoṭalakṣaṇam

jvaradāharujāsrāvapāka tṛṣṇābhiranvitam
pītalohitavarṇaṃ ca pittavisphoṭalakṣaṇam

chardyarocakajāḍyāni kaṇḍūkāṭhinyapāṇḍutāḥ
avedanaścirāt pākī sa visphoṭaḥ kaphātmakaḥ

vātapittakṛto yastu kurute tīvravedanām
kaṇḍūstaimityagurubhirjānīyāt kaphavātikam

kaṇḍūrdāho jvaraśchardiretaistu kaphapaittikaḥ
madhye nimnonnato'nte ca kaṭhino'lpaprapākavān

dāharāgatṛṣāmohacchardi mūrcchārujājvarāḥ
pralāpo vepathustandrā so'sādhyaḥ syāt tridoṣajaḥ

raktā raktasamutthānā guñjāvidrumasannibhāḥ
veditavyāstu raktena paittikena ca hetunā

na te siddhiṃ samāyānti siddhairyogaśatairapi
ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ
sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadra vaḥ

masūrikānidānam
atha masūrikānidānam
kaṭvamlalavaṇa kṣāraviruddhādhyaśanāśanaiḥ
duṣṭaniṣpāvaśākādyaiḥ praduṣṭapavanodakaiḥ

krūragrahekṣaṇāccāpi deśe doṣāḥ samuddhatāḥ
janayanti śarīre'smin duṣṭaraktena saṅgatāḥ

masūrākṛtisaṃsthānāḥ piḍakāḥ syurmasūrikāḥ
tāsāṃ pūrvaṃ jvaraḥ kaṇḍūrgātrabhaṅgo'ratirbhramaḥ

tvaci śothaḥ savaivarṇyo netrarāgaśca jāyate
sphoṭāḥ śyāvāruṇā rūkṣāstīvravedanayā'nvitāḥ

kaṭhināścirapākāśca bhavantyanilasaṃbhavāḥ
sandhyasthiparvaṇāṃ bhedaḥ kāsaḥ kampo'rati klamaḥ

śoṣastālvoṣṭhajihvānāṃ tṛṣṇā cārucisaṃyutā
raktāḥ pītasitāḥ sphoṭāḥ sadāhāstīvravedanāḥ

bhavantyacirapākāśca pittakopasamudbhavāḥ
viḍbhedaścāṅgamardaśca dāhastṛṣṇā'rucistathā

mukhapāko'kṣirāgaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ
raktajāyāṃ bhavantyete vikārāḥ pittalakṣaṇāḥ

kaphaprasekaḥ staimityaṃ śirorugātragauravam
hṛllāsaḥ sārucirnidrā tandrā lasyasamanvitāḥ

śvetāḥ snigdhāḥ bhṛśaṃ sthūlāḥ kaṇḍūbarā mandavedanāḥ
masūrikāḥ kaphotthāśca cirapākāḥ prakīrtitāḥ

nīlāścipiṭavistīrṇā madhye nimnā mahārujaḥ
cirapākāḥ pūtisrāvāḥ prabhūtāḥ sarvadoṣajāḥ

kaṇṭharodhārucistambha pralāpāratisaṃyutāḥ
duścikitsyāḥ samuddiṣṭāḥ piḍakāścarmasaṃjñitāḥ

romakūponnatisamā rāgiṇyaḥ kaphapittajāḥ
kāsārocakasaṃyuktā romāntyo jvarapūrvikāḥ

toyabudvudasaṅkāśāstvaggatāstu masūrikāḥ
svalpadoṣāḥ prajāyante bhinnāstoyaṃ sravanti ca

raktasthā lohitākārāḥ śīghrapākāstanutvacaḥ
sādhyā nātyarthaduṣṭāśca bhinnā raktaṃ sravanti ca

māṃsasthāḥ kaṭhināḥ snigdhāścirapākā ghanatvacaḥ
gātraśūlatṛṣākaṇḍū jvarāratisamanvitāḥ

medojā maṇḍalākārā mṛdavaḥ kiṃcidunnatāḥ
ghorajvaraparītāśca sthūlāḥ snigdhāḥ savedanāḥ

saṃmohāratisaṃtāpāḥ kaścidābhyo vinistaret
kṣudrā gātrasamā rūkṣāścipiṭāḥ kiṃcidunnatāḥ

majjotthā bhṛśasaṃmohavedanāratisaṃyutāḥ
chindanti marmadhāmāni prāṇānāśu haranti hi

bhramareṇeva viddhāni kurvantyasthīni sarvataḥ
pakvābhāḥ piḍakāḥ snigdhāḥ sūkṣmāścātyarthavedanāḥ

staimityārati saṃmohadāhonmāda samanvitāḥ
śukrajāyāṃ masūryāṃ tu lakṣaṇāni bhavanti hi

nirdiṣṭaṃ kevalaṃ cihnaṃ dṛśyate na tu jīvitam
doṣamiśrāstu saptaitā dra ṣṭavyā doṣalakṣaṇaiḥ

tvaggatā raktajāścaiva pittajāḥ leṣmajāstathā
śleṣmapittakṛtāścaiva sukhasādhyā masūrikāḥ

vātajā vātapittotthāḥ śleṣmavātakṛtāśca yāḥ
kṛcchrasādhyatamāstasmādyatnādetā upācaret

asādhyāḥ sannipātotthāstāsāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
pravālasadṛśāḥ kāścit kāścijjambūphalopamāḥ

lohajālasamāḥ kāścidatasīphalasannibhāḥ
āsāṃbahuvidhā varṇā jāyante doṣabhedataḥ

kāso hikkā pramehaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ
pralāpaścāratirmūrcchā tṛṣṇā dāho'tighūrṇatā

mukhena prasravedra ktaṃ tathā ghrāṇena cakṣuṣā
kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā śvasityatyarthavedanam

masūrikābhibhūtasya yasyaitāni bhiṣagvaraiḥ
lakṣaṇāni ca dṛśyante na dadyādatra bheṣajam

masūrikābhibhūtā yo bhṛśaṃ ghrāṇena niḥśvaset
sa bhṛśaṃ tyajati prāṇām̐ stṛṣārto vāyudūṣitaḥ

masūrikānte śothaḥ syāt kūrpare maṇibandhake
tathāṃ'saphalake cāpi duścikitsyaḥ sudāruṇaḥ

kṣudra roganidām
atha kṣudra roganidām
snigdhāḥ savarṇā grathitā nīrujo mudgasaṃnibhāḥ
kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikāḥ

yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā
piḍakā kaphavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate

ghanāmavakrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām
antrālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyāt kaphavātajām

vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasaṃnibhām
vivṛtāmiti tāṃ vidyāt pittotthāṃ parimaṇḍalām

grathitāḥ pañca vā ṣaḍ vā dāruṇāḥ kacchapopamāḥ
kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyāḥ kacchapikā budhaiḥ

grīvāṃsakakṣākarapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ
granthiḥ sa valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaiva gataḥ pravṛddhim

mukhairanekaiḥ srutitodavadbhirvisarpavat sarpati connatāgraiḥ
valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt

padmakarṇikavanmadhye piḍakābhiḥ samācitām
indra viddhāṃ tu tāṃ vidyād vātapittotthitāṃ bhiṣak

maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam
rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām

vātaśleṣmasamudbhūtaḥ śvayathurhanusandhijaḥ
sthiro mandarujaḥ snigdho jñeyaḥ pāṣāṇagardabhaḥ

karṇasyābhyantare jātāṃ piḍakāmugravedanām
sthirāṃ panasikāṃ tāṃ tu vidyādvātakaphotthitām

visarpavat sarpati yaḥ śothastanurapākavān
dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ

piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām
sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām

bāhupārśvāṃsakakṣeṣu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām
pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣāmityabhinirdiśet

ekāmetādṛśīṃ dṛṣṭvā piḍakāṃ sphoṭasaṃnibhām
tvaggatāṃ pittakopena gandhamālāṃ pracakṣate

kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāraṇāḥ
antardāhajvarakarā dīptapāvakasaṃnibhāḥ

saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā hanti mānavam
tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sarvadoṣajam

nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vāyuḥ pittaṃ ca dehinām
kurvāte dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet

tadevālpatarairdoṣaiḥ puruṣaṃ kunakhaṃ vadet

gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām
vādasyānuśayīṃ tāṃ tu vidyādantaḥprapākinīm

vidārīkandavad vṛttākakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu
vidārikā bhavedra ktā sarvajā sarvalakṣaṇā

prāpya māṃsasirāsnāyuḥ śleṣmā medastathā'nilaḥ
granthiṃ karotyasau bhinno manusarpirvasānibham

sravatyāsrāvamanilastatra vṛddhiṃ gataḥ punaḥ
māṃsaṃ saṃśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayettataḥ

durgandhi klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ sirāḥ
sravanti raktaṃ sahasā taṃ vidyāccharkarārbudam

parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ
pādayoḥ kurute dārīṃ pādadārīṃ tamādiśet

śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ
granthiḥ kolavadutsanno jāyate kadaraṃ hi tat

klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharujānvitau
duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vibhāvayet

romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ

ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasaṃbhavaḥ
tadindra luptaṃ ravālityaṃ ruhyetica vibhāvyate

dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prapāṭyate
kaphamārutakopena vidyāddāruṇakaṃ tu tam

arūṃṣi bahuvaktrāṇi vahukledīni mūrghni tu
kaphāsṛkkrimikopena nṛṇāṃ vidyādarūṃṣikām

krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ
pittaṃ ca keśān pacati pramitaṃ tena jāyate

śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaraktajāḥ
yuvānapiḍakā yūnāṃ vijñeyā mukhadūṣikāḥ

kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ pāṇḍukaṇḍuram
padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam

samamutsannamarujaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam
sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇistu saḥ

avedanaṃ sthiraṃ caiva yasmin gātre pradṛśyate
māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaṣakaṃ tu tat

kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca
vātapittakaphocchoṣāttān vidyāttilakālakān

mahadvā yadi vā cālpaṃ śyāva vā yadi vā'sitam
nīrujaṃ maṇḍalaṃ gātre nyacchamityabhidhīyate

krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ
mukhamāgatya sahasā maṇḍalaṃ visṛjatyataḥ

nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṃṅgaṃ tamādiśet
kṛṣṇamevaṃguṇaṃ gātre mukhe vā nīlikāṃ viduḥ

mardanāt pīḍanādvā'ti tathaivāpyabhighātataḥ
meḍhracarma yadā vāyurbhajate sarvataścaran

tadā vātopasṛṣṭatvāttaccarma parivartate
maṇeradhastāt kośaśca granthirūpeṇa lambate

sarujāṃ vātasaṃbhūtāṃ tāṃ vidyāt parivartikām
sakaṇḍūḥ kaṭinā cāpi saiva śleṣmasamutthitā

alpīyaḥkhāṃ yadā harṣādvalādgacchet striyaṃ naraḥ
hastābhidhātādapi vā carmaṇyudvartite balāt

yasyāvapāṭhyate carma tāṃ vidyādavapāṭikām
vātopasṛṣṭe meḍhre vai carma saṃśrayate maṇim

maṇiścarmopanaddhastu mūtrasroto ruṇaddhi ca
niruddhaprakaśe tasmin mandadhāramavedanam

mūtraṃ pravartate jantormaṇivivriyate na ca
niruddhaprakaśaṃ vidyāt sarujaṃ vātasaṃbhavam

vegasaṃdhāraṇādvāyurvihato gudasaṃśritaḥ
niruṇaddhi mahāsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca

mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati
sanniruddhagudaṃ vyādhimetaṃ vidyāt sudāruṇam

śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet
svinne vā'snāpyamāne vā kaṇḍū raktakaphodbhavā

kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate
ekībhūtaṃ vraṇairghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam

snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ
yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ janayate tadā

kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate
prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām

pravāhaṇātisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ
rūkṣadurbaladehasya gudabhraṃśaṃ tamādiśet

sadāho raktaparyantastvakpākī tīvravedanaḥ
kaṇḍūmāñ jvarakārī ca sa syācchūkaradaṃṣṭrakaḥ

mukharoganidānam
atha mukharoganidānam
ānūpapiśita kṣīradadhimatsyātisevanāt
mukhamadhye gadān kuryuḥ kruddhā doṣāḥ kaphottarāḥ

karkaśau paruṣau stabdhau saṃprāptānilavedanau
dālyete paripāṭyete oṣṭhau mārutakopataḥ

cīyate piḍakābhiśca sarujābhiḥ samantataḥ
sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ

savarṇābhiśca cīyete piḍakābhiravedanau
bhavatastu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū

sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛcchvetau tathaiva ca
sannipātena vijñeyāvanekapiḍakācitau

kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhirnipīḍitau
raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau

gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavadudgatau
jantavaścātra mūrcchanti narasyobhayato mukhāt

sarpirmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau gurū
acchaṃ sphaṭikasaṃkāśamāsrāvaṃ sravato bhṛśam

tayorvraṇo na saṃrohenmṛdutvaṃ ca na gacchati
kṣatajābhau vidīryete pāṭyete cābhighātataḥ

grathitau ca tathā syātāmoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau
śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate
durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛduni ca

dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam
śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasaṃbhavaḥ

dantayostriṣu vā yasya śvayathurjāyate mahān
dantapuppuṭako nāma sa vyādhiḥ kapharaktajaḥ

sravanti pūyarudhiraṃ calā dantā bhavanti ca
dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasaṃbhavaḥ

śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ
lālāsrāvī sa vijñeyaḥ śaiṣiro nāma nāmataḥ

dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate
yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasaṃjñitaḥ

dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpyasṛk
pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ

veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tābhyāṃ dantāścalanti ca
yasmin sopakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ

ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān
calā bhavanti dantāśca sa vaidarbho'bhighātajaḥ

mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ
khalivardhanasaṃjño'sau jāte ruk ca praśāmyati

śanaiḥ śanaiḥ prakurute vāyurdantasamāśritaḥ
karālān vikaṭān dantān karālo na sa sidhyati

hānavye paścime dante mahāñ śotho mahārujaḥ
lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ
dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ

dīryamāṇeṣviva rujā yasya danteṣu jāyate
dālano nāma sa vyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ

kṛṣṇacchidra ścalaḥ srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ
animittarujo vātādvijñeyaḥ krimidantakaḥ

vaktraṃ vakraṃ bhavedyasya dantabhaṅgaśca jāyate
kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ

śītarūkṣapravātāmlasparśānāmasahā dvijāḥ
pittamārutakopena dantaharṣaḥ sa nāmataḥ

malo dantagato yastu pittamārutaśoṣitaḥ
śarkareva kharasparśā sā jñeyā dantaśarkarā

kapāleṣviva dīryatsu dantānāṃ saiva śarkarā
kapāliketi vijñeyā sadā dantavināśinī

yo'sṛṅimaśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ
śyāvatāṃ nīlatāṃ vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ

dantamāṃse malaiḥ sāsrairvāhyāntaḥ śvayathurguruḥ
sadāharuk sravedbhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidra dhiḥ

jihvā'nilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā
pittena dahyatyupacīyate ca dīrghaiḥ saraktairapi kaṇṭakaiśca
kaphena gurvī bahulācitā ca māṃsocchrāyaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ

jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ
jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśameti pākam

jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnasya jātaḥ kapharaktamūlaḥ
lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sacoṣaḥ sā tūpajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ

śleṣmāsṛgbhyāṃ tālamūle pravṛddho dīrghaḥ śotho dhmātabastiprakāśaḥ
tṛṣṇākāsaśvāsakṛttaṃ vadanti vyādhiṃ vaidyāḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā

śothaḥ sthūlastodadāhaprapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerī matā tu
mṛduḥ śotho lohitaḥ śoṇitottho jñeyo'dhruṣaḥ sajvarastīvraruk ca

kūrmonnato'vedano'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā tu
padmākāraṃ tālumadhye tu śothaṃ vidyādra ktādarvudaṃ proktaliṅgam

duṣṭaṃ māṃsaṃ nīrujaṃ tālumadhye kaphācchūnaṃ māṃsasaṃghātamāhuḥ
nīruksthāyī kolamātraḥkaphāt syānmedoyuktāt puppuṭastāludeśe

śoṣo'tyarthaṃ dīryate cāpi tāluḥ śvāsaścograstāluśoṣo'nilācca
pittaṃ kuryāt pākamatyarthaghoraṃ tālunyevaṃ tālupākaṃvadanti

gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pradūṣya māṃsaṃ ca tathaiva śoṇitam
galopasaṃrodhakaraistathā'ṅakurairnihantyasūn vyādhiriyaṃ hi rohiṇī

jihvāsamantādbhṛśavedanāstu māṃsāṅkurāḥ kaṇṭhavirodhino ye
sā rohiṇī vātakṛtā pradiṣṭā vātātmakopadra vagāḍhayuktā

kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā tu
srotovirodhinyacalodgatā ca sthirāṅkurā yā kaphasaṃbhavā sā

gambhīrapākinyanivāryavīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitā ca
sphoṭaiścitā pittasamānaliṅgā sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu

kīlāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ
kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṃ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti

jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvopariṣṭādapi raktamiśrāt
jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam

valāsa evāyatamunnataṃ ca śothaṃ karotyannagatiṃ nivārya
taṃ sarvathaivāprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ balayaṃ vadanti

gale tu śothaṃ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam
marmacchidaṃ sustaramenamāhurbalāśasaṃjñaṃ nipuṇā vikāram

vṛttonnato'nta śvayathuḥ sadāhaḥ sakaṇḍuro'pākyamṛdurguruśca
nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito'sau vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ

samunnataṃ vṛttamamandadāhaṃ tīvrajvaraṃ vṛndamudāharanti
taccāpi pittakṣatajaprakopājjñeyaṃ satodaṃ pavanātmakaṃ tu

vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citā'timātraṃ piśitaprarohaiḥ
anekaruk prāṇaharī tridoṣājjñeyā śataghnī ca śataghnirūpā

granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'tirugyaḥ kapharaktamūrttiḥ
saṃlakṣyate saktamivāśanaṃ ca saśastrasādhyastu galāyusaṃjñaḥ

sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śotho rujaṃ santi ca yatra sarvāḥ
sa sarvadoṣairgalavidra dhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya

śotho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro vāyugaternihantā
kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate tu

yastāmyamānaḥ śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ
kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ

pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute krameṇa
sa māṃsa tānaḥ kathito'valamvī prāṇa praṇut sarvakṛto vikāraḥ

sadāhatodaṃ śvayathuṃ sutāmramantargale pūtiviśīrṇamāṃsam
pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete

sphoṭaiḥ satodairvadanaṃ samantādyasyāvitaṃ sarvasaraḥ sa vātāt
raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṃ cāpi sa pittakopāt
avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ savarṇairyasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena

oṣṭhaprakope varjyāḥ syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ
dantamūleṣu varjyau ca triliṅgagatiśauṣirau

danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ
jihvāroge balāśastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā

svaraghno valayo vṛndo balāśaśca vidārikā
galaugho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī gale

asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava daśaiva tu
teṣu cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret

karṇaroganidānam
atha karṇaroganidānam
samīraṇaḥ śrotragato'nyathācaran samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ
karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ

karṇasrotaḥsthite vāte śṛṇoti vividhān svarān
bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ karṇanādaḥ sa ucyate

yadā śabdavahaṃ vāyuḥ srotaḥ āvṛtya tiṣṭhati
śuddhaḥśleṣmānvito vā'pi bādhiryaṃ tena jāyate

vāyuḥ pittādibhiryukto veṇughoṣopamaṃ svanam
karoti karṇayoḥ kṣveḍaṃ karṇakṣveḍaḥ sa ucyate

śiro'bhighātādathavā nimajjato jale prapākādathavā'pi vidra dheḥ
sraveddhi pūyaṃ śravaṇo'nilāditaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ

mārutaḥ kaphasaṃyuktaḥ karṇakaṇḍūṃ karoti ca
pittoṣmaśoṣitaḥ śleṣmā kurute karṇagūthakam

sa karṇagūtho dra vatāṃ gato yadā vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate
tadā sa karṇapratināhasaṃdito bhavedvikāraḥ śiraso'dhabhedakṛt

yadā tu mūrcchantyathavā'pi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavā'pi makṣikāḥ
yadvyañjanatvācchravaṇo nirucyate bhiṣagbhirādyaiḥ krimikarṇako gadaḥ

pataṅgāḥ śatapadyaśca karṇasrotaḥ praviśya hi
aratiṃ vyākulatvaṃ ca bhṛśaṃ kurvanti vedanām

karṇo nistudyate tasya tathā pharapharāyate
kīṭe carati ruk tīvrā niṣpande mandavedanā

kṣatābhighātaprabhavastu vidra dhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ
saraktapītāruṇamasramāsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān

karṇapākastu pittena kothavikledakṛdbhavet
karṇavidra dhipākādvā jāyate cāmbupūraṇāt

pūyaṃ sravati pūtiṃ vā sa jñeyaḥ pūtikarṇakaḥ
karṇaśothārbudārśāṃsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ

nādo'tiruk karṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāśravaṇaṃ ca vātāt
śothaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtisravaṇaṃ ca pittāt

vaiśrutyakaṇḍūsthiraśothaśuklasnigdhasrutiḥ svalparujaḥ kaphācca
sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāt srāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ

saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasā'tipravardhite
karṇaśotho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān
kṛṣṇāruṇanibhaḥ stavdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ

gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanād gharṣaṇādapi
śothaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujānvitaḥ

rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ
karṇaṃ balādvardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati

kaphaṃ saṃgṛhya kurute śophaṃ stabdhamavedanam
unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ

saṃvardhyamāne durviddhe kaṇḍūpākarujānvitaḥ
śotho bhavati pākaśca tridoṣo duḥkhavardhanaḥ

kaphāsṛkkṛmayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā visarpiṇaḥ
kurvanti pālyāṃ piḍakāḥ kaṇḍūdāharujānvitāḥ

kaphāsṛkkṛmisaṃbhūtaḥ sa visarpannitastataḥ
lihet saśaṣkuladyaṃ pāladyaṃ parilehīti sa smṛtaḥ

nāsāroganidānam
atha nāsāroganidānam
ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati cāpi nāsā
na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyettamapīnasena
taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam

doṣairvidagdhairgalatālumūle saṃmūrcchito yasya samīraṇastu
nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtinasyaṃ pravadanti rogam

ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ
taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvathavā'pi yatra

doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ
nāsā sravet pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam

ghrāṇāśrite marmaṇi saṃpraduṣṭo yasyānilo nāsikayā nireti
kaphānujāto bahuśo'tiśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ

tīkṣṇopayogādabhijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā
sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyuddhāṭite'nya kṣavathurnireti

prabhraśyate nāsikayā tu yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu
prāksaṃcito mūrdhani sūryataptastaṃ bhraṃśathuṃ rogamudāharanti

ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsared dhūma iveha vāyuḥ
nāsā pradīpteva ca yasya jantorvyādhiṃ tutaṃ dīptamudāharanti

uchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharettam
ghrāṇād ghanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet srāvamudāharettam

ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pratapte pariśoṣite ca
kṛcchrācchvasedūrdhvamadhaścajanturyasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ

śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanuḥ svaraḥ
kṣāmaḥ ṣṭhīvatyathābhīkṣṇamāmapīnasalakṣam

āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati
svaravarṇaviśuddhiṃ ca paripakvasya lakṣaṇam

saṃdhāraṇajīrṇarajotibhāṣya krodhartuvaiṣamyaśirobhitāpaiḥ
prajāgarātisvapanāmbuśītairavaśyayā maithunabāṣpadhūmaiḥ
saṃstyānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu

cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam
prakupyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇaistataḥ pratiśyāvakarā bhavanti hi

kṣavapravṛttiḥ śiraso'tipūrṇatā stambho'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā
upadra vāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ

ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī
galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā

kṣavapravṛttiratyarthaṃ vaktravairasyameva ca
bhavet svaropaghātaśca pratiśyāye'nilātmake

uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike
kṛśo'tipāṇḍuḥ saṃtapto bhaveduṣṇābhipīḍitaḥ

sadhūmamagniṃ sahasā vamatīva sa mānavaḥ
ghrāṇāt kaphaḥ kaphakṛteśītaḥ pāṇḍuḥ sraved bahuḥ
śuklāvabhāsaḥ śuklākṣo bhaved guruśirā naraḥ

kaṇṭhatālvoṣṭhaśirasāṃ kaṇḍūbhirabhipīḍitaḥ
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yasyākasmānnivartate

saṃpakvo vā'pyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ
praklidyate punarnāsā punaśca pariśuṣyati

punarānahyate vā'pi punarvivriyate tathā
niśvāso vā'tidurgandho naro gandhān na vetti ca

evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam
raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ pravartate

tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ
durgandhocchvāsavadano gandhānapi na vetti saḥ

sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ
duṣṭatāṃ yānti kālena tadā'sādhyā bhavanti hi

mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ
kṛmito yaḥ śirorogastulyaṃ tenāsya lakṣaṇam

bādhiryamāndhyamaghratvaṃ ghorāṃśca nayanāmayān
śothāgnisādakāsāṃśca kruddhāḥ kurvanti pīnasāḥ

arbudaṃ saptadhā śothāścatvāro'śaścacurvidham
caturvidhaṃ raktapittamuktaṃ ghrāṇe'pi tadviduḥ

netraroganidānam
atha netraroganidānam
cikṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyairyatnaḥ kartavyo jīvite yāvadicchā
vyartho loko'ya tulyarātrindivānāṃ pusāmandhānāṃ vidyamāne'pi vitte
uṣṇābhitaptasya jale praveśād dūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca
svedādra jodhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt

dra vāttathā'nnānniśi sevitācca viṇmūtravātakramanigrahācca
prasaktasaṃrodanakopa śokācchiro'bhighātādatimadyapānāt

tathā ṝtūnāṃ ca viparyayeṇa kleśābhighātādatimaithunācca
bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārājjanayanti doṣāḥ

vātāt pittāt kaphādra ktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ
prāyeṇa jāyate ghoraḥ sarvanetrāmayākaraḥ

nistodanastambhanaromaharṣa saṃgharṣapāruṣyaśiro'bhitāpāḥ
viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti

dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ vāṣpasamucchrayaśca
uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti

uṣṇābhinandā gurutā'bhiśothaḥ kaṇḍūpadehāvatiśītatā ca
srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti

tāmrāśrutā lohitanetratā ca nāḍyaḥ samantādatilohitāśca
pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti

vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāma kriyāvatām
tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ

utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā
śiraso'dha ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ

hanyād dṛṣṭiṃ ślaiṣmikaḥ saptarātrādadhīmantho raktajaḥ pañcarātrāt
yatṣaḍrātrādvātiko vai nihanyād mithyācārāt paittikaḥ sadya eva

udīrṇavedanaṃ netraṃ rāgaśothasamanvitam
gharṣanistodaśūlāśruyuktamāmānvitaṃ viduḥ

mandavedanatā kaṇḍūḥ saṃrambhāśrupraśāntatā
praśastavarṇatā cākṣṇoḥ saṃpakvaṃ doṣamādiśet

kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasaṃnibhaḥ
saṃrambhī pacyate yastu netrapākaḥ sa śothajaḥ
śothahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśothaje

upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya
rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ

vāraṃvāraṃ ca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ
rujaśca vividhāstīvrāḥ sa jñeyā vātaparyayaḥ

yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma saṃdahyate cāviladarśanaṃ yat
sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi

yasyāvaṭuḥ karṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā
kuryādrujaṃ vai bhruvi locane ca tamanyatovātamudāharanti

śyāvaṃ lohitaparyantaṃ sarvaṃ cākṣi prapacyate
sadāhaśothaṃ sāsrāvamamlādhyuṣitamamlataḥ

āvedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ
muhurvirajyanti ca yāḥ sa tādṛgvyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ

mohātsirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu sirāpraharṣaḥ
tāmrābhamasraṃsravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca

nimagnarūpaṃ tu bhaveddhi kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti yadvat
srāvaṃ sraveduṣṇamatīva yacca tat savraṇaṃ śuklakrimiu!dāharanti

dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsraveddhi
avedanaṃ vaḥ na ca yugmaśuklaṃ tat siddhimāyāti kadācidevaṃ

syandātmakaṃ kṛṣṇagataṃ sacoṣaṃ śaṅkhendukundapratimāvabhāsam
vaihāyasābhrapratanuprakāśamathāvraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti

gambhīrajātaṃ bahulaṃ ca śuklaṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchram
vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ sirāsūkṣmamadṛṣṭikṛcca
dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam

uṣṇāśrapātaḥ piḍakā ca netre yasmin bhavenmudganibhaṃ ca śuklam
tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanyacca yattittiripakṣatulyam

śvetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ ca
tamakṣipākātyayamakṣirogaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyamāhuḥ

ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāsraḥ
vigṛhyakṛṣṇaṃ pracayo'bhyupaiti taccājakājātamiti vyavasyet

prathame paṭale doṣā yasya dṛṣṭyāṃ vyavasthitaḥ
avyaktāni sa rūpāṇi kadācidatha paśyati

dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate
makṣikāmaśakāṃścāpi jālakāni ca paśyati

maṇḍalāni patākāṃśca marīcīn kuṇḍalāni ca
pariplavāṃśca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca

dūrasthāni ca rūpāṇi manyate sa samīpataḥ
samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt

yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati
ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate

mahāntyapi ca rūpāṇi cchāditānīva cāmbaraiḥ
karṇanāsākṣihīnāni vikṛtānīva paśyati

yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi
adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite

pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthaṃ naiva paśyati
samantataḥ sthite doṣe saṃkulānīva paśyati

dṛṣṭimadhyasthite doṣe mahaddhrasvaṃ ca paśyati
dvidhā sthite dvidhā paśyed vahudhā cānavasthite

doṣe dṛṣṭyāśrite tiryak sa ekaṃ manyato dvidhā
timirākhyaḥ sa vai doṣaścaturthaṃ paṭalaṃ gataḥ

ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśamataḥ param
asminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade

candrā dityau sanakṣatrāvantarīkṣe ca vidyutaḥ
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūnyatha paśyati

sa eva liṅganāśastu nīlikā kācasaṃjñitaḥ
vātena cāpi rūpāṇi bhramantīva ca paśyati

āvilānyaruṇābhāni vyāviddhānīva mānavaḥ
pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān

nṛtyataścaiva śikhinaḥ sarvaṃ nīlaṃ ca paśyati
kaphena paśyedrū pāṇi snigdhāni ca sitāni ca

paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhramevābhrasaṃplavam
salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ
paśyedra ktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca

sa sitānyapi kṛṣṇāni pītānyapi ca mānavaḥ
sannipātena citrāṇi viplutānīva paśyati

vahudhā ca dvidhā cāpi sarvāṇyeva samantataḥ
hīnādhikāṅgānyapi tu jyotīṃṣyapi ca bhūyasā

pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ pittatejasā
pītā diśastu khadyotān bhāskaraṃ cāpi paśyati

vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva vā
vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgailiṅganāśamataḥ param

rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradipto mlāyī ca nīlaśca tathaiva pittāt
kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samastadoṣaprabhavo vicitraḥ

aruṇaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭyāṃ sthūlakācāruṇaprabham
parimlāyini roge syānmlāyi nīlaṃ ca maṇḍalam

doṣakṣayāt svayaṃ tatra kadācit syāttu darśanam
aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā

pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva ca
śleṣmaṇā bahulaṃ pītaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram

calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ
bhṛjyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati

pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam
dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje
yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi

ṣaḍ liṅganāśaḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭhyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva vācyāḥ
pittena duṣṭena sadā tu dṛṣṭiḥ pītaḥ bhavedyasya narasya kiñcit

pītāni rūpāṇi ca tena paśyet sa vai naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ
prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi cekṣate saḥ

rātrau ca śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet
tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni tu manyate saḥ

triṣu sthito'lpa paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya
divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyettu rūpāṇi kapholpabhāvāt

śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ
dhūmrāṃstathā paśyati sarvabhāvāt sa dhūmadarśīti naraḥ pradiṣṭaḥ

yo hrasvajāḍyo divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca tena paśyet
vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat

citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ
dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṃkocamabhyantaratastu yāti

rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ
vāhyau punardvāviha saṃpradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca

nimittatastatra śiro'bhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaḥ saḥ
surarṣigandharvamahoragāṇāṃ saṃdarśanenāpi ca bhāskarasya

hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ
tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaiḍūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ

prastāryarma tanu stīrṇaṃ śyāvaṃ raktanibhaṃ site
saśvetaṃ mṛdu śuklārma śukle tadvardhate cirāt

padmābhaṃ mṛdu raktārma yanmāṃsaṃ cīyate site
pṛthu mṛdvadhimāṃsārma bahalaṃ ca yakṛnnibham
sthiraṃ prastāri māṃsāḍhyaṃ śuṣkaṃ snāyvarma pañcamam

śyāvāḥ syu piśitanibhāśca bindavo ye
śuktyābhāḥ sitaniyatāḥ sa śuktisaṃjñaḥ
eko yaḥ śaśarudhiropamaśca binduḥ
śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti

śleṣmamārutakopena śukle piṣṭaṃ samunnatam
piṣṭavat piṣṭakaṃ viddhi malāktādarśasannibham

jālābhaḥ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ
saṃtānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitastu
śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ sirāvṛtā yā-
stā brūyādasitasamīpajāḥ sirājāḥ
kāṃsyābho'mṛduratha vāribindukalpo
vijñeyo nayanasite balāsasaṃjñaḥ

pakvaḥ śothaḥ sandhijo yaḥ satodaḥ sraveta pūyaṃ pūti pūyālasākhyaḥ
granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākī kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ

gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvām̐ llakṣaṇaiḥ svairupetān
taṃ hi srāvaṃ netranāḍīti caike tasyā liṅgaṃ kīrttayiṣye caturdhā

pākāt sandhau saṃsravedyastu pūyaṃ pūyāsrāvo'sau gadaḥ sarvajastu
śvetaṃ sāndraṃ picchilaṃ yaḥ sravettu śleṣmasrāvo'sau vikāro matastu

raktaśrāvaḥ śoṇitottho vikāraḥ sraved duṣṭaṃ tatra raktaṃ prabhūtam
haridrā bhaṃ pītamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittātsrāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt

tāmrā tanvī dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśothā
jātā sandhau kṛṣṇa śukle'lajī syāttasminneva khyāpitā pūrvaliṅgaiḥ

krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ
nānārūpā vartmaśuklāntasandhau carantyantarlocanaṃ dūṣayantaḥ

abhyantaramukhī tāmrā bāhyato vartmanaśca yā
sotsaṅgotsaṅgapiḍakā sarvajā sthūlakaṇḍurā

vartmānte piḍakā dhmātā bhidyante ca sravanti ca
kumbhīkābījapratimāḥ kumbhīkāḥ sannipātajāḥ

srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasaṃnibhāḥ
rujāvatyaśca piḍakāḥ pothakya iti kīrtitāḥ

piḍakā yā kharā sthūlā sūkṣmābhirabhisaṃvṛtā
vartmasthā śarkarā nāma sa rogo vartmadūṣakaḥ

ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ
ślakṣṇāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate

dīrghāṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo'bhyantarodbhavaḥ
vyādhireṣo'bhivikhyātaḥ śuṣkārśo nāma nāmataḥ

dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasaṃbhavā
mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā'ñjananāmikā

vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ
savarṇābhiḥ sthirābhiśca vidyādbahulavartma tat

kaṇḍūmatā'lpatodena vartmaśothena yo naraḥ
na saḥ saṃchādayedakṣi yatrāsau vartmabandhakaḥ

mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ madvartma samameva ca
akasmācca bhavedra ktaṃ kliṣṭavarmeti tadviduḥ

kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahedyadā
tataḥ klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ

yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam
tadāhuḥśyāvavartmeti vartmarogaviśāradāḥ

arujaṃ bāhyataḥ śūnaṃ vartma yasya narasya hi
praklinnavartma tadvidyāt klinnamatyarthamantataḥ

yasya dhautānyadhautāni saṃbadhyante punaḥ punaḥ
vartmānyaparipakkāni vidyādaklinnavartma tat

vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate
etadvātahataṃ vartma jānīyādakṣicintakaḥ

vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam
ācakṣītārbudamiti saraktamavilambitam

nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭaḥ sandhisaṃśrayāḥ
pracālayati vartmāni nimeṣaṃ nāma tadviduḥ

yaḥ sthito vartmamadhye tu lohito mṛduraṅkuraḥ
tadra ktajaṃ śoṇitārśaśchinnaṃ chinnaṃ pravardhate

apākī kaṭhināḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ
lagaṇo nāma sa vyādhirliṅgataḥ parikīrtitaḥ

trayo doṣā bahiḥśothaṃ kuryuśchidrā ṇi vartmanoḥ
prasravantyantarudakaṃ bisavadvisavartma tat

vātādyā vartmasaṃkocaṃ janayanti malā yadā
tadā dra ṣṭuṃ na śaknoti kuñcanaṃ nāma tadviduḥ

pracalitāni vātena pakṣmāṇyakṣi viśanti hi
ghṛṣyantyakṣi muhustāni saṃrambhaṃ jalayanti ca

asite sitabhāge ca mūlakoṣāt patantyapi
pakṣmakopaḥ sa vijñeyo vyādhiḥ paramadāruṇaḥ

vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ romāṇi śātayet
kaṇḍūṃ dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tamādiśet

nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ
śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ

sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu
bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau

śiroroganidānam
atha śiroroganidānam
śirorogāstu jāyante vātapittakaphaistribhiḥ
sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā
sūryāvartānantavātārdhāva bhedakaśaṅkhakaiḥ

yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram
bandhopatāpaiḥ praśamaśca yatra śiro'bhitāpaḥ sa samīraṇena

yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva bhavecchiro dhūpyati cākṣināsam
śītena rātrau ca bhavecchamaśca śiro'bhitāpaḥ sa tu pittakopāt

śiro bhavedyasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamatho himaṃ ca
śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śiro'bhitāpaḥ sa kaphaprakopāt

śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti
raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca

asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāmiha saṃkṣayeṇa
kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram
saṃsvedanacchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti

nistudyate yasya śiro'timātraṃ saṃbhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ
ghrāṇācca gacchet salilaṃ sapūyaṃ śirobhitāpaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ

sūryodayaṃ yā prati mandamandamakṣibhruvaṃruk samupaiti gāḍhā
vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivartate ca
sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ sūryāpavartaṃ tamudāharanti

doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ saṃpīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām
kurvanti yo'kṣibhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu

gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān
anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram

rūkṣāśanātyadhyaśana prāgvātāvaśyamaithunaiḥ
vegasaṃdhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ

kevalaḥ sakapho vā'dha gṛhītvā śiraso balī
manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām

śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'dhāvabhedakaḥ
nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet

raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ
tīvrarugdāharāgaṃ hi śothaṃ kurvanti dāruṇam

sa śiro viṣavadvegī nirudhyāśu galaṃ tathā
trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāmataḥ param
tr! yahājjīvati bhaiṣajyaṃ pratyākhyāya samācaret

asṛdgaranidānam
athāsṛdgaranidānam
viruddhamadyādhyaśanādajīrṇād garbhaprapātādatimaithunācca
yānādhvaśokādatikarṣaṇācca bhārābhighātācchayanāddivā ca
taṃ śleṣmapittānilasaṃnipātaiścatuṣprakāraṃ pradaraṃ vadanti

asṛgdaraṃ bhavet sarvaṃ sāṅgamardaṃ savedanam
tasyātivṛttau daurvalyaṃ bhramo mūrcchā madastṛṣā
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāśca vātajāḥ

āmaṃ sapicchāpratimaṃ sapāṇḍu pulākatoyapratimaṃ kaphāttu
sapītanīlāsitaraktamuṣṇaṃ pittārtiyuktaṃ bhṛśavegi pittāt

rūkṣāruṇaṃ phenilamalpamalpaṃ vātārtivātāt piśitodakābham
sakṣaudra sarpirharitālavarṇaṃ majjaprakāśaṃ kuṇapaṃ tridoṣāt

taṃ cāpyasādhyaṃ pravadanti tajjñā na tatra kurvīta bhiṣak cikitsām
śaśvat sravantīmāsrāvaṃ tṛṣṇādāhajvarānvitām
kṣīṇaraktāṃ durbalāṃ ca tāmasādhyāṃ vinirdiśet

māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca
naivātibahulātyalpamārtavaṃ śuddhamādiśet

śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamam
tadārtavaṃ praśaṃsanti yaccāpsu na virajyate

yonivyāpannidānam
atha yonivyāpannidānam
viṃśatirvyāpado yonau nirdiṣṭā rogasaṃgrahe
mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca

jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak
sā phenilamudāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati

vandhyāṃ naṣṭārtavāṃ vidyādviplutāṃ nityavedanām
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmeṇa rugbhṛśam

vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā
catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ

sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāṃ sā lohitakṣayā
savātamudgiredvījaṃ vāminī rajasā yutam

prasraṃsinī sraṃsate ca kṣobhitā duṣprajāyinī
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṃkṣayāt

atyarthaṃ pittalā yonirdāhapākajvarānvitā
catasṛṣvapi cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet

atyānandā na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati
karṇinyāṃ karṇikā yonauśleṣmāsṛgbhyāṃ prajāyate

maithune'caraṇā pūrvaṃ puruṣādatiricyate
bahuśaścāticaraṇā tayorbījaṃ na vindati

śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastā'tiśītalā
catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchrayo bhavet

anārtavā'stanī ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune
atikāyagṛhītāyāstaruṇyāstvaṇḍalī bhavet

vivṛtā ca mahāyoniḥ sūcīvaktrā'tisaṃvṛtā
sarvaliṅgasamutthānā sarvadoṣaprakopajā

catasṛṣvapi cādyāsu sarvaliṅgocchrayo bhavet
pañcāsādhyā bhavantīha yonayaḥ sarvadoṣajāḥ

yonikandanidānam
atha yonikandanidānam
divāsvapnādatikrodhād vyāyāmādatimaithunāt
kṣatācca nakhadantādyairvātādyāḥ kupitā yadā

pūyaśoṇitasaṃkāśaṃ nikucākṛtisaṃnibham
janayanti yadā yonau nāmnā kandaḥ sa yonijaḥ

rūkṣaṃ vivarṇaṃ sphuṭitaṃ vātikaṃ taṃ vinirdiśet
dāharāgajvarayutaṃ vidyāt pittātmakaṃ tu tam

nīlapuṣpapratīkāśaṃ kaṇḍūmantaṃ kaphātmakam
sarvaliṅgasamāyuktaṃ sannipātātmakaṃ viduḥ

mūḍhagarbhanidām
atha mūḍhagarbhanidām
sirvāvayavasampūrṇo manobuddhyādisaṃyutaḥ
viguṇāpānasaṃmūḍho mūḍhagarbho'bhidhīyate

bhayābhighātāttīkṣṇoṣṇapānāśananiṣevaṇāt
garbhe patati raktasya saśūlaṃ darśanaṃ bhavet

ācaturthāttato māsātprasravedgarbhavidra vaḥ
tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ

garbho'bhighātaviṣamāśanapīḍanādyaiḥ pakvaṃ drumādiva phalaṃ patati kṣaṇena
mūḍhaḥ karoti pavanaḥ khalu mūḍhagarbhaṃ śūlaṃ ca yonijaṭharādiṣu mūtrasaṅgam

bhugno'nilena viguṇena tataḥ sa garbhaḥ saṃkhyāmatītya bahudhā samupaiti yonim
dvāraṃ nirudhya śirasā jaṭhareṇakaścit kaściccharīraparivartitakubjadehaḥ

ekena kaścidaparastu bhujadvayena tiryaggato bhavati kaścidavāṅmukho'nya
pārśvāpavṛttagatireti tathaiva kaścidityaṣṭadhā gatiriyaṃ aparā caturthā

saṃkīlakaḥ pratikhuraḥ parigho'tha bījasteṣūrdhvabāhucaraṇaiḥ śirasā ca yonim
saṅgī ca yo bhavati kīlakavat sa kīlo dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraṃ sa hi kāyusaṅgī
gacchedbhujadvayaśirāḥ sa ca bījakākhyo yonau sthitaḥ sa parigheṇa tulyaḥ

apaviddhaśirāṃ yā tu śītāṅgī nirapatrapā
nīlodgatasirā hanti sā garbhaṃ sa ca tāṃ tathā

garbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā
bhaveducchvāsapūtitvaṃ śūnatā'ntarmṛte śiśau

mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ
garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiśca nipīḍitaḥ

yonisaṃvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣau makkalla eva ca
hanyuḥ striyaṃ mūḍhagarbhā yathoktāścāpyupadra vāḥ

vāyuḥ prakupitaḥ kuryāt saṃrudhya rudhiraṃ srutam
sūtāyā hṛcchirobastiśūlaṃ makkallasaṃjñakam

sūtikāroganidām
atha sūtikāroganidām
aṅga mardo jvaraḥ kampaḥ pipāsā gurugātratā
śothaḥ śūlātisārau ca sūtikārogalakṣaṇam

mithyopacārāt saṃkleśādviṣamājīrṇabhojanāt
sūtikāyāśca ye rogā jāyante dāruṇāstu te

jvarātīsāraśothāśca śūlānāhavalakṣayāḥ
tandrā ruciprasekādyāḥ kaphavātāmayodbhavāḥ

kṛcchrasādhyā hi te rogāḥ kṣīṇamāṃsabalāgnitaḥ
te sarve sūtikānāmnā rogāste cāpyupadra vāḥ

stanaroganidānam
atha stanaroganidānam
sakṣīrau vā'pyadugdhau vā prāpya doṣaḥ stanau striyaḥ
praduṣya māṃsarudhiraṃ stanarogāya kalpate

pañcānāmapi teṣāṃ hi raktajaṃ vidra dhiṃ vinā
lakṣaṇāni samānāni bāhyavidra dhilakṣaṇaiḥ

stanyaduṣṭinidānam
atha stanyaduṣṭinidānam
viśasteṣvapi gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate
sarvadehāśritatvācca śukralakṣaṇamucyate

tadeva ceṣṭayuvaterdarśanātsmaraṇādapi
śabdasaṃśravaṇātsparśātsaṃharṣācca pravartate

suprasannaṃ manastatra harṣaṇe heturucyate
āhārarasayonitvādevaṃ stanyamapi striyaḥ

tadevāpatyasaṃsparśāddarśanātsmaraṇādapi
grahaṇācca śarīrasya śukravatsaṃprarvate
sneho nirantarastatra prasrave heturucyate

gurubhirvividhairannairduṣṭairdoṣaiḥ pradūṣitam
kṣīraṃ mātuḥ kumārasya nānārogāya kalpate

kaṣāyaṃ salilaplāvi stanyaṃ mārutadūṣitam
kaṭvamlalavaṇaṃ pītarājīmat pittasaṃjñitam

kaphaduṣṭaṃ ghanaṃ toye nimajjati sapicchalam
dviliṅgaṃ dvandvajaṃ vidyāt sarvaliṅgaṃ tridoṣajam

aduṣṭaṃ cāmbunikṣiptamekībhavati pāṇḍuram
madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tat praśasyate

bālaroganidānam
atha bālaroganidānam
vātaduṣṭaṃ śiśuḥ stanyaṃ piban vātagadāturaḥ
kṣāmasvaraḥ kṛśāṅgaḥ syād baddhaviṇmūtramārutaḥ

svinno bhinnamalo bālaḥ kāmalāpittarogavān
tṛṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṃ payaḥ piban

kaphaduṣṭaṃ piban kṣīraṃ lālāluḥ śleṣmarogavān
nidrā nvito jaḍaḥ śūnavaktrākṣaśchardanaḥ śiśuḥ

dvandvaje dvandvajaṃ rūpaṃ sarvaje sarvalakṣaṇam
śiśostīvrāmatīvrāṃ ca rodanāllakṣayedrujam

sa yaṃ spṛśed bhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ
tatra vidyādrujaṃ mūrdhni rujaṃ cākṣinimīlanāt

koṣṭhe vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ
ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnaṭanairapi

basto guhye ca viṇmūtrasaṃgatrāsadigīkṣaṇaiḥ
srotāṃsyaṅgāni sandhīṃśca paśyedyatnānmuhurmuhuḥ

kukūṇakaḥ kṣīradoṣācchiśūnāmakṣivartmani
jāyate tena tannetraṃ kaṇḍuraṃ ca sravenmuhuḥ

śiśuḥ kuryāllalāṭākṣikūṭanāsāvagharṣaṇam
śakto nārkaprabhāṃ dra ṣṭuṃ na vartmonmīlanakṣamaḥ

mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyaḥ pibannapi
kāsāgnisādavamathu tandrā kārśyārucibhramaiḥ
yujyate koṣṭhavṛddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam
rogaṃ paribhavākhyaṃ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam

tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥkurute tālukaṇṭakam
tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate

tālupātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrāt pānaṃ śakṛddra vam
tṛḍakṣikaṇṭhāsyarujā grīvādurdharatā vamiḥ

visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano bastiśīrṣajaḥ
padmavarṇo mahāpadmanāmā doṣatrayodbhavaḥ

śaṅkhābhyāṃ hṛdayaṃ yāti hṛdayādvā gudaṃ vrajet
kṣudra roge ca kathite tvajagallyahipūtane

jvarādyā vyādhayaḥ sarve mahatāṃ ye pureritāḥ
bāladehe'pi te tadvadvijñeyāḥ kuśalaiḥ sadā

kṣaṇādudvijate bālaḥ kṣaṇāt trasyati roditi
nakhairdantairdārayati dhātrīmātmānameva vā

ūrdhvaṃ nirīkṣate dantān khādet kūjati jṛmbhate
bhuvau kṣipati dantauṣṭhaṃ phenaṃ vamati cāsakṛt

kṣāmo'ti niśi jāgarti śūnākṣo bhinnaviṭsvaraḥ
māṃsaśoṇitagandhiśca na cāśnāti yathā purā

sāmānyaṃ grahajuṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ samudāhṛtam
ekanetrasya gātrasyasrāvaḥ spandanakampanam

ūrdhvaṃ dṛṣṭyā nirīkṣeta vakrāsyo raktagandhikaḥ
dantān khādati vitrastaḥ stanyaṃ naivābhinandati

skandagrahagṛhītānāṃ rodanaṃ cālpameva ca
naṣṭasaṃjño vamet phenaṃ saṃjñāvānatiroditi
pūyaśoṇitagandhitvaṃ skandāpasmāralakṣaṇam

srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ
sāsrāvavraṇaparipīḍitaḥ samantāt
sphoṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākai-
rvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā

vraṇaiḥ sphoṭaiścitaṃ gātraṃ paṅkagandhaṃ sravedasṛk
bhinnavarcā jvarī dāhī revatīgrahalakṣaṇam

atīsāro jvarastṛṣṇā tiryakprekṣaṇarodanam
naṣṭanidra stathodvigno grastaḥ pūtanayā śiśuḥ

chardiḥ kāso jvarastṛṣṇā vasāgandho'tirodanam
stanyadveṣo'tisāraśca andhapūtanayā bhavet

vepate kāsate kṣīṇo netrarogo vigandhitā
chardyatīsārayuktaśca śītapūtanayā śiśuḥ

prasannavarṇavadanaḥ sirābhirabhisaṃvṛtaḥ
mūtragandhī ca bahvāśī mukhamaṇḍikayā bhavet

chardispasyindinakaṇṭhāsyaśoṣamūrcchāvigandhitāḥ
ūrdhvaṃ paśyeddaśeddantān naigameṣagrahaṃ vadet

prastabdhākṣaḥ stanadveṣī muhyate cāniśaṃ muhuḥ
taṃ bālamacirāddhanti grahaḥ saṃpūrṇalakṣaṇaḥ

viṣaroganidānam
atha viṣaroganidānam
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate
mūlādyātmakamādyaṃ syāt paraṃ sarpādisaṃbhavam

nidrā ṃ! tandrā ṃ! klamaṃ dāhamapākaṃ lomaharṣaṇam
śothaṃ caivātisāraṃ ca jaṅgamaṃ kurute viṣam

sthāvaraṃ ca jvaraṃ hikkāṃ dantaharṣaṃ galagraham
phenacchardyaruciśvāsaṃ mūrcchā ca kurute bhṛśam

iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ
jānīyādviṣadātāramebhirliṅgaiśca buddhimān

na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣurmohameti ca
apārthaṃ bahu saṃkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat

hasatyakasmāt sphoṭayatyaṅgulīrvilikhenmahīm
vepathuścāsya bhavati trastaścānyonyamīkṣate

vivarṇavaktro dhyāmaśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi
ālabhetāsanaṃ dīnaḥ kareṇa ca śiroruham

vartate viparītaṃ ca viṣadātā vicetanaḥ
udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca

jṛmbhaṇaṃ vepanaṃ śvāso mohaḥ patraviṣeṇa tu
muṣkaśothaḥ phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca

bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ śvāsa eva ca
tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi

āsyadaurgandhyapā ruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ
phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurugātratā

hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni
prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet

sadyaḥ kṣataṃ pacyate yasya jantoḥ sravedra ktaṃ pacyate cāpyabhīkṣṇam
kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti kṣatānmāṃsaṃ śīryate cāpi yasya

tṛṣṇā mūrcchā jvaradāhau ca yasya digdhāhataṃ taṃ puruṣaṃ vyavasyet
liṅgānyetānyeva kuryādamitrairvraṇe viṣaṃ yasya dattaṃ pramādāt

sapītaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate
phenamudvamate cāpi viṣa pītaṃ tamādiśet

vātapittakaphātmāno bhogimaṇḍalirājilāḥ
yathākramaṃ samākhyātā dvyantarā dvandvarūpiṇaḥ

daṃśo bhogikṛtaḥ kṛṣṇaḥ sarvavātavikārakṛt
pīto maṇḍalijaḥ śotho mṛduḥ pittavikāravān

rājilottho bhaved daṃśaḥ sthiraśothaśca picchilaḥ
pāṇḍuḥ snigdho'tisāndrā sṛk sarvaśleṣmavikārakṛt

aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu
yāmye ca daṣṭāḥ parivarjanīyā ṛkṣe sirāmarmasu ye ca daṣṭāḥ

darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti
ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bāleṣu vṛddheṣu bubhukṣiteṣu

kṣīṇakṣate mohini kuṣṭhayukte rūkṣe'bale garbhavatīṣu cāpi
śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na saṃbhavanti

śītābhiradbhiśca na roma harṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam
jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto nāsāvasādaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ

kṛṣṇaḥ saraktaḥśvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca vivarjanīyaḥ
vartirghanā yasya nireti vaktrādra ktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya

daṃṣṭrānipātāścaturaśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayecca
unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā'pyathavā vivarṇam

sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jñātvā naraṃ karma na tatra kuryāt
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā

svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti
vīryālpabhāvānna nipātayettat kaphānvitaṃ varṣagaṇānubandhi

tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vaigandhyavairasyayutaḥ pipāsī
mūrcchā bhramaṃ gadgadavāgvamiṃ ca viceṣṭamāno'ratimāpnuyādvā

āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī
bhavet samuddhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ

sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān
kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpam

nidrā gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā'ṅgamardam
tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhajanma

māṃsakṣayaṃ pādakarapraśothaṃ mūrcchā tathā chardimathātisāram
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃśca kuryāt pravṛddhiṃ jaṭharasya cāpi

unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamanyatkṣapayecca śukram
gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstānvikārāṃśca bahuprakārān

dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ
yasmāt saṃdūṣayeddhātūm̐ stasmād dūṣīviṣaṃ smṛtam

sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ saṃvatsarotthitam
dūṣīviṣamasādhyaṃ syāt kṣīṇasyāhitasevinaḥ

saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedaṃ rajo nānāṅgajān malān
śatruprayuktāṃśca garān prayacchantyannamiśritān

taiḥ syāt pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgnirgaraścāsyopajāyate
marmapradhamanādhmānaṃ hastayoḥ śothalakṣaṇam

jaṭharaṃ grahaṇīdoṣo yakṣmā gulmaḥ kṣayo jvaraḥ
evaṃvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet

yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ
tasmāllūtāstu bhāṣyante saṃkhyayā tāśca ṣoḍaśa

tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca
jvaro dāho'tisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajāḥ

piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca
śothā mahānto mṛdavo raktāḥ śyāvāścalāstathā

sāmānyaṃ sarvalūtānāmetad daṃśasya lakṣaṇam
daṃśamadhye tu yat kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā jālakācitam

ūrdhvākṛti bhṛśaṃ pākaṃ kledaśothajvarānvitam
dūṣīviṣābhirlūtābhistaddaṣṭamiti nirdiśet

śothaḥ śvetāḥ sitā raktāḥ pītā vā piḍakā jvaraḥ
prāṇāntikāśca jāyante śvāsahikkāśirograhāḥ

ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍumaṇḍāni ca jvaro'ruciḥ
lomaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite

mūrcchāṅgaśothavaivarṇyakleda śabdāśrutijvarāḥ
śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyamūṣikaiḥ

kārṣṇyaṃ śyāvatvamathavā nānāvarṇatvameva vā
moho'tha varcaso bhedo daṣṭe syāt kṛkalāsakai

dahatyagnirivādau ca bhinattīvordhvamāśu ca
vṛścikasya viṣaṃ yāti daṃśe paścāttu tiṣṭhati

daṣṭo'sādhyaśca hṛdghrāṇarasanopahato naraḥ
māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūn

visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraśchardirathāpi ca
lakṣaṇaṃ kaṇabhairdaṣṭe daṃśaścaivāvasīdati

hṛṣṭalomocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārtimān
daṣṭaḥ śītodakeneva siktānyaṅgāni manyate

ekadaṃṣṭrārditaḥ śūnaḥ sarujaḥ pītakaḥ satṛṭ
chardirnidrā ca saviṣairmaṇḍūkairdaṣṭalakṣaṇam

matsyāstu saviṣāḥ kuryudāhaṃ śothaṃ rujaṃ tathā
kaṇḍūṃ śothaṃ jvaraṃ mūrcchā saviṣāstu jalaukasaḥ

vidāhaṃ śvayathuṃ todaṃ svedaṃ ca gṛhagodhikā
daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryācchatapadīviṣam

kaṇḍūmān maśakairīṣacchothaḥ syānmandavedanaḥ
asādhyakīṭasadṛśamasādhyamaśakakṣatam

sadyaḥ prasrāviṇī śyāvā dāhamūrcchājvarānvitā
piḍakā makṣikāṃdaśe tāsāṃ tu sthagikā'suhṛt

catuṣpadbhirdvipadbhiśca nakhadantaviṣaṃ ca yat
śūyate pacyate vāpi sravati jvarayatyapi

śvaśṛgālatarakṣvṛkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ
śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritaḥ

tadā prasrastalāṅgulahanuskandho'tilālavān
avyaktabadhirāndhaśca so'nyonyamabhidhāvati

pramūḍho'nyatamastveṣāṃ khādanviparidhāvati
tenonmattena daṣṭasya daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu

suptatā jāyate daṃśe kṛṣṇaṃ cātisravatyasṛk
digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaścopalakṣitaḥ

yena cāpi bhaveddaṣṭatasya ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ
bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati

daṃṣṭriṇā yena daṣṭaśca tadrū paṃ yastu paśyati
apsu cādarśabimbe vā tasya tadri ṣṭamādiśet

trasyatyakasmādyo'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā'pi vā jalam
jalatrāsaṃ tu taṃ vidyādri ṣṭaṃ tadapi kīrtitam

adaṣṭo vā jalatrāsī na kathaṃcana siddhyati
prasupto votthito vā'pi svasthastrasto na siddhyati

praśāntadoṣaṃ prakṛtisthadhātumannābhikāmaṃ samamūtraviṭkam
prasannavarṇendri yacittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyam

viṣayānukramaṇikā
atha viṣayānukramaṇikā
jvaro'tisāro grahaṇī cārśo'jīrṇaṃ visūcikā
alasaśca vilambī ca krimirukpāṇḍukāmalāḥ

halīmakaṃ raktapittaṃ rājayakṣmā uraḥkṣatam
kāso hikkā saha śvāsaiḥ svarabhedastvarocakaḥ

chardistṛṣṇā ca mūrcchādyā rogāḥ pānātyayādayaḥ
dāhonmādāvapasmāraḥ kathito'thānilāmayaḥ

vātaraktamūrustambha āmavāto'tha śūlaruk
paktijaṃ śūlamānāha udāvarto'tha gulmaruk

hṛdro go mūtrakṛcchraṃ ca mūtrāghātastathā'śmarī
prameho madhumehaśca piḍakāśca pramehajāḥ

medastathodaraṃ śotho vṛddhiśca galagaṇḍakaḥ
gaṇḍamālā'pacī granthirarbudaḥ ślīpadaṃ tathā

vidra dhirvraṇaśothaśca dvau vraṇau bhagnanāḍike
bhagandaropadaṃśau ca śūkadoṣastvagāmayaḥ

śītapittamudardaśca koṭhaścaivāmlapittakam
visarpaśca savisphoṭaḥ saromāntyo masūrikāḥ

kṣudrā syakarṇanāsākṣiśiraḥstrībālakāmayāḥ
viṣaṃ cetyayamuddiṣṭo rugviniściyasaṃgrahaḥ

subhāṣitaṃ yatra yadasti kiñcittatsarvamekīkṛtamatra yatnāt
viniścaye sarvarujāṃ narāṇāṃ śrīmādhavenendukarātmajena

yatkṛtaṃ sukṛtaṃ kiñcitkṛtvaivaṃ rugviniścayam
muñcantu jantavastena nityamātaṅkasantatim

iti śrīmādhavakaraviracitaṃ mādhavanidānaṃ samāptam
samāptaścāyaṃ granthaḥ
srotaḥ