માધવનિદાનમ્ · અધ્યાય p1

માધવનિદાનમ્
પઞ્ચનિદાનલક્ષણમ્
પઞ્ચનિદાનલક્ષણમ્
પ્રણમ્ય જગદુત્પત્તિસ્થિતિસંહારકારણમ્
સ્વર્ગાપવર્ગયોર્દ્વારં ત્રૈલોક્યશરણં શિવમ્

નાનામુનીનાં વચનૈરિદાનીં સમાસતઃ સદ્ભિષજાં નિયોગાત્
સોપદ્ર વારિષ્ટનિદાનલિઙ્ગો નિબધ્યતે રોગવિનિશ્ચયોઽયમ્

નાનાતન્ત્રવિહીનાનાં ભિષજામલ્પમેધસામ્
સુખં વિજ્ઞાતુમાતઙ્કમયમેવ ભવિષ્યતિ

નિદાનં પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યુપશયસ્તથા
સંપ્રાપ્તિશ્ચેતિ વિજ્ઞાનં રોગાણાં પઞ્ચધા સ્મૃતમ્

નિમિત્તહેત્વાયતન પ્રત્યયોત્થાનકારણૈઃ
નિદાનમાહુઃ પર્યાયૈઃપ્રાગ્રૂપં યેન લક્ષ્યતે

ઉત્પિત્સુરામયો દોષવિશેષેણાનધિષ્ઠિતઃ
લિઙ્ગમવ્યક્તમલ્પત્વાદ્ વ્યાધીનાં તદ્યથાતથમ્

તદેવ વ્યક્તતાં યાતં રૂપમિત્યભિધીયતે
સંસ્થાનં વ્યઞ્જનં લિઙ્ગં લક્ષણં ચિહ્નમાકૃતિ

હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્ત વિપર્યસ્તાર્થકારિણામ્
ઔષધાન્નવિહારાણામુપયોગં સુખાવહમ્

વિદ્યાદુપશયં વ્યાધેઃ સ હિ સાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ
વિપરીતોઽનુપશયો વ્યાધ્યસાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ

યથા દુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા
નિર્વૃત્તિરામયસ્યાસૌ સંપ્રાપ્તિર્જાતિરાગતિઃ

સંખ્યાવિકલ્પપ્રાધાન્ય બલકાલવિશેષતઃ
સા ભિદ્યતે યથાઽત્રૈવ વક્ષ્યતેઽષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ

દોષાણાં સમવેતાનાં વિકલ્પૐઽશાશકલ્પના
સ્વાતન્ત્ર્! યપારતન્ત્ર્! યાભ્યાં વ્યાધેઃ પ્રાધાન્યમાદિશેત્

હેત્વાદિકાર્ત્સ્ન્યાવયવૈર્બલાબલ વિશેષણમ્
નક્તંદિનર્તુભુક્તાંશૈર્વ્યાધિકાલો યથામલમ્

ઇતિ પ્રોક્તો નિદાનાર્થઃ સ વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતે
સર્વેષામેવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ

તત્પ્રકોપસ્ય તુ પ્રોક્તં વિવિધાહિતસેવનમ્
નિદાનાર્થકરો રોગો રોગસ્યાપ્યુપજાયતે

તદ્યથા જ્વરસન્તાપાદ્ર ક્તપિત્તમુદીર્યતે
રક્તપિત્તાજ્જ્વરસ્તાભ્યાં શોષશ્ચાપ્યુપજાયતે

પ્લીહાભિવૃદ્ધ્યા જઠરં જઠરાચ્છોથ એવ ચ
અર્શોભ્યો જાઠરં દુઃખં ગુલ્મશ્ચાપ્યુપજાયતે

દિવાસ્વાપાદિદોષૈશ્ચ પ્રતિશ્યાયશ્ચ જાયતે
પ્રતિશ્યાયાદથો કાસઃ કાસાત્ સંજાયતે ક્ષયઃ
ક્ષયો રોગસ્ય હેતુત્વે શોષસ્યાપ્યુપજાયતે

તે પૂર્વં કેવલા રોગાઃ પશ્ચાદ્ધેત્વર્થકારિણઃ
કશ્ચિદ્ધિ રોગો રોગસ્ય હેતુર્ભૂત્વા પ્રશામ્યતિ

ન પ્રશામ્યતિ ચાપ્યન્યો હેતુત્વં કુરુતેઽપિ ચ
એવં કૃચ્છ્રતમા નૄણાં દૃશ્યન્તે વ્યાધિસંકરાઃ

તસ્માદ્યત્નેન સદ્વૈદ્યૈરિચ્છદ્ભિઃ સિદ્ધિમુદ્ધતામ્
જ્ઞાતવ્યો વક્ષ્યતે યોઽય જ્વરાદીનાં વિનિશ્ચયઃ

જ્વરનિદાનમ્
અથ જ્વરનિદાનમ્
દક્ષાપમાનસંક્રુદ્ધરુદ્ર નિઃ શ્વાસસંભવઃ
જ્વરોઽષ્ટધા પૃથગ્દ્વન્દ્વસંઘાતાગન્તુજઃ સ્મૃતઃ

મિથ્યાહારવિહારાભ્યાં દોષા હ્યામાશયાશ્રયાઃ
બહિર્નિરસ્ય કોષ્ઠાગ્નિં જ્વરદાઃ સ્યૂ રસાનુગાઃ

સ્વેદાવરોધઃ સન્તાપઃ સર્વાઙ્ગગ્રહણં તથા
યુગપદ્યત્ર રોગે ચ સ જ્વરો વ્યપદિશ્યતે

શ્રમોઽરતિર્વિવર્ણત્વં વૈરસ્યં નયનપ્લવઃ
ઇચ્છાદ્વેષૌ મુહુશ્ચાપિ શીતવાતાતપાદિષુ

જમ્ભાઽઙ્ગમર્દો ગુરુતા રોમહર્ષોઽરુચિસ્તમઃ
અપ્રહર્ષશ્ચ શીતં ચ ભવત્યુત્પત્સ્યતિ જ્વરે

સામાન્યતો વિશેષાત્તુ જૄમ્ભાઽત્યર્થં સમીરણાત્
પિત્તાન્નયનયોર્દાહઃ કફાદન્નારુચિર્ભવેત્

રૂપૈરન્યતરાભ્યાં તુ સંસૃષ્ટૈર્દ્વન્દ્વજં વિદુઃ
સર્વલિઙ્ગસમવાયઃ સર્વદોષપ્રકોપજે

વેપથુર્વિષમો વેગઃ કણ્ઠૌષ્ઠપરિશોષણમ્
નિદ્રા નાશઃ ક્ષવસ્તમ્ભો ગાત્રાણાં રૌક્ષ્યમેવ ચ

શિરોહૃદ્ગાત્રરુગ્વક્ત્રવૈરસ્યં ગાઢવિટ્કતા
શૂલાધ્માને જૃમ્ભણં ચ ભવન્ત્યનિલજે જ્વરે

વેગસ્તીક્ષ્ણોઽતિસારશ્ચ નિદ્રા લ્પત્વં તથા વમિઃ
કણ્ઠૌષ્ઠમુખનાસાનાં પાકઃ સ્વદેશ્ચ જાયતે

પ્રલાપો વક્ત્રકટુતા મૂર્ચ્છા દાહો મદસ્તૃષા
પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વં પૈત્તિકે ભ્રમ એવ ચ

સ્તૈમિત્યં સ્તિમિતો વેગ આલસ્યં મધુરાસ્યતા
શુક્લમૂત્રપુરીષત્વં સ્તમ્ભસ્તૃપ્તિરથાપિ ચ

ગૌરવં શીતમુત્ક્લેદો રોમહર્ષોઽતિનિદ્ર તા
સ્રોતોરોધો રુગલ્પત્વં પ્રસેકો લવણાસ્યતા
નાત્યુષ્ણગાત્રતાચ્છર્દિર્લાલાસ્રાવોઽવિપાકતા
પ્રતિશ્યાયોઽરુચિઃ કાસઃ કફજેઽક્ષ્ણોશ્ચ શુક્લતા

તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા ભ્રમો દાહઃ સ્વપ્નનાશઃ શિરોરુજા
કણ્ઠાસ્યશોષો વમથૂ રોમહર્ષોઽરુચિસ્તમઃ

પૂર્વભેદશ્ચ જૃમ્ભા ચ વાતપિત્તજ્વરાકૃતિઃ
સ્તૈમિત્યં પર્વણાં ભેદો નિદ્રા ગૌરવમેવ ચ

શિરોગ્રહઃ પ્રતિશ્યાયઃ કાસઃ સ્વેદાપ્રવર્તનમ્
સન્તાપો મધ્યવેગશ્ચ વાતશ્લેષ્મજ્વરાકૃતિઃ

લિપ્તતિક્તાસ્યતા તન્દ્રા મોહઃ કાસોઽરુચિસ્તૃષા
મુહુર્દાહો મુહુઃ શીતં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરાકૃતિઃ

ક્ષણે દાહઃ ક્ષણે શીતમસ્થિસન્ધિશિરોરુજા
સાસ્રાવે કલુષે રક્તે નિર્ભુગ્ને ચાપિ લોચને

સસ્વનૌ સરુજૌ કર્ણૌ કણ્ઠઃ શૂકૈરિવાવૃતઃ
તન્દ્રા મોહઃ પ્રલાપશ્ચ કાસઃ શ્વાસોઽરુચિર્ભ્રમઃ

પરિદગ્ધા ખરસ્પર્શા જિહ્વા સ્રસ્તાઙ્ગતા પરમ્
ષ્ઠીવનં રક્તપિત્તસ્ય કફેનોન્મિશ્રિતસ્ય ચ

શિરસો લોઠનં તૃષ્ણા નિદ્રા નાશો હૃદિ વ્યથા
સ્વેદમૂત્રપુરીષાણાં ચિરાદ્દર્શનમલ્પશઃ

કૃશત્વં નાતિગાત્રાણાં પ્રતતં કણ્ઠકૂજનમ્
કોઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્

મૂકત્વં સ્રોતસાં પાકો ગુરુત્વમુદરસ્ય ચ
ચિરાત્ પાકશ્ચ દોષાણાં સન્નિપાતજ્વરાકૃતિઃ

દોષે વિબદ્ધે નષ્ટેઽગ્નૌ સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ
સન્નિપાતજ્વરોઽસાધ્યૈઃ કૃચ્છ્રસાધ્યસ્તતોઽન્યથા

સિપ્તમે દિવસે પ્રાપ્તે દશમે દ્વાદશેઽપિ વા
પુનર્ઘોરતરો ભૂત્વા પ્રશમં યાતિ હન્તિ વા

સપ્તમી દ્વિગુણા ચૈવ નવમ્યેકાદશી તથા
એષા ત્રિદોષમયાર્દા મોક્ષાય ચ વધાય ચ

સન્નિપાતજ્વરસ્યાન્તે કર્ણમૂલે સુદારુણઃ
શોથઃ સઞ્જાયતે તેન કશ્ચિદેવ પ્રમુચ્યતે

ત્રિયઃ પ્રકુપિતા દોષા ઉરઃસ્રોતોઽનુગામિનઃ
આમાભિવૃદ્ધ્યા ગ્રથિતા બુદ્ધીન્દ્રિ યમનોગતાઃ

જનયન્તિ મહાઘોરમભિન્યાસં જ્વરં દૃઢમ્
શ્રુતૌ નેત્રે પ્રસુપ્તિઃ સ્યાન્ન ચેષ્ટાં કાઞ્ચિદીહતે

ન ચ દૃષ્ટિર્ભવેત્તસ્ય સમર્થા રૂપદર્શને
ન ઘ્રાણં ન ચ સંસ્પર્શં શબ્દં વા નૈવ બુધ્યતે

શિરો લોઠયતેઽભીક્ષ્ણમાહારં નાભિનન્દતિ
કૂજતિ તુદ્યતે ચૈવ પરિવર્તનમીહતે

અલ્પં પ્રભાષતે કિઞ્ચિદભિન્યાસઃ સ ઉચ્યતે
પ્રત્યાખ્યાતઃ સ ભૂયિષ્ઠઃ કશ્ચિદેવાત્ર સિદ્ધ્યતિ

અભિઘાતાભિચારાભ્યામભિ શાપાભિષઙ્ગતઃ
આગન્તુર્જાયતે દોષૈર્યથાસ્વં તં વિભાવયેત્

શ્યાવાસ્યતા વિષકૃતે તથાઽતીસાર એવ ચ
ભક્તારુચિઃ પિપાસા ચ તોદશ્ચ સહ મૂર્ચ્છયા

ઓષધિગન્ધજે મૂર્ચ્છા શિરોરુગ્વમથુઃ ક્ષવઃ
કામજે ચિત્તવિભ્રંશસ્તન્દ્રા ઽલસ્યમભોજનમ્

હૃદયે વેદના ચાસ્ય ગાત્રંચ પરિશુષ્યતિ
ભયાત્ પ્રલાપઃ શોકાચ્ચ ભવેત્ કોપાચ્ચ વેપથુઃ
અભિચારાભિશાપાભ્યાં મોહસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે

ભૂતાભિષઙ્ગાદુદ્વેગો હાસ્યરોદનકમ્પનમ્
કામશોકભયાદ્વાયુઃ ક્રોધાત્પિત્તં ત્રયો મલાઃ

ભૂતાભિષઙ્ગાત્ કુપ્યન્તિ ભૂતસામાન્યલક્ષણાઃ
દોષોઽલ્પોઽહિતસંભૂતો જ્વરોત્સૃષ્ટસ્ય વા પુનઃ

ધાતુમન્યમતં પ્રાપ્ય કરોતિ વિષમજ્વરમ્
સન્તતં રસરક્તસ્થઃ સોઽન્યેદ્યુઃ પિશિતાશ્રિતઃ

મેદોગતસ્તૃતીયેઽહ્નિ ત્વસ્થિમજ્જગતઃ પુનઃ
કુર્યાચ્ચતુર્થકં ઘોરમન્તકં રોગસંકરમ્
સપ્તાહં વા દશાહં વા દ્વાદશાહમથાપિ વા
સન્તત્યાયોઽવિસર્ગીસ્યાત્ સન્તતઃ સ નિગદ્યતે

અહોરાત્રે સતતકો દ્વૌ કાલાવનુવર્તતે
અન્યેદ્યુષ્કસ્ત્વહોરાત્ર એકકાલં પ્રવર્તતે

તૃતીયકસ્તૃતીયેઽહ્નિ ચતુર્થેઽહ્નિ ચતુર્થકઃ
કેચિદ્ભૂતાભિષઙ્ગોત્થં બ્રુવતે વિષમજ્વરમ્

કફપિત્તાત્ત્રિકગ્રાહી પૃષ્ઠાદ્વાતકફાત્મકઃ
વાતપિત્તાચ્છિરોગ્રાહી ત્રિવિધઃ સ્યાત્તૃતીયકઃ

ચતુર્થકો દર્શયતિ પ્રભાવં દ્વિવિધં જ્વરઃ
જઙ્ઘાભ્યાં શ્લૈષ્મિકઃ પૂર્વં શિરસ્તોઽનિલસંભવઃ

વિષમજ્વર એવાન્યશ્ચતુર્થકવિપર્યયઃ
સ મધ્યે જ્વરયત્યહ્ની આદાવન્તે ચ મુઞ્ચતિ

નિત્યં મન્દજ્વરો રૂક્ષઃ શૂનકસ્તેન સીદતિ
સ્તબ્ધાઙ્ગઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠા નરો વાતબલાસકી

પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ ઘર્મેણ ગૌરવેણ ચ
મન્દજ્વરવિલેપી ચ સશાતઃ સ્યાત્ પ્રલેપકઃ

વિદગ્ધેઽન્નરસે દેહે શ્લેષ્મપિત્તે વ્યવસ્થિતે
તેનાર્ધં શીતલં દેહમર્ધમુષ્ણં પ્રજાયતે

કાયે દુષ્ટં યદા પિત્તં શ્લેષ્મા ચાન્તે વ્યવસ્થિતઃ
તેનોષ્ણત્વં શરીરસ્ય શીતત્વં હસ્તપાદયોઃ

કાયે શ્લેષ્મા યદા દુષ્ટઃ પિત્તં ચાન્તે વ્યવસ્થિતમ્
શીતત્વં તેન ગાત્રાણામુષ્ણત્વં હસ્તપાદયોઃ

ત્વક્સ્થૌ શ્લેષ્માનિલૌ શીતમાદૌ જનયતો જ્વરે
તયોઃ પ્રશાન્તયોઃ પિત્તમન્તે દાહં કરોતિ ચ

કરોત્યાદૌ તથા પિત્તં ત્વક્સ્થં દાહમતીવ ચ
તસ્મિન્ પ્રશાન્તે ત્વિતરૌ કુરુતઃ શીતમન્તતઃ

દ્વાવેતૌ દાહશીતાદિજ્વરૌ સંસર્ગજૌ સ્મૃતૌ
દાહપૂર્વસ્તયોઃ કષ્ટઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમશ્ચ સઃ

ગુરુતા હૃદયોત્ક્લેશઃ સદનં છર્દ્યરોચકૌ
રસસ્થે તુ જ્વરે લિઙ્ગં દૈન્યં ચાસ્યોપજાયતે

રક્તનિષ્ઠીવનં દાહો મોહચ્છદનવિભ્રમૌ
પ્રલાપઃ પિડકા તૃષ્ણા રક્તપ્રાપ્તે જ્વરે નૃણામ્

પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં તૃષ્ણા સૃષ્ટમૂત્રપુરીષતા
ઊષ્માઽન્તર્દાહવિક્ષેપૌ ગ્લાનિઃ સ્યાન્માંસગે જ્વરે

ભૃશં સ્વેદસ્તૃષા મૂર્ચ્છા પ્રલાપશ્છર્દિરેવ ચ
દૌર્ગન્ધ્યારોચકૌ ગ્લાનિર્મેદઃસ્થે ચાસહિષ્ણુતા

ભેદોઽસ્થ્ના કૂજનં શ્વાસો વિરેકશ્છર્દિરેવ ચ
વિક્ષેપણં ચ ગાત્રાણામેતદસ્થિગતે જ્વરે

તમઃપ્રવેશનં હિક્કા કાસઃ શૈત્યં વમિસ્તથા
અન્તર્દાહો મહાશ્વાસૌ મર્મચ્છેદશ્ચ મઞ્જગે

મરણં પ્રાપ્નુયાત્તત્ર શુક્રસ્થાનગતે જ્વરે
શેફસઃ સ્તબ્ધતા મોક્ષઃ શુક્રસ્ય તુ વિશેષતઃ

રિસરક્તાશ્રિતઃ સાધ્યો માંસમેદોગતશ્ચ યઃ
અસ્થિમઞ્જગતઃ કૃચ્છ્રઃ શુક્રસ્થસ્તુ ન સિધ્યતિ

વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રાકૃતઃ ક્રમાત્
વૈકૃતોઽન્ય સ દુઃસાધ્યઃ પ્રાકૃતશ્ચાનિલોદ્ભવઃ

વર્ષાષુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતો જ્વરમ્
કુર્યાત્ પિત્તં ચ શરદિ તસ્ય ચાનુબલઃ કફઃ

તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ તત્ર નાનશનાદ્ભયમ્
કફો વસન્તે તમપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ

કાલે યથાસ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિરેવ વા
નિદાનોક્તાનુપશયો વિપરીતોપશાયિતા

અન્તર્દાહોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ
સન્ધ્યસ્થિશૂલમસ્વેદો દોષવર્ચોવિનિગ્રહઃ

અન્તર્વેગસ્ય લિઙ્ગાનિ જ્વરસ્યૈતાનિ લક્ષયેત્
સન્તાપો હ્યધિકો બાહ્યસ્તૃષ્ણાદીનાં ચ માર્દવમ્

બહિર્વેગસ્ય લિઙ્ગાનિ સુખસાધ્યત્વમેવ ચ
લાલાપ્રસેકો હૃલ્લાસહૃદયાશુદ્ધ્યરોચકાઃ

તન્દ્રા લસ્યાવિપાકાસ્યવૈરસ્યં ગુરુગાત્રતા
ક્ષુન્નાશો બહુમૂત્રત્વં સ્તબ્ધતા બલવાઞ્જ્વરઃ

આમજ્વરસ્ય લિઙ્ગાનિ ન દદ્યાત્તત્ર ભેષજમ્
ભેષજં હ્યામદોષસ્ય ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્

શોધનં શમનીયં ચ કરોતિ વિષમજ્વરમ્
જ્વરવેગોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ
મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્

ક્ષુત્ ક્ષામતા લઘુત્વં ચ ગાત્રાણાં જ્વરમાર્દવમ્
દોષપ્રવૃત્તિરષ્ટાહો નિરામજ્વરલક્ષણમ્

બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યોઽનુપદ્ર વઃ
હેતુભિર્બહુભિર્જાતો બલિભિર્બહુલક્ષણઃ

જ્વરઃ પ્રાણાન્તકૃદ્યશ્ચ શીઘ્રમિન્દ્રિ યનાશનઃ
જ્વરઃ ક્ષીણસ્ય શૂનસ્ય ગમ્ભીરો દૈર્ઘરાત્રિકઃ

અસાધ્યો બલવાન્ યશ્ચ કેશસીમન્તકૃજ્જ્વરઃ
ગમ્ભીરસ્તુ જ્વરો જ્ઞેયો હ્યન્તર્દાહેન તૃષ્ણયા

આનદ્ધત્વેન ચાત્યર્થં શ્વાસકાસોદ્ગમેન ચ
આરમ્ભાદ્વિષમો યસ્તુ યશ્ચ વા દૈર્ઘરાત્રિકઃ

ક્ષીણસ્ય ચાતિરૂક્ષસ્ય ગમ્ભીરો યસ્ય હન્તિ તમ્
વિસંજ્ઞસ્તામ્યતે યસ્તુ શેતે નિપતિતોઽપિ વા

શીતાર્દિતોઽન્તરુષ્ણશ્ચ જ્વરેણ મ્રિયતે નરઃ
યો હૃષ્ટરોમા રક્તાક્ષો હૃદિ સંઘાતશૂલવાન્

વક્ત્રેણ ચૈવોચ્છ્વસિતિ તં જ્વરો હન્તિ માનવમ્
હિક્કાશ્વાસતૃષાયુક્તં મૂઢં વિભ્રાન્તલોચનમ્

સન્તતોચ્છ્વાસિનં ક્ષીણં નરં ક્ષપયતિ જ્વરઃ
હતપ્રભેન્દ્રિ યં ક્ષીણમરોચકનિપીડિતમ્

ગમ્ભીરતીક્ષ્ણવેગાર્તં જ્વરિતં પરિવર્જયેત્
દાહઃ સ્વેદો ભ્રમસ્તૃષ્ણા કમ્પવિડ્ભિદસંજ્ઞતા
કૂજનં ચાસ્ય વૈગન્ધ્યમાકૃતિર્જ્વરમોક્ષણે

સ્વેદો લઘુત્વં શિરસઃ કણ્ડૂઃ પાકો મુખસ્ય ચ
ક્ષવથુશ્ચાન્નલિપ્સા જ્વરમુક્તસ્ય લક્ષણમ્

અતીસારનિદાનમ્
અથાતીસારનિદાનમ્
ગુર્વતિસ્નિગ્ધ રૂક્ષોષ્ણદ્ર વસ્થૂલાતિ શીતલૈઃ
વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણૈર્વિષમૈશ્ચાપિ ભોજનૈઃ

સ્નેહાદ્યૈરતિયુક્તૈશ્ચ મિથ્યાયુક્તૈર્વિષૈર્ભયૈઃ
શોકાદ્ દુષ્ટામ્બુમદ્યાતિપાનૈઃ સાત્મ્યર્તુપર્યયૈઃ

જલાભિરમણૈર્વેગવિઘાતૈઃ ક્રિમિદોષતઃ
નૃણાં ભવત્યતીસારો લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યતે

સંશમ્યાંપાં ધાતુરગ્નિં પ્રવૃદ્ધઃ શકૃન્મિશ્રો વાયુનાઽધ પ્રણુન્નઃ
સરત્યતીવાતિસારં તમાહુર્વ્યાધિં ઘોરં ષડ્વિધં તં વદન્તિ
એકૈકશઃ સર્વશશ્ચાપિ દોષૈઃ શોકેનાન્યઃ ષષ્ઠ આમેન ચોક્તઃ

હૃન્નાભિપાયૂદરકુક્ષિતોદ ગાત્રાવસાદાનિલસન્નિરોધાઃ
વિટ્સઙ્ગ આધ્માનમથાવિપાકો ભવિષ્યતસ્તસ્ય પુરઃસરાણિ

અરુણં ફેનિલં રૂક્ષમલ્પમલ્પં મુહુર્મુહુઃ
શકૃદામં સરુક્શબ્દં મારુતેનાતિસાર્યતે

પિત્તાત્પીતં નીલમાલોહિતં વા તૃષ્ણામૂર્ચ્છાદાહપાકોપપન્નમ્
શુક્લં સાન્દ્રં શ્લેષ્મણા શ્લેષ્મયુક્તં વિસ્રં શીતં હૃષ્ટરોમા મનુષ્યઃ

વરાહસ્નેહમાંસામ્બુસદૃશં સર્વરૂપિણમ્
કૃચ્છ્રસાધ્યમતીસારં વિદ્યાદ્દોષત્રયોદ્ભવમ્

તૈસ્તૈર્ભાવૈઃ શોચતોઽલ્પાશનસ્ય બાષ્પોષ્મા વૈ વહ્નિમાવિશ્ય જન્તોઃ
કોષ્ઠં ગત્વા ક્ષોભયેત્તસ્ય રક્તં તચ્ચાધસ્તાત્ કાકણન્તીપ્રકાશમ્

નિર્ગચ્છેદ્વૈ વિડ્વિમિશ્રં હ્યવિડ વા નિર્ગન્ધં વા ગન્ધવદ્વાઽતિસારઃ
શોકોત્પન્નો દુશ્ચિકિત્સ્યોઽતિમાત્રં રોગો વૈદ્યૈઃ કષ્ટ એષ પ્રદિષ્ટઃ

અન્નાજીર્ણાત્ પ્રદ્રુતાઃ ક્ષોભયન્તઃ કોષ્ઠં દોષા ધાતુસંઘાન્મલાંશ્ચ
નાનાવર્ણં નૈકશઃ સારયન્તિ શૂલોપેતં ષષ્ઠમેનં વદન્તિ

સંસૃષ્ટમેભિર્દોષૈસ્તુ ન્યસ્તમપ્સ્વવસીદતિ
પુરીષં ભૃશદુર્ગન્ધિ પિચ્છિલં ચામસંજ્ઞિતમ્

એતાન્યેવ તુ લિઙ્ગાનિ વિપરીતાનિ યસ્ય વૈ
લાઘવં ચ વિશેષેણ તસ્ય પક્વં વિનિર્દિશેત્

પક્કજામ્બવસઙ્કાશં યકૃત્ખણ્ડનિભં તનુ
ઘૃતતૈલવસામજ્જવેશવારપયોદધિ

માંસધાવનતોયાભં કૃષ્ણં નીલારુણપ્રભમ્
મેચકં સ્નિગ્ધકર્બૂરં ચન્દ્ર કોપગતં ઘનમ્

કુણપં મસ્તુલુઙ્ગાભં સુગન્ધિ કુથિતં બહુ
તૃષ્ણાદાહતમઃશ્વાસહિક્કાપાર્શ્વાસ્થિશૂલિનમ્

સંમૂર્ચ્છારતિસંમોહયુક્તં પક્કવલીગુદમ્
પ્રલાપયુક્તં ચ ભિષગ્વર્જયેદતિસારિણમ્

અસંવૃતગુદં ક્ષીણં દૂરાધ્માતમુપદ્રુતમ્
ગુદ પક્વે ગતોષ્માણમતિસારકિણં ત્યજેત્

શ્વાસશૂલપિપાસાર્તં ક્ષીણં જ્વરનિપીડિતમ્
વિશેષેણ નરં વૃદ્ધમતીસારો વિનાશયેત્

શોથં શૂલં જ્વરં તૃષ્ણાં કાસં શ્વાસમરોચકમ્
છર્દિં મૂર્ચ્છાં ચ હિક્કાં ચ દૃષ્ટ્વાઽતીસારિણં ત્યજેત્
પિત્તકૃન્તિ યદાઽત્યર્થં દ્ર વ્યાણ્યશ્નાતિ પૈત્તિકે
તદોપજાયતેઽભીક્ષ્ણં રક્તાતીસાર ઉલ્બણઃ

વાયુઃ પ્રવૃદ્ધો નિચિતં બલાસં નુદત્યધસ્તાદહિતાશનસ્ય
પ્રવાહતોઽલ્પ બહુશો મલાક્તંપ્રવાહિકાં તાં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ

પ્રવાહિકા વાતકૃતા સશૂલા પિત્તાત્ સદાહા સકફા કફાચ્ચ
સશોણિતા શોણિતસમ્ભવા ચ તાઃ સ્નેહરૂક્ષપ્રભવા મતાસ્તુ
તાસામતીસારવદાદિશેચ્ચ લિઙ્ગં ક્રમં ચામવિપક્વતાં ચ

યસ્યોચ્ચારં વિના મૂત્રં સમ્યગ્વાયુશ્ચ ગચ્છતિ
દીપ્તાગ્નેર્લઘુકોષ્ઠસ્ય સ્થિતસ્તસ્યોદરામયઃ

જ્વિરાતીસારયોરુક્તં નિદાનં યત્ પૃથક્ પૃથક્
યત્સ્યાજ્જ્વરાતિસારસ્ય તેન નાત્રોદિતં પુનઃ

ગ્રહણીરોગનિદાનમ્
અથ ગ્રહણીરોગનિદાનમ્
અતીસારે નિવૃત્તેઽપિ મન્દાગ્નેરહિતાશિનઃ
ભૂયં સંદૂષિતો વહ્નિર્ગ્રહણીમભિદૂષયેત્

એકૈકશઃ સર્વશશ્ચ દોષૈરત્યર્થમૂર્ચ્છિતૈઃ
સા દુષ્ટા બહુશો ભુક્તમામમેવ વિમુઞ્ચતિ

પક્વં વા સરુજં પૂતિ મુહુર્બદ્ધં મુહુર્દ્ર વમ્
ગ્રહણીરોગમાહુસ્તમાયુર્વેદવિદો જનાઃ

પૂર્વરૂપં તુ તસ્યેદં તૃષ્ણાઽલસ્યં બલક્ષયઃ
વિદાહોઽન્નસ્ય પાકશ્ચ ચિરાત્ કાયસ્ય ગૌરવમ્

કટુતિક્તકષાયાતિ રૂક્ષસંદુષ્ટભોજનૈઃ
પ્રમિતાનશનાત્યધ્વવેગનિગ્રહમૈથુનૈઃ

મારુતઃ કુપિતો વહ્નિં સઞ્છાદ્ય કુરુતે ગદાન્
તસ્યાન્નં પચ્યતે દુઃખં શુક્તપાકં ખરાઙ્ગતા

કણ્ઠાસ્યશોષઃ ક્ષુત્તૃષ્ણા તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ
પાર્શ્વોરુવઙ્ક્ષણગ્રીવારુગભીક્ષ્ણં વિસૂચિકા

હૃત્પીડાકાર્શ્યદૌર્બલ્યં વૈરસ્યં પરિકર્તિકા
ગૃદ્ધિઃ સર્વરસાનાં ચ મનસઃ સદનં તથા

જીર્ણે જીર્યતિ ચાધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યમુપૈતિ ચ
સ વાતગુલ્મહૃદ્રો ગપ્લીહાશઙ્કી ચ માનવઃ

ચિરાદ્ દુઃખં દ્ર વં શુષ્કં તન્વામં શબ્દફેનવત્
પુનઃ પુનઃ સૃજેદ્વર્ચઃ કાસશ્વાસાર્દિતોઽનિલાત્

કટ્વજીર્ણવિદાહ્યમ્લક્ષારાદ્યૈઃ પિત્તમુલ્બણમ્
આપ્લાવયદ્ધન્ત્યનલં જલં તપ્તમિવાનલમ્

સોઽજીર્ણં નીલપીતાભં પીતાભઃ સાર્યતે દ્ર વમ્
પૂત્યમ્લોદ્ગારહૃત્કણ્ઠદાહારુચિતૃડર્દિતઃ

ગુર્વતિસ્નિગ્ધશીતાદિભોજનાદતિભોજનાત્
ભુક્તમાત્રસ્ય ચ સ્નપ્નાદ્ધન્ત્યગ્નિં કુપિતઃ કફઃ

તસ્યાન્નં પચ્યતે દુઃખં હૃલ્લાસચ્છર્દ્યરોચકાઃ
આસ્યોપદેહમાધુર્યં કાસષ્ઠીવનપીનસાઃ

હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમુદરં સ્તિમિતં ગુરુ
દુષ્ટોમધુર ઉદ્ગારઃ સદનં સ્ત્રીષ્વહર્ષણમ્

ભિન્નામશ્લેષ્મસંસૃષ્ટગુરુવર્ચઃપ્રવર્તનમ્
અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યમાલસ્યં ચ કફાત્મકે

પૃથગ્વાતાદિનિર્દિષ્ટહેતુલિઙ્ગસમાગમે
ત્રિદોષં નિર્દિશેદેવં તેષાં વક્ષ્યામિ ભેષજમ્

અન્ત્રકૂજનમાલસ્યં દૌર્બલ્યં સદનં તથા
દ્ર વં શીતં ઘનં સ્નિગ્ધં સકટીવેદનં શકૃત્ ૧૭-

આમં બહુ સપૈચ્છિલ્યં સશબ્દં મન્દવેદનમ્
પક્ષાન્માસાદ્દશાહાદ્વા નિત્યં વાઽપ્યથ મુઞ્ચતિ ૧૭-

દિવા પ્રકોપો ભવતિ રાત્રૌ શાન્તિં વ્રજેચ્ચ યા
દુર્વિજ્ઞેયા દુશ્ચિકિત્સ્યા ચિરકાલાનુબન્ધિની ૧૭-

સા ભવેદામવાતેન સંગ્રહગ્રહણી મતા
સ્વિપતઃ પાર્શ્વયોઃ શૂલં ગલજ્જલઘટીધ્વનિઃ
તં વદન્તિ ઘટીયન્ત્રમસાધ્યં ગ્રહણીગદમ્ ૧૭-

દોષં સામં નિરામં ચ વિદ્યાદત્રાતિસારવત્

લિઙ્ગૈરસાધ્યો ગ્રહણીવિકારો યૈસ્તૈરતીસારગદો ન સિધ્યેત્
વૃદ્ધસ્ય નૂનં ગ્રહણીવિકારો હત્વા તનું નૈવ નિવર્તતે ચ

બાલકે ગ્રહણી સાધ્યા યૂનિ કૃચ્છ્રા સમીરિતા
વૃદ્ધે ત્વસાધ્યા વિજ્ઞેયા મતં ધન્વન્તરેરિદમ્ ૧૯-

અર્શોનિદાનમ્
અથાર્શોનિદાનમ્
પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ શોણિતાત્ સહજાનિ ચ
અર્શાંસિ ષટ્પ્રકારાણિ વિદ્યાદ્ ગુદવલિત્રયે

દોષાસ્ત્વઙ્માંસમેદાંસિ સંદૂષ્ય વિવિધાકૃતીન્
માંસાઙ્કુરાનપાનાદૌ કુર્વન્ત્યર્શાંસિ તાઞ્જગુઃ

કષાયકટુતિક્તાનિ રૂક્ષશીતલઘૂનિ ચ
પ્રમિતાલ્પાશનં તીક્ષ્ણં મદ્યં મૈથુનસેવનમ્

લઙ્ઘનં દેશકાલૌ ચ શીતૌ વ્યાયામકર્મ ચ
શોકો વાતાતપસ્પર્શો હેતુર્વાતાર્શસાં મતઃ

કટ્વમ્લલવણોષ્ણાનિ વ્યાયામાગ્ન્યાતપપ્રભાઃ
દેશકાલાવશિશિરૌ ક્રોધો મદ્યમસૂયનમ્

વિદાહિ તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ સર્વં પાનાન્નભેષજમ્
પિત્તોલ્બણાનાં વિજ્ઞેયઃ પ્રકોપે હેતુરર્શસામ્

મધુરસ્નિગ્ધશીતાનિ લવણામ્લગુરૂણિ ચ
અવ્યાયામો દિવાસ્વપ્નઃ શય્યાસનસુખે રતિઃ

પ્રાગ્વાતસેવા શીતૌ ચ દેશકાલાવચિન્તનમ્
શ્લૈષ્મિકાણાં સમુદ્દિષ્ટમેતત્ કારણમર્શસામ્

હેતુલક્ષણસંસર્ગાદ્વિદ્યાદ્ દ્વન્દ્વોલ્બણાનિ ચ
સર્વોહેતુસ્ત્રિદોષાણાં સહજૈર્લક્ષણં સમમ્

ગુદાઙ્કુરા બહ્વનિલાઃ શુષ્કાશ્ચિમચિમાન્વિતાઃ
મ્લાનાઃ શ્યાવારુણાઃ સ્તબ્ધા વિશદાઃ પરુષાઃ ખરાઃ

મિથો વિસદૃશા વક્રાસ્તીક્ષ્ણા વિસ્ફુટિતાનનાઃ
બિમ્બીખર્જૂરકર્કન્ધૂકાર્પાસીફલસન્નિભાઃ

કેચિત્ કદમ્બપુષ્પાભાઃ કેચિત્ સિદ્ધાર્થકોપમાઃ
શિરઃપાર્શ્વાંસકટ્યૂરુવઙ્ક્ષણાદ્યધિકવ્યથાઃ

ક્ષવથૂદ્ગારવિષ્ટમ્ભહૃદ્ ગ્રહારોચકપ્રદાઃ
કાસશ્વાસાગ્નિવૈષમ્ય કર્ણનાદભ્રમાવહાઃ

તૈરાર્તો ગ્રથિતં સ્તોકં સશબ્દં સપ્રવાહિકમ્
રુક્ફેનપિચ્છાનુગતં વિબુદ્ધમુપવેશ્યતે

કૃષ્ણત્વઙ્નખવિણ્મૂત્રનેત્રવક્ત્રશ્ચ જાયતે
ગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાસંભવસ્તત એવ ચ

પિત્તોત્તરા નીલમુખા રક્તપીતાસિતપ્રભાઃ
તન્વસ્રસ્રાવિણો વિસ્રાસ્તનવો મૃદવઃ શ્લથાઃ

શુકજિહ્વાયકૃત્ખણ્ડજલૌકોવક્ત્રસંનિભાઃ
દાહપાકજ્વરસ્વેદતૃણ્મૂર્ચ્છાઽરુચિમોહદાઃ

સોષ્માણો દ્ર વનીલોષ્ણપીતરક્તામવર્ચસઃ
યવમધ્યા હરિત્પીતહારિદ્ર ત્વઙ્નખાદયઃ

શ્લેષ્મોલ્બણા મહામૂલા ઘના મન્દરુજઃ સિતાઃ
ઉત્સન્નોપચિત-સ્નિગ્ધ-સ્તબ્ધ-વૃત્તગુરુસ્થિરાઃ

પિચ્છિલાઃ સ્તિમિતાઃશ્લક્ષ્ણાઃ કણ્ડ્વાઢ્યાઃ સ્પર્શનપ્રિયાઃ
કરીરપનસાસ્થ્યાભાસ્તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ

વઙ્ક્ષણાનાહિનઃ પાયુર્વસ્તિનાભિવિકર્ષિણઃ
સશ્વાસકાસહૃલ્લાસપ્રસેકારુચિપીનસાઃ

મેહકૃચ્છ્રશિરોજાડ્યશિશિરજ્વરકારિણઃ
ક્લૈબ્યાગ્નિમાર્દવચ્છર્દિરામપ્રાયવિકારદાઃ

વસાભસકફપ્રાયપુરીષાઃ સપ્રવાહિકાઃ
ન સ્રવન્તિ ન ભિદ્યન્તે પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદયઃ

સર્વૈઃ સર્વાત્મકાન્યાહુર્લક્ષણૈઃ સહજાનિ ચ
રક્તોલ્બણા ગુદે કીલાઃ પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ

વટપ્રરોહસદૃશા ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ
તેઽત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણં ચ ગાઢવિટ્કપ્રપીડિતાઃ

સ્રવન્તિ સહસા રક્તં તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તિતઃ
ભેકાભઃ પીડ્યતે દુઃખૈઃ શોણિતક્ષયસંભવૈ

હીનવર્ણબલોત્સાહો હતૌજાઃ કલુષેન્દ્રિ યઃ
તત્રાનુબન્ધો દ્વિવિધઃ શ્લેષ્મણો મારુતસ્ય ચ
વિટ્ શ્યાવં કઠિનં રૂક્ષમધોવાયુર્ન વર્તતે

તનુ ચારુણવર્ણં ચ ફેનિલં ચાસૃગર્શસામ્
કટ્યૂરુગુદશૂલં ચ દૌર્બલ્યં યદિ ચાધિકમ્

તત્રાનુબન્ધો વાતસ્ય હેતુર્યદિ ચ રૂક્ષણમ્
શિથિલં શ્વેતપીતં ચ વિટ્ સ્નિગ્ધં ગુરુ શીતલમ્

યદ્યર્શસાં ઘનં ચાસૃક્ તન્તુમત્ પાણ્ડુ પિચ્છિલમ્
ગુદં સપિચ્છં સ્તિમિતં ગુરુ સ્નિગ્ધં ચ કારણમ્
શ્લેષ્માનુબન્ધો વિજ્ઞેયસ્તત્ર રક્તાર્શસાં બુધૈઃ

વિષ્ટમ્ભોઽન્નસ્ય દૌર્બલ્યં કુક્ષેરાટોપ એવ ચ
કાર્શ્યમુદ્ગારબાહુલ્યં સક્થિસાદોઽલ્પવિટ્કતા

ગ્રહણીદોષપાણ્ડ્વર્તેરાશઙ્કા ચોદરસ્ય ચ
પૂર્વરૂપાણિ નિર્દિષ્ટાન્યર્શસામભિવૃદ્ધયે

પઞ્ચાત્મા મારુતઃ પિત્તં કફો ગુદવલિત્રયમ્
સર્વ એવ પ્રકુપ્યન્તિ ગુદજાનાં સમુદ્ભવે

તસ્માદર્શાંસિ દુઃખાનિ બહુવ્યાધિકરાણિ ચ
સર્વદેહોપતાપીનિ પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમાનિ ચ

બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ
અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પતિતાનિ ચ

દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં બલૌ યાન્યાશ્રિતાનિ ચ
કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ

સહજાનિ ત્રિદોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરાં બલિમ્
જાયન્તેઽશાસિ સંશ્રિત્ય તાન્યસાધ્યાનિ નિર્દિશેત્

શેષત્વાદાયુષસ્તાનિ ચતુષ્પાદસમન્વિતે
યાપ્યન્તે દીપ્તકાયાગ્નેઃ પ્રત્યાખ્યેયાન્યતોઽન્યથા

હસ્તે પાદે મુખે નાભ્યાં ગુદે વૃષણયોસ્તથા
શોથો હૃત્પાર્શ્વશૂલં ચ યસ્યાસાધ્યોઽશસો હિ સઃ

હૃત્પાર્શ્વશૂલં સંમોહશ્છર્દિરઙ્ગસ્ય રુગ્જ્વરઃ
તૃષ્ણા ગુદસ્ય પાકશ્ચ નિહન્યુર્ગુદજાતુરમ્

તૃષ્ણારોચકશૂલાર્તમતિપ્રસ્રુતશોણિતમ્
શોથાતિસારસંયુક્તમર્શાંસિ ક્ષપયન્તિ હિ

મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વૈં નાભિજાનિ ચ
ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ

વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ
કીલોપમં સ્થિરખરં ચર્મકીલં તુ તદ્વિદુઃ

વાતેન તોદપારુષ્યં પિત્તાદસિતવક્ત્રતા
શ્લેષ્મણા સ્નિગ્ધતા ચાસ્ય ગ્રથિતત્વં સવર્ણતા

અગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણવિસૂચિકાલસકવિલમ્બિકાનિદાનમ્
અથાગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણવિસૂચિકાલસકવિલમ્બિકાનિદાનમ્
મન્દસ્તીક્ષ્ણોઽથ વિષમઃ સમશ્ચેતિ ચતુર્વિધઃ
કફપિત્તાનિલાધિક્યાત્તત્સામ્યાજ્જાઠરોઽનલઃ

વિષમો વાતજાન્ રોગાઁ સ્તીક્ષ્ણઃ પિત્તનિમિત્તજાન્
કરોત્યગ્નિસ્તથા મન્દો વિકારાન્ કફસમ્ભવાન્

સમા સમાગ્નેરશિતા માત્રા સમ્યગ્વિપચ્યતે
સ્વલ્પાઽપિ નૈવ મન્દાગ્નેર્વિષમાગ્નેસ્તુ દેહિનઃ

કદાચિત્ પચ્યતે સમ્યક્કદાચિન્ન વિપચ્યતે
માત્રાઽતિમાત્રાઽપ્યશિતા સુખં યસ્ય વિપચ્યતે
તીક્ષ્ણગ્નિરિતિ તં વિદ્યાત્ સમાગ્નિઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે

આમં વિદગ્ધં વિષ્ટબ્ધં કફપિત્તાનિલૈસ્ત્રિભિઃ
અજીર્ણં કેચિદિચ્છન્તિ ચતુર્થં રસશેષતઃ

અજીર્ણં પઞ્ચમં કેચિન્નિર્દોષં દિનપાકિ ચ
વદન્તિ ષષ્ઠં ચાજીર્ણં પ્રાકૃતં પ્રતિવાસરમ્

અત્યમ્બુપાનાદ્વિષમાશનાચ્ચ સંધારણાત્સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ
કાલેઽપિ સાત્મ્યં લઘુ ચાપિ ભુક્તમન્નં ન પાકં ભજતે નરસ્ય

ઈર્ષ્યાભયક્રોધપરિપ્લુતેન લુબ્ધેન રુગ્દૈન્યનિપીડિતેન
પ્રદ્વેષયુક્તેન ચ સેવ્યમાનમન્નં ન સમ્યક્પરિપાકમેતિ

માત્રયાઽપ્યભ્યવહૃતં પથ્યં ચાન્નં ન જીર્યતિ
ચિન્તાશોકભયક્રોધ દુઃખશય્યાપ્રજાગરૈઃ

તત્રામે ગુરુતોત્ક્લેદઃ શોથો ગણ્ડાક્ષિકૂટગઃ
ઉદ્ગારશ્ચ યથાભુક્તમવિદગ્ધઃ પ્રવર્તતે

વિદગ્ધે ભ્રમતૃણ્મૂર્ચ્છાઃ પિત્તાચ્ચ વિવિધા રુજઃ
ઉદ્ગારશ્ચ સધૂમામ્લઃ સ્વેદો દાહશ્ચ જાયતે

વિષ્ટબ્ધે શૂલમાધ્માનં વિવિધા વાતવેદનાઃ
મલવાતાપ્રવૃત્તિશ્ચ સ્તમ્ભો મોહોઽઙ્ગપીડનમ્

રસશેષેઽન્નવિદ્વેષો હૃદયાશુદ્ધિગૌરવે
મૂર્ચ્છા પ્રલાપો વમથુઃ પ્રસેકં સદનં ભ્રમઃ
ઉપદ્ર વા ભવન્ત્યેતે મરણં ચાપ્યજીર્ણતઃ

અનાત્મવન્તઃ પશુવદ્ભુઞ્જતે યેઽપ્રમાણતઃ
રોગાનીકસ્ય તે મૂલમજીર્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ હિ

અજીર્ણમામં વિષ્ટબ્ધં વિદગ્ધં ચ યદીરિતમ્
વિસૂચ્યલસકૌ તસ્માદ્ભવેચ્ચાપિ વિલમ્બિકા

સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ તુદન્ સંતિષ્ઠતેઽનિલઃ
યત્રાજીર્ણેન સા વૈદ્યૈર્વિસૂચીતિ નિગદ્યતે

ન તાં પરિમિતાહારા લભન્તે વિદિતાગમાઃ
મૂઢાસ્તામજિતાત્માનો લભન્તેઽશનલોલુપાઃ

મૂર્ચ્છાઽતિસારો વમથુઃ પિપાસા શૂલો ભ્રમોદ્વેષ્ટનજૃમ્ભદાહાઃ
વૈવર્ણ્યકમ્પૌ હૃદયે રુજશ્ચ ભવન્તિ તસ્યાં શિરસશ્ચ ભેદઃ

કુક્ષિરાનહ્યતેઽત્યર્થં પ્રતામ્યેત્ પરિકૂજતિ
નિરુદ્ધો મારુતશ્ચૈવ કુક્ષાવુપરિ ધાવતિ

વાતવર્ચોનિરોધશ્ચ યસ્યાત્યર્થં ભવેદપિ
તસ્યાલસકમાચષ્ટે તૃષ્ણોદ્ગારૌ ચ યસ્ય તુ

દુષ્ટં તુ ભુક્તં કફમારુતાભ્યાં પ્રવર્તતે નોર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય
વિલમ્બકાં તાં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યામાચક્ષતે શાસ્ત્રવિદઃ પુરાણાઃ

યત્રસ્થમામં વિરુજેત્તમેવ દેશં વિશેષેણ વિકારજાતૈઃ
દોષેણ યેનાવતતં શરીરં તલ્લક્ષણૈરામસમુદ્ભવૈશ્ચ

યઃ શ્યાવદન્તૌષ્ઠનખોઽલ્પસંજ્ઞો વમ્યર્દિતોઽભ્યન્તરયાતનેત્રઃ
ક્ષામસ્વરઃ સર્વવિમુક્તસન્ધિર્યાયાન્નરઃ સોઽપુનરાગમાય

ઉદ્ગારશુદ્ધિરુત્સાહો વેગોત્સર્ગો યથોચિતઃ
લઘુતા ક્ષુત્પિપાસા ચ જીર્ણાહારસ્ય લક્ષણમ્

નિદ્રા નાશોઽરતિઃ કમ્પો મૂત્રાઘાતો વિસંજ્ઞતા
અમી હ્યુપદ્ર વા ઘોરા વિસૂચ્યાં પઞ્ચ દારુણાઃ

પ્રાયેણાહારવૈષમ્યાદજીર્ણં જાયતે નૃણામ્
તન્મૂલો રોગસંઘાતસ્તદ્વિનાશાદ્વિનશ્યતિ

ગ્લાનિગૌરવવિષ્ટમ્ભભ્રમ મારુતમૂઢતાઃ
વિબન્ધો વા પ્રવૃત્તિર્વા સામાન્યાજીર્ણલક્ષણમ્

ક્રિમિનિદાનમ્
અથ ક્રિમિનિદાનમ્
ક્રિમયશ્ચ દ્વિધા પ્રોક્તા બાહ્યાભ્યન્તરભેદતઃ
બહિર્મલકફાસૃગ્વિડ્જન્મભેદાચ્ચતુર્વિધાઃ

નામતો વિંશતિવિધાઃ બાહ્યાસ્તત્ર મલોદ્ભવાઃ
તિલપ્રમાણસંસ્થાનવર્ણાઃ કેશામ્બરાશ્રયાઃ

બહુપાદાશ્ચ સૂક્ષ્માશ્ચયૂકા લિક્ષાશ્ચ નામતઃ
દ્વિધા તે કોઠપિડકાકણ્ડૂગણ્ડાન્ પ્રકુર્વતે

અજીર્ણભોજી મધુરામ્લનિત્યો દ્ર વપ્રિયઃ પિષ્ટગુડોપભોક્તા
વ્યાયામવર્જી ચ દિવાશયાનો વિરુદ્ધભુક્ સંલભતે ક્રિમીંસ્તુ

માષપિષ્ટામ્લલવણગુડશાકૈઃ પુરીષજાઃ
માંસમત્સ્યગુડક્ષીરદધિશુક્તૈઃ કફોદ્ભવાઃ

વિરુદ્ધાજીર્ણશાકાદ્યૈઃ શોણિતોત્થા ભવન્તિ હિ
જ્વરો વિવર્ણતા શૂલં હૃદ્રો ગઃ સદનં ભ્રમઃ

ભક્તદ્વેષોઽતિસારશ્ચ સંજાતક્રિમિલક્ષણમ્
કફાદામાશયે જાતા વૃદ્ધાઃ સર્પન્તિ સર્વતઃ

પૃથુબ્રઘ્નનિભાઃ કેચિત્ કેચિદ્ગણ્ડૂપદોપમાઃ
રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાસ્તનુ દીર્ઘાસ્તથાઽણવઃ

શ્વેતાસ્તામ્રાવભાસાશ્ચ નામતઃ સપ્તધા તુ તે
અન્ત્રાદા ઉદરાવેષ્ટા હૃદયાદા મહાગુદાઃ

ચુરવો દર્ભકુસુમાઃ સુગન્ધાસ્તે ચ કુર્વતે
હૃલ્લાસમાસ્યસ્રવણમવિપાકમરોચકમ્

મૂર્ચ્છાચ્છર્દિજ્વરાનાહકાર્શ્યક્ષવથુપીનસાન્
રક્તવાહિસિરાસ્થાનરક્તજા જન્તવોઽણવઃ

અપાદા વૃત્તતામ્રાશ્ચ સૌક્ષ્મ્યાત્ કેચિદદર્શનાઃ
કેશાદા રોમવિધ્વંસા રોમદ્વીપા ઉદુમ્બરાઃ
ષટ્ તે કુષ્ઠૈકકર્માણઃ સહસૌરસમાતરઃ

પક્વાશયે પુરીષોત્થા જાયન્તેઽધોવિસર્પિણઃ
પ્રવૃદ્ધા સ્યુર્ભવેયુશ્ચ તે યદાઽમાશયોન્મુખાઃ

તદાઽસ્યોદ્ગારનિઃશ્વાસા વિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ
પૃથુવૃત્તતનુસ્થૂલાઃ શ્યાવપીતસિતાસિતાઃ

તે પઞ્ચ નામ્ના ક્રિમયઃ કકેરુકમકેરુકાઃ
સૌસુરાદાઃ સશૂલાખ્યા લેલિહા જનયન્તિ હિ

વિડ્ભેદશૂલવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યપારુષ્યપાણ્ડુતાઃ
રોમહર્ષાગ્નિસદનં ગુદકણ્ડૂર્વિમાર્ગગાઃ

પાણ્ડુરોગકામલાકુમ્ભકામલાહલીમકનિદાનમ્
અથ પાણ્ડુરોગકામલાકુમ્ભકામલાહલીમકનિદાનમ્
પાણ્ડુરોગાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ
ચતુર્થઃ સન્નિપાતેન પઞ્ચમો ભક્ષણાન્મૃદઃ

વ્યાયામમમ્લં લવણાનિ મદ્યં મૃદં દિવાસ્વપ્નમતીવ તીક્ષ્ણમ્
નિષેવમાણસ્ય પ્રદૂષ્ય રક્તં દોષાસ્ત્વચં પાણ્ડુરતાં નયન્તિ

ત્વક્સ્ફોટનષ્ઠીવનગાત્રસાદમૃદ્ભક્ષણપ્રેક્ષણકૂટશોથાઃ
વિણ્મૂત્રપીતત્વમથાવિપાકો ભવિષ્યતસ્તસ્ય પુરઃસરાણિ

ત્વઙ્મૂત્રનયનાદીનાં રૂક્ષકૃષ્ણારુણાભતાઃ
વાતપાણ્ડ્વામયે તોદકમ્પાનાહભ્રમાદયઃ

પીતમૂત્રશકૃન્નેત્રો દાહતૃષ્ણાજ્વરાન્વિતઃ
ભિન્નવિટ્કોઽતિપીતાભઃ પિત્તપાણ્ડ્વામયી નરઃ

કફપ્રસેકશ્વયથુ તન્દ્રા લસ્યાતિગૌરવૈઃ
પાણ્ડુરોગી કફાચ્છુક્લૈસ્ત્વઙ્મૂત્રનયનાનનૈઃ

જ્વરારોચકહૃલ્લાસચ્છર્દિતૃષ્ણાક્લમાન્વિતઃ
પાણ્ડુરોગી ત્રિભિર્દોષૈસ્ત્યાજ્યઃ ક્ષીણો હતેન્દ્રિ યઃ

મૃત્તિકાદનશીલસ્ય કુપ્યત્યન્યતમો મલઃ
કષાયા મારુતં પિત્તમૂષરા મધુરા કફમ્

કોપયેન્મૃદ્ર સાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્ ભુક્તં ચ રૂક્ષયેત્
પૂરયત્યવિપક્વૈવ સ્રોતાંસિ નિરુણદ્ધ્યપિ

ઇન્દ્રિ યાણાં બલં હત્વા તેજો વીર્યૌજસી તથા
પાણ્ડુરોગં કરોત્યાશુ બલવર્ણાગ્નિનાશનમ્

શૂનાક્ષિકૂટગણ્ડભ્રૂઃ શૂનપાન્નાભિમેહનઃ
ક્રિમિકોષ્ઠોઽતિસાર્યેત મલં સાસૃક્કફાન્વિતમ્

પાણ્ડુરોગશ્ચિરોત્પન્નઃ ખરીભૂતો ન સિધ્યતિ
કાલપ્રકર્ષાચ્છૂનાનાં યો વા પીતાનિ પશ્યતિ

બદ્ધાલ્પવિટ્ સહરિતં સકફં યોઽતિસાર્યતે
દીનઃ શ્વેતાતિદિગ્ધાઙ્ગશ્છર્દિમૂર્ચ્છાતૃડર્દિતઃ

સનાસ્ત્યસૃક્ક્ષયાદ્યશ્ચ પાણ્ડુઃ શ્વેતત્વમાપ્નુયાત્
પાણ્ડુદન્તનખો યસ્તુ પાણ્ડુનેત્રશ્ચ યો ભવેત્
પાણ્ડુસંઘાતદર્શી ચ પાણ્ડુરોગી વિનશ્યતિ

અન્તેષુ શૂનં પરિહીણમધ્યં મ્લાનં તથાઽન્તેષુ ચ મધ્યશૂનમ્
ગુદે ચ શેફસ્યથ મુષ્કયોશ્ચ શૂનં પ્રતામ્યન્તમસંજ્ઞકલ્પમ્
વિવર્જયેત્પાણ્ડુકિનં યશોઽથી તથાઽતિસારજ્વરપીડિતં ચ

પાણ્ડુરોગી તુ યોઽત્યર્થં પિત્તલાનિ નિષેવતે
તસ્ય પિત્તમસૃઙ્માંસં દગ્ધ્વા રોગાય કલ્પતે

હારિદ્ર નેત્રઃ સ ભૃશં હારિદ્ર ત્વઙ્નખાનનઃ
રક્તપીતશકૃન્મૂત્રો ભેકવર્ણો હતેન્દ્રિ યઃ

દાહાવિપાકદૌર્બલ્ય સદનારુચિકર્ષિતઃ
કામલા બહુપિત્તૌઘ કોષ્ઠશાખાશ્રયા મતા

કાલાન્તરાત્ ખરીભૂતા કૃચ્છ્રા સ્યાત્કુમ્ભકામલા
કૃષ્ણપીતશકૃન્મૂત્રો ભૃશં શૂનશ્ચ માનવઃ

સરક્તાક્ષિમુખચ્છર્દિવિણ્મૂત્રો યશ્ચ તામ્યતિ
દાહારુચિતૃડાનાહતન્દ્રા મોહસમન્વિતઃ

નષ્ટાગ્નિસંજ્ઞઃ ક્ષિપ્રં હિ કામલાવાન્વિપદ્યતે
છર્દ્યરોચકહૃલ્લાસજ્વરક્લમનિપીડિતઃ

નશ્યતિ શ્વાસકાસાર્તો વિડ્ભેદી કુમ્ભકામલી
યદા તુ પાણ્ડોર્વર્ણઃ સ્યાદ્ધરિતઃ શ્યાવપીતકઃ

બલોત્સાહક્ષયસ્તન્દ્રા મન્દાગ્નિત્વં મૃદુજ્વરઃ
સ્ત્રીષ્વહર્ષોઽઙ્ગમર્દશ્ચ દાહસ્તૃષ્ણાઽરુચિર્ભ્રમઃ
હલીમકં તદા તસ્ય વિદ્યાદનિલપિત્તતઃ

સન્તાપો ભિન્નવર્ચસ્ત્વં બહિરન્તશ્ચ પીતતા
પાણ્ડુતા નેત્રયોર્યસ્ય પાનકીલક્ષણં ભવેત્
રક્તપિત્તનિદાનમ્
અથ રક્તપિત્તનિદાનમ્
ઘર્મંવ્યાયામશોકાધ્વવ્યવાયૈરતિસેવિતૈઃ
તીક્ષ્ણોષ્ણક્ષારલવણૈરમ્લૈઃ કટુભિરેવ ચ

પિત્તં વિદગ્ધં સ્વગુણૈર્વિદહત્યાશુ શોણિતમ્
તતઃ પ્રવર્તતે રક્તમૂર્ધ્વં ચાધો દ્વિધાઽપિ વા

ઊર્ધ્વં નાસાક્ષિકર્ણાસ્યૈર્મેઢ્રયોનિગુદૈરધઃ
કુપિતં રોમકૂપૈશ્ચ સમસ્તૈસ્તત્પ્રવર્તતે

સદનં શીતકામિત્વં કણ્ઠધૂમાયનં વમિઃ
લોહગન્ધિશ્ચ નિઃશ્વાસો ભવત્યસ્મિન્ ભવિષ્યતિ

સાન્દ્રં સપાણ્ડુ સસ્નેહં પિચ્છિલં ચ કફાન્વિતમ્
શ્યાવારુણં સફેનં ચ તનુ રૂક્ષં ચ વાતિકમ્

રક્તપિત્તં કષાયાભં કૃષ્ણં ગોમૂત્રસંનિભમ્
મેચકાગારધૂમાભમઞ્જનાભં ચ પૈત્તિકમ્

સંસૃષ્ટલિઙ્ગં સંસર્ગાત્ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્
ઊર્ધ્વગં કફસંસૃષ્ટમધોગં પવનાનુગમ્
દ્વિમાર્ગં કફવાતામ્યામુભાભ્યામનુવર્તતે

ઊર્ધ્વં સાધ્યમધો યાપ્યમસાધ્યં યુગપદ્ગતમ્
એકમાર્ગં બલવતો નાતિવેગં નવોત્થિતમ્

રક્તપિત્તં સુખે કાલે સાધ્યં સ્યાન્નિરુપદ્ર વમ્
એકદોષાનુગં સાધ્યં દ્વિદોષં યાપ્યમુચ્યતે

યત્ત્રિદોષમસાધ્યં સ્યાન્મન્દાગ્નેરતિવેગવત્
વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય વૃદ્ધસ્યાનશ્નતશ્ચ યત્

દૌર્બલ્યશ્વાસકાસજ્વરવમથુમદાઃ પાણ્ડુતાદાહમૂર્ચ્છા
ભુક્તે ઘોરો વિદાહસ્ત્વધૃતિરપિ સદા હૃદ્યતુલ્યા ચ પીડા
તૃષ્ણા કોષ્ઠસ્ય ભેદઃ શિરસિ ચ તપનં પૂતિનિષ્ઠીવનત્વૈં
ભક્તદ્વેષાવિપાકૌ વિકૃતિરપિ ભવેદ્ર ક્તપિત્તોપસર્ગાઃ

માંસપ્રક્ષાલનાભં કુથિતમિવ ચ યત્કર્દમામ્ભોનિભં વૌ
મેદંપૂયાસ્રકલ્પં યકૃદિવ યદિ વા પક્કજમ્બૂફલાભમ્
યત્કૃષ્ણં યચ્ચ નીલં ભૃશમતિકુણપં યત્ર ચોક્તા વિકારા-
સ્તદ્વર્જ્યં રક્તપિત્તં સુરપતિધનુષા યચ્ચ તુલ્યં વિભાતિ

યેન ચોપહતો રક્તં રક્તપિત્તેન માનવઃ
પશ્યેદ્ દૃશ્યં વિયચ્ચાપિ તચ્ચાસાધ્યમસંશયમ્

લોહિતં છર્દયેદ્યસ્તુ બહુશો લોહિતેક્ષણઃ
લોહિતોદ્ગારદર્શી ચ મ્રિયતે રક્તપૈત્તિકઃ

રાજયક્ષ્મક્ષતક્ષીણનિદાનમ્
અથ રાજયક્ષ્મક્ષતક્ષીણનિદાનમ્
વેગારોધાત્ ક્ષયાચ્ચૈવ સાહસાદ્વિષમાશનાત્
ત્રિદોષો જાયતે યક્ષ્મા ગદો હેતુચતુષ્ટયાત્

કફપ્રધાનૈર્દોષૈસ્તુ રુદ્ધેષુ રસવર્ત્મસુ
અતિવ્યવાયિનોવાઽપિ ક્ષીણે રેતસ્યનન્તરાઃ
ક્ષીયન્તે ધાતવઃ સર્વે તતઃ શુષ્યતિ માનવઃ

શ્વાસાઙ્ગમર્દકફસંસ્રવતાલુશોષવમ્યગ્નિસાદમદપીનસકાસનિદ્રા ઃ!
શોષે ભવિષ્યતિ ભવન્તિ સ ચાપિ જન્તુઃ શુક્લેક્ષણો ભવતિ માંસપરોરિરંસુઃ

સ્વપ્નેષુ કાકશુકશલ્લકિનીલકણ્ઠા ગૃધ્રાસ્તથૈવ કપયઃ કૃકલાસકાશ્ચ
તં વાહયન્તિ સ નદીર્વિજલાશ્ચ પશ્યેચ્છ્રુષ્કાંસ્તરૂન્પવનધૂમદવાર્દિતાંશ્ચ

અંસપાર્શ્વાભિતાપશ્ચ સન્તાપઃ કરપાદયોઃ
જ્વરઃ સર્વાઙ્ગગશ્ચેતિ લક્ષણં રાજયક્ષ્મણઃ

ભક્તદ્વેષો જ્વરઃ શ્વાસઃ કાસઃ શોણિતદર્શનમ્
સ્વરભેદશ્ચ જાયેત ષડ્રૂપં રાજયક્ષ્મણિ
સ્વરભેદોઽનિલાચ્છૂલં સંકોચશ્ચાંસપાર્શ્વયોઃ
જ્વરો દાહો ઽતિસારશ્ચ પિત્તાદ્ર ક્તસ્ય ચાગમઃ

શિરસઃ પરિપૂર્ણત્વમભક્તચ્છન્દ એવ ચ
કાસઃ કણ્ઠસ્ય ચોદ્ધ્વંસો વિજ્ઞેયઃ કફકોપતઃ

એકાદશભિરેભિર્વા ષડ્ભિર્વાઽપિ સમન્વિતમ્
કાસાતીસારપાર્શ્વાર્તિસ્વરભેદારુચિજ્વરૈઃ

ત્રિભિર્વા પીડિતં લિઙ્ગૈઃ કાસશ્વાસાસૃગામયૈઃ
જહ્યાચ્છોષાર્દિતં જન્તુમિચ્છન્ સુવિમલં યશઃ

સર્વૈરર્ધૈસ્ત્રિભિર્વાઽપિ લિઙ્ગૈર્માંસબલક્ષયે
યુક્તો વર્જ્યશ્ચિકિત્સ્યસ્તુ સર્વરૂપોઽપ્યતોઽન્યથા

મહાશનં ક્ષીયમાણમતિસારનિપીડિતમ્
શૂનમુષ્કોદરં ચૈવ યક્ષ્મિણં પરિવર્જયેત્

શુક્લાક્ષમન્નદ્વેષ્ટારમૂર્ધ્વશ્વાસનિપીડિતમ્
કૃચ્છ્રેણ બહુ મેહન્તં યક્ષ્મા હન્તીહ માનવમ્

જ્વરાનુબન્ધરહિતં બલવન્તં ક્રિયાસહમ્
ઉપક્રમેદાત્મવન્તં દીપ્તાગ્નિમકૃશં નરમ્

વ્યવાયશોકવાર્ધક્યવ્યાયામાધ્વપ્રશોષિતાન્
વ્રણોરઃક્ષતસંજ્ઞૌ ચ શોષિણૌ લક્ષણૈઃ શૃણુ

વ્યવાયશોષી શુક્રસ્ય ક્ષયલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ
પાણ્ડુદેહો યથાપૂર્વં ક્ષીયન્તે ચાસ્ય ધાતવઃ

પ્રધ્યાનશીલઃ સ્રસ્તાઙ્ગઃ શોકશોષ્યપિ તાદૃશઃ
જરાશોષી કૃશો મન્દવીર્યબુદ્ધિબલેન્દ્રિ યઃ

કમ્પનોઽરુચિમાન્ ભિન્નકાંસ્યપાત્રહતસ્વરઃ
ષ્ઠીવતિ શ્લેષ્મણા હીનં ગૌરવારતિપીડિતઃ

સંપ્રસ્રુતાસ્યનાસાક્ષઃ શુષ્કરૂક્ષમલચ્છવિઃ
અધ્વશોષી ચ સ્રસ્તાઙ્ગઃ સંભૃષ્ટપરુષચ્છવિઃ

પ્રસુપ્તગાત્રાવયવઃ શુષ્કક્લોમગલાનનઃ
વ્યાયામશોષી ભૂયિષ્ઠમેભિરેવ સમન્વિતઃ
લિઙ્ગૈરુરઃક્ષતકૃતૈઃ સંયુક્તશ્ચ ક્ષતં વિના

રક્તક્ષયાદ્ વેદનાભિસ્તથૈવાહારયન્ત્રણાત્
વ્રણિતસ્ય ભવેચ્છોષઃ સ ચાસાધ્યતમો મતઃ

ધનુષાઽયસ્યતોઽત્યર્થં ભારમુદ્વહતો ગુરુમ્
યુધ્યમાનસ્ય બલિભિઃ પતતો વિષમોચ્ચતઃ

વૃષં હયં વા ધાવન્તં દમ્યં વાઽન્ય નિગૃહ્ણતઃ
શિલાકાષ્ઠાશ્મનિર્ઘાતાન્ ક્ષિપતો નિઘ્નતઃ પરાન્

અધીયાનસ્ય વાઽત્યુચ્ચૈર્દૂરં વા વ્રજતો દ્રુતમ્
મહાનદીર્વા તરતો હયૈર્વા સહ ધાવતઃ

સહસોત્પત્તતો દૂરં તૂર્ણં ચાઽપિ પ્રનૃત્યતઃ
તથાઽન્યૈ કર્મભિઃ ક્રૂરૈર્ભૃશમભ્યાહતસ્ય વા

વિક્ષતે વક્ષસિ વ્યાધિર્બલવાન્ સમુદીર્યતે
સ્ત્રીષુ ચાતિપ્રસક્તસ્ય રૂક્ષાલ્પપ્રમિતાશિનઃ

ઉરો વિભજ્યતેઽત્યર્થં ભિદ્યતેઽથ વિરુજ્યતે
પ્રપીડ્યેતે તતઃ પાર્શ્વે શુષ્યત્યઙ્ગં પ્રવેપતે

ક્રમાદ્વીર્યં બલં વર્ણો રુચિરગ્નિશ્ચ હીયતે
જ્વરો વ્યથા મનોદૈન્યં વિડ્ભેદાગ્નિબધાવપિ

દુષ્ટઃ શ્યાવઃ સુદુર્ગન્ધઃ પીતો વિગ્રથિતો બહુઃ
કાસમાનસ્ય ચાભીક્ષ્ણં કફઃ સાસૃક્ પ્રવર્તતે

સ ક્ષતી ક્ષીયતેઽત્યર્થં તથા શુક્રૌજસોઃ ક્ષયાત્
અવ્યક્તં લક્ષણં તસ્ય પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્

ઉરોરુક્ શોણિતચ્છર્દિઃ કાસો વૈશેષિકઃ ક્ષતે
ક્ષીણે સરક્તમૂત્રત્વં પાર્શ્વપૃષ્ઠકટીગ્રહઃ

અલ્પલિઙ્ગસ્ય દીપ્તાગ્નેઃ સાધ્યો બલવતો નવઃ
પરિસંવત્સરો યાપ્યઃ સર્વલિઙ્ગં તુ વર્જયેત્

કાસનિદાનમ્
અથ કાસનિદાનમ્
ધૂમોપઘાતાદ્ર સતસ્તથૈવ વ્યાયામરૂક્ષાન્નનિષેવણાચ્ચ
વિમાર્ગગત્વાચ્ચ હિ ભોજનસ્ય વેગાવરોધાત્ ક્ષવથોસ્તથૈવ

પ્રાણો હ્યુદાનાનુગતઃ પ્રદુષ્ટઃ સ ભિન્નકાંસ્યસ્વનતુલ્યઘોષઃ
નિરેતિ વક્ત્રાત્સહસા સદોષો મનીષિભિઃ કાસ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ

પઞ્ચ કાસાઃ સ્મૃતા વાતપિત્તશ્લેષ્મક્ષતક્ષયૈઃ
ક્ષયાયોપેક્ષિતાઃ સર્વે બલિનશ્ચોત્તરોત્તરમ્

પૂર્વરૂપં ભવેત્તેષાં શૂકપૂર્ણગલાસ્યતા
કણ્ઠે કણ્ડૂશ્ચ ભોજ્યાનામવરોધશ્ચ જાયતે

હૃચ્છઙ્ખમૂર્ધોદરપાર્શ્વશૂલી ક્ષામાનનઃ ક્ષીણબલસ્વરૌજાઃ
પ્રસક્તવેગસ્તુ સમીરણેન ભિન્નસ્વરઃ કાસતિ શુષ્કમેવ

ઉરોવિદાહજ્વરવક્ત્રશોષૈરભ્યર્દિતસ્તિક્તમુખસ્તૃષાર્તઃ
પિત્તેન પીતાનિ વમેત્કટૂનિ કાસેત્સ પાણ્ડુઃ પરિદહ્યમાનઃ

પ્રલિપ્યમાનેન મુખેન સીદઞ્ શિરોરુજાર્તઃ કફપૂર્ણ દેહઃ
અભક્તરુગ્ગૌરવકણ્ડુયુક્તઃ કાસેદ્ ભૃશં સાન્દ્ર કફઃ કફેન

અતિવ્યવાયભારાધ્વ યુદ્ધાશ્વગજવિગ્રહૈઃ
રૂક્ષસ્યોરઃક્ષતં વાયુર્ગૃહીત્વા કાસમાચરેત્

સ પૂર્વં કાસતે શુષ્કં તતઃ ષ્ઠીવેત્સશોણિતમ્
કણ્ઠેન રુજતાઽત્યર્થં વિરુગ્ણેનેવ ચોરસા

સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના
દુઃખસ્પર્શેન શૂલેન ભેદપીડાભિતાપિના

પર્વભેદજ્વરશ્વાસ તૃષ્ણાવૈસ્વર્યપીડિતઃ
પારાવત ઇવાકૂજન્ કાસવેગાત્ ક્ષતોદ્ભવાત્

વિષમાસાત્મ્યભોજ્યા તિવ્યવાયાદ્વેગનિગ્રહાત્
ઘૃણિનાં શોચતાં નૄણાં વ્યાપન્નેઽગ્નૌ ત્રયો મલાઃ
કુપિતાઃ ક્ષયજં કાસં કુર્યુર્દેહક્ષયપ્રદમ્

સ ગાત્રશૂલજ્વરદાહમોહાન્ પ્રાણક્ષયં ચોપલભેત કાસી
શુષ્યન્વિનિષ્ઠીવતિ દુર્બલસ્તુ પ્રક્ષીણમાંસો રુધિરં સપૂયમ્
તં સર્વલિઙ્ગં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યં ચિકિત્સિતજ્ઞાઃ ક્ષયજં વદન્તિ

ઇત્યેષ ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ
સાધ્યો બલવતાં વા સ્યાદ્યાપ્યસ્ત્વેવં ક્ષતોત્થિતઃ

નવૌ કદાચિત્સિધ્યેતામપિ પાદગુણાન્વિતૌ
સ્થવિરાણાં જરાકાસઃ સર્વો યાપ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ
ત્રીન્ પૂર્વાન્સાધયેત્સાધ્યાન્પથ્યૈર્યાપ્યાંસ્તુ યાપયેત્

હિક્કાશ્વાસનિદાનમ્
અથ હિક્કાશ્વાસનિદાનમ્
વિદાહિગુરુવિષ્ટમ્ભિરૂક્ષાભિષ્યન્દિભોજનૈઃ
શીતપાનાશનસ્થાનરજોધૂમાતપાનિલૈઃ

વ્યાયામકર્મભારાધ્વ વેગાઘાતાપતર્પણૈઃ
હિક્કાશ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ નૃણાં સમુપજાયતે

મુહુર્મુહુર્વાયુરુદેતિ સસ્વનો યકૃત્પ્લિહાન્ત્રાણિ મુખાદિવાક્ષિપન્
સ ઘોષવાનાશુ હિનસ્ત્યસૂન્ યતસ્તતસ્તુ હિક્કેત્યભિધીયતે બુધૈઃ

અન્નજાં યમલાં ક્ષુદ્રા ં! ગમ્ભીરાં મહતીં તથા
વાયુઃ કફેનાનુગતઃ પઞ્ચ હિક્કાઃ કરોતિ હિ

કણ્ઠોરસોર્ગુરુત્વં ચ વદનસ્ય કષાયતા
હિક્કાનાં પૂર્વરૂપાણિ કુક્ષેરાટોપ એવ ચ

પાનાન્નૈરતિસંયુક્તૈઃ સહસા પીડિતોઽનિલઃ
હિક્કયત્યૂર્ધ્વગો ભૂત્વા તાં વિદ્યાદન્નજાં ભિષક્

ચિરેણ યમલૈર્વેગૈર્યા હિક્કા સમ્પ્રવર્તતે
કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવં યમલાં તાં વિનિર્દિશેત્

પ્રકૃષ્ટકાલૈર્યા વેગૈર્મન્દૈઃ સમભિવર્તતે
ક્ષુદ્રિ કા નામ સા હિક્કા જત્રુમૂલાત્પ્રધાવિતા

નાભિપ્રવૃત્તા યા હિક્કા ઘોરા ગમ્ભીરનાદિની
અનેકોપદ્ર વવતી ગમ્ભીરા નામ સા સ્મૃતા

મર્માણ્યુત્પીડયન્તીવ સતતં યા પ્રવર્તતે
મહાહિક્કેતિ સા જ્ઞેયા સર્વગાત્રવિકમ્પિની

આયમ્યતે હિક્કતો યસ્ય દેહોઐ! દૃષ્ટિશ્ચોર્ધ્વં નામ્યતે યસ્ય નિત્યમ્
ક્ષીણોઽન્નદ્વિટ્ ક્ષૌતિ યશ્ચાતિમાત્રૈં તૌ દ્વૌ ચાન્ત્યૌ વર્જયેદ્ધિક્કમાનૌ

અતિસઞ્ચિતદોષસ્ય ભક્તચ્છેદકૃશસ્ય ચ
વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય વૃદ્ધસ્યાતિવ્યવાયિનઃ

આસાં યા સા સમુત્પન્ના હિક્કા હન્ત્યાશુ જીવિતમ્
યમિકા ચ પ્રલાપાર્તિમોહતૃષ્ણાસમન્વિતા

અક્ષીણશ્ચાપ્યદીનશ્ચ સ્થિરધાત્વિન્દ્રિ યશ્ચ યઃ
તસ્ય સાધયિતું શક્યાયમિકાહન્ત્યતોઽન્યથા

મહોર્ધ્વચ્છિન્નતમકક્ષુદ્ર ભેદૈસ્તુ પઞ્ચધા
ભિદ્યતે સ મહાવ્યાધિઃ શ્વાસએકો વિશેષતઃ

વાતાધિકો ભવેત્ ક્ષુદ્ર સ્તમકસ્તુ કફોદ્ભવઃ
કફવાતાધિકશ્ચૈવ સંસૃષ્ટશ્છિન્નસંજ્ઞકઃ
શ્વાસો મારુતસંસૃષ્ટો મહાનૂર્ધ્વસ્તતો મતઃ

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પીડા શૂલમાધ્માનમેવ ચ
આનાહો વક્ત્રવૈરસ્યં શઙ્ખનિસ્તોદ એવ ચ

યદા સ્રોતાંસિ સંરુધ્ય મારુતઃ કફપૂર્વકઃ
વિષ્વગ્વ્રજતિ સંરુદ્ધસ્તદા શ્વાસાન્ કરોતિ સઃ

ઉદ્ધૂયમાનવાતો યઃ શબ્દવદ્ દુઃખિતો નરઃ
ઉચ્ચૈઃ શ્વસિતિ સંરુદ્ધો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્

પ્રનષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનસ્તથા વિભ્રાન્તલોચનઃ
વિવૃતાક્ષ્યાનનો બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્

દીનઃ પ્રશ્વસિતં ચાસ્ય દૂરાદ્વિજ્ઞાયતે ભૃશમ્
મહાશ્વાસોપસૃષ્ટસ્તુ ક્ષિપ્રમેવ વિપદ્યતે

ઊર્ધ્વં શ્વસિતિ યો દીર્ઘ ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ
શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતાઃ ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ

ઊર્ધ્વદૃષ્ટિર્વિપશ્યંસ્તુ વિભ્રાન્તાક્ષ ઇતસ્તતઃ
પ્રમુહ્યન્ વેદનાર્તશ્ચ શુક્લાસ્યોઽરતિપીડિતઃ

ઊર્ધ્વશ્વાસે પ્રકુપિતે હ્યધઃશ્વાસો નિરુધ્યતે
મુહ્યતસ્તામ્યતશ્ચોર્ધ્વં શ્વાસસ્તસ્યૈવ હન્ત્યસૂન્

યસ્તુ શ્વસિતિ વિચ્છિન્નં સર્વપ્રાણેન પીડિતઃ
ન વા શ્વસિતિ દુઃખાર્તો મર્મચ્છેદરુગર્દિતઃ

આનાહસ્વેદમૂર્ચ્છાર્તો દહ્યમાનેન વસ્તિના
વિપ્લુતાક્ષઃ પરિક્ષીણઃ શ્વસન્ રક્તૈકલોચનઃ

વિચેતાઃ પરિશુષ્કાસ્યો વિવર્ણઃ પ્રલપન્નરઃ
છિન્નશ્વાસેન વિચ્છિન્નઃ સ શીઘ્રં વિજહાત્યસૂન્

પ્રતિલોમં યદા વાયુઃ સ્રોતાંસિ પ્રતિપદ્યતે
ગ્રીવાં શિરશ્ચ સંગૃહ્ય શ્લેષ્માણં સમુદીર્ય ચ

કરોતિ પીનસં તેન રુદ્ધો ઘુર્ઘુરકં તથા
અતીવ તીવ્રવેગં ચ શ્વાસં પ્રાણપ્રપીડકમ્

પ્રતામ્યતિ સ વેગેન તૃષ્યતે સન્નિરુધ્યતે
પ્રમોહં કાસમાનશ્ચ સ ગચ્છતિ મુહુર્મુહુઃ

શ્લેષ્મણ્યમુચ્યમાને તુ ભૃશં ભવતિ દુઃખિતઃ
તસ્યૈવ ચ વિમોક્ષાન્તે મુહૂર્તં લભતે સુખમ્

તથાઽસ્યોદ્ધ્વંસતેકણ્ઠઃકૃચ્છ્રાચ્છક્નોતિ ભાષિતુમ્
ન ચાપિ લભતે નિદ્રા ં! શયાનઃ શ્વાસપીડિતઃ

પાર્શ્વે તસ્યાવગૃહ્ણાતિ શયાનસ્ય સમીરણઃ
આસીનો લભતે સૌખ્યમુષ્ણં ચૈવાભિનન્દતિ

ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમાર્તિમાન્
વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ શ્વાસો મુહુશ્ચૈવાવધમ્યતે

મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચ વિવર્ધતે
સ યાપ્યસ્તમકઃ શ્વાસઃ સાધ્યો વા સ્યાન્નવોત્થિતઃ

જ્વરમૂર્ચ્છાપરીતસ્ય વિદ્યાત્પ્રતમકં તુ તમ્
ઉદાવર્તરજોઽજીર્ણક્લિન્નકાયનિરોધજઃ

તમસા વર્ધતેઽત્યર્થં શીતૈશ્ચાશુ પ્રશામ્યતિ
મજ્જતસ્તમસીવાસ્ય વિદ્યાત્સંતમકં તુ તમ્

રૂક્ષાયાસોદ્ભવઃ કોષ્ઠે ક્ષુદ્રો વાત ઉદીરયન્
ક્ષુદ્ર શ્વાસો ન સોઽત્યર્થં દુઃખેનાઙ્ગપ્રબાધકઃ

હિનસ્તિ ન સ ગાત્રાણિ ન ચ દુઃખો યથેતરે
ન ચ ભોજનપાનાનાં નિરુણદ્ધ્યુચિતાંગતિમ્

નેન્દ્રિ યાણાં વ્યથાં નાપિ કાંચિદાપાદયેદ્રુજમ્
સ સાધ્ય ઉક્તો બલિનઃ સર્વે ચાવ્યક્તલક્ષણાઃ

ક્ષુદ્ર ઃ! સાધ્યો મતસ્તેષાં તમકઃ કૃચ્છ્ર ઉચ્યતે
ત્રયઃ શ્વાસા ન સિધ્યન્તિ તમકો દુર્બલસ્ય ચ

કામં પ્રાણહરા રોગા બહવો ન તુ તે તથા
યથા શ્વાસશ્ચ હિક્કા ચ હરતઃ પ્રાણમાશુ ચ

સ્વરભેદનિદાનમ્
અથ સ્વરભેદનિદાનમ્
અત્યુચ્ચભાષણ વિષાધ્યય નાભિઘાત-
સન્દૂષણૈઃ પ્રકુપિતા પવનાદયસ્તુ
સ્રોતઃસુ તે સ્વરવહેષુ ગતાઃ પ્રતિષ્ઠાં
હન્યુઃ સ્વરં ભવતિ ચાપિ હિ ષડ્વિધઃ સઃ

વાતાદિભિઃ પૃથક્ સર્વૈર્મેદસા ચ ક્ષયેણ ચ
વાતેન કૃષ્ણનયનાનનમૂત્રવર્ચા ભિન્નં શનૈર્વદતિ ગર્દભવત્ ખરં ચ
પિત્તેન પીતનયનાનનમૂત્રવર્ચા બ્રૂયાદ્ ગલેન સ ચ દાહસમન્વિતેન

બ્રૂયાત્કફેન સતતં કફરુદ્ધકણ્ઠઃસ્વલ્પં શનૈર્વદતિ ચાપિ દિવા વિશેષાત્
સર્વાત્મકેભવતિ સર્વવિકારસંપત્તં ચાપ્યસાધ્યમૃષયઃ સ્વરભેદમાહુઃ

ધૂપ્યેત વાક્ ક્ષયકૃતે ક્ષયમાપ્નુયાચ્ચવાગેષ ચાપિ હતવાક્ પરિવર્જનીયઃ
અન્તર્ગતરસ્વરમલક્ષ્યપદં ચિરેણ મેદોઽન્વયાદ્વદતિ દિગ્ધગલસ્તૃષાર્ત્તઃ

ક્ષીણસ્ય વૃદ્ધસ્ય કૃશસ્ય વાઽપિ ચિરોત્થિતો યશ્ચ સહોપજાતઃ
મેદસ્વિનઃ સર્વસમુદ્ભવશ્ચ સ્વરામયો યો ન સ સિદ્ધિમેતિ

અરોચકનિદાનમ્
અથારોચકનિદાનમ્
વાતાદિભિઃ શોકભયાતિલોભક્રોધૈર્મનોઘ્નાશનરૂપગન્ધૈઃ
અરોચકાઃ સ્યુઃ પરિહૃષ્ટદન્તઃ કષાયવક્ત્રશ્ચ મતોઽનિલેન

કટ્વમ્લમુષ્ણં વિરસં ચ પૂતિ પિત્તેન વિદ્યાત્ લવણં ચ વક્ત્રમ્
અરોચકે શોકભયાતિલોભક્રોધાદ્યહૃદ્યાશુચિગન્ધજે સ્યાત્

સ્વાભાવિકં ચાસ્યમથારુચિશ્ચત્રિદોષજે નૈકરસં ભવેત્તુ

હૃચ્છૂલપીડનયુતં પવનેનૈ પિત્તાત્તૃડ્દાહચોષબહુલૈં સકફપ્રસેકમ્
શ્લેષ્માત્મકૈં બહુરુજં બહુભિશ્ચ વિદ્યાદ્વૈગુણ્યમોહજડતાભિરથાપરં ચ

છર્દિનિદાનમ્
અથ છર્દિનિદાનમ્
દુષ્ટૈર્દોષૈઃ પૃથક્ સર્વૈર્બીભત્સાલોચનાદિભિઃ
છર્દયઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તાસાં લક્ષણમુચ્યતે

અતિદ્ર વૈરતિસ્નિગ્ધૈરહૃદ્યૈર્લવણૈરતિ
અકાલે ચાતિમાત્રૈશ્ચ તથાઽસાત્મ્યૈશ્ચ ભોજનૈઃ

શ્રમાદ્ભયાત્તથોદ્વેગાદજીર્ણાત્ ક્રિમિદોષતઃ
નાર્યાશ્ચાપન્નસત્ત્વાયાસ્તથાઽતિદ્રુતમશ્નતઃ

બીભત્સૈર્હેતુભિશ્ચાન્યૈઃ દ્રુતમુત્ક્લેશિતો બલાત્
છાદયન્નાનનં વેગૈરર્દયન્નઙ્ગભઞ્જનૈઃ
નિરુચ્યતે છર્દિરિતિ દોષો વક્ત્રં પ્રધાવિતઃ

હૃલ્લાસોદ્ગારરોધૌ ચ પ્રસેકો લવણસ્તનુઃ
દ્વેષોઽન્નપાને ચ ભૃશં વમીનાં પૂર્વલક્ષણમ્

હૃત્પાર્શ્વપીડામુખશોષશીર્ષનાભ્યર્તિકાસસ્વરભેદતોદૈઃ
ઉદ્ગારશબ્દપ્રબલં સફેનં વિચ્છિન્નકૃષ્ણં તનુકં કષાયમ્
કૃચ્છ્રેણ ચાલ્પં મહતા ચ વેગેનાર્તોઽનિલાચ્છર્દયતીહ દુઃખમ્

મૂર્ચ્છાપિપાસામુખશોષમૂર્ધતાલ્વક્ષિસન્તાપતમોભ્રમાર્તઃ
પીતં ભૃશોષ્ણં હરિતં સતિક્તંધૂમ્રં ચ પિત્તેન વમેત્સદાહમ્

તન્દ્રા ઽસ્યમાધુર્યકફપ્રસેકસન્તોષનિદ્રા ઽરુચિગૌરવાર્તઃ
સ્નિગ્ધં ઘનં સ્વાદુ કફાદ્વિશુદ્ધં સરોમહર્ષોઽલ્પરુજં વમેત્તુ

શૂલાવિપાકારુચિદાહતૃષ્ણાશ્વાસપ્રમોહપ્રબલા પ્રસક્તમ્
છર્દિસ્ત્રિદોષાલ્લવણામ્લનીલસાન્દ્રો ષ્ણરક્તં વમતાં નૃણાં સ્યાત્

વિટ્સ્વેદમૂત્રામ્બુવહાનિ વાયુઃ સ્રોતાંસિ સંરુધ્ય યદોર્ધ્વમેતિ
ઉત્સન્નદોષસ્ય સમાચિતં તં દોષં સમુદ્ધૂય નરસ્ય કોષ્ઠાત્

વિણ્મૂત્રયોસ્તત્સમગન્ધવર્ણં તૃટ્શ્વાસહિક્કાર્તિયુતં પ્રસક્તમ્
પ્રચ્છર્દયેદ્ દુષ્ટમિહાતિવેગાત્તયાઽદિતશ્ચાશુ વિનાશમેતિ

વીભત્સજા દૌહૃદજાઽમજા ચ હ્યસાત્મ્યજા ચ ક્રિમિજા ચ યા હિ
સા પઞ્ચમી તાં ચવિભાવયેચ્ચ દોષોચ્છ્રયેણૈવ યથોક્તમાદૌ

શૂલહૃલ્લાસબહુલા ક્રિમિજા ચ વિશેષતઃ
ક્રિમિહૃદ્રો ગતુલ્યેન લક્ષણેન ચ લક્ષિતા

ક્ષીણસ્ય યા છર્દિરતિપ્રસક્તા સોપદ્ર વા શોણિતપૂયયુક્તા
સચન્દ્રિ કાં તાં પ્રવદેદસાધ્યૌં સાધ્યાં ચિકિત્સેન્નિરુપદ્ર વાં ચ

કાસશ્વાસોઽજ્વરો હિક્કા તૃષ્ણા વૈચિત્ત્યમેવ ચ
હૃદ્રો ગસ્તમકશ્ચૈવ જ્ઞેયાશ્છર્દેરુપદ્ર વાઃ

તૃષ્ણાનિદાનમ્
અથ તૃષ્ણાનિદાનમ્
ભયશ્રમાભ્યાં બલસંક્ષયાદ્વા હ્યૂર્ધ્વં ચિતં પિત્તવિવર્ધનૈશ્ચ
પિત્તં સવાતં કુપિતં નરાણાં તાલુપ્રપન્નં જનયેત્પિપાસામ્
સ્રોતસ્સ્વપાંવાહિષુ દૂષિતેષુ દોષૈશ્ચ તૃટ્ સમ્ભવતીહ જન્તોઃ

તાલ્વોષ્ઠકણ્ઠાસ્યવિશેષદાહસંતાપમોહભ્રમવિપ્રલાપાઃ
પૂર્વાણિ રૂપાણિ ભવન્તિ તાસામુત્પત્તિકાલે તુ વિશેષતો હિ
તિસ્રઃ સ્મૃતાસ્તાઃ ક્ષતજા ચતુર્થી ક્ષયાત્તથા હ્યામસમુદ્ભવા ચ
ભક્તોદ્ભવા સપ્તમિકેતિ તાસાં નિબોધ લિઙ્ગાન્યનુપૂર્વશસ્તુ

ક્ષામાસ્યતા મારુતસંભવાયાં તોદસ્તથા શઙ્ખશિરઃસુ ચાપિ
સ્રોતોનિરોધો વિરસં ચ વક્ત્રં શીતાભિરદ્ભિશ્ચ વિવૃદ્ધિમેતિ

મૂર્ચ્છાઽન્નવિદ્વેષવિલાપદાહા રક્તેક્ષણત્વં પ્રતતશ્ચ શોષઃ
શીતાભિનન્દા મુખતિક્તતા ચ પિત્તાત્મિકાયાં પરિદૂયનં ચ

વાષ્પાવરોધાત્કફસંવૃતેઽગ્નૌ તૃષ્ણા બલાસેન ભવેત્તથા તુ
નિદ્રા ગુરુત્વં મધુરાસ્યતા ચ તયાઽદિતઃ શુષ્યતિ ચાતિમાત્રમ્

ક્ષતસ્ય રુક્શોણિતનિર્ગમાભ્યાં તૃષ્ણા ચતુર્થી ક્ષતજા મતા તુ
રસક્ષયાદ્યા ક્ષયસભવા સા તયાઽભિભૂતશ્ચ નિશાદિનેષુ

પેપીયતેઽમ્ભ સ સુખં ન યાતિ તાં સન્નિપાતાદિતિ કેચિદાહુઃ
રસક્ષયોક્તાનિ ચ લક્ષણાનિ તસ્યામશેષેણ ભિષગ્વ્યવસ્યેત્

ત્રિદોષલિઙ્ગાઽમસમુદ્ભવા ચ હૃચ્છૂલનિષ્ઠીવનસાદકર્ત્રી
સ્નિગ્ધં તથાઽમ્લ લવણં ચ ભુક્તં ગુર્વન્નમેવાશુ તૃષાં કરોતિ

દીનસ્વરઃ પ્રતામ્યન્ દીનઃ સંશુષ્કવક્ત્રગલતાલુઃ
ભવતિ ખલુ યોપસર્ગાત્તૃષ્ણા સા શોષિણી કષ્ટા

જ્વરમોહક્ષયકાસશ્વા સાદ્યુપસૃષ્ટદેહાનામ્
સર્વાસ્ત્વતિપ્રસક્તા રોગકૃશાનાં વમિપ્રયુક્તાનામ્
ઘોરોપદ્ર વયુક્તાસ્તૃષ્ણા મરણાય વિજ્ઞેયાઃ

મૂર્ચ્છાભ્રમનિદ્રા તન્દ્રા સંન્યાસનિદાનમ્
અથ મૂર્ચ્છાભ્રમનિદ્રા તન્દ્રા સંન્યાસનિદાનમ્
ક્ષીણસ્ય બહુદોષસ્ય વિરુદ્ધાહારસેવિનઃ
વેગાઘાતાદભીઘાતાદ્ધીનસત્ત્વસ્ય વા પુનઃ

કરણાયતનેષૂગ્રા બાહ્યેષ્વાભ્યન્તરેષુ ચ
નિવિશન્તે યદા દોષાસ્તદા મૂર્ચ્છન્તિ માનવાઃ

સંજ્ઞાવહાસુ નાડીષુ પિહિતાસ્વનિલાદિભિઃ
તમોઽભ્યુપૈતિ સહસા સુખદુઃખવ્યપોહકૃત્

સુખદુઃખવ્યપોહાચ્ચ નરઃ પતતિ કાષ્ઠવત્
મોહો મૂર્ચ્છેતિ તામાહુઃ ષડ્વિધા સા પ્રકીર્તિતા

વાતાદિભિઃ શોણિતેન મદ્યેન ચ વિષેણ ચ
ષટ્સ્વપ્યેતાસુ પિત્તં તુ પ્રભુત્વેનાવતિષ્ઠતે

હૃત્પીડા જૃમ્ભણં ગ્લાનિઃ સંજ્ઞાદૌર્બલ્યમેવ ચ
સર્વાસાં પૂર્વરૂપાણિ યથાસ્વં તા બિભાવયેત્

નીલં વા યદિ વા કૃષ્ણમાકાશમથવાઽરુણમ્
પશ્યંસ્તમઃ પ્રબિશતિ શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યતે

વેપથુશ્ચાઙ્ગમર્દશ્ચ પ્રપીડા હૃદયસ્ય ચ
કાર્શ્યં શ્યાવાઽરુણાચ્છાયા મૂર્ચ્છાયે વાતસંભવે

રક્તં હરિતવર્ણં વા વિયત્પીતમથાપિ વા
પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશતિ સસ્વેદશ્ચ પ્રબુધ્યતે

સપિપાસઃ સસન્તાપો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ
જાતમાત્રે પતતિ ચ શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યતે
સંભિન્નવર્ચાઃ પીતાભો મૂર્ચ્છાયે પિત્તસંભવે

મેઘસંકાશમાકાશમાવૃતં વા તમોઘનૈઃ
પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશતિ ચિરાચ્ચ પ્રતિબુધ્યતે

ગુરુભિઃ પ્રાવૃતૈરઙ્ગૈર્યથૈવાદ્રે ર્ણ! ચર્મણા
સપ્રસેકઃ સહૃલ્લાસો મૂર્ચ્છાયે કફસંભવે

સર્વાકૃતિઃ સન્નિપાતાદપસ્માર ઇવાગતઃ
સ જન્તું પાતયત્યાશુ વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ

પૃથિવ્યાપસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધસ્તદન્વયઃ
તસ્માદ્ર ક્તસ્ય ગન્ધેન મૂર્ચ્છન્તિ ભુવિ માનવાઃ

દ્ર વ્યસ્વભાવ ઇત્યેકે દૃષ્ટ્વા યદભિમુહ્યતિ
ગુણાસ્તીવ્રતરત્વેન સ્થિતાસ્તુ વિષમદ્યયોઃ

ત એવ તસ્માત્તાભ્યાં તુ મોહૌ સ્યાતાં યથેરિતૌ
સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિસ્ત્વસૃજા ગૂઢોચ્છ્વાસશ્ચ મૂર્ચ્છિતઃ

મદ્યેન વિલપઞ્શેતે નષ્ટવિભ્રાન્તમાનસઃ
ગાત્રાણિ વિક્ષિપન્ ભૂમૌ જરાં યાવન્ન યાતિ તત્

વેપથુસ્વપ્નતૃષ્ણાઃ સ્યુસ્તમશ્ચ વિષમૂર્ચ્છિતે
વેદિતવ્યં તીવ્રતરં યથાસ્વં વિષલક્ષણૈઃ

મૂર્ચ્છા પિત્તતમઃ પ્રાયા રજઃપિત્તાનિલાદ્ ભ્રમઃ
તમોવાતકફાત્તન્દ્રા નિદ્રા શ્લેષ્મતમોભવા

ચક્રવદ્ ભ્રમતો ગાત્રં ભૂમૌ પતતિ સર્વદા
ભ્રમરોગ ઇતિ જ્ઞેયો રજઃપિત્તાનિલાત્મકઃ

ઇન્દ્રિ યાર્થેષ્વસંવિત્તિર્ગૌરવં જૃમ્ભણં ક્લમઃ
નિદ્રા ર્તસ્યેવ યસ્યેહા તસ્ય તન્દ્રા ં! વિનિર્દિશેત્

દોષેષુ મદમૂર્ચ્છાયાઃ કૃતવેગેષુ દેહિનામ્
સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ સંન્યાસો નૌષધૈર્વિના

વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાક્ષિપ્યાતિબલા મલાઃ
સંન્યસ્યન્ત્યબલં જન્તું પ્રાણાયતનમાશ્રિતાઃ

સ ના સંન્યાસસંન્યસ્તઃ કાષ્ઠીભૂતો મૃતોપમઃ
પ્રાણૈર્વિમુચ્યતે શીઘ્રં મુક્ત્વા સદ્યઃ ફલાં ક્રિયામ્

પાનાત્યયપરમદપાનાજીર્ણપાનવિભ્રમનિદાનમ્
અથ પાનાત્યયપરમદપાનાજીર્ણપાનવિભ્રમનિદાનમ્
યે વિષસ્ય ગુણાઃ પ્રોક્તાસ્તેઽપિ મદ્યે પ્રતિષ્ઠિતાઃ
તેન મિથ્યોપયુક્તેન ભવત્યુગ્રો મદાત્યયઃ

કિંતુ મદ્યં સ્વભાવેન યથૈવાન્નં તથા સ્મૃતમ્
અયુક્તિયુક્તં રોગાય યુક્તિયુક્તં યથાઽમૃતમ્

પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતામન્નં તદયુક્ત્યા હિનસ્ત્યસૂન્
વિષં પ્રાણહરં તચ્ચ યુક્તિયુક્તં રસાયનમ્

વિધિના માત્રયા કાલે હિતૈરન્નૈર્યથાબલમ્
પ્રહૃષ્ટો યઃ પિબેન્મદ્યં તસ્ય સ્યાદમૃતોપમમ્

સ્નિગ્ધૈસ્તદન્નૈર્માંસૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચ સહ સેવિતમ્
ભવેદાયુઃપ્રકર્ષાય બલાયોપચયાય ચ

કામ્યતા મનસસ્તુષ્ટિસ્તેજો વિક્રમ એવ ચ
વિધિવત્સેવ્યમાને તુ મદ્યે સંનિહિતા ગુણાઃ

બુદ્ધિસ્મૃતિપ્રીતિકરઃ સુખશ્ચ પાનાન્નનિદ્રા રતિવર્ધનશ્ચ
સંપાઠગીતસ્વરવર્ધનશ્ચ પ્રોક્તોઽતિરમ્યઃ પ્રથમો મદો હિ

અવ્યક્તબુદ્ધિસ્મૃતિવાગ્વિચેષ્ટઃ સોન્મત્તલીલાકૃતિરપ્રશાન્તઃ
આલસ્યનિદ્રા ભિહતો મુહુશ્ચ મધ્યેન મત્તઃ પુરુષો મદેન

ગચ્છેદગમ્યાન્ન ગુરૂંશ્ચ મન્યેત્ ખાદેદભક્ષ્યાણિ ચ નષ્ટસંજ્ઞાઃ
બ્રૂયાચ્ચ ગુહ્યાનિ હૃદિ સ્થિતાનિ મદે તૃતીયે પુરુષોઽસ્વતન્ત્રઃ

ચતુર્થે તુ મદે મૂઢો ભગ્નદાર્વિવ નિષ્ક્રિયઃ
કાર્યાકાર્યવિભાગજ્ઞો મૃતાદપ્યપરો મૃતઃ

કો મદં તાદૃશં ગચ્છેદુન્માદમિવ ચાપરમ્
બહુદોષમિવામૂઢઃ કાન્તારં સ્વવશઃ કૃતી

નિર્ભક્તમેકાન્તત એવ મદ્યં નિષેવ્યમાણં મનુજેન નિત્યમ્
આપાદયેત્કષ્ટતમાન્વિકારાનાપાદયેચ્ચાપિ શરીરભેદમ્

ક્રુદ્ધેન ભીતેન પિપાસિતેન શોકાભિતપ્તેન વુભુક્ષિતેન
વ્યાયામભારાધ્વપરિક્ષતેન વેગાવરોધાભિહતેન ચાપિ

અત્યમ્વુભક્ષાવતતોદરેણ સાજીર્ણભુક્તેન તથાઽબલેન
ઉષ્ણાભિતપ્તેન ચ સેવ્યમાનં કરોતિ મદ્યં વિવિધાન્વિકારાન્

પાનાત્યયં પરમદં પાનાજીર્ણમથાપિ વા
પાનવિભ્રમમુગ્રં ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

હિક્કાશ્વાસશિરઃકમ્પપાર્શ્વશૂલપ્રજાગરૈઃ
વિદ્યાદ્બહુપ્રલાપસ્ય વાતપ્રાયં મદાત્યયમ્

તૃષ્ણાદાહજ્વરસ્વેદમોહાતીસારવિભ્રમૈઃ
વિદ્યાદ્ધરિતવર્ણસ્ય પિત્તપ્રાયં મદાત્યયમ્

છર્દ્યરોચકહૃલ્લાસ તન્દ્રા સ્તૈમિત્યગૌરવૈઃ
વિદ્યાચ્છીતપરીતસ્ય કફપ્રાયં મદાત્યમ્
જ્ઞેયસ્ત્રિદોષજશ્ચાપિ સર્વલિઙ્ગૈર્મદાત્યયઃ

શ્લેષ્મોચ્છ્રયોઽઙ્ગગુરુતા વિરસાસ્યતા ચૈ
વિણ્મૂત્રસક્તિરથ તન્દ્રિ રરોચકશ્ચ
લિઙ્ગં પરસ્ય ચ મદસ્ય વદન્તિ તજ્જ્ઞા
સ્તૃષ્ણા રુજા શિરસિ સન્ધિષુ તાપિ ભેદઃ

આધ્માનમુગ્રમથ ચોદ્ગિરણં વિદાહઃ
પાનેઽજરાં સમુપગચ્છતિ લક્ષણાનિ
હૃદ્ગાત્રતોદકફસંસ્રવ કણ્ઠધૂમા
મૂર્ચ્છાવમિજ્વર શિરોરુજનપ્રદાહાઃ

દ્વેપઃ સુરાન્નવિકૃતેષ્વપિ તેષુ તેષુ
તં પાનવિભ્રમમુશન્ત્યખિલેન ધીરાઃ
હીનોત્તરૌષ્ઠમતિ શીતમમન્દદાહં
તૈલપ્રભાસ્યમપિ પાનહતં ત્યજેત્તુ

જિહ્વૌષ્ઠદન્તમસિતં ત્વથવાઽપિ નીલં
પીતે ચ યસ્ય નયને રુધિરપ્રભે વા
હિક્કાજ્વરૌ વમથુવેપથુપાર્શ્વશૂલાઃ
કાસભ્રમાવપિ ચ પાનહતં ભજન્તે

દાહનિદાનમ્
ત્વચં પ્રાપ્તઃ સ પાનોષ્મા પિત્તરક્તાભિમૂર્ચ્છિતઃ
દાહં પ્રકુરુતે ઘોરં પિત્તવત્તત્ર ભેષજમ્

કૃત્સ્નદેહાનુગં રક્તમુદ્રિ ક્તં દહતિ ધ્રુવમ્
સ ઉષ્યતે તૃષ્યતે ચ તામ્રાભસ્તામ્રલોચનઃ

લોહગન્ધાઙ્ગવદનો વહ્નિનેવાવકીર્યતે
પિત્તજ્વરસમઃ પિત્તાત્સ ચાપ્યસ્ય વિધિઃ સ્મૃતઃ

તૃષ્ણાનિરોધાદબ્ધાતૌ ક્ષીણે તેજઃ સમુદ્ધતમ્
સબાહ્યાભ્યન્તરં દેહં પ્રદહેન્મન્દચેતસઃ

સંશુષ્કગલતાલ્વોષ્ઠો જિહ્વાં નિષ્કૃષ્ય વેપતે
અસૃજા પૂર્ણકોષ્ઠસ્ય દાહોઽન્ય સ્યાત્સુદુઃસહઃ

ધાતુક્ષયોત્થો યો દાહસ્તેન મૂર્ચ્છાતૃડર્દિતઃ
ક્ષામસ્વરઃ ક્રિયાહીનઃ સ સીદેદ્ ભૃશપીડિતઃ

ક્ષતજોઽનશ્નતશ્ચાન્નં શોચતો વાઽપ્યનેકધા
તેનાન્તર્દહ્યતેત્યર્થં તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા પ્રલાપવાન્
મર્માભિઘાતજોઽપ્યસ્તિ સોઽસાધ્યઃ સપ્તમો મતઃ
સર્વ એવ ચ વર્જ્યાઃ સ્યુ શીતગાત્રસ્ય દેહિનઃ

ઉન્માદનિદાનમ્
અથોન્માદનિદાનમ્
મદયન્ત્યુદ્ગતા દોષા યસ્માદુન્માર્ગમાગતાઃ
માનસોઽયમતો વ્યાધિરુન્માદ ઇતિ કીર્તિતઃ

એકૈકશઃ સર્વશશ્ચ દોષૈરત્યર્થમૂર્ચ્છિતૈઃ
માનસેન ચ દુઃખેન સ ચ પઞ્ચવિધો મતઃ

વિષાદ્ભવતિ ષષ્ઠશ્ચ યથાસ્વં તત્ર ભેષજમ્
સ ચાપ્રવૃદ્ધસ્તરુણો મદસંજ્ઞાં બિભર્તિ ચ

વિરુદ્ધદુષ્ટાશુચિભોજનાનિ પ્રધર્ષણં દેવગુરુદ્વિજાનામ્
ઉન્માદહેતુર્ભયહર્ષપૂર્વો મનોઽભિઘાતો વિષમાશ્ચ ચેષ્ટાઃ

તૈરલ્પસત્ત્વસ્ય મલાઃ પ્રદુષ્ટા બુદ્ધેર્નિવાસં હૃદયં પ્રદૂષ્ય
સ્રોતાંસ્યધિષ્ઠાય મનોવહાનિ પ્રમોહયન્ત્યાશુ નરસ્ય ચેતઃ

ધીવિભ્રમઃ સત્ત્વપરિપ્લવશ્ચ પર્યાકુલા દૃષ્ટિરધીરતા ચ
અબદ્ધવાક્ત્વં હૃદયં ચ શૂન્યં સામાન્યમુન્માદગદસ્ય લિઙ્ગમ્

રૂક્ષાલ્પશીતાન્નવિરેકધાતુક્ષયોપવાસૈરનિલોઽતિવૃદ્ધઃ
ચિન્તાદિદુષ્ટં હૃદયં પ્રદૂષ્ય બુદ્ધિં સ્મૃતિં ચાપ્યુપહન્તિ શીઘ્રમ્

અસ્થાનહાસસ્મિતનૃત્યગીતવાગઙ્ગવિક્ષેપણરોદનાનિ
પારુષ્યકાર્શ્યારુણવર્ણતાશ્ચ જીર્ણે બલં ચાનિલજસ્ય રૂપમ્

અજીર્ણ કટ્વમ્લવિદાહ્યશીતૈર્ભોજ્યૈશ્ચિતં પિત્તમુદીર્ણવેગમ્
ઉન્માદમત્યુગ્રમનાત્મકસ્ય હૃદિ સ્થિતં પૂર્વવદાશુ કુર્યાત્

અમર્ષસંરમ્ભવિનગ્નભાવાઃ સન્તર્જનાતિદ્ર વણૌષ્ણ્યરોષાઃ
પ્રચ્છાયશીતાન્નજલાભિલાષઃ પીતા ચ ભાઃ પિત્તકૃતસ્ય લિઙ્ગમ્

સંપૂરણૈર્મન્દવિચેષ્ટિતસ્ય સોષ્મા કફો મર્મણિ સંપ્રદુષ્ટઃ
વુદ્ધિં સ્મૃતિં ચાપ્યુપહત્ય ચિત્તં પ્રમોહયન્ સંજનયેદ્વિકારમ્

વાક્ચેષ્ટિતં મન્દમરોચકશ્ચ નારીવિવિક્તપ્રિયતાઽતિનિદ્રા
છર્દિશ્ચ લાલા ચ બલં ચ ભુઙ્ક્તે નખાદિશૌક્લ્યં ચ કફાત્મકે સ્યાત્

યઃ સન્નિપાતપ્રભવોઽતિઘોરઃ સર્બૈઃ સમસ્તૈઃ સ ચ હેતુભિઃ સ્યાત્
સર્બાણિ રૂપાણિ બિભર્તિ તાદૃગ્વિરુદ્ધભૈષજ્યવિધિર્વિવર્જ્યઃ

ચોરૈર્નરેન્દ્ર પુરુષૈરરિભિસ્તથાઽન્યૈર્વિત્રાસિતસ્ય ધનબાન્ધવસંક્ષયાદ્વા
ગાઢં ક્ષતે મનસિ ચ પ્રિયયા રિરંસોર્જાયેત ચોત્કટતમો મનસો વિકારઃ

ચિત્રં બ્રવીતિ ચ મનોઽનુગતં વિસંજ્ઞો
ગાયત્યથો હસતિ રોદિતિ ચાપિ મૂઢઃ
રક્તેક્ષણો હતબલેન્દ્રિ યભાઃ સુદીનઃ
શ્યાવાનનો વિષકૃતેઽથ ભવેદ્વિસંજ્ઞઃ

અવાઞ્ચી વાપ્યુદઞ્ચી વા ક્ષીણમાંસબલો નરઃ
જાગરૂકો હ્યસંદેહમુન્માદેન વિનશ્યતિ

અમર્ત્યવાગ્વિક્રમવીર્યચેષ્ટો જ્ઞાનાદિવિજ્ઞાનબલાદિભિર્યઃ
ઉન્માદકાલોઽનિયતશ્ચ યસ્ય ભૂતોત્થમુન્માદમુદાહરેત્તમ્

સંતુષ્ટઃ શુચિરતિદિવ્યમાલ્યગન્ધો નિસ્તન્દ્રી રવિતથસંસ્કૃતપ્રભાષી
તેજસ્વી સ્થિરનયનો વરપ્રદાતા બ્રહ્મણ્યો ભવતિ નરઃ સ દેવજુષ્ટઃ

સંસ્વેદી દ્વિજગુરુદેવદોષવક્તા જિહ્માક્ષો વિગતભયો વિમાર્ગદૃષ્ટિઃ
સંતુષ્ટો ન ભવતિ ચાન્નપાનજાતૈર્દુષ્ટાત્મા ભવતિ સ દેવશત્રુજુષ્ટઃ

હૃષ્ટાત્મા પુલિનવનાન્તરોપસેવી સ્વાચારઃ પ્રિયપરિગીતગન્ધમાલ્યઃ
નૃત્યન્વૈ પ્રહસતિ ચારુ ચાલ્પશબ્દં ગન્ધર્વગ્રહપરિપીડિતો મનુષ્યઃ

તામ્રાક્ષઃ પ્રિયતનુરક્તવસ્ત્રધારી ગમ્ભીરો દ્રુતગતિરલ્પવાક્ સહિષ્ણુઃ
તેજસ્વી વદતિ ચ કિં દદામિ કસ્મૈ યો યક્ષગ્રહપરિપીડિતો મનુષ્યઃ

પ્રેતાનાં સ દિશતિ સંસ્તરેષુ પિણ્ડાઞ્ શાન્તાત્મા જલમપિ ચાપસવ્યવસ્ત્રઃ
માંસેપ્સુસ્તિલગુડપાયસાભિકામસ્તદ્ભક્તો ભવતિ પિતૃગ્રહાભિજુષ્ટઃ

યસ્તૂર્વ્યાં પ્રસરતિ સર્પવત્કદાચિત્ સૃક્કણ્યૌ વિલેઢિ વૈ જિહ્વયા તથૈવ
ક્રોધાલુર્ગુડમધુદુગ્ધપાયસેપ્સુર્જ્ઞાતવ્યો ભવતિ ભુજઙ્ગમેન જુષ્ટઃ

માંસાસૃગ્વિવિધસુરાવિકારલિપ્સુર્નિર્લજ્જો ભૃશમતિનિષ્ઠુરોઽતિશૂરઃ
ક્રોધાલુર્વિપુલબલો નિશાબિહારી શૌચદ્વિડ્ ભવતિ સરાક્ષસૈર્ગૃહીતઃ

ઉદ્ધસ્તઃ કૃશપરુષોઽચિરપ્રલાપીદુર્ગન્ધો ભૃશમશુચિસ્તથાતિલોલઃ
બહ્વાશી વિજનવનાન્તરોપસેવી વ્યાચેષ્ટન્ ભ્રમતિ રુદન્ પિશાચજુષ્ટઃ

સ્થૂલાક્ષો દ્રુતમટનઃ સ ફેનલેહી નિદ્રા લુઃ પતતિ ચ કમ્પતે ચ યો હિ
યશ્ચાદ્રિ દ્વિરદનગાદિવિચ્યુઃ સ્યાત્ સોઽસાધ્યો ભવતિ તથા ત્રયોદશાબ્દે

દેવગ્રહાઃ પૌર્ણમાસ્યામસુરાઃ સન્ધ્યયોરપિ
ગન્ધર્વાઃ પ્રાયશોઽષ્ટમ્યાં યક્ષાશ્ચ પ્રતિપદ્યથ

પિત્ર્! યાઃકૃષ્ણક્ષયે હિંસ્યુઃ પઞ્ચમ્યામપિ ચોરગાઃ
રક્ષાંસિ રાત્રૌ પૈશાચાશ્ચતુર્દશ્યાં વિશન્તિ હિ

દર્પણાદીન્ યથા છાયા શીતોષ્ણં પ્રાણિનો યથા
સ્વમણિં ભાસ્કરાર્ચિશ્ચ યથા દેહં ચ દેહધૃક્
વિશન્તિ ચ ન દૃશ્યન્તે ગ્રહાસ્તદ્વચ્છરીરિણઃ

પ્રવિશ્યાશુ શરીરં હિ પીડાં કુર્વન્તિ દુઃસહામ્

તપાંસિ તીવ્રાણિ તથૈવ દાનં વ્રતાનિ ધર્મો નિયમશ્ચ સત્યમ્
ગુણાસ્તથાઽષ્ટાવપિ તેષુ નિત્યા વ્યસ્તાઃ સમસ્તાશ્ચ યથાપ્રભાવમ્

ન તે મનુષ્યૈઃ સહ સંવિશન્તિ ન વા મનુષ્યાન્ ક્કચિદાવિશન્તિ
યે ત્વાવિશન્તીતિ વદન્તિ મોહાત્તે ભૂતવિદ્યાવિષયાદપોહ્યાઃ

તેષાં ગ્રહાણાં પરિચારકા યે કોટીસહસ્રાયુતપદ્મસંખ્યાઃ
અસૃગ્વસામાંસભુજઃ સુભીમા નિશાવિહારાશ્ચ તથાઽવિશન્તિ
અપસ્મારનિદાનમ્
અથાપસ્મારનિદાનમ્
ચિન્તાશોકાદિભિર્દોષાઃ ક્રુદ્ધા હૃત્સ્રોતસિ સ્થિતાઃ
કૃત્વા સ્મૃતેરપધ્વંસમપસ્મારં પ્રકુર્વતે

તમઃ પ્રવેશઃ સંરમ્ભો દોષોદ્રે કહતસ્મૃતેઃ
અપસ્માર ઇતિ જ્ઞેયો ગદો ઘોરશ્ચતુર્વિધઃ

હૃત્કમ્પઃ શૂન્યતા સ્વેદો ધ્યાનં મૂર્ચ્છા પ્રમૂઢતા
નિદ્રા નાશશ્ચ તસ્મિંશ્ચ ભવિષ્યતિ ભવત્યથ

કમ્પતે પ્રદશેદ્દન્તાન્ ફેનોવામી શ્વસિત્યપિ
પરુષારુણકૃષ્ણાનિ પશ્યેદ્રૂ પાણિ ચાનિલાત્

પીતફેનાઙ્ગવક્ત્રાક્ષઃ પીતાસૃગ્રૂપદર્શકઃ
સતૃષ્ણોષ્ણાનલવ્યાપ્તલોકદર્શી ચ પૈત્તિકઃ

શુક્લફેનાઙ્ગવક્ત્રાક્ષઃ શીતહૃષ્ટાઙ્ગજો ગુરુઃ
પશ્યેચ્છુક્લાનિ રૂપાણિ શ્લૈષ્મિકો મુચ્યતે ચિરાત્

સર્વૈરેતૈઃ સમસ્તૈશ્ચ લિઙ્ગૈર્જ્ઞેયસ્ત્રિદોષજઃ
અપસ્મારઃ સ ચાસાધ્યો યઃ ક્ષીણસ્યાનવશ્ચ યઃ

પ્રતિસ્ફુરન્તં બહુશઃ ક્ષીણં પ્રચલિતભ્રુવમ્
નેત્રાભ્યાં ચ વિકુર્વાણમપસ્મારો વિનાશયેત્

પક્ષાદ્વા દ્વાદશાહાદ્વા માસાદ્વાકુપિતા મલાઃ
અપસ્મારાય કુર્વન્તિ વેગં કિંચિદથાન્તરમ્

દેવે વર્ષત્યપિ યથા ભૂમૌ વીજાનિ કાનિચિત્
શરદિ પ્રતિરોહન્તિ તથા વ્યાધિસમુચ્છ્રયાઃ

વાતવ્યાધિનિદાનમ્
અથ વાતવ્યાધિનિદાનમ્
રૂક્ષશીતાલ્પલઘ્વન્ન વ્યવાયાતિપ્રજાગરૈઃ
વિષમાદુપચારાચ્ચ દોષાસૃક્સ્રવણાદપિ

લઙ્ઘનપ્લવનાત્યધ્વ વ્યાયામાદિવિચેષ્ટિતૈઃ
ધાતૂનાં સંક્ષયાચ્ચિન્તાશોકરોગાતિકર્ષણાત્

વેગસંધારણાદામાદ ભિઘાતાદભોજનાત્
મર્માબાધાદ્ગજોષ્ટ્રાશ્વશીઘ્ર યાનાપતંસનાત્

દેહે સ્રોતાંસિ રિક્તાનિ પૂરયિત્વાઽનિલો બલી
કરોતિ વિવિધાન્ વ્યાધીન્ સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગસંશ્રયાન્

અવ્યક્તં લક્ષણં તેષાં પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્
આત્મરૂપં તુ યદ્વ્યક્તમપાયો લઘુતા પુનઃ

સંકોચઃ પર્વણાં સ્તમ્ભો ભઙ્ગોઽસ્થ્ના પર્વણામપિ
રોમહર્ષઃ પ્રલાપશ્ચ પાણિપૃષ્ઠશિરોગ્રહઃ

ખાઞ્જ્યપાઙ્ગુલ્યકુબ્જત્વં શોથોઽઙ્ગાનામનિદ્ર તા
ગર્ભશુક્રરજોનાશઃ સ્પન્દનં ગાત્રસુપ્તતા

શિરોનાસાક્ષિજત્રૂણાં ગ્રીવાયાશ્ચાપિ હુણ્ડનમ્
ભેદસ્તોદોઽતિરાક્ષેપો મુહુશ્ચાયાસ એવ ચ

એવંવિધાનિ રૂપાણિ કરોતિ કુપિતોઽનિલઃ
હેતુસ્થાનવિશેષાચ્ચ ભવેદ્રો ગવિશેષકૃત્

તત્ર કોષ્ઠાશ્રિતે દુષ્ટે નિગ્રહો મૂત્રવર્ચસોઃ
બ્રધ્નહૃદ્રો ગગુલ્માર્શઃ પાર્શ્વશૂલં ચ મારુતે

સર્વાઙ્ગકુપિતે વાતે ગાત્રસ્ફુરણભઞ્જનમ્
વેદનાભિઃ પરીતાશ્ચ સ્ફુટન્તીવાસ્ય સન્ધયઃ

ગ્રહો વિણ્મૂત્રવાતાનાં શૂલાધ્માનાશ્મશર્કરાઃ
લઙ્ઘોરુત્રિકપાત્પૃષ્ઠરોગશોષૌ ગુદે સ્થિતે

રુક્ પાર્શ્વોદરહૃન્નાભેસ્તૃષ્ણોદ્ગારવિસૂચિકાઃ
કાસઃ કણ્ઠાસ્યશોષશ્ચ શ્વાસશ્ચામાશયસ્થિતે

પક્વાશયસ્થોઽન્ત્રકૂજં શૂલાટોપૌ કરોતિ ચ
કૃચ્છ્રમૂત્રપુરીષત્વમાનાહં ત્રિકવેદનામ્

શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિ યવધં કુર્યાદ્ દુષ્ટઃ સમીરણઃ
ત્વગ્રૂક્ષા સ્ફુટિતા સુપ્તા કૃશા કૃષ્ણા ચ તુદ્યતે
આતન્યતે સરાગા ચ પર્વરુક્ ત્વગ્ગતેઽનિલે

રુજસ્તીબ્રાઃ સસન્તાપા વૈવર્ણ્યં કૃશતાઽરુચિઃ
ગાત્રે ચારૂંષિ ભુક્તસ્ય સ્તમ્ભશ્ચાસૃગ્ગતેઽનિલે

ગુર્વઙ્ગં તુદ્યતેઽત્યર્થં દણ્ડમુષ્ટિહતં યથા
સરુક્ શ્રમિતમત્યર્થં માંસમેદોગતેઽનિલે

ભેદોઽસ્થિપર્વણાં સન્ધિશૂલં માંસબલક્ષયઃ
અસ્વપ્નઃ સંતતા રુક્ ચ મજ્જાસ્થિકુપિતેઽનિલે

ક્ષિપ્રં મુઞ્ચતિ વધ્નાતિશુક્રં ગર્ભમથાપિ વા
વિકૃતિં જનયેચ્ચાપિ શુક્રસ્થઃ કુપિતોઽનિલઃ

કુર્યાત્સિરાગતઃ શૂલં સિરાકુઞ્ચનપૂરણમ્
સ બાહ્યાભ્યન્તરાયામં ખલ્લીં કૌબ્જ્યમથાપિ વા

સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ કુર્યાત્ સ્નાયુગતોઽનિલઃ
હન્તિ સન્ધિગતઃ સન્ધીઞ્ શૂલાટોપૌ કરોતિ ચ

પ્રાણોદાનૌ સમાનશ્ચ વ્યાનશ્ચાપાન એવ ચ
સ્થાનસ્થા મારુતાઃ પઞ્ચ યાપયન્તિ શરીરિણમ્
પ્રાણે પિત્તાવૃતે છર્દિર્દાહશ્ચૈવોપજાયતે
દૌર્બલ્યં સદનં તન્દ્રા વૈરસ્યં ચ કફાવૃતે

ઉદાને પિત્તયુક્તે તુ દાહો મૂર્ચ્છા ભ્રમઃ ક્લમઃ
અસ્વેદહર્ષૌ મન્દોઽગ્નિ શીતતા ચ કફાવૃતે

સ્વેદદાહૌષ્ણ્યમૂર્ચ્છાઃ સ્યુઃ સમાને પિત્તસંવૃતે
કફેન સક્તે વિણ્મૂત્રે ગાત્રહર્ષશ્ચ જાયતે

અપાને પિત્તયુક્તે તુ દાહૌષ્ણ્યં રક્તમૂત્રતા
અધઃ કાયે ગુરુત્વં ચ શીતતા ચ કફાવૃતે

વ્યાને પિત્તાવૃતે દાહો ગાત્રવિક્ષેપણં ક્લમઃ
સ્તમ્ભનો દણ્ડકશ્ચાપિ શૂલશોથૌ કફાવૃતે

યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ કુપિતોઽભ્યેતિ મારુતઃ
તદાઽક્ષિપત્યાશુ મુહુર્મુહુર્દેહં મુહુશ્ચરઃ

મુહુર્મુહુશ્ચાક્ષેપણાદાક્ષેપક ઇતિ સ્મૃતઃ
ક્રુદ્ધઃ સ્વૈઃ કોપનૈર્વાયુઃ સ્થાનાદૂર્ધ્વં પ્રવર્તતે

પીડયન્ હૃદયં ગત્વા શિરં શઙ્ખૌ ચ પીડયન્
ધનુર્વન્નમયેદ્ગાત્રાણ્યાક્ષિપેન્મોહયેત્તદા

સ કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસેચ્ચાપિ સ્તબ્ધાક્ષોઽથ નિમીલકઃ
કપોત ઇવ કૂજેચ્ચ નિઃસંજ્ઞઃ સોઽપતન્ત્રકઃ

દૃષ્ટિં સંસ્તભ્ય સંજ્ઞા ચ હત્વા કણ્ઠેન કૂજતિ
હૃદિ મુક્તે નરં સ્વાસ્થ્યં યાતિ મોહં વૃતે પુનઃ

વાયુના દારુણં પ્રાહુરેકે તદપતાનકમ્
કફાન્વિતો ભૃશં વાયુસ્તાસ્વેવ યદિ તિષ્ઠતિ

દણ્ડવત્સ્તમ્ભયેદ્દેહં સ તુ દણ્ડાપતાનકઃ
ધનુસ્તુલ્યં નમેદ્યસ્તુ સ ધનુઃસ્તમ્ભસંજ્ઞકઃ

અઙ્ગુલીગુલ્ફજઠરહૃદ્વક્ષોગલસંશ્રિતઃ
સ્નાયુપ્રતાનમનિલો યદાઽક્ષિપતિ વેગવાન્

વિષ્ટબ્ધાક્ષઃ સ્તબ્ધહનુર્ભગ્નપાર્શ્વઃ કફં વમન્
અભ્યન્તરં ધનુરિવ યદા નમતિ માનવમ્

તદાઽસ્યાભ્યન્તરાયામં કુરુતે મારુતો બલી
બાહ્યસ્નાયુપ્રતાનસ્થો બાહ્યાયામં કરોતિ ચ

તમસાધ્યં બુધાઃ પ્રાહુર્વક્ષઃકટ્યૂરુભઞ્જનમ્
કફપિત્તાન્વિતો વાયુર્વાયુરેવ ચ કેવલઃ

કુર્યાદાક્ષેપકં ત્વન્યં ચતુર્થમભિઘાતજમ્
ગર્ભપાતનિમિત્તશ્ચ શોણિતાતિસ્રવાચ્ચ યઃ

અભિઘાતનિમિત્તશ્ચ ન સિદ્ધ્યત્યપતાનકઃ
ગૃહીત્વાઽધ તનોર્વાયુઃ સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચ

પક્ષમન્યતરં હન્તિ સન્ધિબન્ધાન્વિમોક્ષયન્
કૃત્સ્નોઽધકાયસ્તસ્ય સ્યાદકર્મણ્યો વિચેતનઃ

એકાઙ્ગરોગં તં કેચિદન્યે પક્ષવધં વિદુઃ
સર્વાઙ્ગરોગસ્તદ્વચ્ચ સર્વકાયાશ્રિતેઽનિલે

દાહસન્તાપમૂર્ચ્છાઃ સ્યુર્વાયૌ પિત્તસમન્વિતે
શૈત્યશોથગુરુત્વાનિ તસ્મિન્નેવ કફાન્વિતે

શુદ્ધવાતહતં પક્ષં કૃચ્છ્રસાધ્યતમં વિદુઃ
સાધ્યમન્યેન સંયુક્તમસાધ્યં ક્ષયહેતુકમ્

ગર્ભિણી સૂતિકાબાલવૃદ્ધક્ષીણેષ્વસૃક્સ્રુતે
પક્ષાઘાતં પરિહરેદ્ વેદનારહિતો યદિ
ઉચ્ચૈર્વ્યાહરતોઽત્યર્થં ખાદતઃ કઠિનાનિ વા
હસતો જૃમ્ભતો વાઽપિ ભારાદ્વિષમશાયિનઃ

શિરોનાસૌષ્ઠચિબુકલલાટેક્ષણસન્ધિગઃ
અર્દયત્યનિલો વક્ત્રમર્દિતં જનયત્યતઃ
વક્રીભવતિ વક્ત્રાર્ધં ગ્રીવા ચાપ્યપવર્તતે

શિરશ્ચલતિ વાક્સઙ્ગોનેત્રાદીનાં ચ વૈકૃતમ્
ગ્રીવાચિબુકદન્તાનાં તસ્મિન્પાર્શ્વે ચ વેદના

યસ્યાગ્રજો રોમહર્ષો વેપથુર્નેત્રમાવિલમ્
વાયુરૂર્ધ્વં ત્વચિ સ્વાપસ્તોદો મન્યાહનુગ્રહઃ
તમર્દિતમિતિ પ્રાહુર્વ્યાધિં વ્યાધિવિચક્ષણાઃ
ક્ષીણસ્યાનિમિષાક્ષસ્ય પ્રસક્તાવ્યક્તભાષિણઃ

ન સિધ્યત્યર્દિતં ગાઢં ત્રિવર્ષં વેપનસ્ય ચ
ગતે વેગે ભવેત્ સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપકાદિષુ

જિહ્વાનિર્લેખનાચ્છુષ્ક ભક્ષણાદભિઘાતતઃ
કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્રંસયિત્વાઽનિલો હનુમ્

કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્
હનુગ્રહઃ સ તેન સ્યાત્કૃચ્છ્રાચ્ચર્બણભાષણમ્

દિવાસ્વપ્નાસમસ્થાન વિવૃતોર્ધ્વનિરીક્ષણૈઃ
મન્યાસ્તમ્ભ પ્રકુરુતે સ એવ શ્લેષ્મણાઽવૃતઃ

વાગ્વાહિનીસિરાસંસ્થો જિહ્વાં સ્તમ્ભયતેઽનિલઃ
જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા

રક્તમાશ્રિત્ય પવનઃ કુર્યાન્મૂર્ધધરાઃ સિરાઃ
રૂક્ષાઃ સવેદનાઃ કૃષ્ણાઃ સોઽસાધ્યઃ સ્યાત્સિરાગ્રહઃ

સ્ફિક્પૂર્વા કટિપૃષ્ઠોરુજાનુજઙ્ઘાપદં ક્રમાત્
ગૃધ્રસી સ્તમ્ભરુક્તોદૈર્ગૃહ્ણાતિ સ્પન્દતે મુહુઃ

વાતાદ્વાતકફાત્તન્દ્રા ગૌરવારોચકાન્વિતા
વાતજાયાં ભવેત્તોદો દેહસ્યાપિ પ્રવક્રતા
જાનુકટ્યૂરુસંધીનાં સ્ફુરણં સ્તબ્ધતા ભૃશમ્

વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાયાં તુ નિમિત્તં વહ્નિમાર્દવમ્
તન્દ્રા મુખપ્રસેકશ્ચ ભક્તદ્વેષસ્તથૈવ ચ

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યાઃ કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ

બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી વિશ્વાચી ચેતિ સોચ્યતે
વાતશોણિતજઃ શોથો જાનુમધ્યે મહારુજઃ

જ્ઞેયક્રોષ્ટુકશીર્ષસ્તુ સ્થૂલઃ કોષ્ટુકશીર્ષવત્
વાયુઃ કટ્યાશ્રિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષિપેદ્યદા

ખઞ્જસ્તદા ભવેજ્જન્તુ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોર્વધાત્
પ્રક્રામન્ વેપતે યસ્તુ ખઞ્જન્નિવ ચ ગચ્છતિ

કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્
રુક્ પાદે વિષમન્યસ્તે શ્રમાદ્વા જાયતે યદા

વાતેન ગુલ્ફમાશ્રિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્
પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ

વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમતઃ પાદદાહં તમાદિશેત્
હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચાપિ સુપ્તકૌ

પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફવાતપ્રકોપતઃ
અંસદેશસ્થિતો વાયુઃ શોષયેદંસબન્ધનમ્

સિરાશ્ચકુઞ્ચ્ય તત્રસ્થો જનયેદવબાહુકમ્
આવૃત્ય વાયુઃ સકફો ધમનીઃ શબ્દવાહિનીઃ

નરાન્કરોત્યક્રિયકાન્મૂકમિન્મિનગદ્ગદાન્
અધો યા વેદના યાતિ વર્ચોમૂત્રાશયોત્થિતા

ભિન્દતીવ ગુદોપસ્થં સ તૂની નામ નામતઃ
ગુદોપસ્થોત્થિતા યા તુ પ્રતિલોમં પ્રધાવિતા

વેગૈઃ પક્વાશયં યાતિ પ્રતિતૂનીતિ સોચ્યતે
સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માતમુદરં ભૃશમ્

આધ્માનમિતિ તં વિદ્યાદ્ધોરં વાતનિરોધજમ્
વિમુક્તપાર્શ્વહૃદયં તદેવામાશયોત્થિતમ્

પ્રત્યાધ્માનં વિજાનીયાત્કફવ્યાકુલિતાનિલમ્
નાભેરધસ્તાત્સંજાતઃ સંચારી યદિ વાઽચલઃ

અષ્ઠીલાવદ્ધનો ગ્રન્થિરૂર્ધ્વમાયત ઉન્નતઃ
વાતાષ્ઠીલાં વિજાનીયાદ્વહિર્માર્ગાવરોધિનીમ્

એતામેવ રુજોપેતાં વાતવિણ્મૂત્રરોધિનીમ્
પ્રત્યષ્ઠીલામિતિ વદેજ્જઠરે તિર્યગુત્થિતામ્

મારુતેઽનુગુણે વસ્તૌ મૂત્રં સમ્યક્ પ્રવર્તતે
વિકારા વિવિધાશ્ચાસ્ય પ્રતિલોમે ભવન્તિ ચ

સર્વાઙ્ગકમ્પઃ શિરસો વાયુર્વેપથુસંજ્ઞકઃ
ખલ્લી તુ પાદજઙ્ઘોરુકરમૂલાવમોટની

અધઃ પ્રતિહતો વાયુઃ શ્લેષ્મણા મારુતેન વા
કરોત્યુદ્ગારબાહુલ્યમૂર્ધ્વવાતઃ સ ઉચ્યતે

સ્થાનનામાનુરૂપૈશ્ચ લિઙ્ગૈઃ શેષાન્વિનિર્દિશેત્
સર્વેષ્વેતેષુ સંસર્ગં પિત્તાદ્યૈરુપલક્ષયેત્

હનુસ્તમ્ભાર્દિતા ક્ષેપપક્ષાઘાતાપતાનકાઃ
કાલેન મહતા વાતા યત્નાત્સિધ્યન્તિ વા ન વા

નરાન્ બલવતસ્ત્વેતાન્ સાધયેન્નિરુપદ્ર વાન્
વિસર્પદાહરુક્સઙ્ગમૂર્ચ્છાઽરુચ્યગ્નિમાર્દવૈઃ

ક્ષીણમાંસબલં વાતા ઘ્નન્તિ પક્ષવધાદયઃ
શૂનં સુપ્તત્વચં ભગ્નં કમ્પાધ્માનનિપીડિતમ્
રુજાર્તિમન્તં ચ નરં વાતવ્યાધિર્વિનાશયેત્

અવ્યાહતગતિર્યસ્ય સ્થાનસ્થઃ પ્રકૃતિસ્થિતઃ
વાયુઃ સ્યાત્સોઽધિકં જીવેદ્વીતરોગઃ સમાઃ શતમ્

વાતરક્તનિદાનમ્
અથ વાતરક્તનિદાનમ્
લવણામ્લકટુક્ષારસ્નિગ્ધોષ્ણાજીર્ણ ભાજનૈઃ
ક્લિન્નશુષ્કામ્બુ જાનૂપમાંસપિણ્યાકમૂલકૈઃ

કુલત્થમાષ નિષ્પાવશાકાદિપલલેક્ષુભિઃ
દધ્યારનાલસૌવીર શુક્તતક્રસુરાસવૈઃ

વિરુદ્ધાધ્યશનક્રોધ દિવાસ્વપ્નપ્રજાગરૈઃ
પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં મિથ્યાહારવિહારિણામ્
સ્થૂલાનાં સુખિનાં ચાપિ કૂપ્યતે વાતશોણિતમ્

હસ્ત્યશ્વોષ્ટ્રૈર્ગચ્છતશ્ચાશ્નતશ્ચ વિદાહ્યન્નં સ વિદાહોઽશનસ્ય
કૃત્સ્નં રક્તં વિદહત્યાશુ તચ્ચ સ્રસ્તં દુષ્ટં પાદયોશ્ચીયતે તુ
તત્સંપૃક્તં વાયુના દૂષિતેન તત્પ્રાબલ્યાદુચ્યતે વાતરક્તમ્

સ્વેદોઽત્યર્થં નવા કાર્ષ્ણ્યં સ્પર્શાજ્ઞત્વં ક્ષતેઽતિરુક્
સન્ધિશૈથિલ્યમાલસ્યં સદનં પિડકોદ્ગમઃ

જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસ હસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ
નિસ્તોદઃ સ્ફુરણં ભેદો ગુરુત્વં સુપ્તિરેવ ચ

કણ્ડૂઃ સન્ધિષુ રુગ્ભૂત્વા ભૂત્વા નશ્યતિ ચાસકૃત્
વૈવર્ણ્યં મણ્ડલોત્પત્તિર્વાતાસૃક્પૂર્વલક્ષણમ્

વાતેઽધિકેઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણભઞ્જનમ્
શોથસ્ય રૌક્ષ્યં કૃષ્ણત્વં શ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ

ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સંકોચોઽઙ્ગગ્રહોઽતિરુક્
શીતદ્વેષાનુપશયૌ સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ

રક્તે શોથોઽતિરુક્તોદસ્તામ્રશ્ચિમિચિમાયતે
સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ શમં નૈતિ કણ્ડૂક્લેદસમન્વિતઃ

પિત્તે વિદાહઃ સંમોહઃ સ્વેદો મૂર્ચ્છા મદઃ સતૃટ્
સ્પર્શાસહત્વં રુગ્રાગઃ શોથઃ પાકો ભૃશોષ્મતા

કફે સ્તૈમિત્યગુરુતા સુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતાઃ
કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુગ્દ્વન્દ્વસર્વલિઙ્ગં ચ સંકરાત્

પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કચાચિદ્ધસ્તયોરપિ
આખોર્વિષમિવ ક્રુદ્ધં તદ્દેહમુપસર્પતિ

આજાનુ સ્ફુટિતં યચ્ચ પ્રભિન્નં પ્રસ્રુતં ચ યત્
ઉપદ્ર વૈશ્ચ યજ્જુષ્ટં પ્રાણમાંસક્ષયાદિભિઃ

વાતરક્તમસાધ્યં સ્યાદ્યાપ્યં સંવત્સરોત્થિતમ્
અસ્વપ્નારોચકશ્વાસમાંસ કોથશિરોગ્રહાઃ

સંમૂર્ચ્છામદરુક્તૃષ્ણા જ્વરમોહપ્રવેપકાઃ
હિક્કાપાઙ્ગુલ્ય વીસર્પપાકતોદભ્રમક્લમાઃ

અઙ્ગુલીવક્રતા સ્ફોટદાહમર્મગ્રહાર્બુદાઃ
એતૈરુપદ્ર વૈર્વર્જ્યં મોહેનૈકેન વાઽપિ યત્

અકૃત્સ્નોપદ્ર વં યાપ્યં સાધ્યં સ્યાન્નિરુપદ્ર વમ્
એકદોષાનુગં સાધ્યં નવં યાપ્યં દ્વિદોષજમ્
ત્રિદોષજમસાધ્યં સ્યાદ્યસ્ય ચ સ્યુરુપદ્ર વાઃ

ઉરુસ્તમ્ભનિદામ્
અથોરુસ્તમ્ભનિદામ્
શીતોષ્ણદ્ર વસંશુષ્ક ગુરુસ્નિગ્ધૈર્નિષેવિતૈઃ
જીર્ણાજીર્ણે તથાઽયાસસંક્ષોભસ્વપ્નજાગરૈઃ

સશ્લેષ્મમેદઃ પવનઃ સામમત્યર્થસંચિતમ્
અભિભૂયેતરં દોષમૂરૂ ચેત્પ્રતિપદ્યતે

સક્થ્યસ્થિની પ્રપૂર્યાન્તઃ લેષ્મણા સ્તિમિતેન ચ
તદા સ્તભ્નાતિ તેનોરૂ સ્તબ્ધૌ શીતાવચેતનૌ

પરકીયાવિવ ગુરૂ સ્યાતામતિભૃશવ્યથૌ
ધ્યાનાઙ્ગમર્દસ્તૈમિત્ય તન્દ્રા ચ્છર્દ્યરુચિજ્વરૈઃ

સંયુક્તૌ પાદસદનકૃચ્છ્રોદ્ધરણસુપ્તિભિઃ
તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહુરાઢ્ય વાતમથાપરે

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય નિદ્રા ઽતિધ્યાનં સ્તિમિતતા જ્વરઃ
રોમહર્ષોઽરુચિચ્છર્દિર્જઙ્ઘોર્વોઃ સદનં તથા

વાતશઙ્કિભિરજ્ઞાનાત્તસ્ય સ્યાત્સ્નેહનાત્પુનઃ
પાદયોઃ સદનં સુપ્તિઃ કૃચ્છ્રાદુદ્ધરણં તથા

જઙ્ઘોરુગ્લાનિરત્યર્થં શશ્વચ્ચાદાહવેદને
પાદં ચ વ્યથતે ન્યસ્તં શીતસ્પર્શં ન વેત્તિ ચ

સંસ્થાને પીડને ગત્યાં ચાલને ચાપ્યનીશ્વરઃ
અન્યસ્યેવ હિ સંભાગ્નાવૂરૂ પાદૌ ચ મન્યતે

યદા દાહાર્તિતોદાર્તો વેપનઃ પુરુષો ભવેત્
ઊરુસ્તમ્ભસ્તદા હન્યાત્સાધયેદન્યથા નવમ્

આમવાતનિદાનમ્
અથામવાતનિદાનમ્
વિરુદ્ધાહારચેષ્ટસ્ય મન્દાગ્નેર્નિશ્ચલસ્ય ચ
સ્નિગ્ધં ભુક્તવતો હ્યન્નં વ્યાયામં કુર્વતસ્તથા

વાયુના પ્રેરિતો હ્યામઃ શ્લેષ્મસ્થાનં પ્રધાવતિ
તેનાત્યર્થં વિદગ્ધોઽસૌ ધમનીઃ પ્રતિપદ્યતે

વાતપિત્તકફૈર્ભૂયો દૂષિતઃ સોઽન્નજો રસઃ
સ્રોતાંસ્યભિષ્યન્દયતિ નાનાવર્ણોઽતિપિચ્છિલઃ

જનયત્યાશુ દૌર્બલ્યં ગૌરવં હૃદયસ્ય ચ
વ્યાધીનામાશ્રયો હ્યેષ આમસંજ્ઞોઽતિદારુણઃ

યુગપત્કુપિતાવન્તસ્ત્રિક સન્ધિપ્રવેશકૌ
સ્તબ્ધં ચ કુરુતો ગાત્રમામવાતઃ સ ઉચ્યતે

અઙ્ગમર્દોઽરુચિસ્તૃષ્ણા હ્યાલસ્યં ગૌરવં જ્વરઃ
અપાકઃ શૂનતાઽઙ્ગાનામામવાતસ્ય લક્ષણમ્

સ કષ્ટઃ સર્વરોગણાં યદા પ્રકુપિતો ભવેત્
હસ્તપાદશિરોગુલ્ફત્રિકજાનૂરુસન્ધિષુ

કરોતિ સરુજં શોથં યત્ર દોષઃ પ્રપદ્યતે
સ દેશો રુજ્યતેઽત્યર્થં વ્યાવિદ્ધ ઇવ વૃશ્ચિકૈઃ

જનયેત્સોઽગ્નિદૌર્બલ્યં પ્રસેકારુચિગૌરવમ્
ઉત્સાહહાનિં વૈરસ્યં દાહં ચ બહુમૂત્રતામ્

કુક્ષૌ કઠિનતાં શૂલં તથા નિદ્રા વિપર્યયમ્
તૃટ્છર્દિભ્રમમૂર્ચ્છાશ્ચ હૃદ્ગ્રહં વિડ્વિબદ્ધતામ્
જાડ્યાન્ત્રકૂજમાનાહં કષ્ટાંશ્ચાન્યાનુપદ્ર વાન્

પિત્તાત્સદાહરાગં ચ સશૂલં પવનાનુગમ્
સ્તિમિતં ગુરુકણ્ડૂં ચ કફદુષ્ટં તમાદિશેત્

એકદોષાનુગઃ સાધ્યો દ્વિદોષો યાપ્ય ઉચ્યતે
સર્વદેહચરઃ શોથઃ સઃ કૃચ્છ્રઃ સાન્નિપાતિકઃ

શૂલપરિણામશૂલાન્નદ્ર વશૂલનિદાનમ્
અથ શૂલપરિણામશૂલાન્નદ્ર વશૂલનિદાનમ્
દોષૈઃ પૃથક્ સમસ્તામદ્વન્દ્વૈઃ શૂલોઽષ્ટધા ભવેત્
સર્વેષ્વેતેષુ શૂલેષુ પ્રાયેણ પવનઃ પ્રભુઃ

વ્યાયામયાનાદતિમૈથુનાચ્ચ પ્રજાગરાચ્છીતજલાતિપાનાત્
કલાયમુદ્ગાઢકિકોરદૂષાદત્યર્થરૂક્ષાધ્યશનાભિઘાતાત્

કષાયતિક્તાતિવિરૂઢજાન્નવિરુદ્ધવલ્લૂરકશુષ્કશાકાત્
વિટ્શુક્રમૂત્રાનિલવેગરોધાચ્છોકોપવાસાદતિહાસ્યભાષ્યાત્

વાયુઃ પ્રવૃદ્ધો જનયેદ્ધિ શૂલં હૃત્પાર્શ્વપૃષ્ઠત્રિકબસ્તિદેશે
જીર્ણે પ્રદોષે ચ ઘનાગમે ચ શીતે ચ કોપં સમુપૈતિ ગાઢમ્

મુહુર્મુહુશ્ચોપશમપ્રકોપી વિડ્વાતસંસ્તમ્ભનતોદભેદૈઃ
સંસ્વેદનાભ્યઞ્જનમર્દનાદ્યૈઃ સ્નિગ્ધોષ્ણભોજ્યૈશ્ચ શમં પ્રયાતિ

ક્ષારાતિતીક્ષ્ણોષ્ણવિદાહિતૈલનિષ્પાવપિણ્યાકકુલત્થયૂષૈઃ
કટ્વમ્લસૌવીરસુરાવિકારૈઃ ક્રોધાનલાયાસરવિપ્રતાપૈઃ

ગ્રામ્યાતિયોગાદશનૈર્વિદગ્ધૈઃ પિત્તં પ્રકુપ્યાશુ કરોતિ શૂલમ્
તૃણ્મોહદાહાતિકરં હિ નાભ્યાં સંસ્વેદમૂર્ચ્છાભ્રમચોષયુક્તમ્

મધ્યન્દિને કુપ્યતિ ચાર્ધરાત્રે વિદાહકાલે જલદાત્યયે ચ
શીતે ચ શીતૈઃ સમુપૈતિ શાન્તિં સુસ્વાદુશીતૈરપિ ભોજનૈશ્ચ

આનૂપવારિજકિલાટપયોવિકારૈર્માંસેક્ષુપિષ્ટકૃશરાતિલશષ્કુલીભિઃ
અન્યૈર્બલાસજનકૈરપિ હેતુભિશ્ચ શ્લેષ્મા પ્રકોપમુપગમ્ય કરોતિ શૂલમ્

હૃલ્લાસકાસસદનારુચિસંપ્રસેકૈરામાશયે સ્તિમિતકોષ્ઠશિરોગુરુત્વૈઃ
ભુક્તે સદૈવ હિ રુજં કુરુતેઽતિમાત્રં સૂર્યોદયેઽથ શિશિરે કુસુમાગમે ચ

સર્વેષુ દોષેષુ ચ સર્વલિઙ્ગં વિદ્યાદ્ભિષક્ સર્વભવં હિ શૂલમ્
સુકષ્ટમેનં વિષવજ્રકલ્પં વિવર્જનીયં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ

આટોપહૃલ્લાસવમી ગુરુત્વસ્તૈમિત્યકાનાહ કફપ્રસેકૈઃ
કફસ્ય લિઙ્ગેન સમાનલિઙ્ગમામોદ્ભવં શૂલમુદાહરન્તિ

બસ્તૌ હૃત્પાર્શ્વપૃષ્ઠેષુ સ શૂલઃ કફવાતિકઃ
કુક્ષૌ હૃન્નાભિમધ્યેષુ સ શૂલઃ કફપૈત્તિકઃ

દાહજ્વરકરો ઘોરો વિજ્ઞેયો વાતપૈત્તિકઃ
એકદોષોત્થિતઃ સાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યો દ્વિદોષજઃ

સર્વદોષોત્થિતો ઘોરસ્ત્વસાધ્યો ભૂર્યુપદ્ર વઃ
સ્વૈર્નિદાનૈઃ પ્રકુપિતો વાયુઃ સંનિહિતસ્તદા

કફપિત્તે સમાવૃત્ય શૂલકારી ભવેદ્વલી
ભુક્તે જીર્યતિ યચ્છૂલં તદેવ પરિણામજમ્

તસ્ય લક્ષણમપ્યેતત્સમાસેનાભિધીયતે
આધ્માનાટોપવિણ્મૂત્રવિબન્ધારતિવેપનૈઃ

સ્નિગ્ધોષ્ણોપશમપ્રાયં વાતિકં તદ્વદેદ્ભિષક્
તૃષ્ણાદાહારતિસ્વેદં કટ્વમ્લવણોત્તરમ્

શૂલં શીતશમપ્રાયં પૈત્તિકં લક્ષયેદ્ બુધઃ
છર્દિહૃલ્લાસસંમોહં સ્વલ્પરુગ્દીર્ઘસન્તતિ

કટુતિક્તોપશાન્તં ચ તચ્ચ જ્ઞેયં કફાત્મકમ્
સંસૃષ્ટલક્ષણં બુદ્ધ્વા દ્વિદોષં પરિકલ્પયેત્

ત્રિદોષજમસાધ્યં તુ ક્ષીણમાંસબલાનલમ્
જીર્ણે જીર્યત્યજીર્ણે વા યચ્છૂલમુપજાયતે

પથ્યાપથ્યપ્રયોગેણ ભોજનાભોજનેન ચ
ન શમં યાતિ નિયમાત્સોઽન્નદ્ર વ ઉદાહૃતઃ

અન્નદ્ર વાખ્યશૂલેષુ ન તાવત્સ્વાસ્થ્યમશ્નુતે
વાન્તમાત્રે જરત્પિત્તં શૂલમાશુ વ્યપોહતિ ૨૨-

ઉદાવર્ત્તાનાહનિદાનમ્
અથોદાવર્ત્તાનાહનિદાનમ્
વાતવિણ્મૂત્રજૃમ્ભાશ્રુ ક્ષવોદ્ગારવમીન્દ્રિ યૈઃ
ક્ષુત્તૃષ્ણોચ્છ્વાસનિદ્રાણાં ધૃત્યોદાવર્તસંભવઃ

વાતમૂત્રપુરીષાણાં સઙ્ગો ધ્માનં ક્લમો રુજા
જઠરે વાતજાશ્ચાન્યે રોગાઃ સ્યુર્વાતનિગ્રહાત્

આટોપશૂલૌ પરિકર્તિકા ચ સઙ્ગઃ પુરીષસ્ય તથોર્ધ્વવાતઃ
પુરીષમાસ્યાદથવા નિરેતિ પુરીષવેગેઽભિહતે નરસ્ય

બસ્તિમેહનયોઃ શૂલં મૂત્રકૃચ્છ્રં શિરોરુજા
વિનામો વઙ્ક્ષણાનાહઃ સ્યાલ્લિઙ્ગં મૂત્રનિગ્રહે

મન્યાગલસ્તમ્ભશિરોવિકારા જૃમ્ભોપઘાતાત્પવનાત્મકાઃ સ્યુઃ
તથાઽક્ષિનાસાવદનામયાશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ સહ કર્ણરોગૈઃ

આનન્દજં વાઽપ્યથ શોકજં વા નેત્રોદકં પ્રાપ્તમમુઞ્ચતો હિ
શિરોગુરુત્વં નયનામયાશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ સહ પીનસેન

મન્યાસ્તમ્ભઃ શિરઃશૂલમર્દિતાર્ધાવભેદકૌ
ઇન્દ્રિ યાણાં ચ દૌર્બલ્યં ક્ષવથોઃ સ્યાદ્વિધારણાત્

કણ્ઠાસ્યપૂર્ણત્વમતીવ તોદઃ કૂજશ્ચ વાયોરથવાઽપ્રવૃત્તિઃ
ઉદ્ગારવેગેઽભિહતે ભવન્તિ ઘોરા વિકારાઃ પવનપ્રસૂતાઃ

કણ્ડૂકોઠારુચિવ્યઙ્ગશોથપાણ્ડ્વામયજ્વરાઃ
કુષ્ઠવીસર્પહૃલ્લાસાશ્છર્દિનિગ્રહજા ગદાઃ

મૂત્રાશયે વૈ ગુદમુષ્કયોશ્ચ શોથો રુજા મૂત્રવિનિગ્રહશ્ચ
શુક્રાશ્મરી તત્સ્રવણં ભવેચ્ચ તે તે વિકારા વિહતે ચ શુક્રે

તન્દ્રા ઽઙ્ગમર્દાવરુચિઃ શ્રમશ્ચ ક્ષુધાભિઘાતાત્કૃશતા ચ દૃષ્ટેઃ
કણ્ઠાસ્યશોષઃ શ્રવણાવરોધસ્તૃષ્ણાવિઘાતાદ્ધૃદયે વ્યથા ચ

શ્રાન્તસ્ય નિઃશ્વાસવિનિગ્રહેણ હૃદ્રો ગમોહાવથવાઽપિ ગુલ્મઃ
જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દોઽક્ષિશિરોઽતિજાડ્યં નિદ્રા ભિઘાતાદથવાઽપિ તન્દ્રા

વાયુઃ કોષ્ઠાનુગો રૂક્ષઃ કષાયકટુતિક્તકૈઃ
ભોજનૈઃ કુપિતઃ સદ્ય ઉદાવર્તં કરોતિ હિ

વાતમૂત્રપુરીષાસૃક્કફ મેદોવહાનિ વૈ
સ્રોતાંસ્યુદાવર્તયતિ પુરીષં ચાતિવર્તયેત્

તતો હૃદ્બસ્તિશૂલાર્તો હૃલ્લાસારતિપીડિતઃ
વાતમૂત્રપુરીષાણિ કૃચ્છ્રેણ લભતે નરઃ

શ્વાસકાસ પ્રતિશ્યાય દાહમોહતૃષાજ્વરાન્
વમિહિક્કાશિરોરોગમનઃ શ્રવણવિભ્રમાન્
બહૂનન્યાંશ્ચ લભતે વિકારાન્ વાતકોપજાન્

આમં શકૃદ્વા નિચિતં ક્રમેણ ભૂયો વિબદ્ધં વિગુણાનિલેન
પ્રવર્તમાનં ન યથાસ્વમેનં વિકારમાનાહમુદાહરન્તિ

તસ્મિન્ ભવન્ત્યામસમુદ્ભવે તુ તૃષ્ણાપ્રતિશ્યાયશિરોવિદાહાઃ
આમાશયે શૂલમથો ગુરુત્વં હૃત્સ્તમ્ભ ઉદ્ગારવિઘાતનં ચ

સ્તમ્ભઃ કટીપૃષ્ઠપુરીષમૂત્રે શૂલોઽથ મૂર્ચ્છા શકૃતશ્ચ છર્દિઃ
શ્વાસશ્ચ પક્વાશયજે ભવન્તિ તથાઽલસોક્તાનિ ચ લક્ષણાનિ

તૃષ્ણાર્દિતં પરિક્લિષ્ટં ક્ષીણં શૂલૈરભિદ્રુતમ્
શકૃદ્વમન્તં મતિમાનુદાવર્તિનમુત્સૃજેત્

ગુલ્મનિદાનમ્
અથ ગુલ્મનિદાનમ્
દુષ્ટા વાતાદયોઽત્યર્થં મિથ્યાહારવિહારતઃ
કુર્વન્તિ પઞ્ચધા ગુલ્મં કોષ્ઠાન્તર્ગ્રન્થિરૂપિણમ્
તસ્ય પઞ્ચવિધં સ્થાનં પાર્શ્વહૃન્નાભિવસ્તયઃ

હૃન્નાભ્યોરન્તરે ગ્રન્થિઃ સંચારી યદિ વાઽચલઃ
વૃત્તશ્ચયાપચયવાન્ સ ગુલ્મ ઇતિ કીર્તિતઃ

સ વ્યસ્તૈર્જાયતે દોષૈઃ સમસ્તૈરપિ ચોચ્છ્રિતૈઃ
પુરુષાણાં તથા સ્ત્રીણાં જ્ઞેયો રક્તેન ચાપરઃ

ઉદ્ગારબાહુલ્યપુરીષબન્ધતૃપ્ત્યક્ષમત્વાન્ત્રવિકૂજનાનિ
આટોપ આધ્માનમપક્તિશક્તિરાસન્નગુલ્મસ્ય વદન્તિ ચિહ્વમ્

અરુચિઃ કૃચ્છ્રવિણ્મૂત્રવાતતાઽન્ત્રવિકૂજનમ્
આનાહશ્ચોર્ધ્વવાતત્વં સર્વગુલ્મેષુ લક્ષયેત્

રૂક્ષાન્નપાનં વિષમાતિમાત્રં વિચેષ્ટનં વેગવિનિગ્રહશ્ચ
શોકોઽભિઘાતોઽતિમલક્ષયશ્ચ નિરન્નતા ચાનિલગુલ્મહેતુઃ

યઃ સ્થાનસંસ્થાનરુજાં વિકલ્પં વિડ્વાતસઙ્ગં ગલવક્ત્રશોષમ્
શ્યાવારુણત્વં શિશિરજ્વરં ચ હૃત્કુક્ષિપાર્શ્વાંસશિરોરુજં ચ

કરોતિ જીર્ણે ત્વધિકં પ્રકોપં ભુક્તે મૃદુત્વં સમુપૈતિ યશ્ચ
વાતાત્સ ગુલ્મો ન ચ તત્ર રૂક્ષં કષાયતિક્તં કટુ ચોપશેતે

કટ્વમ્લતીક્ષ્ણોષ્ણવિદાહિ રૂક્ષક્રોધાતિમદ્યાર્કહુતાશસેવા
આમાભિઘાતો રુધિરં ચ દુષ્ટં પૈત્તસ્ય ગુલ્મસ્ય નિમિત્તમુક્તમ્

જ્વરઃ પિપાસા વદનાઙ્ગરાગઃ શૂલં મહજ્જીર્યતિ ભોજને ચ
સ્વેદો વિદાહો વ્રણવચ્ચ ગુલ્મઃ સ્પર્શાસહઃ પૈત્તિકગુલ્મરૂપમ્

શીતં ગુરુ સ્નિગ્ધમચેષ્ટનં ચ સંપૂરણં પ્રસ્વપનં દિવા ચ
ગુલ્મસ્ય હેતુઃ કફસંભવસ્ય સર્વસ્તુ દુષ્ટો નિચયાત્મકસ્ય

સ્તૈમિત્યશીતજ્વરગાત્ર સાદહૃલ્લાસકાસારુચિગૌરવાણિ
શૈત્યં રુગલ્પા કઠિનોન્નતત્વં ગુલ્મસ્ય રૂપાણિ કફાત્મકસ્ય

નિમિત્તરૂપાણ્યુપલભ્ય ગુલ્મે દ્વિદોષજે દોષબલાબલં ચ
વ્યામિશ્રલિઙ્ગાનપરાંશ્ચ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદૌષધકલ્પનાર્થમ્

મહારુજં દાહપરીતમશ્મવદ્ઘનોન્નતં શીઘ્રવિદાહિ દારુણમ્
મનઃ શરીરાગ્નિબલાપહારિણં ત્રિદોષજં ગુલ્મમસાધ્યમાદિશેત્

નવપ્રસૂતાઽહિતભોજના યા યા ચામગર્ભં વિસૃજેદૃતૌ વા
વાયુર્હિ તસ્યાઃ પરિગૃહ્ય રક્તં કરોતિ ગુલ્મં સરુજં સદાહમ્
પૈત્તસ્ય લિઙ્ગેન સમાનલિઙ્ગં વિશેષણં ચાપ્યપરં નિબોધ

યઃ સ્પન્દતે પિણ્ડિત એવ નાઙ્ગૈશ્ચિરાત્સશૂલઃ સમગર્ભલિઙ્ગઃ
સ રૌધિરઃ સ્ત્રીભવ એવ ગુલ્મો માસે વ્યતીતે દશમે ચિકિત્સ્યઃ

સંચિતઃ ક્રમશો ગુલ્મો મહાવાસ્તુપરિગ્રહઃ
કૃતમૂલઃ સિરાનદ્ધો યદા કૂર્મ ઇવોત્થિતઃ

દૌર્બલ્યારુચિહૃલ્લાસ કાસચ્છર્દ્યરતિજ્વરૈઃ
તૃષ્ણાતન્દ્રા પ્રતિશ્યાયૈર્યુજ્યતે સ ન સિધ્યતિ

ગૃહીત્વા સજ્વરં શ્વાસચ્છર્દ્યતીસારપીડિતમ્
હૃન્નાભિહસ્તપાદેષુ શોથઃ કર્ષતિ ગુલ્મિનમ્

શ્વાસઃ શૂલં પિપાસાઽન્નવિદ્વેષો ગ્રન્થિમૂઢતા
જાયતે દુર્બલત્વં ચ ગુલ્મિનો મરણાય વૈ

હૃદ્રોગનિદાનમ્
અથ હૃદ્રોગનિદાનમ્
અત્યુષ્ણગુર્વન્નકષાયતિક્તશ્રમાભિઘાતાધ્યશનપ્રસઙ્ગૈઃ
સંચિન્તનૈર્વેગવિધારણૈશ્ચ હૃદામયઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રદિષ્ટઃ

દૂષયિત્વા રસં દોષા વિગુણા હૃદયં ગતાઃ
હૃદિ બાધાં પ્રકુર્વન્તિ હૃદ્રો ગં તં પ્રચક્ષતે

આયમ્યતે મારુતજે હૃદ્રો ગં તુદ્યતે તથા
નિર્મથ્યતે દીર્યતે ચ સ્ફોટ્યતે પાટ્યતેઽપિ ચ

તૃષ્ણોષ્માદાહચોષાઃ સ્યુઃ પૈત્તિકે હૃદયક્લમઃ
ધૂમાયનં ચ મૂર્ચ્છા ચ સ્વેદઃ શોષો મુખસ્ય ચ

ગૌરવં કફસંસ્રાવોઽરુચિઃ સ્તમ્ભોઽગ્નિમાર્દવમ્
માધુર્યમપિ ચાસ્યસ્ય બલાસાવતતે હૃદિ

વિદ્યાત્ત્રિદોષં ત્વપિ સર્વલિઙ્ગમ્ તીવ્રાર્તિતોદં ક્રિમિજં સકણ્ડૂમ્
ઉત્ક્લેદઃ ષ્ઠીવનં તોદઃ શૂલં હૃલ્લાસકસ્તમઃ
અરુચિઃ શ્યાવનેત્રત્વં શોથશ્ચ ક્રિમિજે ભવેત્

ક્લમઃ સાદો ભ્રમઃ શોષો જ્ઞેયાસ્તેષામુપદ્ર વાઃ
ક્રિમિજે ક્રિમિજાતીનાં શ્લૈષ્મિકાણાં ચ યે મતાઃ

મૂત્રકૃચ્છ્રનિદાનમ્
અથ મૂત્રકૃચ્છ્રનિદાનમ્
વ્યાયામતીક્ષ્ણૌષધ રૂક્ષમદ્યપ્રસઙ્ગનિત્યદ્રુતપૃષ્ઠયાનાત્
આનૂપમાંસાધ્યશનાદજીર્ણાત્સ્યુર્મૂત્રકૃચ્છ્રાણિ નૃણાં તથાઽષ્ટૌ

પૃથઙ્મલાઃ સ્વૈઃ કુપિતા નિદાનૈઃ સર્વેઽથવા કોપમુપેત્ય વસ્તૌ
મૂત્રસ્ય માર્ગં પરિપીડયન્તિ યદા તદા મૂત્રયતીહ કૃચ્છ્રાત્

તીવ્રાર્તિરુગ્વઙ્ક્ષણવસ્તિમેઢ્રેસ્વલ્પં મુહુર્મૂત્રયતીહ વાતાત્
પીતં સરક્તં સરુજં સદાહં કૃચ્છ્રં મુહુર્મૂત્રયતીહ પિત્તાત્

વસ્તેઃ સલિઙ્ગસ્ય ગુરુત્વશોથૌ મૂત્રં સપિચ્છં કફમૂત્રકૃચ્છ્રે
સર્વાણિ રૂપાણિ તુ સાન્નિપાતાદ્ભવન્તિ તત્કૃચ્છ્રતમં હિ કૃચ્છ્રમ્

મૂત્રવાહિષુ શલ્યેન ક્ષતેષ્વભિહતેષુ વા
મૂત્રકૃચ્છ્રં તદાઘાતાજ્જાયતે ભૃશદારુણમ્

વાતકૃચ્છ્રેણ તુલ્યાનિ તસ્ય લિઙ્ગાનિ નિર્દિશેત્
શકૃતસ્તુ પ્રતીઘાતાદ્વાયુર્વિગુણતાં ગતઃ

આધ્માનં વાતશૂલં ચ મૂત્રસઙ્ગં કરોતિ ચ
અશ્મરીહેતુ તત્પૂર્વં મૂત્રકૃચ્છ્રમુદાહરેત્

શુક્રે દોષૈરુપહતે મૂત્રમાર્ગં વિધાવિતે
સશુક્રં મૂત્રયેત્કૃચ્છ્રાદ્ વસ્તિમેહનશૂલવાન્

અશ્મરી શર્કરા ચૈવ તુલ્યસંભવલક્ષણે
વિશેષણં શર્કરાયાઃ શૃણુ કીર્તયતો મમ

પચ્યમાનાઽશ્મરી પિત્તાચ્છોષ્યમાણા ચ વાયુના
વિભુક્તકફસન્ધાના ક્ષરન્તી શર્કરા મતા

હૃત્પીડા વેપથુઃ શૂલં કુક્ષાવગ્નિશ્ચ દુર્બલઃ
તથા ભવતિ મૂર્ચ્છા ચ મૂત્રકૃચ્છ્રં ચ દારુણમ્

મૂત્રવેગનિરસ્તાભિઃ પ્રશમં યાતિ વેદના
યાવદસ્યાઃ પુનર્નૈતિ ગુડિકા સ્રોતસો મુખમ્

મૂત્રાઘાતનિદાનમ્
અથ મૂત્રાઘાતનિદાનમ્
જાયન્તે કુપિતૈર્દોષૈર્મૂત્રાઘાતાસ્ત્રયોદશ
પ્રાયો મૂત્રવિઘાતાદ્યૈર્વાતકુણ્ડલિકાદયઃ

રૌક્ષ્યાદ્વેગવિઘાતાદ્વા વાયુર્વસ્તૌ સવેદનઃ
મૂત્રમાવિશ્ય ચરતિ વિગુણઃ કુણ્ડલીકૃતઃ

મૂત્રમલ્પાલ્પમથવા સરુજં સ્રંપવર્તતે
વાતકુણ્ડલિકાં તાં તુ વ્યાધિં વિદ્યાત્સુદારુણામ્

આધ્માપયન્વસ્તિગુદં રુદ્ધ્વા વાયુશ્ચલોન્નતામ્
કુર્યાત્તીવ્રાર્તિમષ્ઠીલાં મૂત્રવિણ્માર્ગરોધિનીમ્

વેગં વિધારયેદ્યસ્તુ મૂત્રસ્યાકુશલો નરઃ
નિરુણદ્ધિ મુખં તસ્ય વસ્તેર્વસ્તિગતોઽનિલઃ

મૂત્રસઙ્ગો ભવેત્તેન વસ્તિકુક્ષિનિપીડિતઃ
વાતવસ્તિઃ સ વિજ્ઞેયો વ્યાધિઃ કૃચ્છ્રપ્રસાધનઃ

ચિરં ધારયતો મૂત્રં ત્વરયા ન પ્રવર્તતે
મેહમાનસ્ય મન્દં વા મૂત્રાતીતઃ સ ઉચ્યતે

મૂત્રસ્ય વેગેઽભિહતે તદુદાવર્તહેતુકઃ
અપાનઃકુપિતો વાયુરુદરં પૂરયેદ્ ભૃશમ્

નાભેરધસ્તાદાધ્માનં જનયેત્તીવ્રવેદનમ્
તન્મૂત્રજઠરં વિદ્યાદધોવસ્તિનિરોધનમ્

વસ્તૌ વાઽપ્યથવા નાલે મણૌ વા યસ્ય દેહિનઃ
મૂત્રં પ્રવૃત્તં સજ્જેત સરક્તં વા પ્રવાહતઃ

સ્રવેચ્છનૈરલ્પમલ્પં સરુજં વાઽથ નીરુજમ્
વિગુણાનિલજો વ્યાધિઃ સ મૂત્રોત્સઙ્ગસંજ્ઞિતઃ

રૂક્ષસ્ય ક્લાન્તદેહસ્ય વસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ
મૂત્રક્ષયં સરુગ્દાહં જનયેતાં તદાહ્વયમ્

અન્તર્વસ્તિમુખે વૃત્તઃ સ્થિરોઽલ્પ સહસા ભવેત્
અશ્મરીતુલ્યરુગ્ગ્રન્થિર્મૂત્રગ્રન્થિઃ સ ઉચ્યતે

મૂત્રિતસ્ય સ્ત્રિયં યાતો વાયુના શુક્રમુદ્ધતમ્
સ્થાનાચ્ચ્યુતં મૂત્રયતઃ પ્રાક્ પશ્ચાદ્વા પ્રવર્તતે

વ્યાયામાધ્વાતપૈઃ પિત્તં વસ્તિં પ્રાપ્યાનિલાન્વિતમ્

વસ્તિં મેઢ્રં ગુદં ચૈવ પ્રદહેત્સ્રાવયેદધઃ
મૂત્રં હારિદ્ર મથવા સરક્તં રક્તમેવ વા

કૃચ્છ્રાત્પુનઃ પુનર્જન્તોરુષ્ણવાતં બ્રુવન્તિ તમ્
પિત્તં કફો દ્વાવપિ વા સંહન્યેતેઽનિલેન ચેત્

કૃચ્છ્રાન્મૂત્રં તદા પીતં શ્વેતં રક્તં ઘનં સૃજેત્
સદાહં રોચનાશઙ્ખચૂર્ણવર્ણં ભવેત્તુ તત્

શુષ્કં સમસ્તવર્ણં વા મૂત્રસાદં વદન્તિ તમ્
રૂક્ષદુર્બલયોર્વાતેનોદાવૃત્તં શકૃદ્યદા

મૂત્રસ્રોતોઽનુપદ્યેત વિટ્સંસૃષ્ટં તદા નરઃ
વિડ્ગન્ધં મૂત્રયેત્કૃચ્છ્રાદ્વિડ્વિઘાતં વિનિર્દિશેત્

દ્રુતાધ્વલઙ્ઘનાયાસૈ રભિઘાતાત્પ્રપીડનાત્
સ્વસ્થાનાદ્વસ્તિરુદ્વૃત્તઃ સ્થૂલસ્તિષ્ઠતિ ગર્ભવત્

શૂલસ્પન્દનદાહાર્તો વિન્દું બિન્દું સ્રવત્યપિ
પીડિતસ્તુ સૃજેદ્ધારાં સંસ્તમ્ભોદ્વેષ્ટનાર્તિમાન્

વસ્તિકુણ્ડલમાહુસ્તં ઘોરં શસ્ત્રવિષોપમમ્
પવનપ્રબલં પ્રાયો દુર્નિવારમબુદ્ધિભિઃ

તસ્મિન્પિત્તાન્વિતે દાહઃ શૂલં મૂત્રવિવર્ણતા

શ્લેષ્મણા ગૌરવં શોથઃ સ્નિગ્ધં મૂત્રં ઘનં સિતમ્
શ્લેષ્મરુદ્ધબિલો વસ્તિઃ પિત્તોદીર્ણો ન સિધ્યતિ
અવિભ્રાન્તબિલઃ સાધ્યો ન તુ યઃ કુણ્ડલીકૃતઃ

સ્યાદસ્તૌ કુણ્ડલીભૂતે તૃણ્મોહઃ શ્વાસ એવ ચ

અશ્મરીનિદાનમ્
અથાશ્મરીનિદાનમ્
વાતપિત્તકફૈસ્તિસ્રશ્ચતુર્થી શુક્રજાઽપરા
પ્રાયઃ શ્લેષ્માશ્રયાઃ સર્વા અશ્મર્યઃ સ્યુર્યમોપમાઃ

વિશોષયેદ્વસ્તિગતં સશુક્રં મૂત્રં સપિત્તં પવનઃ કફં વા
યદા તદાશ્મર્યુપજાયતે તુ ક્રમેણ પિત્તેષ્વિવ રોચના ગોઃ

નૈકદોષાશ્રયાઃ સર્વાઃ -- અથાસાં પૂર્વલક્ષણમ્
બસ્ત્યાધ્માનં તદાસન્નદેશેષુ પરિતોઽતિરુક્

મૂત્રે બસ્તસગન્ધત્વં મૂત્રકૃચ્છ્રં જ્વરોઽરુચિઃ
સામાન્યલિઙ્ગં રુઙ્નાભિસેવનીબસ્તિમૂર્ધસુ

વિશીર્ણધારં મૂત્રં સ્યાત્તયા માર્ગે નિરોધિતે
તદ્વ્યપાયાત્સુખં મેહેદચ્છં ગોમેદકોપમમ્

તત્સંક્ષોભાત્ક્ષતે સાસ્રમાયાસાચ્ચાતિરુગ્ભવેત્
તત્ર વાતાદ્ ભૃશં ચાર્તો દન્તાન્ ખાદતિ વેપતે

ગૃહ્ણાતિ મેહનં નાભિં પીડયત્યનિશં ક્કણન્
સાનિલં મુઞ્ચતિ શકૃન્મુહુર્મેહતિ બિન્દુશઃ

શ્યાવારુણાઽશ્મરી ચાસ્ય સ્યાચ્ચિતા કણ્ટકૈરિવ
પિત્તેન દહ્યતે વસ્તિઃ પચ્યમાન ઇવોષ્મવાન્

ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના રક્તપીતાઽસિતાશ્મરી
વસ્તિર્નિસ્તુદ્યત ઇવ શ્લેષ્મણા શીતલો ગુરુઃ

અશ્મરી મહતી શ્લક્ષ્ણા મધુવર્ણાઽથવા સિતા
એતા ભવન્તિ બાલાનાં તેષામેવ ચ ભૂયસા

આશ્રયોપચયાલ્પત્વાદ્ ગ્રહણાહરણે સુખાઃ
શુક્રાશ્મરી તુ મહતાં જાયતે શુક્રધારણાત્

સ્થાનાચ્ચ્યુતમમુક્તં હિ મુષ્કયોરન્તરેઽનિલઃ
શોષયત્યુપસંગૃહ્ય શુક્રં તચ્છુક્રમશ્મરી

વસ્તિરુઙ્મૂત્રકૃચ્છ્રત્વમુષ્કશ્વયથુકારિણી
તસ્યામુત્પન્નમાત્રાયાં શુક્રમેતિ બિલીયતે

પીડિતે ત્વવકાશેઽસ્મિન્ અશ્મર્યેબ ચ શર્કરા
અણુશો વાયુના ભિન્ના સા તસ્મિન્નનુલોમગે

નિરેતિ સહ મૂત્રેણ પ્રતિલોમે નિરુધ્યતે
મૂત્રસ્રોતઃ પ્રવૃત્તા સા સક્તા કુર્યાદુપદ્ર વાન્

દૌર્વલ્યં સદનં કાર્શ્યં કુક્ષિશૂલમથારુચિમ્
પાણ્ડુત્વમુષ્ણવાતં ચ તૃષ્ણાં હૃત્પીડનં વમિમ્

પ્રશૂનનાભિવૃષણં બદ્ધમૂત્રં રુજાતુરમ્
અશ્મરી ક્ષપયત્યાશુ સિકતા શર્કરાન્વિતા

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાનેઽશ્મરીનિદાનં સમાપ્તમ્

સમાપ્તં ચેદમશ્મરીનિદાનમ્
પ્રમેહ નિદાનમ્
અથ પ્રમેહ નિદાનમ્
ઉત્તરાર્દ્ધ
આસ્યાસુખં સ્વપ્નસુખં દધીનિ ગ્રામ્યૌદકાનૂપરસાઃ પયાંસિ
ન વાન્નપાનં ગુડવૈકૃતં ચ પ્રમેહહેતુઃ કફકૃચ્ચ સર્વમ્

મેદશ્ચ માસં ચ શરીરજં ચ ક્લેદં કફો વસ્તિગતઃ પ્રદૂષ્ય
કરોતિ મેહાન્ સમુદીર્ણમુષ્ણૈસ્તાનેવ પિત્તં પરિદૂષ્ય ચાપિ

ક્ષીણેષુ દોષેષ્વવકૃષ્ય ધાતૂન્ સંદૂષ્ય મેહાન્ કુરુતેઽનિલશ્ચ
સાધ્યાઃ કફોત્થા દશૈ પિત્તજાઃ ષડ્યાપ્યા ન સાધ્યઃ પવનાચ્ચતુષ્કઃ

સમક્રિયત્વાદ્વિષમક્રિયત્વાન્મહાત્યયત્વાચ્ચ યથાક્રમં તે
કફઃ સપિત્તઃ પવનશ્ચ દોષૌ મેદોઽસ્રશુક્રામ્બુવસાલસીકાઃ
મજ્જારસૌજઃ પિશિતં ચ દૂષ્યૌઃ પ્રમેહિણાં વિંશતિરેવ મેહાઃ

દન્તાદીનાં મલાઢ્યત્વં પ્રાગ્રૂપં પાણિપાદયોઃ
દાહશ્ચિક્કણતા દેહે તૃટ્ સ્વાદ્વાસ્યં ચ જાયતે

સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રભૂતાબિલમૂત્રતા
દોષદૂષ્યાવિશેષેઽપિ તત્સંયોગવિશેષતઃ

મૂત્રવર્ણાદિભેદેન ભેદો મેહેષુ કલ્પ્યતે
અચ્છં બહુ સિતં શીતં નિર્ગન્ધમુદકોપમમ્

મેહત્યુદકમેહેન કિંચિદાવિલપિચ્છિલમ્
ઇક્ષો રસમિવાત્યર્થં મધુરં ચેક્ષુમેહતઃ

સાન્દ્રી ભવેત્ પર્યુષિતં સાન્દ્ર મેહેન મેહતિ
સુરામેહી સુરાતુલ્યમુપર્યચ્છમધો ઘનમ્

સંહૃષ્ટરોમા પિષ્ટેન વિષ્ટવદ્વહુલં સિતમ્
શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા શુક્રમેહી પ્રમેહતિ

મૂર્તાણૂન્સિકતામેહી સિકતારૂપિણો મલાન્
શીતમેહી સુબહુશો મધુરં ભૃશશીતલમ્

શનૈઃ શનૈઃ શનૈર્મેહી મન્દં મન્દં પ્રમેહતિ
લાલાતન્તુયુતં મૂત્રં લાલામેહેન પિચ્છિલમ્

ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શૈઃ ક્ષારેણ ક્ષારતોયવત્
નીલમેહેન નીલાભં કાલમેહી મસીનિભમ્

હારિદ્ર મેહી કટુકં હરિદ્રા સંનિભં દહત્
વિસ્રં માઞ્જિષ્ઠમેહેન મઞ્જિષ્ઠાસલિલોપમમ્

વિસ્રમુષ્ણં સલવણં રક્તાભં રક્ત મેહતઃ
વસામેહી વસામિશ્રં વસાભં મૂત્રયેન્મુહુઃ

મજ્જાભં મજ્જમિશ્રં વા મજ્જમેહી મુહુર્મુહુઃ
કષાયં મધુરં રૂક્ષં ક્ષૌદ્ર મેહં વદેદ્ બુધઃ

હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્રં મૂત્રં વેગવિવર્જિતમ્
સલસીકં વિબદ્ધં ચ હસ્તિમેહી પ્રમેહતિ

અવિપાકોઽરુચિશ્છર્દિર્નિદ્રા કાસઃ સપીનસઃ
ઉપદ્ર વાઃ પ્રજાયન્તે મેહાનાં કફજન્મનામ્

બસ્તિમેહનયોસ્તોદો મુષ્કાવદરણં જ્વરઃ
દાહસ્તૃષ્ણાઽમ્લિકા મૂર્ચ્છા વિડ્ભેદઃ પિત્તજન્મનામ્

વાતજાનામુદાવર્તઃ કમ્પહૃદ્ગ્રહલોલતાઃ
શૂલમુન્નિદ્ર તા શોષઃ કાસઃ શ્વાસશ્ચ જાયતે

યથોક્તોપદ્ર વાવિષ્ટમતિપ્રસ્રુતમેવ ચ
પિડકાપીડિતં ગાઢઃ પ્રમેહો હન્તિ માનવમ્

જાતઃ પ્રમેહી મધુમેહિનો વા ન સાધ્ય ઉક્તઃ સ હિ બીજદોષાત્
યે ચાપિ કેચિત્કુલજા વિકારા ભવન્તિ તાંસ્તાન્ પ્રવદન્ત્યસાધ્યાન્

સર્વ એવપ્રમેહાસ્તુ કાલેનાપ્રતિકારિણઃ
મધુમેહત્વમાયાન્તિ તદાઽસાધ્યા ભવન્તિ હિ

મધુમેહ મધુસમં જાયતે સ કિલ દ્વિધા
ક્રુદ્ધે ધાતુક્ષયાદ્વાયૌ દોષાવૃતપથેઽથવા

આવૃતો દોષલિઙ્ગાનિ સોઽનિમિત્તં પ્રદર્શયન્
ક્ષણાત્ક્ષીણઃ ક્ષણાત્પૂર્ણો ભજતે કૃચ્છ્રસાધ્યતામ્

મધુરં યચ્ચ મેહેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ
સર્વેઽપિ મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોરતઃ

શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની વિનતાઽલજી
મસૂરિકા સર્ષપિકા પુત્રિણી સવિદારિકા

વિદ્ર ધિશ્ચેતિ પિડકાઃ પ્રમેહોપેક્ષયા દશ
સન્ધિમર્મસુ જાયન્તે માંસલેષુ ચ ધામસુ

અન્તોન્નતા તુ તદ્રૂ પા નિમ્નમધ્યા શરાવિકા
ગૌરસર્ષપસંસ્થાના તત્પ્રમાણા ચ સર્ષપી

સદાહા કૂર્મસંસ્થાના જ્ઞેયા કચ્છપિકા બુધૈઃ
જાલિની તીવ્રદાહા તુ માંસજાલસમાવૃતા

અવગાઢરુજાક્લેદા પૃષ્ઠે વાઽપ્યુદરેઽપિ વા
મહતી પિડકા નીલા વિનતા નામ સા સ્મૃતા

મહત્યલ્પચિતા જ્ઞેયા પિડકા ચાપિ પુત્રિણી
મસૂરાકૃતિસંસ્થાના વિજ્ઞેયા તુ મસૂરિકા

રક્તા સિતા સ્ફોટચિતા દારુણાત્વલજીભવેત્
વિદારીકન્દવદ્ વૃત્તા કઠિના ચ વિદારિકા

વિદ્ર ધેર્લક્ષણૈર્યુક્તા જ્ઞેયા વિદ્ર ધિકા તુ સા
યે યન્મયાઃ સ્મૃતા મેહાસ્તેષામેતાસ્તુ તન્મયા

વિના પ્રમેહમપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ
તાવચ્ચૈતા ન લક્ષ્યન્તે યાવદ્વાસ્તુપરિગ્રહઃ

ગુદે હૃદિ શિરસ્યંસે પૃષ્ઠે મર્મસુ ચોત્થિતાઃ
સોપદ્ર વા દુર્વલાગ્નેઃ પિડકાઃ પરિવર્જયેત્

મેદોરોગનિદાનમ્
અથ મેદોરોગનિદાનમ્
અવ્યાયામદિવાસ્વપ્નશ્લેષ્મલાહારસેવિનઃ
મધુરોઽન્નરસઃ પ્રાયઃ સ્નેહાન્મેદં પ્રવર્ધયેત્

મેદસાઽવૃતમાર્ગત્વાત્ પુષ્યન્ત્યન્યે ન ધાતવઃ
મેદસ્તુ ચીયતે તસ્માદશક્તઃ સર્વકર્મસુ

ક્ષુદ્ર શ્વાસતૃષા મોહસ્વપ્નક્રથનસાદનૈઃ
યુક્તઃ ક્ષુત્સ્વેદદૌર્ગન્ધ્યૈરલ્પપ્રાણોઽલ્પમૈથુનઃ

મેદસ્તુ સર્વભૂતાનામુદરેષ્વસ્થિષુ સ્થિતમ્
અત એવોદરે વૃદ્ધિઃ પ્રાયો મેદસ્વિનો ભવેત્

મેદસાઽવૃતમાર્ગત્વાદ્વાયુઃ કોષ્ઠે વિશેષતઃ
ચરન્ સન્ધુક્ષયત્યગ્નિમાહારં શોષયત્યપિ

તસ્માત્ સ શીઘ્રં જરયત્યાહારમભિકાઙ્ક્ષતિ
વિકારાંશ્ચાપ્નુતે ઘોરાન્ કાંશ્ચિત્ કાલવ્યતિક્રમાત્

એતાવુપદ્ર વકરૌ વિશેષાદગ્નિમારુતૌ
એતૌ તુ દહતઃ સ્થૂલં વનદાવો વનં યથા

મેદસ્યતીવ સંવૃદ્ધે સહસૈવાનિલાદયઃ
વિકારાન્ દારુણાન્ કૃત્વા નાશયન્ત્યાશુ જીવિતમ્

મેદોમાંશાતિ વૃદ્ધત્વાચ્ચલસ્ફિગુદરસ્તનઃ
અયથોપચયોત્સાહો નરોઽતિસ્થૂલ ઉચ્યતે

ઉદરરોગનિદાનમ્
અથોદરરોગનિદાનમ્
રોગાઃ સર્વેઽપિ મન્દેઽગ્નૌ સુતરામુદરાણિ ચ
અજીર્ણાન્મલિનૈશ્ચાન્નૈર્જાયન્તે મલસંચયાત્

રુદ્ધ્વા સ્વેદામ્વુવાહીનિ દોષાઃ સ્રોતાંસિ સંચિતાઃ
પ્રાણાગ્ન્યપાનાન્ સંદૂષ્ય જનયન્ત્યુદરં નૃણામ્

આધ્માનં ગમનેઽશક્તિર્દૌર્બલ્યં દુર્બલાગ્નિતા
શોથઃ સદનમઙ્ગાનાં સઙ્ગો વાતપુરીષયોઃ

દાહસ્તન્દ્રા ચ સર્વેષુ જઠરેષુ ભવન્તિ હિ
પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ પ્લીહબદ્ધક્ષતોદકૈઃ

સંભવન્ત્યુદરાણ્યષ્ટૌ તેષાં લિઙ્ગં પૃથક્ શૃણુ
તત્ર વાતોદરે શોથઃ પાણિપાન્ના ભિકુક્ષિષુ

કુક્ષિપાર્શ્વોદરકટી-પૃષ્ઠરુક્ પર્વભેદનમ્
શુષ્કકાસોઽઙ્ગમર્દોઽધોગુરુતા મલસંગ્રહઃ

શ્યાવારુણત્વગાદિત્વમક સ્માદવૃદ્ધિહ્રાસવત્
સતોદભેદમુદરં તનુકૃષ્ણસિરાતતમ્

આધ્માતદૃતિવચ્છબ્દમાહતં પ્રકરોતિ ચ
વાયુશ્ચાત્ર સરુક્શબ્દો વિચરેત્સર્વતોગતિઃ

પિત્તોદરે જ્વરો મૂર્ચ્છા દાહસ્તૃટ્ કટુકાસ્યતા
ભ્રમોઽતિસારઃ પીતત્વં ત્વગાદાવુદરં હરિત્

પીતતામ્રસિરાનદ્ધં સસ્વેદં સોષ્મ દહ્યતે
ધૂમાયતે મૃદુસ્પર્શ ક્ષિપ્રપાકં પ્રદૂયતે

શ્લેષ્મોદરેઽઙ્ગસદનં સ્વાપઃ શ્વયથુગૌરવમ્
નિદ્રો ત્ક્લેશોઽરુચિઃ શ્વાસઃ કાસઃ શુક્લત્વગાદિતા

ઉદરં સ્તિમિતં સ્નિગ્ધં શુક્લરાજીતતં મહત્
ચિરાભિવૃદ્ધં કઠિનં શીતસ્પર્શં ગુરુ સ્થિરમ્

સ્ત્રિયોઽન્નપાનં નખલોમમૂત્રવિડાર્તવૈર્યુક્તમસાધુવૃત્તાઃ
યસ્મૈ પ્રયચ્છન્ત્યરયો ગરાંશ્ચ દુષ્ટામ્બુદૂષીવિષસેવનાદ્વા

તેનાશુરક્તં કુપિતાશ્ચ દોષાઃ કુર્યુઃ સુઘોરં જઠરં ત્રિલિઙ્ગમ્
તચ્છીતવાતે ભૃશદુર્દિને ચ વિશેષતઃ કુપ્યતિ દહ્યતે ચ

સ ચાતુરો મુહ્યતિ હિ પ્રસક્તં પાણ્ડુઃ મુખં શુષ્યતિ તૃષ્ણયા ચ
દૂષ્યોદરં કીર્તિતમેતદેવ પ્લીહોદરં કીર્તયતો નિબોધ

વિદાહ્યભિષ્યન્દિરતસ્ય જન્તોઃ પ્રદુષ્ટમત્યર્થમસૃક્ કફશ્ચ
પ્લીહાભિવૃદ્ધિં કુરુતઃ પ્રવૃદ્ધૌ પ્લીહોત્થમેતજ્જઠરં વદન્તિ

તદ્વામપાર્શ્વે પરવૃદ્ધિમેતિ વિશેષતઃ સીદતિ ચાતુરોઽત્ર
મન્દજ્વરાગ્નિઃ કફપિત્તલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ ક્ષીણબલોઽતિપાણ્ડુઃ
સવ્યાન્યપાર્શ્વે યકૃતિ પ્રવૃદ્ધે જ્ઞેયં યકૃદ્દાલ્યુદરં તદેવ

ઉદાવર્ત રુજાનાહૈ ર્મોહતૃડ્દહનજ્વરૈઃ
ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈર્વિદ્યાત્તત્ર મલાન્ ક્રમાત્

યસ્યાન્ત્રમન્નૈરુપલેપિભિર્વા બાલશ્મભિર્વા પિહિતં યથાવત્
સંચીયતે તસ્ય મલઃ સદોષઃ શનૈઃ શનૈઃ સંકરવચ્ચ નાડ્યામ્

નિરુધ્યતે યસ્ય ગુદે પુરીષં નિરેતિ કૃચ્છ્રાદપિ ચાલ્પમલ્પમ્
હૃન્નાભિમધ્યે પરિવૃદ્ધિમેતિ તસ્યોદરં બદ્ધગુદં વદન્તિ

શલ્યં તથાઽન્નોપહિતં યદન્ત્રં ભુક્તં ભિનત્ત્યાગતમન્યથા વા
તસ્માત્સ્રુતોઽન્ત્રાત્સલિલપ્રકાશઃ સ્રાવઃ સ્રવેદ્વૈ ગુદતસ્તુ ભૂયઃ

નાભેરધશ્ચોદરમેતિ વૃદ્ધિં નિસ્તુદ્યતે દાલ્યતિ ચાતિમાત્રમ્
એતત્પરિસ્રાવ્યુરં પ્રદિષ્ટં દકોદરં કીર્તયતો નિબોધ

યઃ સ્નેહપીતોઽત્યનુવાસિતો વા વાન્તો વિરિક્તોઽપ્યથવા વિરૂઢઃ
પિબેજ્જલં શીતલમાશુ તસ્ય સ્રોતાંસિ દુષ્યન્તિ હિ તદ્વહાનિ

સ્નેહોપલિપ્તેષ્વથવાઽપિ તેષુ દકોદરં પૂર્વવદભ્યુપૈતિ
સ્નિગ્ધં મહત્તત્પરિવૃત્તનાભિ સમાસતં પૂર્ણમિવામ્બુના ચ
યથા દૃતિઃ ક્ષુભ્યતિ કમ્પતે ચ શબ્દાયતે ચાપિ દકોદરં તત્

જન્મનૈવોદરં સર્વં પ્રાયઃ કૂચ્છ્રતમં મતમ્
બલિનસ્તદજાતામ્બુ યત્નસાધ્યં નવોત્થિતમ્

પક્ષાદ્ બદ્ધગુદં તૂર્ધ્વં સર્વં જાતોદકં તથા
પ્રાયો ભવત્યભાવાય છિદ્રા ન્ત્રં ચોદરં નૃણામ્

શૂનાક્ષં કુટિલોપસ્થમુપક્લિન્નતનુત્વચમ્
બલશોણિતમાંસાગ્નિપરિક્ષીણં ચ વર્જયેત્

પાર્શ્વભઙ્ગાન્નવિદ્વેષશોથાતીસારપીડિતમ્
વિરિક્તં ચાપ્યુદરિણં પૂર્યમાણં વિવર્જયેત્

શોથનિદામ્
અથ શોથનિદામ્
રક્તપિત્તકફાન્ વાયુર્દુષ્ટો દુષ્ટાન્ બહિઃસિરાઃ
નીત્વા રુદ્ધગતિસ્તૈર્હિ કુર્યાત્ત્વઙ્માંસસંશ્રયમ્

ઉત્સેધં સંહતં શોથં તમાહુર્નિચયાદતઃ
સર્વં હેતુવિશેષૈસ્તુ રૂપભેદાન્નવાત્મકમ્

દોષૈઃ પૃથગ્દ્વયૈઃ સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ
તત્પૂર્વરૂપં દવથુઃ શિરાયામોઽઙ્ગગૌરવમ્

શુદ્ધ્યામયાભુક્તકૃશાબલાનાં ક્ષારામ્લતીક્ષ્ણોષ્ણગુરૂપસેવા
દધ્યામમૃચ્છાકવિરોધિદુષ્ટગરોપસૃષ્ટાન્નનિવેષણં ચ

અર્શાસ્યચેષ્ટા ન ચ દેહશુદ્ધિર્મર્મોપઘાતો વિષમા પ્રસૂતિઃ
મિથ્યોપચારઃ પ્રતિકર્મણાં ચ નિજસ્ય હેતુ શ્વયથોઃ પ્રદિષ્ટઃ

સગૌરવં સ્યાદનવસ્થિતત્વં સોત્સેધમૂષ્માઽથ સિરાતનુત્વમ્
સલોમહર્ષશ્ચ વિવર્ણતા ચ સામાન્યલિઙ્ગં શ્વયથોઃ પ્રદિષ્ટમ્

ચલસ્તનુ ત્વક્ પરુષોઽરુણોઽસિતઃ સુષુપ્તિહર્ષાતિયુતોઽનિમિત્તતઃ
પ્રશામ્યતિ પ્રોન્નમતિ પ્રપીડિતો દિવાબલી ચ શ્વયથુઃ સમીરણાત્

મૃદુઃ સગન્ધોઽસિતપીતરાગવાન્ ભ્રમજ્વરસ્વેદતૃષામદાન્વિતઃ
ય ઉષ્યતે સ્પષ્ટરુગક્ષિરાગકૃત્ સ પિત્તશોથો ભૃશદાહપાકવાન્

ગુરુઃ સ્થિરઃ પાણ્ડુરરોચકાન્વિતઃ પ્રસેકનિદ્રા વમિવહ્નિમાન્દ્યકૃત્
સ કૃચ્છ્રજન્મપ્રશમો નિપીડિતો ન ચેન્નમેદ્રા ત્રિબલી કફાત્મકઃ

નિદાનાકૃતિસંસર્ગાચ્છ્વયથુઃ સ્યાદ્ દ્વિદોષજઃ
સર્વાકૃતિઃ સન્નિપાતાચ્છોથો વ્યામિશ્રલક્ષણઃ

અભિઘાતેન શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિઃ
હિમાનિલોદધ્યનિલૈર્ભલ્લાતકપિકચ્છુજૈઃ

રસૈઃ શૂકૈશ્ચ સંસ્પર્શાચ્છ્વયથુઃ સ્યાદ્વિસર્પવાન્
ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાયશઃ પિત્તલક્ષણઃ

વિષજઃ સવિષપ્રાણિપરિસર્પણમૂત્રણાત્
દંષ્ટ્રાદન્તનખા ઘાતાદવિષ પ્રાણિનામપિ

વિણ્મૂત્રશુક્રો પહતમલવદ્વસ્ત્રસંકરાત્
વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાદ્ગર યોગાવચૂર્ણનાત્

મૃદુશ્ચલોઽવલમ્બી ચ શીઘ્રો દાહરુજાકરઃ
દોષાઃ શ્વયથુમૂર્ધ્વં હિ કુર્વન્ત્યામાશયસ્થિતાઃ

પક્વાશયસ્થા મધ્યે તુ વર્ચઃસ્થાનગતાસ્ત્વધઃ
કૃત્સ્નદેહમનુપ્રાપ્તાઃ કુર્યુઃ સર્વસરં તથા

યો મધ્યદેશે શ્વયથુઃ સ કષ્ટઃ સર્વગશ્ચ યઃ
અર્ધાઙ્ગે રિષ્ટભૂતઃ સ્યાદ્યશ્ચોર્ધ્વં પરિસર્પતિ

શ્વાસઃ પિપાસા છર્દિશ્ચ દૌર્બલ્યં જ્વર એવ ચ
યસ્ય ચાન્ને રુચિર્નાસ્તિ શ્વયથું તં વિવર્જયેત્

અનન્યોપદ્ર વકૃતઃ શોથઃ પાદસમુત્થિતઃ
પુરુષં હન્તિ નારીં ચ મુખજો ગુહ્યજો દ્વયમ્
નવોઽનુપદ્ર વઃ શોથઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ પુરેરિતઃ

વિવર્જયેત્ કુક્ષ્યુદરાશ્રિતં ચ તથા ગલે મર્મણિ સંશ્રિતં ચ
સ્થૂલઃ ખરશ્ચાપિ ભવેદ્વિવર્જ્યો યશ્ચાપિ બાલસ્થવિરાબલાનામ્

વૃદ્ધિનિદાનમ્
અથ વૃદ્ધિનિદાનમ્
વૃદ્ધોઽનૂર્ધ્વગતિર્વાયુઃ શોથશૂલકરશ્ચરન્
મુષ્કૌ વઙ્ક્ષણતઃ પ્રાપ્ય ફલકોષાભિવાહિનીઃ

પ્રપીડ્ય ધમનીબૃદ્ધિં કરોતિ ફલકોષયોઃ
દોષાસ્રમેદોમૂત્રાન્ત્રૈઃ સ વૃદ્ધિઃ સપ્તધા ગદઃ

મૂત્રાન્ત્રજાવપ્યનિલાદ્ધેતુભેદસ્તુ કેવલમ્
વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શો રૂક્ષો વાતાદહેતુરુક્

પક્વોદુમ્બરસંકાશઃ પિત્તદ્દાહોષ્મપાકવાન્
કફાચ્છીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનોઽલ્પરુક્

કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ પિત્તવૃદ્ધિર્લિઙ્ગશ્ચ રક્તજઃ
કફવન્મેદસા વૃદ્ધિર્મૃદુસ્તાલફલોપમઃ

મૂત્રધારણશીલસ્ય મૂત્રજઃ સ તુ ગચ્છતઃ
અમ્ભોભિઃ પૂર્ણદૃતિવત્ ક્ષોભં યાતિ સરુઙ્મૃદુઃ

મૂત્રકૃચ્છ્રમધઃ સ્યાચ્ચ ચાલયન્ ફલકોષયોઃ
વાતકોપિભિરાહરૈઃ શીતતોયાવગાહનૈઃ

ધારણેરણભારાધ્વ વિષમાન્નપ્રવર્તનૈઃ
ક્ષોભણૈઃ ક્ષોમિતોઽન્યૈશ્ચ ક્ષુદ્રા ન્ત્રાવયવં યદા

પવનો વિગુણીકૃત્ય સ્વનિદેશાદધો નયેત્
કુર્યાદ્વઙ્ક્ષણસન્ધિસ્થો ગ્રન્થ્યાભં શ્વયથું તદા

ઉપેક્ષમાણસ્ય ચ મુષ્કવૃદ્ધિમાધ્માનરુક્સ્તમ્ભવતીં સ વાયુઃ
પ્રપીડિતોઽન્ત સ્વનવાન્ પ્રયાતિ પ્રધ્માપયન્નેતિ પુનશ્ચ મુક્તઃ

અન્ત્રવૃદ્ધિરસાધ્યોઽય વાતવૃદ્ધિસમાકૃતિઃ
ગલગણ્ડમાલાઽપચીગ્રન્થ્યર્બુદનિદાનમ્
અથ ગલગણ્ડમાલાઽપચીગ્રન્થ્યર્બુદનિદાનમ્
નિબદ્ધઃ શ્વયથુર્યસ્ય મુષ્કવલ્લમ્બતે ગલે
મહાન્ વા યદિ વા હ્રસ્વો ગલગણ્ડં તમાદિશેત્

વાતઃ કફશ્ચાપિ ગલે પ્રદુષ્ટો મન્યે ચ સંશ્રિત્ય તથૈવ મેદઃ
કુર્વન્તિ ગણ્ડં ક્રમશઃ સ્વલિઙ્ગૈઃ સમન્વિતં તં ગલગણ્ડમાહુઃ

તોદાન્વિતઃ કૃષ્ણસિરાવનદ્ધઃ શ્યાવોઽરુણો વા પવનાત્મકસ્તુ
પારુષ્યયુક્તશ્ચિરવૃદ્ધ્યપાકો યદૃચ્છયા પાકમિયાત્ કદાચિત્

વૈરસ્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રશોષઃ
સ્થિરઃ સવર્ણો ગુરુરુગ્રકણ્ડૂઃ શીતો મહાંશ્ચાપિ કફાત્મકસ્તુ

ચિરાભિવૃદ્ધિં ભજતે ચિરાદ્વા પ્રપચ્યતે મન્દરુજઃ કદાચિત્
માધુર્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રલેપઃ

સ્નિગ્ધો ગુરુઃ પાણ્ડુરનિષ્ટગન્ધો મેદોભવઃ કન્ડુયુતોઽલ્પરુક્ ચ
પ્રલમ્બતેઽલાબુવદલ્પમૂલૌ દેહાનુરૂપક્ષયવૃદ્ધિયુક્તઃ

સ્નિગ્ધાસ્યતા તસ્ય ભવેચ્ચ જન્તોર્ગલેઽનુશબ્દં કુરુતે ચ નિત્યમ્
કૃચ્છ્રાચ્છ્વસન્તં મૃદુસર્વગાત્રં સંવત્સરાતીતમરોચકાર્તમ્

ક્ષીણં ચ વૈદ્યો ગલગણ્ડયુક્તં ભિન્નસ્વરં ચાપિ વિવર્જયેચ્ચ
કર્કન્ધુકોલામલકપ્રમાણૈઃ કક્ષાંસમન્યાગલવઙ્ક્ષણેષુ

મેદઃકફાભ્યાં ચિરમન્દપાકૈઃ સ્યાદ્ ગણ્ડમાલાબહુભિશ્ચગણ્ડૈઃ
તે ગ્રન્થયઃ કેચિદવાપ્તપાકાઃ સ્રવન્તિ નશ્યન્તિ ભવન્તિ ચાન્યે

કાલાનુબન્ધં ચિરમાદધાતિ સૈવાપચીતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ
સાધ્યાઃ સ્મૃતાઃ પીનસપાર્શ્વશૂલકાસજ્વરચ્છર્દિયુતાસ્ત્વસાધ્યાઃ

વાતાદયો માંસમસૃક્ પ્રદુષ્ટાઃ સંદૂષ્ય મેદશ્ચ તથા સિરાશ્ચ
વૃત્તોન્નતં વિગ્રથિતં ચ શોથં કુર્વન્ત્યતો ગ્રન્થિરિતિ પ્રદિષ્ટઃ

આયમ્યતે વૃશ્ચ્યતિ તુદ્યતે ચ પ્રત્યસ્યતે મથ્યતિ ભિદ્યતે ચ
કૃષ્ણો મૃદુર્બસ્તિરિવાતતશ્ચ ભિન્નઃ સ્રવેચ્ચાનિલજોઽસ્રમચ્છમ્

દન્દહ્યતે ધૂપ્યતિ વૃશ્ચ્યતે ચ પાપચ્યતે પ્રજ્વલતીવ ચાપિ
રક્તઃ સપીતોઽપ્યથવાઽપિ પિત્તાદ્ભિન્નઃ સ્રવેદુષ્ણમતીવ ચાસ્રમ્

શીતોઽવિવર્ણોઽલ્પરુજોઽતિકણ્ડુઃ પાષાણવત્ સંહનનોપપન્નઃ
ચિરાભિવૃદ્ધશ્ચ કફપ્રકોપાદ્ભિન્નઃ સ્રવેચ્છુક્લઘનં ચ પૂયમ્

શરીરવૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિહાનિઃ સ્નિગ્ધો મહાન્ કણ્ડુયુતોઽરુજશ્ચ
મેદઃકૃતો ગચ્છતિ ચાત્ર ભિન્નપિણ્યાકસર્પિઃપ્રતિમં તુ મેદઃ

વ્યાયામજાતૈરબલસ્ય તૈસ્તૈરાક્ષિપ્ય વાયુસ્તુ સિરાપ્રતાનમ્
સંકુચ્ય સંપીડ્ય વિશોષ્ય ચાપિ ગ્રન્થિં કરોત્યુન્નતમાશુ વૃત્તમ્

ગ્રન્થિઃ સિરાજઃ સ તુ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવેદ્યદિ સ્યાત્ સરુજશ્ચલશ્ચ
અરુક્સ એવાપ્ય ચલો મહાંશ્ચ મર્મોત્થિતશ્ચાપિ વિવર્જનીયઃ

ગાત્રપ્રદેશે ક્કચિદેવ દોષાઃ સંમૂર્ચ્છિતા માંસમસૃક્ પ્રદૂષ્ય
વૃત્તં સ્થિરં મન્દરુજં મહાન્તમનલ્પમૂલં ચિરવૃદ્ધ્યપાકમ્

કુર્વન્તિ માંસોચ્છ્રયમત્યગાધં તદર્બુદં શાસ્ત્રવિદો વદન્તિ
વાતેન પિત્તેન કફેન ચાપિ રક્તેન માંસેન ચ મેદસા વા

તજ્જાયતે તસ્ય ચ લક્ષણાનિ ગ્રન્થે સમાનાનિ સદા ભવન્તિ
દોષઃ પ્રદુષ્ટો રુધિરં સિરાશ્ચ સંકુચ્ય સંપિણ્ડ્ય તતસ્ત્વપાકમ્

સાસ્રાવમુન્નહ્યતિ માંસપિણ્ડં માંસાઙ્કુરૈરાચિતમાશુવૃદ્ધમ્
કરોત્યજસ્રં રુધિરપ્રવૃત્તિમસાધ્યમેતદ્રુધિરાત્મકં તુ

રક્તક્ષયોપદ્ર વપીડિતત્વાત્ પાણ્ડુર્ભવેદર્બુદપીડિતસ્તુ
મુષ્ઠિપ્રહારાદિભિરર્દિતેઽઙ્ગે માંસં પ્રદુષ્ટં જનયેદ્ધિ શોથમ્

અવેદનં સ્નિગ્ધમનન્ય વર્ણમપાકમશ્મોપમમપ્રચાલ્યમ્
પ્રદુષ્ટમાંસસ્ય નરસ્ય ગાઢમેતદ્ભવેન્માંસપરાયણસ્ય

માંસાર્બુદં ત્વેતદસાધ્યમુક્તં સાધ્યેષ્વપીમાનિ તુ વર્જયેચ્ચ
સંપ્રસ્રુતં મર્મણિ યચ્ચ જાતં સ્રોતઃસુ વા યચ્ચ ભવેદચાલ્યમ્

યજ્જાયતેઽન્યત્ ખલુ પૂર્વજાતે જ્ઞેયં તદધ્યર્બુદમર્બુદજ્ઞૈઃ
યદ્ દ્વન્દ્વજાતં યુગપત્ ક્રમાદ્વા દ્વિરર્બુદં તચ્ચ ભવેદસાધ્યમ્

ન પાકમાયાન્તિ કફાધિકત્વાન્મેદોબહુત્વાચ્ચ વિશેષતસ્તુ
દોષસ્થિરત્વાદ્ ગ્રથનાચ્ચ તેષાં સર્વાર્વુદાન્યેવ નિસર્ગતસ્તુ

શ્લીપદનિદાનમ્
અથ શ્લીપદનિદાનમ્
યઃ સજ્વરો વઙ્ક્ષણજો ભૃશાર્તિઃ શોથો નૃણાં પાદગતઃ ક્રમેણ
તચ્છ્લીપદં સ્યાત્ કરકર્ણનેત્રશિશ્નૌષ્ઠનાસાસ્વપિ કેચિદાહુઃ

વાતજં કૃષ્ણરૂક્ષં ચ સ્ફુટિતં તીવ્રવેદનમ્
અનિમિત્તરુજં તસ્ય બહુશો જ્વર એવ ચ

પિત્તજં પીતસઙ્કાશં દાહજ્વરયુતં મૃદુ
શ્લૈષ્મિકં સ્નિગ્ધવર્ણં ચ શ્વેતં પાણ્ડુ ગુરુ સ્થિરમ્

વલ્મીકમિવ સંજાતં કણ્ટકૈરુપચીયતે
અબ્દાત્મકં મહત્તચ્ચ વર્જનીયં વિશેષતઃ

ત્રીણ્યપ્યેતાનિ જાનીયાચ્છ્લીપદાનિ કફોચ્છ્રયાત્
ગુરુત્વં ચ મહત્વં ચ યસ્માન્નાસ્તિ કફં વિના

પુરાણોદકભૂયિષ્ઠાઃ સર્વર્તુષુ ચ શીતલાઃ
યે દેશાસ્તેષુ જાયન્તે શ્લીપદાનિ વિશેષતઃ

યચ્છ્લેષ્મલાહારવિહારજાતં પુંસઃ પ્રકૃત્યાઽપિ કફાત્મકસ્ય
સાસ્રાવમત્યુન્નતસર્વલિઙ્ગં સકણ્ડુરં શ્લેષ્મયુતં વિવર્જ્યમ્

વિદ્રધિનિદાનમ્
અથ વિદ્રધિનિદાનમ્
ત્વગ્રક્તમાંસમેદાસિ સંદૂષ્યાસ્થિસમાશ્રિતાઃ
દોષાઃ શોથં શનૈર્ઘોરં જનયન્ત્યુચ્છ્રિતા ભૃશમ્

મહામૂલં રુજાવન્તં વૃત્તં વાઽપ્યથવાઽયતમ્
સ વિદ્ર ધિરિતિ ખ્યાતો વિજ્ઞેયઃ ષડ્વિધશ્ચ સઃ

પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષતેનાપ્યસૃજા તથા
ષણ્ણામપિ હિ તેષાં તુ લક્ષણં સંપ્રવક્ષ્યતે

કૃષ્ણોઽરુણો વા વિષમો ભૃશમત્યર્થવેદનઃ
ચિત્રોત્થાનપ્રપાકશ્ચ વિદ્ર ધિર્વાતસંભવઃ

પક્વોદુમ્બરસંકાશઃ શ્યાવો વા જ્વરદાહવાન્
ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકશ્ચ વિદ્ર ધિઃ પિત્તસંભવઃ

શરાવસદૃશઃ પાણ્ડુઃ શીતઃ સ્નિગ્ધોઽલ્પવેદનઃ
ચિરોત્થાનપ્રપાકશ્ચ વિદ્ર ધિઃ કફસંભવઃ

તનુપીતસિતાશ્ચૈષામાસ્રાવાઃ ક્રમશઃ સ્મૃતાઃ
નાનાવર્ણરુજાસ્રાવો ઘાટાલો વિષમો મહાન્

વિષમં પચ્યતે ચાપિ વિદ્ર ધિઃ સાન્નિપાતિકઃ
તૈસ્તૈર્ભાવૈરભિહતે ક્ષતે વાઽપથ્યકારિણઃ

ક્ષતોષ્મા વાયુવિસૃતઃ સરક્તં પિત્તમીરયેત્
જ્વરસ્તૃષ્ણા ચ દાહશ્ચ જાયતે તસ્ય દેહિનઃ

આગન્તુર્વિદ્ર ધિર્હ્યેષ પિત્તવિદ્ર ધિલક્ષણઃ
કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ શ્યાવસ્તીવ્રદાહરુજાકરઃ

પિત્તવિદ્ર ધિલિઙ્ગસ્તુ રક્તવિદ્ર ધિરુચ્યતે
પૃથક્ સંભૂય વા દોષાઃ કુપિતા ગુલ્મરૂપિણમ્

વલ્મીકવત્ સમુન્નદ્ધમન્તઃ કુર્વન્તિ વિદ્ર ધિમ્
ગુદે બસ્તિમુખે નાભ્યાં કુક્ષૌ વઙ્ક્ષણયોસ્તથા

વૃક્કયોઃ પ્લીહ્નિ યકૃતિ હૃદિ વા ક્લોમ્નિ વાઽપ્યથ
તેષામુક્તાનિ લિઙ્ગાનિ વાહ્ય વિદ્ર ધિ લક્ષણૈઃ

અધિષ્ઠાનવિશેષેણ લિઙ્ગંશૃણુવિશેષતઃ
ગુદે વાતનિરોધશ્ચ બસ્તૌ કૃચ્છ્રાલ્પમૂત્રતા

નાભ્યાં હિક્કા તથાઽટોપઃ કુક્ષૌ મારુતકોપનમ્
કટીપૃષ્ઠગ્રહસ્તીવ્રો વઙ્ક્ષણોત્થે તુ વિદ્ર ધૌ

વૃક્કયોઃ પાર્શ્વસંકોચઃ પ્લીહ્ન્યુચ્છ્વાસાવરોધનમ્
સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહસ્તીવ્રો હૃદિ કાસશ્ચ જાયતે
શ્વાસો યકૃતિ હિક્કા ચ ક્લોમ્નિ પેપીયતે પયઃ

નાભેરુપરિજાઃ પક્વા યાન્ત્યૂર્ધ્વમિતરે ત્વધઃ
અધઃ સ્રુતેષુ જીવેત્તુ સ્રુતેષૂર્ધ્વં ન જીવતિ

હૃન્નાભિબસ્તિવર્જ્યા યે તેષુ ભિન્નેષુ બાહ્યતઃ
જીવેત્ કદાચિત્ પુરુષો નેતરેષુ કદાચન

સાધ્યા વિદ્ર ધયઃ પઞ્ચ વિવર્જ્યઃ સાન્નિપાતિકઃ
આમપક્વવિદગ્ધત્વં તેષાં શોથવદાદિશેત્

આધ્માતં બદ્ધનિષ્યન્દં છર્દિહિક્કાતૃષાન્વિતમ્
રુજાશ્વાસસમાયુક્તં વિદ્ર ધિર્નાશયેન્નરમ્

વ્રણશોથનિદાનમ્
અથ વ્રણશોથનિદાનમ્
એકદેશોત્થિતઃ શોથો વ્રણાનાં પૂર્વલક્ષણમ્
ષડ્વિધઃ સ્યાત્ પૃથક્સર્વરક્તાગન્તુનિમિત્તજઃ

શોથાઃ ષડેતે વિજ્ઞેયાઃ પ્રાગુક્તૈઃ શોથલક્ષણૈઃ
વિશેષઃ કથ્યતે ચૈષાં પક્વાપક્વાદિનિશ્ચયે

વિષમં પચ્યતે વાતાત્ પિત્તોત્થશ્ચાચિરાચ્ચિરમ્
કફજઃ પિત્તવચ્છોથો રક્તાગન્તુસમુદ્ભવઃ

મન્દોષ્મતાઽલ્પશોથત્વં કાઠિન્યં ત્વક્સવર્ણતા
મન્દવેદનતા ચૈતચ્છોથાનામામલક્ષણમ્

દહ્યતે દહનેનેવ ક્ષારેણેવ ચ પચ્યતે
પિપીલિકાગણેનેવ દશ્યતે છિદ્યતે તથા

ભિદ્યતે ચૈવ શસ્ત્રેણ દણ્ડેનેવ ચ તાડ્યતે
પીડ્યતે પાણિનેવાન્તઃ સૂચિભિરિવ તુદ્યતે

સોષાચોષો વિવર્ણઃ સ્યાદઙ્ગુલ્યેવાવઘટ્યતે
આસને શયને સ્થાને શાન્તિં વૃશ્ચિકવિદ્ધવત્

ન ગચ્છેદાતતઃ શોથો ભવેદાધ્માતબસ્તિવત્
જ્વરસ્તૃષ્ણાઽરુચિશ્ચૈવ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્

વેદનોપશમઃ શોથોઽલોહિતોઽલ્પો ન ચોન્નતઃ
પ્રાદુર્ભાવો વલીનાં ચ તોદઃ કણ્ડૂર્મુહુર્મુહુઃ

ઉપદ્ર વાણાં પ્રશમો નિમ્નતા સ્ફુટનં ત્વચામ્
વસ્તાવિવામ્બુસંચારઃ સ્યાચ્છોથેઽઙ્ગુલિપીડિતે

પૂયસ્ય પીડયત્યેકમન્તમન્તે ચ પીડિતે
ભક્તાકાઙ્ક્ષા ભવેચ્ચૈતચ્છોથાનાં પક્વલક્ષણમ્

નર્તેઽનિલાદ્રુઙ્ન વિના ચ પિત્તં પાકઃ કફં ચાપિ વિના ન પૂયઃ
તસ્માદ્ધિ સર્વાન્ પરિપાકકાલે પચન્તિ શોથાંસ્ત્રય એવ દોષાઃ

કક્ષં સમાસાદ્ય યથૈવ વહ્નિર્વાય્વીરિતઃ સન્દહતિ પ્રસહ્ય
તથૈવ પૂયો હ્યવિનિઃસૃતા હિ માંસં સિરાઃ સ્નાયુ ચ ખાદતીહ

આમં વિદહ્યમાનં ચ સમ્યક્ પક્વં ચ યો ભિષક્
જાનીયાત્ સ ભવેદ્વૈદ્યઃ શેષાસ્તસ્કરવૃત્તયઃ

યશ્છિનત્ત્યામમજ્ઞાનાદ્યો વા પક્વમુપેક્ષતે
શ્વપચાવિવ મન્તવ્યૌ તાવનિશ્ચિતકારિણૌ

શારીરવ્રણનિદામ્
અથ શારીરવ્રણનિદામ્
દ્વિધા વ્રણઃ સ વિજ્ઞેયઃ શારીરાગન્તુભેદતઃ
દોષૈરાદ્યસ્તયોરન્યઃ શસ્ત્રાદિક્ષતસંભવઃ

સ્તબ્ધઃ કઠિનસંસ્પર્શો મન્દસ્રાવો મહારુજઃ
તદ્યતે સ્ફુરતિ શ્યાવો વ્રણો મારુતસંભવઃ

તૃષ્ણામોહજ્વરક્લેદ દાહદુષ્ટ્યવદારણૈઃ
વ્રણં પિત્તકૃતં વિદ્યાદ્ગન્ધૈઃ સ્રાવૈશ્ચ પૂતિકૈઃ

બહુપિચ્છો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ સ્તિમિતો મન્દવેદનઃ
પાણ્ડુવર્ણોઽલ્પસંક્લેદશ્ચિરપાકી કફવ્રણઃ

રક્તો રક્તસ્રુતી રક્તાત્ દ્વિત્રિજઃ સ્યત્તદન્વયૈઃ
ત્વઙ્માંસજઃ સુખે દેશે તરુણસ્યાનુપદ્ર વઃ

ધીમતોઽભિનવઃ કાલે સુખે સાધ્વઃ સુખં વ્રણઃ
ગુણૈરન્યતમૈર્હીનસ્તતઃ કૃચ્છ્રો બ્રણઃ સ્મૃતઃ

સર્વૈર્વિહીનો વિજ્ઞેયસ્ત્વસાધ્યો ભૂર્યુપદ્ર વઃ
પૂતિઃ પૂયાતિદુષ્ટાસૃક્સ્રાવ્યુત્સઙ્ગો ચિરસ્થિતિઃ

દુષ્ટો વ્રણોઽતિગન્ધાદિઃ શુદ્ધલિઙ્ગવિપર્યયઃ
જિહ્વાતલાભોઽતિમૃદુઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્નિગ્ધોઽલ્પવેદનઃ

સુવ્યવસ્થો નિરાસ્રાવઃ શુદ્ધો વ્રણ ઇતિ સ્મૃતઃ
કપોતવર્ણપ્રતિમા યસ્યાન્તાઃ ક્લેદવર્જિતાઃ

સ્થિરાશ્ચ પિડકાવન્તો રોહતીતિ તમાદિશેત્
રુઢવર્ત્માનમગ્રન્થિમશૂનમરુજં વ્રણમ્

ત્વક્સવર્ણં સમતલં સમ્યગ્રૂઢં વિનિર્દિશેત્
કુષ્ઠિનાં વિષયુષ્ટાનાં શોષિણાં મધુમેહિનામ્

વ્રણાઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યન્તિ યેષાં ચાપિ વ્રણે વ્રણાઃ
વસાં મેદોઽથ મજ્જાનં મસ્તુલુઙ્ગં ચ યઃ સ્રવેત્

આગન્તુજો વ્રણઃ સિદ્ધ્યેન્ન સિદ્ધ્યેદ્દોષસંભવઃ
મદ્યાગુર્વાજ્યસુમનઃ પદ્મચન્દનચમ્પકૈઃ

સગન્ધા દિવ્યગન્ધાશ્ચ મુમૂર્ષૂણાં વ્રણાઃ સ્મૃતાઃ
યે ચ મર્મસ્વસંભૂતા ભવન્ત્યત્યર્થવેદનાઃ

દહ્યન્તે ચાન્તરત્યર્થં બહિઃ શીતાશ્ચ યે વ્રણાઃ
દહ્યન્તે બહિરત્યર્થં ભવન્ત્યન્તશ્ચ શીતલાઃ

પ્રાણમાંસક્ષયશ્વાસકાસા રોચકપીડિતાઃ
પ્રવૃદ્ધપૂયરુધિરા વ્રણા યેષાં ચ મર્મસુ

ક્રિયાભિઃ સમ્યગારબ્ધા ન સિધ્યન્તિ ચ યે વ્રણાઃ
વર્જયેદપિ તાન્ વૈદ્યઃ સંરક્ષન્નાત્મનો યશઃ

સદ્યોવ્રણનિદાનમ્
અથ સદ્યોવ્રણનિદાનમ્
નાનાધારમુખૈઃ શસ્ત્રૈર્નાનાસ્થાનનિપાતિતૈઃ
ભવન્તિ નાનાકૃતયો વ્રણાસ્તાંસ્તાન્નિબોધ મે

છિન્નં ભિન્નં તથા વિદ્ધં ક્ષતં પિચ્ચિતમેવ ચ
ઘૃષ્ટમાહુસ્તથા ષષ્ઠં તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

તિર્યક્ છિન્ન ૠજુર્વાઽપિ યો વ્રણસ્ત્વાયતો ભવેત્
ગાત્રસ્ય પાતનં તચ્ચ છિન્નમિત્યભિધીયતે

શક્તિર્દન્તેષુખડ્ગાગ્રવિષાણૈરાશયો હતઃ
યત્કિંચિત્ પ્રસ્રવેત્તદ્ધિ ભિન્નલક્ષણમુચ્યતે

સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ
હૃદુણ્ડુકઃ ફુફ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે

તસ્મિન્ ભિન્ને રક્તપૂર્ણે જ્વરો દાહશ્ચ જાયતે
મૂત્રમાર્ગગુદાસ્યેભ્યો રક્તં ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છતિ

મૂર્ચ્છાશ્વાસસ્તૃષાઽધ્માનમભક્તચ્છન્દ એવ ચ
વિણ્મૂત્રવાતસઙ્ગશ્ચ સ્વેદાસ્રાવોઽક્ષિરક્તતા

લોહગન્ધિત્વમાસ્યસ્ય ગાત્રદૌર્ગન્ધ્યમેવ ચ
હૃચ્છૂલં પાર્શ્વયોશ્ચાપિ વિશેષં ચાત્ર મે શૃણુ

આમાશયસ્થે રુધિરે રુધિરં છર્દયત્યપિ
આધ્માનમતિમાત્રં ચ શૂલં ચ ભૃશદારુણમ્

પક્વાશયગતે ચાપિ રુજા ગૌરવમેવ ચ
અધઃ કાયે વિશેષેણ શીતતા ચ ભવેદિહ

સૂક્ષ્માસ્યશલ્યાભિહતં યદઙ્ગં ત્વાશયં વિના
ઉત્તુણ્ડિતં નિર્ગતં વા તદ્વિદ્ધમિતિ નિર્દિશેત્

નાતિચ્છિન્નં નાતિભિન્નમુભયોર્લક્ષણાન્વિતમ્
વિષમં વ્રણમઙ્ગે યત્તત્ ક્ષતં ત્વભિધીયતે

પ્રહારપીડનાભ્યાં તુ યદઙ્ગં પૃથુતાં ગતમ્
સાસ્થિ તત્ પિચ્ચિતં વિદ્યાન્મજ્જરક્તપરિપ્લુતમ્

ઘર્ષણાદભિઘાતાદ્વા યદઙ્ગં વિગતત્વચમ્
ઉષાસ્રાવાન્વિતં તચ્ચ ઘૃષ્ટમિત્યભિધીયતે

શ્યાવંસશોથં પિડકાચિતં ચમુહુર્મુહુઃ શોણિતવાહિનં ચ
મૃદૂદ્ગતં બુદ્વુદતુલ્યમાંસં વ્રણં સશલ્યં સરુજં વદન્તિ

ત્વચોઽતીત્ય સિરાદીનિ ભિત્ત્વા વા પરિહૃત્ય વા
કોષ્ઠે પ્રતિષ્ઠિતં શલ્યં કુર્યાદુક્તાનુપદ્ર વાન્

તત્રાન્તર્લોહિતં પાણ્ડુશીતપાદકરાનનમ્
શીતોચ્છાસં રક્તનેત્રમાનદ્ધં ચ વિવર્જયેત્

ભ્રમઃ પ્રલાપઃ પતનં પ્રમોહો વિચેષ્ટનં ગ્લાનિરથોષ્ણતા ચ
સ્નસ્તાઙ્ગતા મૂર્ચ્છનમૂર્ધ્વવાતસ્તીવ્રા રુજો વાતકૃતાશ્ચ તાસ્તાઃ

માંસોદકાભં રુધિરં ચ ગચ્છેત્ સર્વેન્દ્રિ યાર્થોપરમસ્તથૈવ
દશાર્ધસંખ્યેષ્વથ વિક્ષતેષુ સામાન્યતો મર્મસુ લિઙ્ગમુક્તમ્

સુરેન્દ્ર ગોપપ્રતિમં પ્રભૂતં રક્તં સ્રવેત્તત્ક્ષતજશ્ચ વાયુઃ
કરોતિ રોગાન્વિવિધાન્યથોક્તાન્ સિરાસુ વિદ્ધાસ્વથ વા ક્ષતાસુ

કૌબ્જ્યં શરીરાવયવાવસાદઃ ક્રિયાસ્વશક્તિસ્તુમુલા રુજશ્ચ
ચિરાદ્ વ્રણો રોહતિ યસ્ય ચાપિ તં સ્નાયુવિદ્ધં પુરુષં વ્યવસ્યેત્

શોથાભિવૃદ્ધિસ્તુમુલા રુજશ્ચ બલક્ષયઃ સર્વત એવ શોથઃ
ક્ષતેષુ સન્ધિષ્વચલાચલેષુ સ્યાત્ સર્વકર્મોપરમશ્ચ લિઙ્ગમ્

ઘોરા રુજો યસ્ય નિશાદિનેષુ સર્વાસ્વવસ્થાસુ ચ નૈતિ શાન્તિમ્
ભિષગ્વિપશ્ચિદ્વિદિતાર્થસૂત્રસ્તમસ્થિવિદ્ધં પુરુષં વયવસ્યેત્

યથાસ્વમેતાનિ વિભાવયેચ્ચ લિઙ્ગાનિ મર્મસ્વભિતાડિતેષુ
પાણ્ડુર્વિવર્ણઃ સ્પૃશતિ ન વેત્તિ યો માંસમર્મણ્યભિપીડિતઃ સ્યાત્

વિસર્પઃ પક્ષઘાતશ્ચ સિરાસ્તમ્ભોઽપતાનકઃ
મોહોન્માદવ્રણરુજો જ્વરસ્તૃષ્ણા હનુગ્રહઃ

કાસશ્છર્દિરતીસારો હિક્કા શ્વાસઃ સવેપથુઃ
ષોડશોપદ્ર વાઃ પ્રોક્તા વ્રણાનાં વ્રણચિન્તકૈઃ

ભગ્નનિદાનમ્
અથ ભગ્નનિદાનમ્
ભગ્નં સમાસાદ્ દ્વિવિધં હુતાશ કાણ્ડે ચ સન્ધૌ ચ હિ તત્ર સન્ધૌ
ઉત્પિષ્ટવિશ્લિષ્ટવિવર્તિતં ચ તિર્યગ્ગતં ક્ષિપ્તમધશ્ચ ષટ્ ચ

પ્રસારણાકુઞ્ચનવર્તનોગ્રા રુક્ સ્પર્શવિદ્વેષણમેતદુક્તમ્
સામાન્યતઃ સન્ધિગતસ્ય લિઙ્ગમ્ ઉત્પિષ્ટસન્ધેઃ શ્વયથુઃ સમન્તાત્

વિશેષતો રાત્રિભવા રુજા ચ વિશ્લિષ્ટજે તૌ ચ રુજા ચ નિત્યમ્
વિવર્તિતે પાર્શ્વરુજશ્ચ તીવ્રાસ્તિર્યગ્ગતે તીવ્રરુજો ભવન્તિ

કાણ્ડે ત્વતઃ કર્કટકાશ્વકર્ણવિચૂર્ણિતં પિચ્ચિતમસ્થિછલ્લિકા

કાણ્ડેષુ ભગ્નં હ્યતિપાતિતં ચ મજ્જાગતં ચ સ્ફુટિતં ચ વક્રમ્
છિન્નં દ્વિધા દ્વાદશધાઽપિ કાણ્ડે સ્રસ્તાઙ્ગતા શોથરુજાઽતિવૃદ્ધિઃ

સમ્પીડ્યમાને ભવતીહ શબ્દઃ સ્પર્શાસહં સ્પન્દનતોદશૂલાઃ
સર્વાસ્વવસ્થાસુ ન શર્મલાભો ભગ્નસ્ય કાણ્ડે ખલુ ચિહ્નમેતત્

ભગ્નં તુ કાણ્ડે બહુધા પ્રયાતિ સમાસતો નામભિરેવ તુલ્યમ્

અલ્પાશિનોઽનાત્મવતો જન્તોર્વાતાત્મકસ્ય ચ
ઉપદ્ર વૈર્વા જુષ્ટસ્ય ભગ્નં કૃચ્છ્રેણ સિદ્ધ્યતિ

ભિન્નં કપાલં કટ્યાં તુ સન્ધિમુક્તં તથા ચ્યુતમ્
જઘનં પ્રતિપિષ્ટં ચ વર્જયેદ્ધિ વિચક્ષણઃ

અસંશ્લિષ્ટકપાલં ચ લલાટે ચૂર્ણિતં ચ યત્
ભગ્નં સ્તનાન્તરે પૃષ્ઠે શઙ્ખે મૂર્ધ્નિ ચ વર્જયેત્

સમ્યક્ સન્ધિતમપ્યસ્થિ દુર્નિક્ષેપનિબન્ધનાત્
સંક્ષોભાદ્વાઽપિ યદ્ગચ્છેદ્વિક્રિયાં તચ્ચ વર્જયેત્

તરુણાસ્થીનિ નમ્યન્તે ભિદ્યન્તે નલકાનિ ચ
કપાલાનિ વિભજ્યન્તે સ્ફુટન્તિ રુચકાનિ ચ

નાડીવ્રણનિદાનમ્
અથ નાડીવ્રણનિદાનમ્
યઃ શોથમામ મતિપક્કમુપેક્ષતેઽજ્ઞો
યો વા વ્રણં પ્રચુરપૂયમસાધુવૃત્તઃ
અભ્યન્તરં પ્રવિશતિ પ્રવિદાર્ય તસ્ય
સ્થાનાનિ પૂર્વવિહિતાનિ તતઃ સ પૂયઃ

તસ્યાતિમાત્ર ગમનાદ્ગતિરિષ્યતે તુ
નાડીવ યદ્વહતિ તેન મતા તુ નાડી
દોષૈસ્ત્રિભિર્ભવતિ સા પૃથગેકશશ્ચ
સંમૂર્ચ્છિતૈરપિ ચ શલ્યનિમિત્તતોઽન્યા

તત્રાનિલાત્ પરુષસૂક્ષ્મમુખી સશૂલા
ફેનાનુવિદ્ધમધિકં સ્રવતિ ક્ષપાસુ
પિત્તાત્તૃષાજ્વરકરી પરિદાહયુક્તા
પીતં સ્રવત્યધિકમુષ્ણમહઃસુચાપિ

જ્ઞેયા કફાદ્વહુઘનાર્જુનપિચ્છિલાસ્રા
સ્તબ્ધા સકણ્ડુરરુજા રજનીપ્રવૃદ્ધા
દાહજ્વરશ્વસન મૂર્ચ્છનવક્ત્રશોષા
યસ્યાં ભવન્ત્યભિહિતાનિ ચ લક્ષણાનિ

તમાદિશેત્ પવનપિત્તકફપ્રકોપાદ્-
ઘોરામસુક્ષયકરીમિવ કાલરાત્રિમ્
નષ્ટં કથંચિદનુ માર્ગમુદીરિતેષુ
સ્થાનેષુ શલ્યમચિરેણ ગતિં કરોતિ

સાફેનિલં મથિતમુષ્ણમસૃગ્વિમિશ્રં
સ્રાવં કરોતિ સહસા સરુજા ચ નિત્યમ્
નાડી ત્રિદોષપ્રભવા ન સિધ્યે-
ચ્છેષાશ્ચતસ્રઃ ખલુ યત્નસાધ્યાઃ

ભગન્દરનિદાનમ્
અથ ભગન્દરનિદાનમ્
ગુદસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલે ક્ષેત્રે પાર્શ્વતઃ પિડકાઽતિકૃત્
ભિન્ના ભગન્દરો જ્ઞેયઃ સ ચ પઞ્ચવિધો મતઃ

કષાયરૂક્ષૈસ્ત્વતિકોપિતોઽનિલસ્ત્વપાનદેશે પિડકાં કરોતિ યામ્
ઉપેક્ષણાત્ પાકમુપૈતિ દારુણં રુજા ચ ભિન્નાઽરુણફેનવાહિની

તત્રાગમો મૂત્રપુરીષરેતસાંવ્રણૈરનેકૈઃ શતપોનકં વદેત્
પ્રકોપણૈઃ પિત્તમતિપ્રકોપિતંકરોક્તિ રક્તાં પિડકાં ગુદાશ્રિતામ્

તદાઽશુપાકાહિમપૂતિવાહિનીં ભગન્દરં ઉષ્ટ્રશિરોધરં વદેત્

કણ્ડૂયનો ઘનસ્રાવી કઠિનો મન્દવેદનઃ
શ્વેતાવભાસઃ કફજઃ પરિસ્રાવી ભગન્દરઃ

બહુવર્ણરુજાસ્રાવા પિડકા ગોસ્તનોપમા
શમ્બૂકાવર્તવન્નાડી શમ્બૂકાવર્તકો મતઃ

ક્ષતાદ્ગતિઃ પાયુગતા વિવર્ધતેહ્યપેક્ષણાત્ સ્યુઃ ક્રિમયો વિદાર્ય તે
પ્રકુર્વતે માર્ગમનેકધા મુખૈવ્રણૈસ્તદુન્માર્ગિ ભગન્દરં વદેત્

ઘોરાઃ સાધયિતું દુઃખાઃ સર્વ એવ ભગન્દરાઃ
તેષ્વસાધ્યસ્ત્રિદોષોત્થઃ ક્ષતજશ્ચ વિશેષતઃ

વાતમૂત્રપુરીષાણિ ક્રિમયઃ શુક્રમેવ ચ
ભગન્દરાત્ સ્રવન્તસ્તુ નાશયન્તિ તમાતુરમ્

ઉપદંશનિદાનમ્
અથોપદંશનિદાનમ્
હસ્તાભિઘાતાન્નખદન્ત પાતાદધા વનાદ્ર ત્યતિસેવનાદ્વા
યોનિપ્રદોષાચ્ચ ભવન્તિ શિશ્ને પઞ્ચોપદંશા વિવિધોપચારૈઃ

સતોદભેદૈઃ સ્ફુરણૈઃ સકૃષ્ણૈઃ સ્ફોટૈર્વ્યવસ્યેત્ પવનોપદંશમ્
પીતૈર્વહુક્લેદયુતૈઃ સદાહૈઃ પિત્તેન રક્તાત્ પિશિતાવભાસૈઃ

સ્ફોટૈઃ સકૃષ્ણૈ રુધિરં સ્રવન્તં રક્તાત્મકં પિત્તસમાનલિઙ્ગમ્
સકણ્ડુરૈઃ શોથયુતૈર્મહદ્ભિઃ શુક્લૈર્ઘનૈઃ સ્રાવયુતૈઃ કફેન

નાનાવિધસ્રાવરુજોપપન્નમ સાધ્યમાહુસ્ત્રિમલોપદંશમ્
વિશીર્ણમાંસં કૃમિભિઃ પ્રજગ્ધં મુષ્કાવશેષં પરિવર્જયેચ્ચ

સંજાતમાત્રે ન કરોતિ મૂઢઃ ક્રિયાં નરો યો વિષયે પ્રસક્તઃ
કાલેન શોથક્રિમિદાહપાકૈર્વિશીર્ણશિશ્નો મ્રિયતે સ તેન

અઙ્કુરૈરિવ સઙ્ઘાતૈરુપર્યુપરિ સંસ્થિતૈઃ
ક્રમેણ જાયતે વર્તિસ્તામ્રચૂડશિખોપમા

કોષસ્યાભ્યન્તરે સન્ધૌ સર્વસન્ધિગતાઽપિ વા
સવેદના પિચ્છિલા ચ દુશ્ચિકિત્સ્યા ત્રિદોષજા
લિઙ્ગવર્તિરભિખ્યાતા લિઙ્ગાર્શ ઇતિ ચાપરે

શૂકદોષનિદાનમ્
અથ શૂકદોષનિદાનમ્
અક્રમાચ્છેફસો વૃદ્ધિં યોઽભિવાઞ્છતિ મૂઢધીઃ
વ્યાધયસ્તસ્ય જાયન્તે દશ ચાષ્ટૌ ચ શૂકજાઃ

ગૌરસર્ષપસંસ્થાના શૂકદુર્ભુગ્નહેતુકા
પિડકા શ્લેષ્મવાતાભ્યાં જ્ઞેયા સર્ષપિકા તુ સા

કઠિના વિષમૈર્ભુગ્નૈર્વાયુનાઽષ્ઠીલિકા ભવેત્
શૂકૈર્યત્ પૂરિતં શશ્વદ્ ગ્રથિતં નામ તત્ કફાત્

કુમ્ભિકા રક્તપિત્તોત્થા જામ્બવાસ્થિનિભાઽશુભા
તુલ્યજાં ત્વલજીં વિદ્યાદ્યથાપ્રોક્તાં વિચક્ષણઃ

નૃદિતં પીડિતં યચ્ચ સંરબ્ધં વાતકોપતઃ
પાણિભ્યાં ભૃશસંમૂઢે સંમૂઢપિડકા ભવેત્

દીર્ઘા બહ્વ્યશ્ચ પિડકા દીર્યન્તે મધ્યતસ્તુ યાઃ
સોઽધિમન્થઃ કફાસૃગ્ભ્યાં વેદનારોમહર્ષકૃત્

પિડકા પિડકાવ્યાપ્તા પિત્તશોણિતસંભવા
પદ્મકર્ણિકસંસ્થાના જ્ઞેયા પુષ્કરિકા તુ સા

સ્પર્શહાનિં તુ જનયેચ્છોણિતં શૂકદૂષિતમ્
મુદ્ગમાષોપમા રક્તા રક્તપિત્તોદ્ભવા તુ યા

વ્યાધિરેષોત્તમા નામ શૂકાજીર્ણનિમિત્તજા
છિદ્રૈ રણુમુખૈર્લિઙ્ગં ચિતં યસ્ય સમન્તતઃ

વાતશોણિતજો વ્યાધિઃ સ જ્ઞેયઃ શતપોનકઃ
વાતપિત્તકૃતો જ્ઞેયસ્ત્વક્પાકો જ્વરદાહકૃત્

કૃષ્ણૈઃ સ્ફોટૈઃ સરક્તાભિઃ પિડકાભિર્નિપીડિતમ્
યસ્ય વાસ્તુરુજશ્ચોગ્રા જ્ઞેયં તચ્છોણિતાર્બુદમ્

માંસદોષેણ જાનીયાદર્બુદં માંસસંભવમ્
શીર્યન્તે યસ્ય માંસાનિ યસ્ય સર્વાશ્ચ વેદનાઃ

વિદ્યાત્તં માંસપાકં તુ સર્વદોષકૃતં ભિષક્
વિદ્ર ધિં સન્નિપાતેન યથોક્તમિતિ નિર્દિશેત્

કૃષ્ણાનિ ચિત્રાણ્યથવા શૂકાનિ સવિષાણિ વા
પાતિતાનિ પચન્ત્યાશુ મેઢ્રં નિરવશેષતઃ

કાલાનિ ભૂત્વા માંસાનિ શીર્યન્તે યસ્ય દેહિનઃ
સન્નિપાતસમુત્થાંસ્તુ તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્

તત્ર માંસાર્બુદં યચ્ચ માંસપાકશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ
વિદ્ર ધિશ્ચ ન સિદ્ધ્યન્તિ યે ચ સ્યુસ્તિકાલકાઃ

કુષ્ઠનિદાનમ્
અથ કુષ્ઠનિદાનમ્
વિરોધીન્યન્નપાનાનિ દ્ર વસ્નિગ્ધગુરૂણિ ચ
ભજતામાગતાં છર્દિં વેગાશ્ચાન્યાન્ પ્રતિઘ્નતામ્

વ્યાયામમતિસન્તાપમતિભુક્ત્વા નિષેવિણામ્
ઘર્મશ્રમભયાર્તાનાં યુતં શીતામ્વુ સેવિનામ્

અજીર્ણાધ્યશિનાં ચૈવ પઞ્ચકર્માપચારિણામ્
નવાન્ન દધિ મત્સ્યાતિલવણામ્લ નિષેવિણામ્

માષમૂલકપિષ્ટાન્નતિલક્ષીર ગુડાશિનામ્
વ્યવાયં ચાપ્યજીર્ણેન્ને નિદ્રા ં! ચ ભજતાં દિવા

વિપ્રાન્ ગુરૂન્ ધર્ષયતાં પાપં કર્મ ચ કુર્વતામ્
વાતાદયસ્ત્રયો દુષ્ટાસ્ત્વગ્રક્તં માંસમમ્બુ ચ

દૂષયન્તિ સ કુષ્ઠાનાં સપ્તકો દ્ર વ્યસંગ્રહઃ
અતઃ કુષ્ઠાનિ જાયન્તે સપ્ત ચૈકાદશૈવ ચ

કુષ્ઠાનિ સપ્તધા દોષૈઃ પૃથગ્દ્વન્દ્વૈઃ સમાગતૈઃ
સર્વેષ્વપિ ત્રિદોષેષુ વ્યપદેશોઽધિકત્વતઃ

અતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શ સ્વેદાસ્વેદવિવર્ણતાઃ
દાહઃ કણ્ડૂસ્ત્વચિ સ્વાપસ્તોદઃ કોઠોન્નતિર્ભ્રમઃ

વ્રણાનામધિકં મૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ
રૂઢાનામપિ રૂક્ષત્વં નિમિત્તેઽલ્પેઽપિકોપનમ્

રોમહર્ષોઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્
કૃષ્ણારુણકપાલાભં યદ્રૂ ક્ષં પરુષં તનુ

કાપાલં તોદબહુલં તત્ કુષ્ઠં વિષમં સ્મૃતમ્
રુગ્દાહરાગકણ્ડૂભિઃ પરીતં રોમપિઞ્જરમ્

ઉદુમ્બરફલાભાસં કુષ્ઠમૌદુમ્બરં વદેત્
શ્વેતં રક્તં સ્થિરં સ્ત્યાનં સ્નિગ્ધમુત્સન્નમણ્ડલમ્

કૃચ્છ્રમન્યોન્યસંયુક્તં કુષ્ઠં મણ્ડલમુચ્યતે
કર્કશં રક્તપર્યન્તમન્તઃશ્યાવ સવેદનમ્

યદૃષ્યજિહ્વસંસ્થાનમૃષ્યજિહ્વં યદુચ્યતે
સશ્વેતં રક્તપર્યન્તં પુણ્ડરીકદલોપમમ્

સોત્સેધં ચ સરાગં ચ પુણ્ડરીકં તદુચ્યતે
શ્વેતં તામ્રં તનુ ચ યદ્ર જો ઘૃષ્ટં વિમુઞ્ચતિ

પ્રાયશ્ચોરસિ તત્ સિધ્મમલાવુકુસુમોપમમ્
યત્કાકણન્તિકાવર્ણં સપાકં તીવ્રવેદનમ્

ત્રિદોષલિઙ્ગં તત્કુષ્ઠં કાકણં નૈવ સિધ્યતિ
અસ્વેદનં મહાવાસ્તુ યન્મત્સ્યશકલોપમમ્

યદેકકુષ્ઠં ચર્માખ્યં બહલં હસ્તિચર્મવત્
શ્યાવં કિણખરસ્પર્શં પરુષં કિટિભં સ્મૃતમ્

વૈપાદિકં પાણિપાદસ્ફુટનં તીવ્રવેદનમ્
કણ્ડૂમદ્ભિઃ સરાગૈશ્ચ ગણ્ડૈરલસકં ચિતમ્

સકણ્ડૂરાગપિડકં દદ્રુમણ્ડલમુદ્ગતમ્
રક્તં સશૂલં કણ્ડૂમત્ સસ્ફોટં યદ્ગલત્યપિ
તચ્ચર્મદલમાખ્યાતં સંસ્પર્શાસહમુચ્યતે

સૂક્ષ્મા વહ્વ્યઃ પિડકઃ સ્રાવવત્યઃ
પામેત્યુક્તાઃ કણ્ડુમત્યઃ સદાહાઃ
સૈવ સ્ફોટૈસ્તી વ્રદાહૈરુપેતા
જ્ઞેયા પાણ્યોઃ કચ્છુરુગ્રા સ્ફિચોશ્ચ

સ્ફોટાઃ શ્યાવરુણાભાસા વિસ્ફોટાઃ સ્યુસ્તનુત્વચઃ
રક્તં શ્યાવં સદાહાર્તિ શતારુઃ સ્યાદ્વહુવ્રણમ્

સકણ્ડૂઃ પિડકા શ્યાવા બહુસ્રાવા વિચર્ચિકા
ખરં શ્યાવારુણં રુક્ષં વાતાત્ કુષ્ઠં સવેદનમ્

પિત્તાત્ પ્રક્વથિતં દાહરાગસ્રાવાન્વિતં મતમ્
કફાત્ ક્લેદિ ઘનં સ્નિગ્ધં સકણ્ડૂશૈત્યગૌરવમ્

દ્વિલિઙ્ગં દ્વન્દ્વજંકુષ્ઠં ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્
ત્વક્સ્થે વૈવર્ણ્યમઙ્ગેષુ કુષ્ઠે રૌક્ષ્યં ચ જાયતે

ત્વક્સ્વાપો રોમહર્ષશ્ચ સ્વેદસ્યાતિપ્રવર્તનમ્
કણ્ડૂર્વિપૂયકશ્ચૈવ કુષ્ઠે શોણિતસંશ્રિતે

બાહુલ્યં વક્ત્રશોષશ્ચ કાર્કશ્યં પિડકોદ્ગમઃ
તોદઃ સ્ફોટઃ સ્થિરત્વં ચ કુષ્ઠે માંસસમાશ્રિતે

કૌણ્યં ગતિક્ષયોઽઙ્ગાનાં સંભેદઃ ક્ષતસર્પણમ્
ભેદઃ સ્થાનગતે લિઙ્ગં પ્રાગુક્તાનિ તથૈવ ચ

નાસાભઙ્ગોઽક્ષિરાગશ્ચ ક્ષતેષુ ક્રિમિસંભવઃ
સ્વરોપઘાતશ્ચ ભવેદસ્થિમજ્જસમાશ્રિતે

દમ્પત્યોઃ કુષ્ઠબાહુલ્યાદ્ દુષ્ટશોણિતશુક્રયોઃ
યદપત્યં તયોર્જાતં જ્ઞેયં તદપિ કુષ્ઠિતમ્

સાધ્યં ત્વગ્રક્તમાંસસ્થં વાતશ્લેષ્માધિકં ચ યત્
મેદસિ દ્વન્દ્વજં યાપ્યં વર્જ્યં મજ્જાસ્થિસંશ્રિતમ્

ક્રિમિતૃડ્દાહમન્દાગ્નિસંયુક્તં યત્ત્રિદોષજમ્
પ્રભિન્નં પ્રસ્રુતાઙ્ગં ચ રક્તનેત્રં હતસ્વરમ્

પઞ્ચકર્મગુણાતીતં કુષ્ઠં હન્તીહ માનવમ્
વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં પિત્તેનૌદુમ્બરં કફાત્

મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચી ચ ૠષ્યાખ્યં વાતપિત્તજમ્
ચર્મૈકકુષ્ઠં કિટિભં સિધ્માલસવિપાદિકાઃ

વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ શ્લેષ્મપિત્તાદ્દદ્રુશતારુષી
પુણ્ડરીકં સવિસ્ફોટં પામા ચર્મદલં તથા

સર્વૈઃ સ્યાત્કાકણં પૂર્વત્રિકં દદ્રુ સકાકણમ્
પુણ્ડરીકર્ષ્યજિહ્વે ચ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ

કુષ્ઠૈકસમ્ભવં શ્વિત્રં કિલાસં વારુણં ભવેત્
નિર્દિષ્ટમપરિસ્રાવિ ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્

વાતાદ્રૂ ક્ષારુણં પિત્તાત્તામ્રં કમલપત્રવત્
સદાહં રોમવિધ્વંસિ કફાચ્છ્વેતં ઘનં ગુરુ

સકણ્ડુરં ક્રમાદ્ર ક્તમાંસમેદઃસુ ચાદિશેત્
વર્ણેનૈવેદૃગુભયં કૃચ્છ્રં તચ્ચોત્તરોત્તરમ્

અશુક્લરોમાઽબહુલમસંશ્લિષ્ટમથો નવમ્
અનગ્નિદગ્ધજં સાધ્યં શ્વિત્રં વર્જ્યમતોઽન્યથા

ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષુ જાતમપ્યચિરન્તનમ્
વર્જનીયં વિશેષેણ કિલાસં સિદ્ધિમિચ્છતા

પ્રસઙ્ગાદ્ગાત્રસંસ્પર્શાન્નિઃશ્વાસાત્ સહભોજનાત્
એકશય્યાસનાચ્ચૈવ વસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનાત્

કુષ્ઠં જ્વરશ્ચ શોષશ્ચ નેત્રાભિષ્યન્દ એવ ચ
ઔપસર્ગિકરોગાશ્ચ સંક્રામન્તિ નરાન્નરમ્

શીતપિત્તોદર્દકોઠનિદાનમ્
અથ શીતપિત્તોદર્દકોઠનિદાનમ્
શીતમારુતસંસ્પર્શાત્પ્રદુષ્ટૌ કફમારુતૌ
પિત્તેનસહ સમ્ભૂય બહિરન્તર્વિસર્પતઃ

પિપાસાઽરુચિહૃલ્લાસદેહસાદાઙ્ગગૌરવમ્
રક્તલોચનતા તેષાંપૂર્વરૂપસ્ય લક્ષણમ્

વરટીદષ્ટસંસ્થાનઃ શોથઃ સંજાયતે બહિઃ
સકણ્ડૂસ્તોદબહુલશ્છર્દિજ્વરવિદાહવાન્

ઉદર્દમિતિ તં વિદ્યાચ્છીતપિત્તમથાપરે
વાતાધિકં શીતપિત્તમુદર્દસ્તુ કફાધિકઃ

સોત્સઙ્ગૈશ્ચ સરાગૈશ્ચ કણ્ડૂમદ્ભિશ્ચ મણ્ડલૈઃ
શૈશિરઃ કફજો વ્યાધિરુદર્દ ઇતિ કીર્તિતઃ

અસમ્યગ્વમનોદીર્ણ પિત્તશ્લેષ્માન્નનિગ્રહૈઃ
મણ્ડલાનિ સકણ્ડૂનિ રાગવન્તિ બહૂનિ ચ
ઉત્કોઠઃ સાનુબન્ધશ્ચ કોઠ ઇત્યભિધીયતે

અમ્લપિત્તનિદાનમ્
અથામ્લપિત્તનિદાનમ્
વિરુદ્ધદુષ્ટામ્લવિદાહિપિત્તપ્રકોપિપાનાન્નભુજો વિદગ્ધમ્
પિત્તં સ્વહેતૂપચિતં પુરા યત્તદમ્લપિત્તં પ્રવદન્તિ સન્તઃ

અવિપાકક્લમોત્ક્લે શતિક્તામ્લોદ્ગારગૌરવૈઃ
હૃત્કણ્ઠદાહારુચિભિશ્ચામ્લપિત્તં વદેદ્ભિષક્

તૃડ્દાહમૂર્ચ્છાભ્રમમોહકારિ પ્રયાત્યધો વા વિવિધપ્રકારમ્
હૃલ્લાસકોઠાનલસાદહર્ષસ્વેદાઙ્ગપીતત્વકરં કદાચિત્

વાન્તં હરિત્પીતકનીલકૃષ્ણમારક્તરક્તાભમતીવ ચામ્લમ્
માંસોદકાભં ત્વતિપિચ્છિલાચ્છં શ્લેષ્માનુજાતં વિવિધં રસેન

ભુક્તે વિદગ્ધે ત્વથવાઽપ્યભુક્તે કરોતિ તિક્તામ્લવમિં કદાચિત્
ઉદ્ગારમેવંવિધમેવ કણ્ઠહૃત્કુક્ષિદાહં શિરસો રુજં ચ

કરચરણદાહમૌષ્ણ્યં મહતીમરુચિં જ્વરં ચ કફપિત્તમ્
જનયતિ કણ્ડૂમણ્ડલપિણ્ડકાશતનિચિતગાત્રરોગચયમ્

રોગોઽયમમ્લપિત્તાખ્યો યત્નાત્ સંસાધ્યતે નવઃ
ચિરોત્થિતો ભવેદ્યાપ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ સ કસ્યચિત્

સાનિલં સાનિલકફં સકફં તચ્ચ લક્ષયેત્
દોષલિઙ્ગેન મતિમાન્ ભિષઙ્મોહકરં હિ તત્

કમ્પપ્રલાપમૂર્ચ્છાચિમિગાત્રાવસાદશૂલાનિ
તમસો દર્શનવિભ્રમવિમોહહર્ષાણ્યનિલકોપાત્

કફનિષ્ઠીવનગૌરવજડતારુચિશીતસાદવમિલેપાઃ
દહનબલસાદકણ્ડૂનિદ્રા શ્ચિહ્નં કફાનુગતે

ઉભયમિદમેવ ચિહ્નં મારુતકફસંભવે ભવત્યમ્લે
તિક્તામ્લકટુકોદ્ગારહૃત્કુક્ષિકણ્ઠદાહકૃત્

ભ્રમો મૂર્ચ્છારુચિશ્છર્દિરાલસ્યં ચ શિરોરુજા
પ્રસેકો મુખમાધુર્યં શ્લેષ્મપિત્તસ્ય લક્ષણમ્

વિસર્પનિદાનમ્
અથ વિસર્પનિદાનમ્
લવણામ્લકટૂષ્ણાદિ સંસેવાદોષકોપતઃ
વિસર્પઃ સપ્તધા જ્ઞેયઃ સર્વતઃ પરિસર્પણાત્

પૃથક્ ત્રયસ્ત્રિભિશ્ચૈકો વિસર્પા દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ
વાતિકઃ પૈત્તિકશ્ચૈવ કફજઃ સન્નિપાતિકઃ

ચત્વાર એતે વીસર્પા વક્ષ્યન્તે દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ
આગ્નેયો વાતપિત્તાભ્યાં ગ્રન્થ્યાખ્યઃ કફવાતજઃ

યસ્તુ કર્દમકો ઘોરઃ સ પિત્તકફસંભવઃ
રક્તં લસીકા ત્વઙ્માંસં દૂષ્યં દોષાસ્ત્રયો મલાઃ

વિસર્પાણાં સમુત્પત્તૌ વિજ્ઞેયાઃ સપ્ત ધાતવઃ
તત્ર વાતાત્ સ વીસર્પો વાતજ્વરસમવ્યથઃ

શોથસ્ફુરણનિસ્તોદ ભેદાયાસાર્તિહર્ષવાન્
પિત્તાદ્દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગોઽતિલોહિતઃ

કફાત્ કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્
સન્નિપાતસમુત્થશ્ચ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતઃ

વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિ મૂર્ચ્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ
ગ્રન્થિભેદાગ્નિ સદનતમકારોચકૈર્યુતઃ

કરોતિ સર્વમઙ્ગં ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્
યં યં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્ સ સઃ

શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાઽશુ ચ ચીયતે
અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્ દ્રુતં ચ સઃ

મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતોઽતિબલસ્તતઃ
વ્યથતેઽઙ્ગ હરેત્સંજ્ઞાં નિદ્રા ં! ચ શ્વાસમીરયેત્

હિક્કાં ચ સ ગતોઽવસ્થામીદૃશીં લભતે ન ના
ક્વચિચ્છર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ

ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહપ્રમોહવાન્
દુસ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રા ં! સોઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે

કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્ત્વા તં બહુધા કફમ્
રક્તં વા બૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્સિરાસ્નાયુમાંસગમ્

દૂષયિત્વા તુ દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મનામ્
ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં સરક્તાં તીવ્રરુગ્જ્વરામ્

શ્વાસકાસાતિસારાસ્ય શોષહિક્કાવમિભ્રમૈઃ
મોહવૈવર્ણ્યમૂર્ચ્છાઙ્ગ ભઙ્ગાગ્નિસદનૈર્યુતામ્

ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ
કફપિત્તાજ્જ્વરઃ સ્તમ્ભો નિદ્રા તન્દ્રા શિરોરુજા

અઙ્ગાવસાદવિક્ષેપૌ પ્રલેપારોચકભ્રમાઃ
મૂર્ચ્છાગ્નિહાનિર્ભેદોઽસ્થ્ના પિપાસેન્દ્રિ યગૌરવમ્

આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ
પ્રાયેણામાશયં ગૃહ્ણન્નેકદેશં ન ચાતિરુક્

પિડકૈરવકીર્ણોઽતિપીત લોહિતપાણ્ડુરૈઃ
સ્નિગ્ધોઽસિતો મેચકાભો મલિનઃ શોથવાન્ ગુરુઃ

ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાજ્યોષ્મા સ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નોઽવદીર્યતે
પઙ્કવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુસિરાગણઃ

શવગન્ધી ચ વીસર્પઃ કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્
બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ ક્રુદ્ધઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્

વીસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્ કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્
સ્ફોટૈઃ શોથજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવશોણિતમ્

જ્વરાતિસારૌ વમથુસ્ત્વઙ્માંસદરણં ક્લમઃ
અરોચકાવિપાકૌ ચ વિસર્પાણામુપદ્ર વાઃ

સિધ્મન્તિ વાતકફપિત્તકૃતા વિસર્પાઃ
સર્વાત્મકઃ ક્ષતકૃતશ્ચ ન સિદ્ધિમેતિ
પિત્તાત્મકોઽઞ્જનવપુશ્ચ ભવેદસાધ્યઃ
કૃચ્છ્રાશ્ચ મર્મસુ ભવન્તિ હિ સર્વ એવ

વિસ્ફોટનિદાનમ્
અથ વિસ્ફોટનિદાનમ્
કટ્વમ્લતીક્ષ્ણોષ્ણવિદાહિરૂક્ષક્ષારૈરજીર્ણાધ્યશનાતપૈશ્ચ
તથર્તુદોષેણ વિપર્યયેણ કુપ્યન્તિ દોષાઃ પવનાદયસ્તુ

ત્વચમાશ્રિત્ય તે રક્તમાંસાસ્થીનિ પ્રદૂષ્ય ચ
ઘોરાન્ કુર્વન્તિ વિસ્ફોટાન્ સર્વાન્ જ્વરપુરઃસરાન્

અગ્નિદગ્ધનિભાઃ સ્ફોટાઃ સજ્વરા રક્તપિત્તજાઃ
ક્કચિત્ સર્વત્ર વા દેહે વિસ્ફોટા ઇતિ તે સ્મૃતાઃ

શિરોરુક્શૂલભૂયિષ્ઠં જ્વરસ્તૃટ્ પર્વભેદનમ્
સકૃષ્ણવર્ણતા ચેતિ વાતવિસ્ફોટલક્ષણમ્

જ્વરદાહરુજાસ્રાવપાક તૃષ્ણાભિરન્વિતમ્
પીતલોહિતવર્ણં ચ પિત્તવિસ્ફોટલક્ષણમ્

છર્દ્યરોચકજાડ્યાનિ કણ્ડૂકાઠિન્યપાણ્ડુતાઃ
અવેદનશ્ચિરાત્ પાકી સ વિસ્ફોટઃ કફાત્મકઃ

વાતપિત્તકૃતો યસ્તુ કુરુતે તીવ્રવેદનામ્
કણ્ડૂસ્તૈમિત્યગુરુભિર્જાનીયાત્ કફવાતિકમ્

કણ્ડૂર્દાહો જ્વરશ્છર્દિરેતૈસ્તુ કફપૈત્તિકઃ
મધ્યે નિમ્નોન્નતોઽન્તે ચ કઠિનોઽલ્પપ્રપાકવાન્

દાહરાગતૃષામોહચ્છર્દિ મૂર્ચ્છારુજાજ્વરાઃ
પ્રલાપો વેપથુસ્તન્દ્રા સોઽસાધ્યઃ સ્યાત્ ત્રિદોષજઃ

રક્તા રક્તસમુત્થાના ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ
વેદિતવ્યાસ્તુ રક્તેન પૈત્તિકેન ચ હેતુના

ન તે સિદ્ધિં સમાયાન્તિ સિદ્ધૈર્યોગશતૈરપિ
એકદોષોત્થિતઃ સાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યો દ્વિદોષજઃ
સર્વદોષોત્થિતો ઘોરસ્ત્વસાધ્યો ભૂર્યુપદ્ર વઃ

મસૂરિકાનિદાનમ્
અથ મસૂરિકાનિદાનમ્
કટ્વમ્લલવણ ક્ષારવિરુદ્ધાધ્યશનાશનૈઃ
દુષ્ટનિષ્પાવશાકાદ્યૈઃ પ્રદુષ્ટપવનોદકૈઃ

ક્રૂરગ્રહેક્ષણાચ્ચાપિ દેશે દોષાઃ સમુદ્ધતાઃ
જનયન્તિ શરીરેઽસ્મિન્ દુષ્ટરક્તેન સઙ્ગતાઃ

મસૂરાકૃતિસંસ્થાનાઃ પિડકાઃ સ્યુર્મસૂરિકાઃ
તાસાં પૂર્વં જ્વરઃ કણ્ડૂર્ગાત્રભઙ્ગોઽરતિર્ભ્રમઃ

ત્વચિ શોથઃ સવૈવર્ણ્યો નેત્રરાગશ્ચ જાયતે
સ્ફોટાઃ શ્યાવારુણા રૂક્ષાસ્તીવ્રવેદનયાઽન્વિતાઃ

કઠિનાશ્ચિરપાકાશ્ચ ભવન્ત્યનિલસંભવાઃ
સન્ધ્યસ્થિપર્વણાં ભેદઃ કાસઃ કમ્પોઽરતિ ક્લમઃ

શોષસ્તાલ્વોષ્ઠજિહ્વાનાં તૃષ્ણા ચારુચિસંયુતા
રક્તાઃ પીતસિતાઃ સ્ફોટાઃ સદાહાસ્તીવ્રવેદનાઃ

ભવન્ત્યચિરપાકાશ્ચ પિત્તકોપસમુદ્ભવાઃ
વિડ્ભેદશ્ચાઙ્ગમર્દશ્ચ દાહસ્તૃષ્ણાઽરુચિસ્તથા

મુખપાકોઽક્ષિરાગશ્ચ જ્વરસ્તીવ્રઃ સુદારુણઃ
રક્તજાયાં ભવન્ત્યેતે વિકારાઃ પિત્તલક્ષણાઃ

કફપ્રસેકઃ સ્તૈમિત્યં શિરોરુગાત્રગૌરવમ્
હૃલ્લાસઃ સારુચિર્નિદ્રા તન્દ્રા લસ્યસમન્વિતાઃ

શ્વેતાઃ સ્નિગ્ધાઃ ભૃશં સ્થૂલાઃ કણ્ડૂબરા મન્દવેદનાઃ
મસૂરિકાઃ કફોત્થાશ્ચ ચિરપાકાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

નીલાશ્ચિપિટવિસ્તીર્ણા મધ્યે નિમ્ના મહારુજઃ
ચિરપાકાઃ પૂતિસ્રાવાઃ પ્રભૂતાઃ સર્વદોષજાઃ

કણ્ઠરોધારુચિસ્તમ્ભ પ્રલાપારતિસંયુતાઃ
દુશ્ચિકિત્સ્યાઃ સમુદ્દિષ્ટાઃ પિડકાશ્ચર્મસંજ્ઞિતાઃ

રોમકૂપોન્નતિસમા રાગિણ્યઃ કફપિત્તજાઃ
કાસારોચકસંયુક્તા રોમાન્ત્યો જ્વરપૂર્વિકાઃ

તોયબુદ્વુદસઙ્કાશાસ્ત્વગ્ગતાસ્તુ મસૂરિકાઃ
સ્વલ્પદોષાઃ પ્રજાયન્તે ભિન્નાસ્તોયં સ્રવન્તિ ચ

રક્તસ્થા લોહિતાકારાઃ શીઘ્રપાકાસ્તનુત્વચઃ
સાધ્યા નાત્યર્થદુષ્ટાશ્ચ ભિન્ના રક્તં સ્રવન્તિ ચ

માંસસ્થાઃ કઠિનાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચિરપાકા ઘનત્વચઃ
ગાત્રશૂલતૃષાકણ્ડૂ જ્વરારતિસમન્વિતાઃ

મેદોજા મણ્ડલાકારા મૃદવઃ કિંચિદુન્નતાઃ
ઘોરજ્વરપરીતાશ્ચ સ્થૂલાઃ સ્નિગ્ધાઃ સવેદનાઃ

સંમોહારતિસંતાપાઃ કશ્ચિદાભ્યો વિનિસ્તરેત્
ક્ષુદ્રા ગાત્રસમા રૂક્ષાશ્ચિપિટાઃ કિંચિદુન્નતાઃ

મજ્જોત્થા ભૃશસંમોહવેદનારતિસંયુતાઃ
છિન્દન્તિ મર્મધામાનિ પ્રાણાનાશુ હરન્તિ હિ

ભ્રમરેણેવ વિદ્ધાનિ કુર્વન્ત્યસ્થીનિ સર્વતઃ
પક્વાભાઃ પિડકાઃ સ્નિગ્ધાઃ સૂક્ષ્માશ્ચાત્યર્થવેદનાઃ

સ્તૈમિત્યારતિ સંમોહદાહોન્માદ સમન્વિતાઃ
શુક્રજાયાં મસૂર્યાં તુ લક્ષણાનિ ભવન્તિ હિ

નિર્દિષ્ટં કેવલં ચિહ્નં દૃશ્યતે ન તુ જીવિતમ્
દોષમિશ્રાસ્તુ સપ્તૈતા દ્ર ષ્ટવ્યા દોષલક્ષણૈઃ

ત્વગ્ગતા રક્તજાશ્ચૈવ પિત્તજાઃ લેષ્મજાસ્તથા
શ્લેષ્મપિત્તકૃતાશ્ચૈવ સુખસાધ્યા મસૂરિકાઃ

વાતજા વાતપિત્તોત્થાઃ શ્લેષ્મવાતકૃતાશ્ચ યાઃ
કૃચ્છ્રસાધ્યતમાસ્તસ્માદ્યત્નાદેતા ઉપાચરેત્

અસાધ્યાઃ સન્નિપાતોત્થાસ્તાસાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્
પ્રવાલસદૃશાઃ કાશ્ચિત્ કાશ્ચિજ્જમ્બૂફલોપમાઃ

લોહજાલસમાઃ કાશ્ચિદતસીફલસન્નિભાઃ
આસાંબહુવિધા વર્ણા જાયન્તે દોષભેદતઃ

કાસો હિક્કા પ્રમેહશ્ચ જ્વરસ્તીવ્રઃ સુદારુણઃ
પ્રલાપશ્ચારતિર્મૂર્ચ્છા તૃષ્ણા દાહોઽતિઘૂર્ણતા

મુખેન પ્રસ્રવેદ્ર ક્તં તથા ઘ્રાણેન ચક્ષુષા
કણ્ઠે ઘુર્ઘુરકં કૃત્વા શ્વસિત્યત્યર્થવેદનમ્

મસૂરિકાભિભૂતસ્ય યસ્યૈતાનિ ભિષગ્વરૈઃ
લક્ષણાનિ ચ દૃશ્યન્તે ન દદ્યાદત્ર ભેષજમ્

મસૂરિકાભિભૂતા યો ભૃશં ઘ્રાણેન નિઃશ્વસેત્
સ ભૃશં ત્યજતિ પ્રાણાઁ સ્તૃષાર્તો વાયુદૂષિતઃ

મસૂરિકાન્તે શોથઃ સ્યાત્ કૂર્પરે મણિબન્ધકે
તથાંઽસફલકે ચાપિ દુશ્ચિકિત્સ્યઃ સુદારુણઃ

ક્ષુદ્ર રોગનિદામ્
અથ ક્ષુદ્ર રોગનિદામ્
સ્નિગ્ધાઃ સવર્ણા ગ્રથિતા નીરુજો મુદ્ગસંનિભાઃ
કફવાતોત્થિતા જ્ઞેયા બાલાનામજગલ્લિકાઃ

યવાકારા સુકઠિના ગ્રથિતા માંસસંશ્રિતા
પિડકા કફવાતાભ્યાં યવપ્રખ્યેતિ સોચ્યતે

ઘનામવક્રાં પિડકામુન્નતાં પરિમણ્ડલામ્
અન્ત્રાલજીમલ્પપૂયાં તાં વિદ્યાત્ કફવાતજામ્

વિવૃતાસ્યાં મહાદાહાં પક્વોદુમ્બરસંનિભામ્
વિવૃતામિતિ તાં વિદ્યાત્ પિત્તોત્થાં પરિમણ્ડલામ્

ગ્રથિતાઃ પઞ્ચ વા ષડ્ વા દારુણાઃ કચ્છપોપમાઃ
કફાનિલાભ્યાં પિડકા જ્ઞેયાઃ કચ્છપિકા બુધૈઃ

ગ્રીવાંસકક્ષાકરપાદદેશે સન્ધૌ ગલે વા ત્રિભિરેવ દોષૈઃ
ગ્રન્થિઃ સ વલ્મીકવદક્રિયાણાં જાતઃ ક્રમેણૈવ ગતઃ પ્રવૃદ્ધિમ્

મુખૈરનેકૈઃ સ્રુતિતોદવદ્ભિર્વિસર્પવત્ સર્પતિ ચોન્નતાગ્રૈઃ
વલ્મીકમાહુર્ભિષજો વિકારં નિષ્પ્રત્યનીકં ચિરજં વિશેષાત્

પદ્મકર્ણિકવન્મધ્યે પિડકાભિઃ સમાચિતામ્
ઇન્દ્ર વિદ્ધાં તુ તાં વિદ્યાદ્ વાતપિત્તોત્થિતાં ભિષક્

મણ્ડલં વૃત્તમુત્સન્નં સરક્તં પિડકાચિતમ્
રુજાકરીં ગર્દભિકાં તાં વિદ્યાદ્વાતપિત્તજામ્

વાતશ્લેષ્મસમુદ્ભૂતઃ શ્વયથુર્હનુસન્ધિજઃ
સ્થિરો મન્દરુજઃ સ્નિગ્ધો જ્ઞેયઃ પાષાણગર્દભઃ

કર્ણસ્યાભ્યન્તરે જાતાં પિડકામુગ્રવેદનામ્
સ્થિરાં પનસિકાં તાં તુ વિદ્યાદ્વાતકફોત્થિતામ્

વિસર્પવત્ સર્પતિ યઃ શોથસ્તનુરપાકવાન્
દાહજ્વરકરઃ પિત્તાત્ સ જ્ઞેયો જાલગર્દભઃ

પિડકામુત્તમાઙ્ગસ્થાં વૃત્તામુગ્રરુજાજ્વરામ્
સર્વાત્મિકાં સર્વલિઙ્ગાં જાનીયાદિરિવેલ્લિકામ્

બાહુપાર્શ્વાંસકક્ષેષુ કૃષ્ણસ્ફોટાં સવેદનામ્
પિત્તપ્રકોપસંભૂતાં કક્ષામિત્યભિનિર્દિશેત્

એકામેતાદૃશીં દૃષ્ટ્વા પિડકાં સ્ફોટસંનિભામ્
ત્વગ્ગતાં પિત્તકોપેન ગન્ધમાલાં પ્રચક્ષતે

કક્ષભાગેષુ યે સ્ફોટા જાયન્તે માંસદારણાઃ
અન્તર્દાહજ્વરકરા દીપ્તપાવકસંનિભાઃ

સપ્તાહાદ્વા દશાહાદ્વા પક્ષાદ્વા હન્તિ માનવમ્
તામગ્નિરોહિણીં વિદ્યાદસાધ્યાં સર્વદોષજમ્

નખમાંસમધિષ્ઠાય વાયુઃ પિત્તં ચ દેહિનામ્
કુર્વાતે દાહપાકૌ ચ તં વ્યાધિં ચિપ્પમાદિશેત્

તદેવાલ્પતરૈર્દોષૈઃ પુરુષં કુનખં વદેત્

ગમ્ભીરામલ્પસંરમ્ભાં સવર્ણામુપરિસ્થિતામ્
વાદસ્યાનુશયીં તાં તુ વિદ્યાદન્તઃપ્રપાકિનીમ્

વિદારીકન્દવદ્ વૃત્તાકક્ષાવઙ્ક્ષણસન્ધિષુ
વિદારિકા ભવેદ્ર ક્તા સર્વજા સર્વલક્ષણા

પ્રાપ્ય માંસસિરાસ્નાયુઃ શ્લેષ્મા મેદસ્તથાઽનિલઃ
ગ્રન્થિં કરોત્યસૌ ભિન્નો મનુસર્પિર્વસાનિભમ્

સ્રવત્યાસ્રાવમનિલસ્તત્ર વૃદ્ધિં ગતઃ પુનઃ
માંસં સંશોષ્ય ગ્રથિતાં શર્કરાં જનયેત્તતઃ

દુર્ગન્ધિ ક્લિન્નમત્યર્થં નાનાવર્ણં તતઃ સિરાઃ
સ્રવન્તિ રક્તં સહસા તં વિદ્યાચ્છર્કરાર્બુદમ્

પરિક્રમણશીલસ્ય વાયુરત્યર્થરૂક્ષયોઃ
પાદયોઃ કુરુતે દારીં પાદદારીં તમાદિશેત્

શર્કરોન્મથિતે પાદે ક્ષતે વા કણ્ટકાદિભિઃ
ગ્રન્થિઃ કોલવદુત્સન્નો જાયતે કદરં હિ તત્

ક્લિન્નાઙ્ગુલ્યન્તરૌ પાદૌ કણ્ડૂદાહરુજાન્વિતૌ
દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાદલસં તં વિભાવયેત્

રોમકૂપાનુગં પિત્તં વાતેન સહ મૂર્ચ્છિતમ્
પ્રચ્યાવયતિ રોમાણિ તતઃ શ્લેષ્મા સશોણિતઃ

રુણદ્ધિ રોમકૂપાંસ્તુ તતોઽન્યેષામસંભવઃ
તદિન્દ્ર લુપ્તં રવાલિત્યં રુહ્યેતિચ વિભાવ્યતે

દારુણા કણ્ડુરા રૂક્ષા કેશભૂમિઃ પ્રપાટ્યતે
કફમારુતકોપેન વિદ્યાદ્દારુણકં તુ તમ્

અરૂંષિ બહુવક્ત્રાણિ વહુક્લેદીનિ મૂર્ઘ્નિ તુ
કફાસૃક્ક્રિમિકોપેન નૃણાં વિદ્યાદરૂંષિકામ્

ક્રોધશોકશ્રમકૃતઃ શરીરોષ્મા શિરોગતઃ
પિત્તં ચ કેશાન્ પચતિ પ્રમિતં તેન જાયતે

શાલ્મલીકણ્ટકપ્રખ્યાઃ કફમારુતરક્તજાઃ
યુવાનપિડકા યૂનાં વિજ્ઞેયા મુખદૂષિકાઃ

કણ્ટકૈરાચિતં વૃત્તં મણ્ડલં પાણ્ડુકણ્ડુરમ્
પદ્મિનીકણ્ટકપ્રખ્યૈસ્તદાખ્યં કફવાતજમ્

સમમુત્સન્નમરુજં મણ્ડલં કફરક્તજમ્
સહજં લક્ષ્મ ચૈકેષાં લક્ષ્યો જતુમણિસ્તુ સઃ

અવેદનં સ્થિરં ચૈવ યસ્મિન્ ગાત્રે પ્રદૃશ્યતે
માષવત્કૃષ્ણમુત્સન્નમનિલાન્મષકં તુ તત્

કૃષ્ણાનિ તિલમાત્રાણિ નીરુજાનિ સમાનિ ચ
વાતપિત્તકફોચ્છોષાત્તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્

મહદ્વા યદિ વા ચાલ્પં શ્યાવ વા યદિ વાઽસિતમ્
નીરુજં મણ્ડલં ગાત્રે ન્યચ્છમિત્યભિધીયતે

ક્રોધાયાસપ્રકુપિતો વાયુઃ પિત્તેન સંયુતઃ
મુખમાગત્ય સહસા મણ્ડલં વિસૃજત્યતઃ

નીરુજં તનુકં શ્યાવં મુખે વ્યંઙ્ગં તમાદિશેત્
કૃષ્ણમેવંગુણં ગાત્રે મુખે વા નીલિકાં વિદુઃ

મર્દનાત્ પીડનાદ્વાઽતિ તથૈવાપ્યભિઘાતતઃ
મેઢ્રચર્મ યદા વાયુર્ભજતે સર્વતશ્ચરન્

તદા વાતોપસૃષ્ટત્વાત્તચ્ચર્મ પરિવર્તતે
મણેરધસ્તાત્ કોશશ્ચ ગ્રન્થિરૂપેણ લમ્બતે

સરુજાં વાતસંભૂતાં તાં વિદ્યાત્ પરિવર્તિકામ્
સકણ્ડૂઃ કટિના ચાપિ સૈવ શ્લેષ્મસમુત્થિતા

અલ્પીયઃખાં યદા હર્ષાદ્વલાદ્ગચ્છેત્ સ્ત્રિયં નરઃ
હસ્તાભિધાતાદપિ વા ચર્મણ્યુદ્વર્તિતે બલાત્

યસ્યાવપાઠ્યતે ચર્મ તાં વિદ્યાદવપાટિકામ્
વાતોપસૃષ્ટે મેઢ્રે વૈ ચર્મ સંશ્રયતે મણિમ્

મણિશ્ચર્મોપનદ્ધસ્તુ મૂત્રસ્રોતો રુણદ્ધિ ચ
નિરુદ્ધપ્રકશે તસ્મિન્ મન્દધારમવેદનમ્

મૂત્રં પ્રવર્તતે જન્તોર્મણિવિવ્રિયતે ન ચ
નિરુદ્ધપ્રકશં વિદ્યાત્ સરુજં વાતસંભવમ્

વેગસંધારણાદ્વાયુર્વિહતો ગુદસંશ્રિતઃ
નિરુણદ્ધિ મહાસ્રોતઃ સૂક્ષ્મદ્વારં કરોતિ ચ

માર્ગસ્ય સૌક્ષ્મ્યાત્ કૃચ્છ્રેણ પુરીષં તસ્ય ગચ્છતિ
સન્નિરુદ્ધગુદં વ્યાધિમેતં વિદ્યાત્ સુદારુણમ્

શકૃન્મૂત્રસમાયુક્તેઽધૌતેઽપાને શિશોર્ભવેત્
સ્વિન્ને વાઽસ્નાપ્યમાને વા કણ્ડૂ રક્તકફોદ્ભવા

કણ્ડૂયનાત્તતઃ ક્ષિપ્રં સ્ફોટઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે
એકીભૂતં વ્રણૈર્ઘોરં તં વિદ્યાદહિપૂતનમ્

સ્નાનોત્સાદનહીનસ્ય મલો વૃષણસંસ્થિતઃ
યદા પ્રક્લિદ્યતે સ્વેદાત્ કણ્ડૂં જનયતે તદા

કણ્ડૂયનાત્તતઃ ક્ષિપ્રં સ્ફોટઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે
પ્રાહુર્વૃષણકચ્છૂં તાં શ્લેષ્મરક્તપ્રકોપજામ્

પ્રવાહણાતિસારાભ્યાં નિર્ગચ્છતિ ગુદં બહિઃ
રૂક્ષદુર્બલદેહસ્ય ગુદભ્રંશં તમાદિશેત્

સદાહો રક્તપર્યન્તસ્ત્વક્પાકી તીવ્રવેદનઃ
કણ્ડૂમાઞ્ જ્વરકારી ચ સ સ્યાચ્છૂકરદંષ્ટ્રકઃ

મુખરોગનિદાનમ્
અથ મુખરોગનિદાનમ્
આનૂપપિશિત ક્ષીરદધિમત્સ્યાતિસેવનાત્
મુખમધ્યે ગદાન્ કુર્યુઃ ક્રુદ્ધા દોષાઃ કફોત્તરાઃ

કર્કશૌ પરુષૌ સ્તબ્ધૌ સંપ્રાપ્તાનિલવેદનૌ
દાલ્યેતે પરિપાટ્યેતે ઓષ્ઠૌ મારુતકોપતઃ

ચીયતે પિડકાભિશ્ચ સરુજાભિઃ સમન્તતઃ
સદાહપાકપિડકૌ પીતાભાસૌ ચ પિત્તતઃ

સવર્ણાભિશ્ચ ચીયેતે પિડકાભિરવેદનૌ
ભવતસ્તુ કફાદોષ્ઠૌ પિચ્છિલૌ શીતલૌ ગુરૂ

સકૃત્કૃષ્ણૌ સકૃત્પીતૌ સકૃચ્છ્વેતૌ તથૈવ ચ
સન્નિપાતેન વિજ્ઞેયાવનેકપિડકાચિતૌ

ખર્જૂરફલવર્ણાભિઃ પિડકાભિર્નિપીડિતૌ
રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિતપ્રભૌ

ગુરૂ સ્થૂલૌ માંસદુષ્ટૌ માંસપિણ્ડવદુદ્ગતૌ
જન્તવશ્ચાત્ર મૂર્ચ્છન્તિ નરસ્યોભયતો મુખાત્

સર્પિર્મણ્ડપ્રતીકાશૌ મેદસા કણ્ડુરૌ ગુરૂ
અચ્છં સ્ફટિકસંકાશમાસ્રાવં સ્રવતો ભૃશમ્

તયોર્વ્રણો ન સંરોહેન્મૃદુત્વં ચ ન ગચ્છતિ
ક્ષતજાભૌ વિદીર્યેતે પાટ્યેતે ચાભિઘાતતઃ

ગ્રથિતૌ ચ તથા સ્યાતામોષ્ઠૌ કણ્ડૂસમન્વિતૌ
શોણિતં દન્તવેષ્ટેભ્યો યસ્યાકસ્માત્ પ્રવર્તતે
દુર્ગન્ધીનિ સકૃષ્ણાનિ પ્રક્લેદીનિ મૃદુનિ ચ

દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે પચન્તિ ચ પરસ્પરમ્
શીતાદો નામ સ વ્યાધિઃ કફશોણિતસંભવઃ

દન્તયોસ્ત્રિષુ વા યસ્ય શ્વયથુર્જાયતે મહાન્
દન્તપુપ્પુટકો નામ સ વ્યાધિઃ કફરક્તજઃ

સ્રવન્તિ પૂયરુધિરં ચલા દન્તા ભવન્તિ ચ
દન્તવેષ્ટઃ સ વિજ્ઞેયો દુષ્ટશોણિતસંભવઃ

શ્વયથુર્દન્તમૂલેષુ રુજાવાન્ કફરક્તજઃ
લાલાસ્રાવી સ વિજ્ઞેયઃ શૈષિરો નામ નામતઃ

દન્તાશ્ચલન્તિ વેષ્ટેભ્યસ્તાલુ ચાપ્યવદીર્યતે
યસ્મિન્ સ સર્વજો વ્યાધિર્મહાશૌષિરસંજ્ઞિતઃ

દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે યસ્મિન્ ષ્ઠીવતિ ચાપ્યસૃક્
પિત્તાસૃક્કફજો વ્યાધિર્જ્ઞેયઃ પરિદરો હિ સઃ

વેષ્ટેષુ દાહઃ પાકશ્ચ તાભ્યાં દન્તાશ્ચલન્તિ ચ
યસ્મિન્ સોપકુશો નામ પિત્તરક્તકૃતો ગદઃ

ઘૃષ્ટેષુ દન્તમાંસેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્
ચલા ભવન્તિ દન્તાશ્ચ સ વૈદર્ભોઽભિઘાતજઃ

મારુતેનાધિકો દન્તો જાયતે તીવ્રવેદનઃ
ખલિવર્ધનસંજ્ઞોઽસૌ જાતે રુક્ ચ પ્રશામ્યતિ

શનૈઃ શનૈઃ પ્રકુરુતે વાયુર્દન્તસમાશ્રિતઃ
કરાલાન્ વિકટાન્ દન્તાન્ કરાલો ન સ સિધ્યતિ

હાનવ્યે પશ્ચિમે દન્તે મહાઞ્ શોથો મહારુજઃ
લાલાસ્રાવી કફકૃતો વિજ્ઞેયઃ સોઽધિમાંસકઃ
દન્તમૂલગતા નાડ્યઃ પઞ્ચ જ્ઞેયા યથેરિતાઃ

દીર્યમાણેષ્વિવ રુજા યસ્ય દન્તેષુ જાયતે
દાલનો નામ સ વ્યાધિઃ સદાગતિનિમિત્તજઃ

કૃષ્ણચ્છિદ્ર શ્ચલઃ સ્રાવી સસંરમ્ભો મહારુજઃ
અનિમિત્તરુજો વાતાદ્વિજ્ઞેયઃ ક્રિમિદન્તકઃ

વક્ત્રં વક્રં ભવેદ્યસ્ય દન્તભઙ્ગશ્ચ જાયતે
કફવાતકૃતો વ્યાધિઃ સ ભઞ્જનકસંજ્ઞિતઃ

શીતરૂક્ષપ્રવાતામ્લસ્પર્શાનામસહા દ્વિજાઃ
પિત્તમારુતકોપેન દન્તહર્ષઃ સ નામતઃ

મલો દન્તગતો યસ્તુ પિત્તમારુતશોષિતઃ
શર્કરેવ ખરસ્પર્શા સા જ્ઞેયા દન્તશર્કરા

કપાલેષ્વિવ દીર્યત્સુ દન્તાનાં સૈવ શર્કરા
કપાલિકેતિ વિજ્ઞેયા સદા દન્તવિનાશિની

યોઽસૃઙિમશ્રેણ પિત્તેન દગ્ધો દન્તસ્ત્વશેષતઃ
શ્યાવતાં નીલતાં વાપિ ગતઃ સ શ્યાવદન્તકઃ

દન્તમાંસે મલૈઃ સાસ્રૈર્વાહ્યાન્તઃ શ્વયથુર્ગુરુઃ
સદાહરુક્ સ્રવેદ્ભિન્નઃ પૂયાસ્રં દન્તવિદ્ર ધિઃ

જિહ્વાઽનિલેન સ્ફુટિતા પ્રસુપ્તા ભવેચ્ચ શાકચ્છદનપ્રકાશા
પિત્તેન દહ્યત્યુપચીયતે ચ દીર્ઘૈઃ સરક્તૈરપિ કણ્ટકૈશ્ચ
કફેન ગુર્વી બહુલાચિતા ચ માંસોચ્છ્રાયૈઃ શાલ્મલિકણ્ટકાભૈઃ

જિહ્વાતલે યઃ શ્વયથુઃ પ્રગાઢઃ સોઽલાસસંજ્ઞઃ કફરક્તમૂર્તિઃ
જિહ્વાં સ તુ સ્તમ્ભયતિ પ્રવૃદ્ધો મૂલે ચ જિહ્વા ભૃશમેતિ પાકમ્

જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુર્હિ જિહ્વામુન્નસ્ય જાતઃ કફરક્તમૂલઃ
લાલાકરઃ કણ્ડુયુતઃ સચોષઃ સા તૂપજિહ્વા પઠિતા ભિષગ્ભિઃ

શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યાં તાલમૂલે પ્રવૃદ્ધો દીર્ઘઃ શોથો ધ્માતબસ્તિપ્રકાશઃ
તૃષ્ણાકાસશ્વાસકૃત્તં વદન્તિ વ્યાધિં વૈદ્યાઃ કણ્ઠશુણ્ડીતિ નામ્ના

શોથઃ સ્થૂલસ્તોદદાહપ્રપાકી પ્રાગુક્તાભ્યાં તુણ્ડિકેરી મતા તુ
મૃદુઃ શોથો લોહિતઃ શોણિતોત્થો જ્ઞેયોઽધ્રુષઃ સજ્વરસ્તીવ્રરુક્ ચ

કૂર્મોન્નતોઽવેદનોઽશીઘ્રજન્મા રોગો જ્ઞેયઃ કચ્છપઃ શ્લેષ્મણા તુ
પદ્માકારં તાલુમધ્યે તુ શોથં વિદ્યાદ્ર ક્તાદર્વુદં પ્રોક્તલિઙ્ગમ્

દુષ્ટં માંસં નીરુજં તાલુમધ્યે કફાચ્છૂનં માંસસંઘાતમાહુઃ
નીરુક્સ્થાયી કોલમાત્રઃકફાત્ સ્યાન્મેદોયુક્તાત્ પુપ્પુટસ્તાલુદેશે

શોષોઽત્યર્થં દીર્યતે ચાપિ તાલુઃ શ્વાસશ્ચોગ્રસ્તાલુશોષોઽનિલાચ્ચ
પિત્તં કુર્યાત્ પાકમત્યર્થઘોરં તાલુન્યેવં તાલુપાકંવદન્તિ

ગલેઽનિલઃ પિત્તકફૌ ચ મૂર્ચ્છિતૌ પ્રદૂષ્ય માંસં ચ તથૈવ શોણિતમ્
ગલોપસંરોધકરૈસ્તથાઽઙકુરૈર્નિહન્ત્યસૂન્ વ્યાધિરિયં હિ રોહિણી

જિહ્વાસમન્તાદ્ભૃશવેદનાસ્તુ માંસાઙ્કુરાઃ કણ્ઠવિરોધિનો યે
સા રોહિણી વાતકૃતા પ્રદિષ્ટા વાતાત્મકોપદ્ર વગાઢયુક્તા

ક્ષિપ્રોદ્ગમા ક્ષિપ્રવિદાહપાકા તીવ્રજ્વરા પિત્તનિમિત્તજા તુ
સ્રોતોવિરોધિન્યચલોદ્ગતા ચ સ્થિરાઙ્કુરા યા કફસંભવા સા

ગમ્ભીરપાકિન્યનિવાર્યવીર્યા ત્રિદોષલિઙ્ગા ત્રિતયોત્થિતા ચ
સ્ફોટૈશ્ચિતા પિત્તસમાનલિઙ્ગા સાધ્યા પ્રદિષ્ટા રુધિરાત્મિકા તુ

કીલાસ્થિમાત્રઃ કફસંભવો યો ગ્રન્થિર્ગલે કણ્ટકશૂકભૂતઃ
ખરઃ સ્થિરઃ શસ્ત્રનિપાતસાધ્યસ્તં કણ્ઠશાલૂકમિતિ બ્રુવન્તિ

જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુઃ કફાત્તુ જિહ્વોપરિષ્ટાદપિ રક્તમિશ્રાત્
જ્ઞેયોઽધિજિહ્વઃ ખલુ રોગ એષ વિવર્જયેદાગતપાકમેનમ્

વલાસ એવાયતમુન્નતં ચ શોથં કરોત્યન્નગતિં નિવાર્ય
તં સર્વથૈવાપ્રતિવાર્યવીર્યં વિવર્જનીયં બલયં વદન્તિ

ગલે તુ શોથં કુરુતઃ પ્રવૃદ્ધૌ શ્લેષ્માનિલૌ શ્વાસરુજોપપન્નમ્
મર્મચ્છિદં સુસ્તરમેનમાહુર્બલાશસંજ્ઞં નિપુણા વિકારમ્

વૃત્તોન્નતોઽન્ત શ્વયથુઃ સદાહઃ સકણ્ડુરોઽપાક્યમૃદુર્ગુરુશ્ચ
નામ્નૈકવૃન્દઃ પરિકીર્તિતોઽસૌ વ્યાધિર્બલાસક્ષતજપ્રસૂતઃ

સમુન્નતં વૃત્તમમન્દદાહં તીવ્રજ્વરં વૃન્દમુદાહરન્તિ
તચ્ચાપિ પિત્તક્ષતજપ્રકોપાજ્જ્ઞેયં સતોદં પવનાત્મકં તુ

વર્તિર્ઘના કણ્ઠનિરોધિની યા ચિતાઽતિમાત્રં પિશિતપ્રરોહૈઃ
અનેકરુક્ પ્રાણહરી ત્રિદોષાજ્જ્ઞેયા શતઘ્ની ચ શતઘ્નિરૂપા

ગ્રન્થિર્ગલે ત્વામલકાસ્થિમાત્રઃ સ્થિરોઽતિરુગ્યઃ કફરક્તમૂર્ત્તિઃ
સંલક્ષ્યતે સક્તમિવાશનં ચ સશસ્ત્રસાધ્યસ્તુ ગલાયુસંજ્ઞઃ

સર્વં ગલં વ્યાપ્ય સમુત્થિતો યઃ શોથો રુજં સન્તિ ચ યત્ર સર્વાઃ
સ સર્વદોષૈર્ગલવિદ્ર ધિસ્તુ તસ્યૈવ તુલ્યઃ ખલુ સર્વજસ્ય

શોથો મહાનન્નજલાવરોધી તીવ્રજ્વરો વાયુગતેર્નિહન્તા
કફેન જાતો રુધિરાન્વિતેન ગલે ગલૌઘઃ પરિકીર્ત્યતે તુ

યસ્તામ્યમાનઃ શ્વસિતિ પ્રસક્તં ભિન્નસ્વરઃ શુષ્કવિમુક્તકણ્ઠઃ
કફોપદિગ્ધેષ્વનિલાયનેષુ જ્ઞેયઃ સ રોગઃ શ્વસનાત્ સ્વરઘ્નઃ

પ્રતાનવાન્ યઃ શ્વયથુઃ સુકષ્ટો ગલોપરોધં કુરુતે ક્રમેણ
સ માંસ તાનઃ કથિતોઽવલમ્વી પ્રાણ પ્રણુત્ સર્વકૃતો વિકારઃ

સદાહતોદં શ્વયથું સુતામ્રમન્તર્ગલે પૂતિવિશીર્ણમાંસમ્
પિત્તેન વિદ્યાદ્વદને વિદારીં પાર્શ્વે વિશેષાત્ સ તુ યેન શેતે

સ્ફોટૈઃ સતોદૈર્વદનં સમન્તાદ્યસ્યાવિતં સર્વસરઃ સ વાતાત્
રક્તૈઃ સદાહૈસ્તનુભિઃ સપીતૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ પિત્તકોપાત્
અવેદનૈઃ કણ્ડુયુતૈઃ સવર્ણૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ વૈ કફેન

ઓષ્ઠપ્રકોપે વર્જ્યાઃ સ્યુર્માંસરક્તત્રિદોષજાઃ
દન્તમૂલેષુ વર્જ્યૌ ચ ત્રિલિઙ્ગગતિશૌષિરૌ

દન્તેષુ ચ ન સિધ્યન્તિ શ્યાવદાલનભઞ્જનાઃ
જિહ્વારોગે બલાશસ્તુ તાલવ્યેષ્વર્બુદં તથા

સ્વરઘ્નો વલયો વૃન્દો બલાશશ્ચ વિદારિકા
ગલૌઘો માંસતાનશ્ચ શતઘ્ની રોહિણી ગલે

અસાધ્યાઃ કીર્તિતા હ્યેતે રોગા નવ દશૈવ તુ
તેષુ ચાપિ ક્રિયાં વૈદ્યઃ પ્રત્યાખ્યાય સમાચરેત્

કર્ણરોગનિદાનમ્
અથ કર્ણરોગનિદાનમ્
સમીરણઃ શ્રોત્રગતોઽન્યથાચરન્ સમન્તતઃ શૂલમતીવ કર્ણયોઃ
કરોતિ દોષૈશ્ચ યથાસ્વમાવૃતઃ સ કર્ણશૂલઃ કથિતો દુરાચરઃ

કર્ણસ્રોતઃસ્થિતે વાતે શૃણોતિ વિવિધાન્ સ્વરાન્
ભેરીમૃદઙ્ગશઙ્ખાનાં કર્ણનાદઃ સ ઉચ્યતે

યદા શબ્દવહં વાયુઃ સ્રોતઃ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ
શુદ્ધઃશ્લેષ્માન્વિતો વાઽપિ બાધિર્યં તેન જાયતે

વાયુઃ પિત્તાદિભિર્યુક્તો વેણુઘોષોપમં સ્વનમ્
કરોતિ કર્ણયોઃ ક્ષ્વેડં કર્ણક્ષ્વેડઃ સ ઉચ્યતે

શિરોઽભિઘાતાદથવા નિમજ્જતો જલે પ્રપાકાદથવાઽપિ વિદ્ર ધેઃ
સ્રવેદ્ધિ પૂયં શ્રવણોઽનિલાદિતઃ સ કર્ણસંસ્રાવ ઇતિ પ્રકીર્તિતઃ

મારુતઃ કફસંયુક્તઃ કર્ણકણ્ડૂં કરોતિ ચ
પિત્તોષ્મશોષિતઃ શ્લેષ્મા કુરુતે કર્ણગૂથકમ્

સ કર્ણગૂથો દ્ર વતાં ગતો યદા વિલાયિતો ઘ્રાણમુખં પ્રપદ્યતે
તદા સ કર્ણપ્રતિનાહસંદિતો ભવેદ્વિકારઃ શિરસોઽધભેદકૃત્

યદા તુ મૂર્ચ્છન્ત્યથવાઽપિ જન્તવઃ સૃજન્ત્યપત્યાન્યથવાઽપિ મક્ષિકાઃ
યદ્વ્યઞ્જનત્વાચ્છ્રવણો નિરુચ્યતે ભિષગ્ભિરાદ્યૈઃ ક્રિમિકર્ણકો ગદઃ

પતઙ્ગાઃ શતપદ્યશ્ચ કર્ણસ્રોતઃ પ્રવિશ્ય હિ
અરતિં વ્યાકુલત્વં ચ ભૃશં કુર્વન્તિ વેદનામ્

કર્ણો નિસ્તુદ્યતે તસ્ય તથા ફરફરાયતે
કીટે ચરતિ રુક્ તીવ્રા નિષ્પન્દે મન્દવેદના

ક્ષતાભિઘાતપ્રભવસ્તુ વિદ્ર ધિર્ભવેત્તથા દોષકૃતોઽપરઃ પુનઃ
સરક્તપીતારુણમસ્રમાસ્રવેત્ પ્રતોદધૂમાયનદાહચોષવાન્

કર્ણપાકસ્તુ પિત્તેન કોથવિક્લેદકૃદ્ભવેત્
કર્ણવિદ્ર ધિપાકાદ્વા જાયતે ચામ્બુપૂરણાત્

પૂયં સ્રવતિ પૂતિં વા સ જ્ઞેયઃ પૂતિકર્ણકઃ
કર્ણશોથાર્બુદાર્શાંસિ જાનીયાદુક્તલક્ષણૈઃ

નાદોઽતિરુક્ કર્ણમલસ્ય શોષઃ સ્રાવસ્તનુશ્ચાશ્રવણં ચ વાતાત્
શોથઃ સરાગો દરણં વિદાહઃ સપીતપૂતિસ્રવણં ચ પિત્તાત્

વૈશ્રુત્યકણ્ડૂસ્થિરશોથશુક્લસ્નિગ્ધસ્રુતિઃ સ્વલ્પરુજઃ કફાચ્ચ
સર્વાણિ રૂપાણિ ચ સન્નિપાતાત્ સ્રાવશ્ચ તત્રાધિકદોષવર્ણઃ

સૌકુમાર્યાચ્ચિરોત્સૃષ્ટે સહસાઽતિપ્રવર્ધિતે
કર્ણશોથો ભવેત્ પાલ્યાં સરુજઃ પરિપોટવાન્
કૃષ્ણારુણનિભઃ સ્તવ્ધઃ સ વાતાત્ પરિપોટકઃ

ગુર્વાભરણસંયોગાત્તાડનાદ્ ઘર્ષણાદપિ
શોથઃ પાલ્યાં ભવેચ્છ્યાવો દાહપાકરુજાન્વિતઃ

રક્તો વા રક્તપિત્તાભ્યામુત્પાતઃ સ ગદો મતઃ
કર્ણં બલાદ્વર્ધયતઃ પાલ્યાં વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ

કફં સંગૃહ્ય કુરુતે શોફં સ્તબ્ધમવેદનમ્
ઉન્મન્થકઃ સકણ્ડૂકો વિકારઃ કફવાતજઃ

સંવર્ધ્યમાને દુર્વિદ્ધે કણ્ડૂપાકરુજાન્વિતઃ
શોથો ભવતિ પાકશ્ચ ત્રિદોષો દુઃખવર્ધનઃ

કફાસૃક્કૃમયઃ ક્રુદ્ધાઃ સર્ષપાભા વિસર્પિણઃ
કુર્વન્તિ પાલ્યાં પિડકાઃ કણ્ડૂદાહરુજાન્વિતાઃ

કફાસૃક્કૃમિસંભૂતઃ સ વિસર્પન્નિતસ્તતઃ
લિહેત્ સશષ્કુલદ્યં પાલદ્યં પરિલેહીતિ સ સ્મૃતઃ

નાસારોગનિદાનમ્
અથ નાસારોગનિદાનમ્
આનહ્યતે યસ્ય વિશુષ્યતે ચ પ્રક્લિદ્યતે ધૂપ્યતિ ચાપિ નાસા
ન વેત્તિ યો ગન્ધરસાંશ્ચ જન્તુર્જુષ્ટં વ્યવસ્યેત્તમપીનસેન
તં ચાનિલશ્લેષ્મભવં વિકારં બ્રૂયાત્ પ્રતિશ્યાયસમાનલિઙ્ગમ્

દોષૈર્વિદગ્ધૈર્ગલતાલુમૂલે સંમૂર્ચ્છિતો યસ્ય સમીરણસ્તુ
નિરેતિ પૂતિર્મુખનાસિકાભ્યાં તં પૂતિનસ્યં પ્રવદન્તિ રોગમ્

ઘ્રાણાશ્રિતં પિત્તમરૂંષિ કુર્યાદ્યસ્મિન્ વિકારે બલવાંશ્ચ પાકઃ
તં નાસિકાપાકમિતિ વ્યવસ્યેદ્વિક્લેદકોથાવથવાઽપિ યત્ર

દોષૈર્વિદગ્ધૈરથવાઽપિ જન્તોર્લલાટદેશેઽભિહતસ્ય તૈસ્તૈઃ
નાસા સ્રવેત્ પૂયમસૃગ્વિમિશ્રં તં પૂયરક્તં પ્રવદન્તિ રોગમ્

ઘ્રાણાશ્રિતે મર્મણિ સંપ્રદુષ્ટો યસ્યાનિલો નાસિકયા નિરેતિ
કફાનુજાતો બહુશોઽતિશબ્દસ્તં રોગમાહુઃ ક્ષવથું વિધિજ્ઞાઃ

તીક્ષ્ણોપયોગાદભિજિઘ્રતો વા ભાવાન્ કટૂનર્કનિરીક્ષણાદ્વા
સૂત્રાદિભિર્વા તરુણાસ્થિમર્મણ્યુદ્ધાટિતેઽન્ય ક્ષવથુર્નિરેતિ

પ્રભ્રશ્યતે નાસિકયા તુ યસ્ય સાન્દ્રો વિદગ્ધો લવણઃ કફસ્તુ
પ્રાક્સંચિતો મૂર્ધનિ સૂર્યતપ્તસ્તં ભ્રંશથું રોગમુદાહરન્તિ

ઘ્રાણે ભૃશં દાહસમન્વિતે તુ વિનિઃસરેદ્ ધૂમ ઇવેહ વાયુઃ
નાસા પ્રદીપ્તેવ ચ યસ્ય જન્તોર્વ્યાધિં તુતં દીપ્તમુદાહરન્તિ

ઉછ્વાસમાર્ગં તુ કફઃ સવાતો રુન્ધ્યાત્ પ્રતીનાહમુદાહરેત્તમ્
ઘ્રાણાદ્ ઘનઃ પીતસિતસ્તનુર્વા દોષઃ સ્રવેત્ સ્રાવમુદાહરેત્તમ્

ઘ્રાણાશ્રિતે સ્રોતસિ મારુતેન ગાઢં પ્રતપ્તે પરિશોષિતે ચ
કૃચ્છ્રાચ્છ્વસેદૂર્ધ્વમધશ્ચજન્તુર્યસ્મિન્ સ નાસાપરિશોષ ઉક્તઃ

શિરોગુરુત્વમરુચિર્નાસાસ્રાવસ્તનુઃ સ્વરઃ
ક્ષામઃ ષ્ઠીવત્યથાભીક્ષ્ણમામપીનસલક્ષમ્

આમલિઙ્ગાન્વિતઃ શ્લેષ્મા ઘનઃ ખેષુ નિમજ્જતિ
સ્વરવર્ણવિશુદ્ધિં ચ પરિપક્વસ્ય લક્ષણમ્

સંધારણજીર્ણરજોતિભાષ્ય ક્રોધર્તુવૈષમ્યશિરોભિતાપૈઃ
પ્રજાગરાતિસ્વપનામ્બુશીતૈરવશ્યયા મૈથુનબાષ્પધૂમૈઃ
સંસ્ત્યાનદોષે શિરસિ પ્રવૃદ્ધો વાયુઃ પ્રતિશ્યાયમુદીરયેત્તુ

ચયં ગતા મૂર્ધનિ મારુતાદયઃ પૃથક્ સમસ્તાશ્ચ તથૈવ શોણિતમ્
પ્રકુપ્યમાણા વિવિધૈઃ પ્રકોપણૈસ્તતઃ પ્રતિશ્યાવકરા ભવન્તિ હિ

ક્ષવપ્રવૃત્તિઃ શિરસોઽતિપૂર્ણતા સ્તમ્ભોઽઙ્ગમર્દઃ પરિહૃષ્ટરોમતા
ઉપદ્ર વાશ્ચાપ્યપરે પૃથગ્વિધા નૃણાં પ્રતિશ્યાયપુરઃસરાઃ સ્મૃતાઃ

આનદ્ધા પિહિતા નાસા તનુસ્રાવપ્રસેકિની
ગલતાલ્વોષ્ઠશોષશ્ચ નિસ્તોદઃ શઙ્ખયોસ્તથા

ક્ષવપ્રવૃત્તિરત્યર્થં વક્ત્રવૈરસ્યમેવ ચ
ભવેત્ સ્વરોપઘાતશ્ચ પ્રતિશ્યાયેઽનિલાત્મકે

ઉષ્ણઃ સપીતકઃ સ્રાવો ઘ્રાણાત્ સ્રવતિ પૈત્તિકે
કૃશોઽતિપાણ્ડુઃ સંતપ્તો ભવેદુષ્ણાભિપીડિતઃ

સધૂમમગ્નિં સહસા વમતીવ સ માનવઃ
ઘ્રાણાત્ કફઃ કફકૃતેશીતઃ પાણ્ડુઃ સ્રવેદ્ બહુઃ
શુક્લાવભાસઃ શુક્લાક્ષો ભવેદ્ ગુરુશિરા નરઃ

કણ્ઠતાલ્વોષ્ઠશિરસાં કણ્ડૂભિરભિપીડિતઃ
ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રતિશ્યાયો યસ્યાકસ્માન્નિવર્તતે

સંપક્વો વાઽપ્યપક્વો વા સ સર્વપ્રભવઃ સ્મૃતઃ
પ્રક્લિદ્યતે પુનર્નાસા પુનશ્ચ પરિશુષ્યતિ

પુનરાનહ્યતે વાઽપિ પુનર્વિવ્રિયતે તથા
નિશ્વાસો વાઽતિદુર્ગન્ધો નરો ગન્ધાન્ ન વેત્તિ ચ

એવં દુષ્ટપ્રતિશ્યાયં જાનીયાત્ કૃચ્છ્રસાધનમ્
રક્તજે તુ પ્રતિશ્યાયે રક્તસ્રાવઃ પ્રવર્તતે

તામ્રાક્ષશ્ચ ભવેજ્જન્તુરુરોઘાતપ્રપીડિતઃ
દુર્ગન્ધોચ્છ્વાસવદનો ગન્ધાનપિ ન વેત્તિ સઃ

સર્વ એવ પ્રતિશ્યાયા નરસ્યાપ્રતિકારિણઃ
દુષ્ટતાં યાન્તિ કાલેન તદાઽસાધ્યા ભવન્તિ હિ

મૂર્ચ્છન્તિ ચાત્ર કૃમયઃ શ્વેતાઃ સ્નિગ્ધાસ્તથાઽણવઃ
કૃમિતો યઃ શિરોરોગસ્તુલ્યં તેનાસ્ય લક્ષણમ્

બાધિર્યમાન્ધ્યમઘ્રત્વં ઘોરાંશ્ચ નયનામયાન્
શોથાગ્નિસાદકાસાંશ્ચ ક્રુદ્ધાઃ કુર્વન્તિ પીનસાઃ

અર્બુદં સપ્તધા શોથાશ્ચત્વારોઽશશ્ચચુર્વિધમ્
ચતુર્વિધં રક્તપિત્તમુક્તં ઘ્રાણેઽપિ તદ્વિદુઃ

નેત્રરોગનિદાનમ્
અથ નેત્રરોગનિદાનમ્
ચિક્ષૂરક્ષાયાં સર્વકાલં મનુષ્યૈર્યત્નઃ કર્તવ્યો જીવિતે યાવદિચ્છા
વ્યર્થો લોકોઽય તુલ્યરાત્રિન્દિવાનાં પુસામન્ધાનાં વિદ્યમાનેઽપિ વિત્તે
ઉષ્ણાભિતપ્તસ્ય જલે પ્રવેશાદ્ દૂરેક્ષણાત્ સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ
સ્વેદાદ્ર જોધૂમનિષેવણાચ્ચ છર્દેર્વિઘાતાદ્વમનાતિયોગાત્

દ્ર વાત્તથાઽન્નાન્નિશિ સેવિતાચ્ચ વિણ્મૂત્રવાતક્રમનિગ્રહાચ્ચ
પ્રસક્તસંરોદનકોપ શોકાચ્છિરોઽભિઘાતાદતિમદ્યપાનાત્

તથા ૠતૂનાં ચ વિપર્યયેણ ક્લેશાભિઘાતાદતિમૈથુનાચ્ચ
બાષ્પગ્રહાત્ સૂક્ષ્મનિરીક્ષણાચ્ચ નેત્રે વિકારાજ્જનયન્તિ દોષાઃ

વાતાત્ પિત્તાત્ કફાદ્ર ક્તાદભિષ્યન્દશ્ચતુર્વિધઃ
પ્રાયેણ જાયતે ઘોરઃ સર્વનેત્રામયાકરઃ

નિસ્તોદનસ્તમ્ભનરોમહર્ષ સંઘર્ષપારુષ્યશિરોઽભિતાપાઃ
વિશુષ્કભાવઃ શિશિરાશ્રુતા ચ વાતાભિપન્ને નયને ભવન્તિ

દાહપ્રપાકૌ શિશિરાભિનન્દા ધૂમાયનં વાષ્પસમુચ્છ્રયશ્ચ
ઉષ્ણાશ્રુતા પીતકનેત્રતા ચ પિત્તાભિપન્ને નયને ભવન્તિ

ઉષ્ણાભિનન્દા ગુરુતાઽભિશોથઃ કણ્ડૂપદેહાવતિશીતતા ચ
સ્રાવો મુહુઃ પિચ્છિલ એવ ચાપિ કફાભિપન્ને નયને ભવન્તિ

તામ્રાશ્રુતા લોહિતનેત્રતા ચ નાડ્યઃ સમન્તાદતિલોહિતાશ્ચ
પિત્તસ્ય લિઙ્ગાનિ ચ યાનિ તાનિ રક્તાભિપન્ને નયને ભવન્તિ

વૃદ્ધૈરેતૈરભિષ્યન્દૈર્નરાણામ ક્રિયાવતામ્
તાવન્તસ્ત્વધિમન્થાઃ સ્યુર્નયને તીવ્રવેદનાઃ

ઉત્પાટ્યત ઇવાત્યર્થં નેત્રં નિર્મથ્યતે તથા
શિરસોઽધ ચ તં વિદ્યાદધિમન્થં સ્વલક્ષણૈઃ

હન્યાદ્ દૃષ્ટિં શ્લૈષ્મિકઃ સપ્તરાત્રાદધીમન્થો રક્તજઃ પઞ્ચરાત્રાત્
યત્ષડ્રાત્રાદ્વાતિકો વૈ નિહન્યાદ્ મિથ્યાચારાત્ પૈત્તિકઃ સદ્ય એવ

ઉદીર્ણવેદનં નેત્રં રાગશોથસમન્વિતમ્
ઘર્ષનિસ્તોદશૂલાશ્રુયુક્તમામાન્વિતં વિદુઃ

મન્દવેદનતા કણ્ડૂઃ સંરમ્ભાશ્રુપ્રશાન્તતા
પ્રશસ્તવર્ણતા ચાક્ષ્ણોઃ સંપક્વં દોષમાદિશેત્

કણ્ડૂપદેહાશ્રુયુતઃ પક્વોદુમ્બરસંનિભઃ
સંરમ્ભી પચ્યતે યસ્તુ નેત્રપાકઃ સ શોથજઃ
શોથહીનાનિ લિઙ્ગાનિ નેત્રપાકે ત્વશોથજે

ઉપેક્ષણાદક્ષિ યદાઽધિમન્થો વાતાત્મકઃ સાદયતિ પ્રસહ્ય
રુજાભિરુગ્રાભિરસાધ્ય એષ હતાધિમન્થઃ ખલુ નામ રોગઃ

વારંવારં ચ પર્યેતિ ભ્રુવૌ નેત્રે ચ મારુતઃ
રુજશ્ચ વિવિધાસ્તીવ્રાઃ સ જ્ઞેયા વાતપર્યયઃ

યત્ કૂણિતં દારુણરૂક્ષવર્ત્મ સંદહ્યતે ચાવિલદર્શનં યત્
સુદારુણં યત્ પ્રતિબોધને ચ શુષ્કાક્ષિપાકોપહતં તદક્ષિ

યસ્યાવટુઃ કર્ણશિરોહનુસ્થો મન્યાગતો વાઽપ્યનિલોઽન્યતો વા
કુર્યાદ્રુજં વૈ ભ્રુવિ લોચને ચ તમન્યતોવાતમુદાહરન્તિ

શ્યાવં લોહિતપર્યન્તં સર્વં ચાક્ષિ પ્રપચ્યતે
સદાહશોથં સાસ્રાવમમ્લાધ્યુષિતમમ્લતઃ

આવેદના વાઽપિ સવેદના વા યસ્યાક્ષિરાજ્યો હિ ભવન્તિ તામ્રાઃ
મુહુર્વિરજ્યન્તિ ચ યાઃ સ તાદૃગ્વ્યાધિઃ સિરોત્પાત ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ

મોહાત્સિરોત્પાત ઉપેક્ષિતસ્તુ જાયેત રોગસ્તુ સિરાપ્રહર્ષઃ
તામ્રાભમસ્રંસ્રવતિ પ્રગાઢં તથા ન શક્નોત્યભિવીક્ષિતું ચ

નિમગ્નરૂપં તુ ભવેદ્ધિ કૃષ્ણે સૂચ્યેવ વિદ્ધં પ્રતિભાતિ યદ્વત્
સ્રાવં સ્રવેદુષ્ણમતીવ યચ્ચ તત્ સવ્રણં શુક્લક્રિમિઉ!દાહરન્તિ

દૃષ્ટેઃ સમીપે ન ભવેત્તુ યચ્ચ ન ચાવગાઢં ન ચ સંસ્રવેદ્ધિ
અવેદનં વઃ ન ચ યુગ્મશુક્લં તત્ સિદ્ધિમાયાતિ કદાચિદેવં

સ્યન્દાત્મકં કૃષ્ણગતં સચોષં શઙ્ખેન્દુકુન્દપ્રતિમાવભાસમ્
વૈહાયસાભ્રપ્રતનુપ્રકાશમથાવ્રણં સાધ્યતમં વદન્તિ

ગમ્ભીરજાતં બહુલં ચ શુક્લં ચિરોત્થિતં ચાપિ વદન્તિ કૃચ્છ્રમ્
વિચ્છિન્નમધ્યં પિશિતાવૃતં વા ચલં સિરાસૂક્ષ્મમદૃષ્ટિકૃચ્ચ
દ્વિત્વગ્ગતં લોહિતમન્તતશ્ચ ચિરોત્થિતં ચાપિ વિવર્જનીયમ્

ઉષ્ણાશ્રપાતઃ પિડકા ચ નેત્રે યસ્મિન્ ભવેન્મુદ્ગનિભં ચ શુક્લમ્
તદપ્યસાધ્યં પ્રવદન્તિ કેચિદન્યચ્ચ યત્તિત્તિરિપક્ષતુલ્યમ્

શ્વેતઃ સમાક્રામતિ સર્વતો હિ દોષેણ યસ્યાસિતમણ્ડલં ચ
તમક્ષિપાકાત્યયમક્ષિરોગં સર્વાત્મકં વર્જયિતવ્યમાહુઃ

અજાપુરીષપ્રતિમો રુજાવાન્ સલોહિતો લોહિતપિચ્છિલાસ્રઃ
વિગૃહ્યકૃષ્ણં પ્રચયોઽભ્યુપૈતિ તચ્ચાજકાજાતમિતિ વ્યવસ્યેત્

પ્રથમે પટલે દોષા યસ્ય દૃષ્ટ્યાં વ્યવસ્થિતઃ
અવ્યક્તાનિ સ રૂપાણિ કદાચિદથ પશ્યતિ

દૃષ્ટિર્ભૃશં વિહ્વલતિ દ્વિતીયં પટલં ગતે
મક્ષિકામશકાંશ્ચાપિ જાલકાનિ ચ પશ્યતિ

મણ્ડલાનિ પતાકાંશ્ચ મરીચીન્ કુણ્ડલાનિ ચ
પરિપ્લવાંશ્ચ વિવિધાન્ વર્ષમભ્રં તમાંસિ ચ

દૂરસ્થાનિ ચ રૂપાણિ મન્યતે સ સમીપતઃ
સમીપસ્થાનિ દૂરે ચ દૃષ્ટેર્ગોચરવિભ્રમાત્

યત્નવાનપિ ચાત્યર્થં સૂચીપાશં ન પશ્યતિ
ઊર્ધ્વં પશ્યતિ નાધસ્તાત્તૃતીયં પટલં ગતે

મહાન્ત્યપિ ચ રૂપાણિ ચ્છાદિતાનીવ ચામ્બરૈઃ
કર્ણનાસાક્ષિહીનાનિ વિકૃતાનીવ પશ્યતિ

યથાદોષં ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્દોષે બલીયસિ
અધઃસ્થિતે સમીપસ્થં દૂરસ્થં ચોપરિસ્થિતે

પાર્શ્વસ્થિતે તથા દોષે પાર્શ્વસ્થં નૈવ પશ્યતિ
સમન્તતઃ સ્થિતે દોષે સંકુલાનીવ પશ્યતિ

દૃષ્ટિમધ્યસ્થિતે દોષે મહદ્ધ્રસ્વં ચ પશ્યતિ
દ્વિધા સ્થિતે દ્વિધા પશ્યેદ્ વહુધા ચાનવસ્થિતે

દોષે દૃષ્ટ્યાશ્રિતે તિર્યક્ સ એકં મન્યતો દ્વિધા
તિમિરાખ્યઃ સ વૈ દોષશ્ચતુર્થં પટલં ગતઃ

રુણદ્ધિ સર્વતો દૃષ્ટિં લિઙ્ગનાશમતઃ પરમ્
અસ્મિન્નપિ તમોભૂતે નાતિરૂઢે મહાગદે

ચન્દ્રા દિત્યૌ સનક્ષત્રાવન્તરીક્ષે ચ વિદ્યુતઃ
નિર્મલાનિ ચ તેજાંસિ ભ્રાજિષ્ણૂન્યથ પશ્યતિ

સ એવ લિઙ્ગનાશસ્તુ નીલિકા કાચસંજ્ઞિતઃ
વાતેન ચાપિ રૂપાણિ ભ્રમન્તીવ ચ પશ્યતિ

આવિલાન્યરુણાભાનિ વ્યાવિદ્ધાનીવ માનવઃ
પિત્તેનાદિત્યખદ્યોતશક્રચાપતડિદ્ગુણાન્

નૃત્યતશ્ચૈવ શિખિનઃ સર્વં નીલં ચ પશ્યતિ
કફેન પશ્યેદ્રૂ પાણિ સ્નિગ્ધાનિ ચ સિતાનિ ચ

પશ્યેદસૂક્ષ્માણ્યત્યર્થં વ્યભ્રમેવાભ્રસંપ્લવમ્
સલિલપ્લાવિતાનીવ પરિજાડ્યાનિ માનવઃ
પશ્યેદ્ર ક્તેન રક્તાનિ તમાંસિ વિવિધાનિ ચ

સ સિતાન્યપિ કૃષ્ણાનિ પીતાન્યપિ ચ માનવઃ
સન્નિપાતેન ચિત્રાણિ વિપ્લુતાનીવ પશ્યતિ

વહુધા ચ દ્વિધા ચાપિ સર્વાણ્યેવ સમન્તતઃ
હીનાધિકાઙ્ગાન્યપિ તુ જ્યોતીંષ્યપિ ચ ભૂયસા

પિત્તં કુર્યાત્ પરિમ્લાયિ મૂર્ચ્છિતં પિત્તતેજસા
પીતા દિશસ્તુ ખદ્યોતાન્ ભાસ્કરં ચાપિ પશ્યતિ

વિકીર્યમાણાન્ ખદ્યોતૈર્વૃક્ષાંસ્તેજોભિરેવ વા
વક્ષ્યામિ ષડ્વિધં રાગૈલિઙ્ગનાશમતઃ પરમ્

રાગોઽરુણો મારુતજઃ પ્રદિપ્તો મ્લાયી ચ નીલશ્ચ તથૈવ પિત્તાત્
કફાત્ સિતઃ શોણિતજઃ સરક્તઃ સમસ્તદોષપ્રભવો વિચિત્રઃ

અરુણં મણ્ડલં દૃષ્ટ્યાં સ્થૂલકાચારુણપ્રભમ્
પરિમ્લાયિનિ રોગે સ્યાન્મ્લાયિ નીલં ચ મણ્ડલમ્

દોષક્ષયાત્ સ્વયં તત્ર કદાચિત્ સ્યાત્તુ દર્શનમ્
અરુણં મણ્ડલં વાતાચ્ચઞ્ચલં પરુષં તથા

પિત્તાન્મણ્ડલમાનીલં કાંસ્યાભં પીતમેવ ચ
શ્લેષ્મણા બહુલં પીતં શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરમ્

ચલત્પદ્મપલાશસ્થઃ શુક્લો બિન્દુરિવામ્ભસઃ
ભૃજ્યમાને ચ નયને મણ્ડલં તદ્વિસર્પતિ

પ્રવાલપદ્મપત્રાભં મણ્ડલં શોણિતાત્મકમ્
દૃષ્ટિરાગો ભવેચ્ચિત્રો લિઙ્ગનાશે ત્રિદોષજે
યથાસ્વં દોષલિઙ્ગાનિ સર્વેષ્વેવ ભવન્તિ હિ

ષડ્ લિઙ્ગનાશઃ ષડિમે ચ રોગા દૃષ્ઠ્યાશ્રયાઃ ષટ્ ચ ષડેવ વાચ્યાઃ
પિત્તેન દુષ્ટેન સદા તુ દૃષ્ટિઃ પીતઃ ભવેદ્યસ્ય નરસ્ય કિઞ્ચિત્

પીતાનિ રૂપાણિ ચ તેન પશ્યેત્ સ વૈ નરઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિઃ
પ્રાપ્તે તૃતીયં પટલં તુ દોષે દિવા ન પશ્યેન્નિશિ ચેક્ષતે સઃ

રાત્રૌ ચ શીતાનુગૃહીતદૃષ્ટિઃ પિત્તાલ્પભાવાદપિ તાનિ પશ્યેત્
તથા નરઃ શ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટિસ્તાન્યેવ શુક્લાનિ તુ મન્યતે સઃ

ત્રિષુ સ્થિતોઽલ્પ પટલેષુ દોષો નક્તાન્ધ્યમાપાદયતિ પ્રસહ્ય
દિવા સ સૂર્યાનુગૃહીતદૃષ્ટિઃ પશ્યેત્તુ રૂપાણિ કફોલ્પભાવાત્

શોકજ્વરાયાસશિરોભિતાપૈરભ્યાહતા યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિઃ
ધૂમ્રાંસ્તથા પશ્યતિ સર્વભાવાત્ સ ધૂમદર્શીતિ નરઃ પ્રદિષ્ટઃ

યો હ્રસ્વજાડ્યો દિવસેષુ કૃચ્છ્રાદ્ધ્રસ્વાનિ રૂપાણિ ચ તેન પશ્યેત્
વિદ્યોતતે યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિર્દોષાભિપન્ના નકુલસ્ય યદ્વત્

ચિત્રાણિ રૂપાણિ દિવા સ પશ્યેત્ સ વૈ વિકારો નકુલાન્ધ્યસંજ્ઞઃ
દૃષ્ટિર્વિરૂપા શ્વસનોપસૃષ્ટા સંકોચમભ્યન્તરતસ્તુ યાતિ

રુજાવગાઢા ચ તમક્ષિરોગં ગમ્ભીરિકેતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ
વાહ્યૌ પુનર્દ્વાવિહ સંપ્રદિષ્ટૌ નિમિત્તતશ્ચાપ્યનિમિત્તતશ્ચ

નિમિત્તતસ્તત્ર શિરોઽભિતાપાજ્જ્ઞેયસ્ત્વભિષ્યન્દનિદર્શનઃ સઃ
સુરર્ષિગન્ધર્વમહોરગાણાં સંદર્શનેનાપિ ચ ભાસ્કરસ્ય

હન્યેત દૃષ્ટિર્મનુજસ્ય યસ્ય સ લિઙ્ગનાશસ્ત્વનિમિત્તસંજ્ઞઃ
તત્રાક્ષિ વિસ્પષ્ટમિવાવભાતિ વૈડૂર્યવર્ણા વિમલા ચ દૃષ્ટિઃ

પ્રસ્તાર્યર્મ તનુ સ્તીર્ણં શ્યાવં રક્તનિભં સિતે
સશ્વેતં મૃદુ શુક્લાર્મ શુક્લે તદ્વર્ધતે ચિરાત્

પદ્માભં મૃદુ રક્તાર્મ યન્માંસં ચીયતે સિતે
પૃથુ મૃદ્વધિમાંસાર્મ બહલં ચ યકૃન્નિભમ્
સ્થિરં પ્રસ્તારિ માંસાઢ્યં શુષ્કં સ્નાય્વર્મ પઞ્ચમમ્

શ્યાવાઃ સ્યુ પિશિતનિભાશ્ચ બિન્દવો યે
શુક્ત્યાભાઃ સિતનિયતાઃ સ શુક્તિસંજ્ઞઃ
એકો યઃ શશરુધિરોપમશ્ચ બિન્દુઃ
શુક્લસ્થો ભવતિ તમર્જુનં વદન્તિ

શ્લેષ્મમારુતકોપેન શુક્લે પિષ્ટં સમુન્નતમ્
પિષ્ટવત્ પિષ્ટકં વિદ્ધિ મલાક્તાદર્શસન્નિભમ્

જાલાભઃ કઠિનસિરો મહાન્ સરક્તઃ
સંતાનઃ સ્મૃત ઇહ જાલસંજ્ઞિતસ્તુ
શુક્લસ્થાઃ સિતપિડકાઃ સિરાવૃતા યા-
સ્તા બ્રૂયાદસિતસમીપજાઃ સિરાજાઃ
કાંસ્યાભોઽમૃદુરથ વારિબિન્દુકલ્પો
વિજ્ઞેયો નયનસિતે બલાસસંજ્ઞઃ

પક્વઃ શોથઃ સન્ધિજો યઃ સતોદઃ સ્રવેત પૂયં પૂતિ પૂયાલસાખ્યઃ
ગ્રન્થિર્નાલ્પો દૃષ્ટિસન્ધાવપાકી કણ્ડૂપ્રાયો નીરુજસ્તૂપનાહઃ

ગત્વા સન્ધીનશ્રુમાર્ગેણ દોષાઃ કુર્યુઃ સ્રાવાઁ લ્લક્ષણૈઃ સ્વૈરુપેતાન્
તં હિ સ્રાવં નેત્રનાડીતિ ચૈકે તસ્યા લિઙ્ગં કીર્ત્તયિષ્યે ચતુર્ધા

પાકાત્ સન્ધૌ સંસ્રવેદ્યસ્તુ પૂયં પૂયાસ્રાવોઽસૌ ગદઃ સર્વજસ્તુ
શ્વેતં સાન્દ્રં પિચ્છિલં યઃ સ્રવેત્તુ શ્લેષ્મસ્રાવોઽસૌ વિકારો મતસ્તુ

રક્તશ્રાવઃ શોણિતોત્થો વિકારઃ સ્રવેદ્ દુષ્ટં તત્ર રક્તં પ્રભૂતમ્
હરિદ્રા ભં પીતમુષ્ણં જલાભં પિત્તાત્સ્રાવઃ સંસ્રવેત્ સન્ધિમધ્યાત્

તામ્રા તન્વી દાહશૂલોપપન્ના રક્તાજ્જ્ઞેયા પર્વણી વૃત્તશોથા
જાતા સન્ધૌ કૃષ્ણ શુક્લેઽલજી સ્યાત્તસ્મિન્નેવ ખ્યાપિતા પૂર્વલિઙ્ગૈઃ

ક્રિમિગ્રન્થિર્વર્ત્મનઃ પક્ષ્મણશ્ચ કણ્ડૂં કુર્યુઃ ક્રિમયઃ સન્ધિજાતાઃ
નાનારૂપા વર્ત્મશુક્લાન્તસન્ધૌ ચરન્ત્યન્તર્લોચનં દૂષયન્તઃ

અભ્યન્તરમુખી તામ્રા બાહ્યતો વર્ત્મનશ્ચ યા
સોત્સઙ્ગોત્સઙ્ગપિડકા સર્વજા સ્થૂલકણ્ડુરા

વર્ત્માન્તે પિડકા ધ્માતા ભિદ્યન્તે ચ સ્રવન્તિ ચ
કુમ્ભીકાબીજપ્રતિમાઃ કુમ્ભીકાઃ સન્નિપાતજાઃ

સ્રાવિણ્યઃ કણ્ડુરા ગુર્વ્યો રક્તસર્ષપસંનિભાઃ
રુજાવત્યશ્ચ પિડકાઃ પોથક્ય ઇતિ કીર્તિતાઃ

પિડકા યા ખરા સ્થૂલા સૂક્ષ્માભિરભિસંવૃતા
વર્ત્મસ્થા શર્કરા નામ સ રોગો વર્ત્મદૂષકઃ

એર્વારુબીજપ્રતિમાઃ પિડકા મન્દવેદનાઃ
શ્લક્ષ્ણાઃ ખરાશ્ચ વર્ત્મસ્થાસ્તદર્શોવર્ત્મ કીર્ત્યતે

દીર્ઘાઙ્કુરઃ ખરઃ સ્તબ્ધો દારુણોઽભ્યન્તરોદ્ભવઃ
વ્યાધિરેષોઽભિવિખ્યાતઃ શુષ્કાર્શો નામ નામતઃ

દાહતોદવતી તામ્રા પિડકા વર્ત્મસંભવા
મૃદ્વી મન્દરુજા સૂક્ષ્મા જ્ઞેયા સાઽઞ્જનનામિકા

વર્ત્મોપચીયતે યસ્ય પિડકાભિઃ સમન્તતઃ
સવર્ણાભિઃ સ્થિરાભિશ્ચ વિદ્યાદ્બહુલવર્ત્મ તત્

કણ્ડૂમતાઽલ્પતોદેન વર્ત્મશોથેન યો નરઃ
ન સઃ સંછાદયેદક્ષિ યત્રાસૌ વર્ત્મબન્ધકઃ

મૃદ્વલ્પવેદનં તામ્રં મદ્વર્ત્મ સમમેવ ચ
અકસ્માચ્ચ ભવેદ્ર ક્તં ક્લિષ્ટવર્મેતિ તદ્વિદુઃ

ક્લિષ્ટં પુનઃ પિત્તયુતં શોણિતં વિદહેદ્યદા
તતઃ ક્લિન્નત્વમાપન્નમુચ્યતે વર્ત્મકર્દમઃ

યદ્વર્ત્મ બાહ્યતોઽન્તશ્ચ શ્યાવં શૂનં સવેદનમ્
તદાહુઃશ્યાવવર્ત્મેતિ વર્ત્મરોગવિશારદાઃ

અરુજં બાહ્યતઃ શૂનં વર્ત્મ યસ્ય નરસ્ય હિ
પ્રક્લિન્નવર્ત્મ તદ્વિદ્યાત્ ક્લિન્નમત્યર્થમન્તતઃ

યસ્ય ધૌતાન્યધૌતાનિ સંબધ્યન્તે પુનઃ પુનઃ
વર્ત્માન્યપરિપક્કાનિ વિદ્યાદક્લિન્નવર્ત્મ તત્

વિમુક્તસન્ધિ નિશ્ચેષ્ટં વર્ત્મ યસ્ય ન મીલ્યતે
એતદ્વાતહતં વર્ત્મ જાનીયાદક્ષિચિન્તકઃ

વર્ત્માન્તરસ્થં વિષમં ગ્રન્થિભૂતમવેદનમ્
આચક્ષીતાર્બુદમિતિ સરક્તમવિલમ્બિતમ્

નિમેષિણીઃ સિરા વાયુઃ પ્રવિષ્ટઃ સન્ધિસંશ્રયાઃ
પ્રચાલયતિ વર્ત્માનિ નિમેષં નામ તદ્વિદુઃ

યઃ સ્થિતો વર્ત્મમધ્યે તુ લોહિતો મૃદુરઙ્કુરઃ
તદ્ર ક્તજં શોણિતાર્શશ્છિન્નં છિન્નં પ્રવર્ધતે

અપાકી કઠિનાઃ સ્થૂલો ગ્રન્થિર્વર્ત્મભવોઽરુજઃ
લગણો નામ સ વ્યાધિર્લિઙ્ગતઃ પરિકીર્તિતઃ

ત્રયો દોષા બહિઃશોથં કુર્યુશ્છિદ્રા ણિ વર્ત્મનોઃ
પ્રસ્રવન્ત્યન્તરુદકં બિસવદ્વિસવર્ત્મ તત્

વાતાદ્યા વર્ત્મસંકોચં જનયન્તિ મલા યદા
તદા દ્ર ષ્ટું ન શક્નોતિ કુઞ્ચનં નામ તદ્વિદુઃ

પ્રચલિતાનિ વાતેન પક્ષ્માણ્યક્ષિ વિશન્તિ હિ
ઘૃષ્યન્ત્યક્ષિ મુહુસ્તાનિ સંરમ્ભં જલયન્તિ ચ

અસિતે સિતભાગે ચ મૂલકોષાત્ પતન્ત્યપિ
પક્ષ્મકોપઃ સ વિજ્ઞેયો વ્યાધિઃ પરમદારુણઃ

વર્ત્મપક્ષ્માશયગતં પિત્તં રોમાણિ શાતયેત્
કણ્ડૂં દાહં ચ કુરુતે પક્ષ્મશાતં તમાદિશેત્

નવ સન્ધ્યાશ્રયાસ્તેષુ વર્ત્મજાસ્ત્વેકવિંશતિઃ
શુક્લભાગે દશૈકશ્ચ ચત્વારઃ કૃષ્ણભાગજાઃ

સર્વાશ્રયાઃ સપ્તદશ દૃષ્ટિજા દ્વાદશૈવ તુ
બાહ્યજૌ દ્વૌ સમાખ્યાતૌ રોગૌ પરમદારુણૌ

શિરોરોગનિદાનમ્
અથ શિરોરોગનિદાનમ્
શિરોરોગાસ્તુ જાયન્તે વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિભિઃ
સન્નિપાતેન રક્તેન ક્ષયેણ ક્રિમિભિસ્તથા
સૂર્યાવર્તાનન્તવાતાર્ધાવ ભેદકશઙ્ખકૈઃ

યસ્યાનિમિત્તં શિરસો રુજશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રા નિશિ ચાતિમાત્રમ્
બન્ધોપતાપૈઃ પ્રશમશ્ચ યત્ર શિરોઽભિતાપઃ સ સમીરણેન

યસ્યોષ્ણમઙ્ગારચિતં યથૈવ ભવેચ્છિરો ધૂપ્યતિ ચાક્ષિનાસમ્
શીતેન રાત્રૌ ચ ભવેચ્છમશ્ચ શિરોઽભિતાપઃ સ તુ પિત્તકોપાત્

શિરો ભવેદ્યસ્ય કફોપદિગ્ધં ગુરુ પ્રતિષ્ટબ્ધમથો હિમં ચ
શૂનાક્ષિકૂટં વદનં ચ યસ્ય શિરોઽભિતાપઃ સ કફપ્રકોપાત્

શિરોઽભિતાપે ત્રિતયપ્રવૃત્તે સર્વાણિ લિઙ્ગાનિ સમુદ્ભવન્તિ
રક્તાત્મકઃ પિત્તસમાનલિઙ્ગઃ સ્પર્શાસહત્વં શિરસો ભવેચ્ચ

અસૃગ્વસાશ્લેષ્મસમીરણાનાં શિરોગતાનામિહ સંક્ષયેણ
ક્ષયપ્રવૃત્તઃ શિરસોઽભિતાપઃ કષ્ટો ભવેદુગ્રરુજોઽતિમાત્રમ્
સંસ્વેદનચ્છર્દનધૂમનસ્યૈરસૃગ્વિમોક્ષૈશ્ચ વિવૃદ્ધિમેતિ

નિસ્તુદ્યતે યસ્ય શિરોઽતિમાત્રં સંભક્ષ્યમાણં સ્ફુરતીવ ચાન્તઃ
ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છેત્ સલિલં સપૂયં શિરોભિતાપઃ ક્રિમિભિઃ સ ઘોરઃ

સૂર્યોદયં યા પ્રતિ મન્દમન્દમક્ષિભ્રુવંરુક્ સમુપૈતિ ગાઢા
વિવર્ધતે ચાંશુમતા સહૈવ સૂર્યાપવૃત્તૌ વિનિવર્તતે ચ
સર્વાત્મકં કષ્ટતમં વિકારં સૂર્યાપવર્તં તમુદાહરન્તિ

દોષાસ્તુ દુષ્ટાસ્ત્રય એવ મન્યાં સંપીડ્ય ઘાટાસુ રુજાં સુતીવ્રામ્
કુર્વન્તિ યોઽક્ષિભ્રુવિ શઙ્ખદેશે સ્થિતિં કરોત્યાશુ વિશેષતસ્તુ

ગણ્ડસ્ય પાર્શ્વે તુ કરોતિ કમ્પં હનુગ્રહં લોચનજાંશ્ચ રોગાન્
અનન્તવાતં તમુદાહરન્તિ દોષત્રયોત્થં શિરસો વિકારમ્

રૂક્ષાશનાત્યધ્યશન પ્રાગ્વાતાવશ્યમૈથુનૈઃ
વેગસંધારણાયાસવ્યાયામૈઃ કુપિતોઽનિલઃ

કેવલઃ સકફો વાઽધ ગૃહીત્વા શિરસો બલી
મન્યાભ્રૂશઙ્ખકર્ણાક્ષિલલાટાર્ધેઽતિવેદનામ્

શસ્ત્રારણિનિભાં કુર્યાત્તીવ્રાં સોઽધાવભેદકઃ
નયનં વાઽથવા શ્રોત્રમતિવૃદ્ધો વિનાશયેત્

રક્તપિત્તાનિલા દુષ્ટાઃ શઙ્ખદેશે વિમૂર્ચ્છિતાઃ
તીવ્રરુગ્દાહરાગં હિ શોથં કુર્વન્તિ દારુણમ્

સ શિરો વિષવદ્વેગી નિરુધ્યાશુ ગલં તથા
ત્રિરાત્રાજ્જીવિતં હન્તિ શઙ્ખકો નામતઃ પરમ્
ત્ર્! યહાજ્જીવતિ ભૈષજ્યં પ્રત્યાખ્યાય સમાચરેત્

અસૃદ્ગરનિદાનમ્
અથાસૃદ્ગરનિદાનમ્
વિરુદ્ધમદ્યાધ્યશનાદજીર્ણાદ્ ગર્ભપ્રપાતાદતિમૈથુનાચ્ચ
યાનાધ્વશોકાદતિકર્ષણાચ્ચ ભારાભિઘાતાચ્છયનાદ્દિવા ચ
તં શ્લેષ્મપિત્તાનિલસંનિપાતૈશ્ચતુષ્પ્રકારં પ્રદરં વદન્તિ

અસૃગ્દરં ભવેત્ સર્વં સાઙ્ગમર્દં સવેદનમ્
તસ્યાતિવૃત્તૌ દૌર્વલ્યં ભ્રમો મૂર્ચ્છા મદસ્તૃષા
દાહઃ પ્રલાપઃ પાણ્ડુત્વં તન્દ્રા રોગાશ્ચ વાતજાઃ

આમં સપિચ્છાપ્રતિમં સપાણ્ડુ પુલાકતોયપ્રતિમં કફાત્તુ
સપીતનીલાસિતરક્તમુષ્ણં પિત્તાર્તિયુક્તં ભૃશવેગિ પિત્તાત્

રૂક્ષારુણં ફેનિલમલ્પમલ્પં વાતાર્તિવાતાત્ પિશિતોદકાભમ્
સક્ષૌદ્ર સર્પિર્હરિતાલવર્ણં મજ્જપ્રકાશં કુણપં ત્રિદોષાત્

તં ચાપ્યસાધ્યં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞા ન તત્ર કુર્વીત ભિષક્ ચિકિત્સામ્
શશ્વત્ સ્રવન્તીમાસ્રાવં તૃષ્ણાદાહજ્વરાન્વિતામ્
ક્ષીણરક્તાં દુર્બલાં ચ તામસાધ્યાં વિનિર્દિશેત્

માસાન્નિષ્પિચ્છદાહાર્તિ પઞ્ચરાત્રાનુબન્ધિ ચ
નૈવાતિબહુલાત્યલ્પમાર્તવં શુદ્ધમાદિશેત્

શશાસૃક્પ્રતિમં યચ્ચ યદ્વા લાક્ષારસોપમમ્
તદાર્તવં પ્રશંસન્તિ યચ્ચાપ્સુ ન વિરજ્યતે

યોનિવ્યાપન્નિદાનમ્
અથ યોનિવ્યાપન્નિદાનમ્
વિંશતિર્વ્યાપદો યોનૌ નિર્દિષ્ટા રોગસંગ્રહે
મિથ્યાચારેણ તાઃ સ્ત્રીણાં પ્રદુષ્ટેનાર્તવેન ચ

જાયન્તે બીજદોષાચ્ચ દૈવાચ્ચ શૃણુ તાઃ પૃથક્
સા ફેનિલમુદાવર્તા રજઃ કૃચ્છ્રેણ મુઞ્ચતિ

વન્ધ્યાં નષ્ટાર્તવાં વિદ્યાદ્વિપ્લુતાં નિત્યવેદનામ્
પરિપ્લુતાયાં ભવતિ ગ્રામ્યધર્મેણ રુગ્ભૃશમ્

વાતલા કર્કશા સ્તબ્ધા શૂલનિસ્તોદપીડિતા
ચતસૃષ્વપિ ચાદ્યાસુ ભવન્ત્યનિલવેદનાઃ

સદાહં ક્ષીયતે રક્તં યસ્યાં સા લોહિતક્ષયા
સવાતમુદ્ગિરેદ્વીજં વામિની રજસા યુતમ્

પ્રસ્રંસિની સ્રંસતે ચ ક્ષોભિતા દુષ્પ્રજાયિની
સ્થિતં સ્થિતં હન્તિ ગર્ભં પુત્રઘ્ની રક્તસંક્ષયાત્

અત્યર્થં પિત્તલા યોનિર્દાહપાકજ્વરાન્વિતા
ચતસૃષ્વપિ ચાદ્યાસુ પિત્તલિઙ્ગોચ્છ્રયો ભવેત્

અત્યાનન્દા ન સન્તોષં ગ્રામ્યધર્મેણ ગચ્છતિ
કર્ણિન્યાં કર્ણિકા યોનૌશ્લેષ્માસૃગ્ભ્યાં પ્રજાયતે

મૈથુનેઽચરણા પૂર્વં પુરુષાદતિરિચ્યતે
બહુશશ્ચાતિચરણા તયોર્બીજં ન વિન્દતિ

શ્લેષ્મલા પિચ્છિલા યોનિઃ કણ્ડૂગ્રસ્તાઽતિશીતલા
ચતસૃષ્વપિ ચાદ્યાસુ શ્લેષ્મલિઙ્ગોચ્છ્રયો ભવેત્

અનાર્તવાઽસ્તની ષણ્ડી ખરસ્પર્શા ચ મૈથુને
અતિકાયગૃહીતાયાસ્તરુણ્યાસ્ત્વણ્ડલી ભવેત્

વિવૃતા ચ મહાયોનિઃ સૂચીવક્ત્રાઽતિસંવૃતા
સર્વલિઙ્ગસમુત્થાના સર્વદોષપ્રકોપજા

ચતસૃષ્વપિ ચાદ્યાસુ સર્વલિઙ્ગોચ્છ્રયો ભવેત્
પઞ્ચાસાધ્યા ભવન્તીહ યોનયઃ સર્વદોષજાઃ

યોનિકન્દનિદાનમ્
અથ યોનિકન્દનિદાનમ્
દિવાસ્વપ્નાદતિક્રોધાદ્ વ્યાયામાદતિમૈથુનાત્
ક્ષતાચ્ચ નખદન્તાદ્યૈર્વાતાદ્યાઃ કુપિતા યદા

પૂયશોણિતસંકાશં નિકુચાકૃતિસંનિભમ્
જનયન્તિ યદા યોનૌ નામ્ના કન્દઃ સ યોનિજઃ

રૂક્ષં વિવર્ણં સ્ફુટિતં વાતિકં તં વિનિર્દિશેત્
દાહરાગજ્વરયુતં વિદ્યાત્ પિત્તાત્મકં તુ તમ્

નીલપુષ્પપ્રતીકાશં કણ્ડૂમન્તં કફાત્મકમ્
સર્વલિઙ્ગસમાયુક્તં સન્નિપાતાત્મકં વિદુઃ

મૂઢગર્ભનિદામ્
અથ મૂઢગર્ભનિદામ્
સિર્વાવયવસમ્પૂર્ણો મનોબુદ્ધ્યાદિસંયુતઃ
વિગુણાપાનસંમૂઢો મૂઢગર્ભોઽભિધીયતે

ભયાભિઘાતાત્તીક્ષ્ણોષ્ણપાનાશનનિષેવણાત્
ગર્ભે પતતિ રક્તસ્ય સશૂલં દર્શનં ભવેત્

આચતુર્થાત્તતો માસાત્પ્રસ્રવેદ્ગર્ભવિદ્ર વઃ
તતઃ સ્થિરશરીરસ્ય પાતઃ પઞ્ચમષષ્ઠયોઃ

ગર્ભોઽભિઘાતવિષમાશનપીડનાદ્યૈઃ પક્વં દ્રુમાદિવ ફલં પતતિ ક્ષણેન
મૂઢઃ કરોતિ પવનઃ ખલુ મૂઢગર્ભં શૂલં ચ યોનિજઠરાદિષુ મૂત્રસઙ્ગમ્

ભુગ્નોઽનિલેન વિગુણેન તતઃ સ ગર્ભઃ સંખ્યામતીત્ય બહુધા સમુપૈતિ યોનિમ્
દ્વારં નિરુધ્ય શિરસા જઠરેણકશ્ચિત્ કશ્ચિચ્છરીરપરિવર્તિતકુબ્જદેહઃ

એકેન કશ્ચિદપરસ્તુ ભુજદ્વયેન તિર્યગ્ગતો ભવતિ કશ્ચિદવાઙ્મુખોઽન્ય
પાર્શ્વાપવૃત્તગતિરેતિ તથૈવ કશ્ચિદિત્યષ્ટધા ગતિરિયં અપરા ચતુર્થા

સંકીલકઃ પ્રતિખુરઃ પરિઘોઽથ બીજસ્તેષૂર્ધ્વબાહુચરણૈઃ શિરસા ચ યોનિમ્
સઙ્ગી ચ યો ભવતિ કીલકવત્ સ કીલો દૃશ્યૈઃ ખુરૈઃ પ્રતિખુરં સ હિ કાયુસઙ્ગી
ગચ્છેદ્ભુજદ્વયશિરાઃ સ ચ બીજકાખ્યો યોનૌ સ્થિતઃ સ પરિઘેણ તુલ્યઃ

અપવિદ્ધશિરાં યા તુ શીતાઙ્ગી નિરપત્રપા
નીલોદ્ગતસિરા હન્તિ સા ગર્ભં સ ચ તાં તથા

ગર્ભાસ્પન્દનમાવીનાં પ્રણાશઃ શ્યાવપાણ્ડુતા
ભવેદુચ્છ્વાસપૂતિત્વં શૂનતાઽન્તર્મૃતે શિશૌ

માનસાગન્તુભિર્માતુરુપતાપૈઃ પ્રપીડિતઃ
ગર્ભો વ્યાપદ્યતે કુક્ષૌ વ્યાધિભિશ્ચ નિપીડિતઃ

યોનિસંવરણં સઙ્ગઃ કુક્ષૌ મક્કલ્લ એવ ચ
હન્યુઃ સ્ત્રિયં મૂઢગર્ભા યથોક્તાશ્ચાપ્યુપદ્ર વાઃ

વાયુઃ પ્રકુપિતઃ કુર્યાત્ સંરુધ્ય રુધિરં સ્રુતમ્
સૂતાયા હૃચ્છિરોબસ્તિશૂલં મક્કલ્લસંજ્ઞકમ્

સૂતિકારોગનિદામ્
અથ સૂતિકારોગનિદામ્
અઙ્ગ મર્દો જ્વરઃ કમ્પઃ પિપાસા ગુરુગાત્રતા
શોથઃ શૂલાતિસારૌ ચ સૂતિકારોગલક્ષણમ્

મિથ્યોપચારાત્ સંક્લેશાદ્વિષમાજીર્ણભોજનાત્
સૂતિકાયાશ્ચ યે રોગા જાયન્તે દારુણાસ્તુ તે

જ્વરાતીસારશોથાશ્ચ શૂલાનાહવલક્ષયાઃ
તન્દ્રા રુચિપ્રસેકાદ્યાઃ કફવાતામયોદ્ભવાઃ

કૃચ્છ્રસાધ્યા હિ તે રોગાઃ ક્ષીણમાંસબલાગ્નિતઃ
તે સર્વે સૂતિકાનામ્ના રોગાસ્તે ચાપ્યુપદ્ર વાઃ

સ્તનરોગનિદાનમ્
અથ સ્તનરોગનિદાનમ્
સક્ષીરૌ વાઽપ્યદુગ્ધૌ વા પ્રાપ્ય દોષઃ સ્તનૌ સ્ત્રિયઃ
પ્રદુષ્ય માંસરુધિરં સ્તનરોગાય કલ્પતે

પઞ્ચાનામપિ તેષાં હિ રક્તજં વિદ્ર ધિં વિના
લક્ષણાનિ સમાનાનિ બાહ્યવિદ્ર ધિલક્ષણૈઃ

સ્તન્યદુષ્ટિનિદાનમ્
અથ સ્તન્યદુષ્ટિનિદાનમ્
વિશસ્તેષ્વપિ ગાત્રેષુ યથા શુક્રં ન દૃશ્યતે
સર્વદેહાશ્રિતત્વાચ્ચ શુક્રલક્ષણમુચ્યતે

તદેવ ચેષ્ટયુવતેર્દર્શનાત્સ્મરણાદપિ
શબ્દસંશ્રવણાત્સ્પર્શાત્સંહર્ષાચ્ચ પ્રવર્તતે

સુપ્રસન્નં મનસ્તત્ર હર્ષણે હેતુરુચ્યતે
આહારરસયોનિત્વાદેવં સ્તન્યમપિ સ્ત્રિયઃ

તદેવાપત્યસંસ્પર્શાદ્દર્શનાત્સ્મરણાદપિ
ગ્રહણાચ્ચ શરીરસ્ય શુક્રવત્સંપ્રર્વતે
સ્નેહો નિરન્તરસ્તત્ર પ્રસ્રવે હેતુરુચ્યતે

ગુરુભિર્વિવિધૈરન્નૈર્દુષ્ટૈર્દોષૈઃ પ્રદૂષિતમ્
ક્ષીરં માતુઃ કુમારસ્ય નાનારોગાય કલ્પતે

કષાયં સલિલપ્લાવિ સ્તન્યં મારુતદૂષિતમ્
કટ્વમ્લલવણં પીતરાજીમત્ પિત્તસંજ્ઞિતમ્

કફદુષ્ટં ઘનં તોયે નિમજ્જતિ સપિચ્છલમ્
દ્વિલિઙ્ગં દ્વન્દ્વજં વિદ્યાત્ સર્વલિઙ્ગં ત્રિદોષજમ્

અદુષ્ટં ચામ્બુનિક્ષિપ્તમેકીભવતિ પાણ્ડુરમ્
મધુરં ચાવિવર્ણં ચ પ્રસન્નં તત્ પ્રશસ્યતે

બાલરોગનિદાનમ્
અથ બાલરોગનિદાનમ્
વાતદુષ્ટં શિશુઃ સ્તન્યં પિબન્ વાતગદાતુરઃ
ક્ષામસ્વરઃ કૃશાઙ્ગઃ સ્યાદ્ બદ્ધવિણ્મૂત્રમારુતઃ

સ્વિન્નો ભિન્નમલો બાલઃ કામલાપિત્તરોગવાન્
તૃષ્ણાલુરુષ્ણસર્વાઙ્ગઃ પિત્તદુષ્ટં પયઃ પિબન્

કફદુષ્ટં પિબન્ ક્ષીરં લાલાલુઃ શ્લેષ્મરોગવાન્
નિદ્રા ન્વિતો જડઃ શૂનવક્ત્રાક્ષશ્છર્દનઃ શિશુઃ

દ્વન્દ્વજે દ્વન્દ્વજં રૂપં સર્વજે સર્વલક્ષણમ્
શિશોસ્તીવ્રામતીવ્રાં ચ રોદનાલ્લક્ષયેદ્રુજમ્

સ યં સ્પૃશેદ્ ભૃશં દેશં યત્ર ચ સ્પર્શનાક્ષમઃ
તત્ર વિદ્યાદ્રુજં મૂર્ધ્નિ રુજં ચાક્ષિનિમીલનાત્

કોષ્ઠે વિબન્ધવમથુસ્તનદંશાન્ત્રકૂજનૈઃ
આધ્માનપૃષ્ઠનમનજઠરોન્નટનૈરપિ

બસ્તો ગુહ્યે ચ વિણ્મૂત્રસંગત્રાસદિગીક્ષણૈઃ
સ્રોતાંસ્યઙ્ગાનિ સન્ધીંશ્ચ પશ્યેદ્યત્નાન્મુહુર્મુહુઃ

કુકૂણકઃ ક્ષીરદોષાચ્છિશૂનામક્ષિવર્ત્મનિ
જાયતે તેન તન્નેત્રં કણ્ડુરં ચ સ્રવેન્મુહુઃ

શિશુઃ કુર્યાલ્લલાટાક્ષિકૂટનાસાવઘર્ષણમ્
શક્તો નાર્કપ્રભાં દ્ર ષ્ટું ન વર્ત્મોન્મીલનક્ષમઃ

માતુઃ કુમારો ગર્ભિણ્યાઃ સ્તન્યં પ્રાયઃ પિબન્નપિ
કાસાગ્નિસાદવમથુ તન્દ્રા કાર્શ્યારુચિભ્રમૈઃ
યુજ્યતે કોષ્ઠવૃદ્ધ્યા ચ તમાહુઃ પારિગર્ભિકમ્
રોગં પરિભવાખ્યં ચ યુઞ્જ્યાત્તત્રાગ્નિદીપનમ્

તાલુમાંસે કફઃ ક્રુદ્ધઃકુરુતે તાલુકણ્ટકમ્
તેન તાલુપ્રદેશસ્ય નિમ્નતા મૂર્ધ્નિ જાયતે

તાલુપાતઃ સ્તનદ્વેષઃ કૃચ્છ્રાત્ પાનં શકૃદ્દ્ર વમ્
તૃડક્ષિકણ્ઠાસ્યરુજા ગ્રીવાદુર્ધરતા વમિઃ

વિસર્પસ્તુ શિશોઃ પ્રાણનાશનો બસ્તિશીર્ષજઃ
પદ્મવર્ણો મહાપદ્મનામા દોષત્રયોદ્ભવઃ

શઙ્ખાભ્યાં હૃદયં યાતિ હૃદયાદ્વા ગુદં વ્રજેત્
ક્ષુદ્ર રોગે ચ કથિતે ત્વજગલ્લ્યહિપૂતને

જ્વરાદ્યા વ્યાધયઃ સર્વે મહતાં યે પુરેરિતાઃ
બાલદેહેઽપિ તે તદ્વદ્વિજ્ઞેયાઃ કુશલૈઃ સદા

ક્ષણાદુદ્વિજતે બાલઃ ક્ષણાત્ ત્રસ્યતિ રોદિતિ
નખૈર્દન્તૈર્દારયતિ ધાત્રીમાત્માનમેવ વા

ઊર્ધ્વં નિરીક્ષતે દન્તાન્ ખાદેત્ કૂજતિ જૃમ્ભતે
ભુવૌ ક્ષિપતિ દન્તૌષ્ઠં ફેનં વમતિ ચાસકૃત્

ક્ષામોઽતિ નિશિ જાગર્તિ શૂનાક્ષો ભિન્નવિટ્સ્વરઃ
માંસશોણિતગન્ધિશ્ચ ન ચાશ્નાતિ યથા પુરા

સામાન્યં ગ્રહજુષ્ટાનાં લક્ષણં સમુદાહૃતમ્
એકનેત્રસ્ય ગાત્રસ્યસ્રાવઃ સ્પન્દનકમ્પનમ્

ઊર્ધ્વં દૃષ્ટ્યા નિરીક્ષેત વક્રાસ્યો રક્તગન્ધિકઃ
દન્તાન્ ખાદતિ વિત્રસ્તઃ સ્તન્યં નૈવાભિનન્દતિ

સ્કન્દગ્રહગૃહીતાનાં રોદનં ચાલ્પમેવ ચ
નષ્ટસંજ્ઞો વમેત્ ફેનં સંજ્ઞાવાનતિરોદિતિ
પૂયશોણિતગન્ધિત્વં સ્કન્દાપસ્મારલક્ષણમ્

સ્રસ્તાઙ્ગો ભયચકિતો વિહઙ્ગગન્ધિઃ
સાસ્રાવવ્રણપરિપીડિતઃ સમન્તાત્
સ્ફોટૈશ્ચ પ્રચિતતનુઃ સદાહપાકૈ-
ર્વિજ્ઞેયો ભવતિ શિશુઃ ક્ષતઃ શકુન્યા

વ્રણૈઃ સ્ફોટૈશ્ચિતં ગાત્રં પઙ્કગન્ધં સ્રવેદસૃક્
ભિન્નવર્ચા જ્વરી દાહી રેવતીગ્રહલક્ષણમ્

અતીસારો જ્વરસ્તૃષ્ણા તિર્યક્પ્રેક્ષણરોદનમ્
નષ્ટનિદ્ર સ્તથોદ્વિગ્નો ગ્રસ્તઃ પૂતનયા શિશુઃ

છર્દિઃ કાસો જ્વરસ્તૃષ્ણા વસાગન્ધોઽતિરોદનમ્
સ્તન્યદ્વેષોઽતિસારશ્ચ અન્ધપૂતનયા ભવેત્

વેપતે કાસતે ક્ષીણો નેત્રરોગો વિગન્ધિતા
છર્દ્યતીસારયુક્તશ્ચ શીતપૂતનયા શિશુઃ

પ્રસન્નવર્ણવદનઃ સિરાભિરભિસંવૃતઃ
મૂત્રગન્ધી ચ બહ્વાશી મુખમણ્ડિકયા ભવેત્

છર્દિસ્પસ્યિન્દિનકણ્ઠાસ્યશોષમૂર્ચ્છાવિગન્ધિતાઃ
ઊર્ધ્વં પશ્યેદ્દશેદ્દન્તાન્ નૈગમેષગ્રહં વદેત્

પ્રસ્તબ્ધાક્ષઃ સ્તનદ્વેષી મુહ્યતે ચાનિશં મુહુઃ
તં બાલમચિરાદ્ધન્તિ ગ્રહઃ સંપૂર્ણલક્ષણઃ

વિષરોગનિદાનમ્
અથ વિષરોગનિદાનમ્
સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ દ્વિવિધં વિષમુચ્યતે
મૂલાદ્યાત્મકમાદ્યં સ્યાત્ પરં સર્પાદિસંભવમ્

નિદ્રા ં! તન્દ્રા ં! ક્લમં દાહમપાકં લોમહર્ષણમ્
શોથં ચૈવાતિસારં ચ જઙ્ગમં કુરુતે વિષમ્

સ્થાવરં ચ જ્વરં હિક્કાં દન્તહર્ષં ગલગ્રહમ્
ફેનચ્છર્દ્યરુચિશ્વાસં મૂર્ચ્છા ચ કુરુતે ભૃશમ્

ઇઙ્ગિતજ્ઞો મનુષ્યાણાં વાક્ચેષ્ટામુખવૈકૃતૈઃ
જાનીયાદ્વિષદાતારમેભિર્લિઙ્ગૈશ્ચ બુદ્ધિમાન્

ન દદાત્યુત્તરં પૃષ્ટો વિવક્ષુર્મોહમેતિ ચ
અપાર્થં બહુ સંકીર્ણં ભાષતે ચાપિ મૂઢવત્

હસત્યકસ્માત્ સ્ફોટયત્યઙ્ગુલીર્વિલિખેન્મહીમ્
વેપથુશ્ચાસ્ય ભવતિ ત્રસ્તશ્ચાન્યોન્યમીક્ષતે

વિવર્ણવક્ત્રો ધ્યામશ્ચ નખૈઃ કિઞ્ચિચ્છિનત્ત્યપિ
આલભેતાસનં દીનઃ કરેણ ચ શિરોરુહમ્

વર્તતે વિપરીતં ચ વિષદાતા વિચેતનઃ
ઉદ્વેષ્ટનં મૂલવિષૈઃ પ્રલાપો મોહ એવ ચ

જૃમ્ભણં વેપનં શ્વાસો મોહઃ પત્રવિષેણ તુ
મુષ્કશોથઃ ફલવિષૈર્દાહોઽન્નદ્વેષ એવ ચ

ભવેત્ પુષ્પવિષૈશ્છર્દિરાધ્માનં શ્વાસ એવ ચ
ત્વક્સારનિર્યાસવિષૈરુપયુક્તૈર્ભવન્તિ હિ

આસ્યદૌર્ગન્ધ્યપા રુષ્યશિરોરુક્કફસંસ્રવાઃ
ફેનાગમઃ ક્ષીરવિષૈર્વિડ્ભેદો ગુરુગાત્રતા

હૃત્પીડનં ધાતુવિષૈર્મૂર્ચ્છા દાહશ્ચ તાલુનિ
પ્રાયેણ કાલઘાતીનિ વિષાણ્યેતાનિ નિર્દિશેત્

સદ્યઃ ક્ષતં પચ્યતે યસ્ય જન્તોઃ સ્રવેદ્ર ક્તં પચ્યતે ચાપ્યભીક્ષ્ણમ્
કૃષ્ણીભૂતં ક્લિન્નમત્યર્થપૂતિ ક્ષતાન્માંસં શીર્યતે ચાપિ યસ્ય

તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા જ્વરદાહૌ ચ યસ્ય દિગ્ધાહતં તં પુરુષં વ્યવસ્યેત્
લિઙ્ગાન્યેતાન્યેવ કુર્યાદમિત્રૈર્વ્રણે વિષં યસ્ય દત્તં પ્રમાદાત્

સપીતં ગૃહધૂમાભં પુરીષં યોઽતિસાર્યતે
ફેનમુદ્વમતે ચાપિ વિષ પીતં તમાદિશેત્

વાતપિત્તકફાત્માનો ભોગિમણ્ડલિરાજિલાઃ
યથાક્રમં સમાખ્યાતા દ્વ્યન્તરા દ્વન્દ્વરૂપિણઃ

દંશો ભોગિકૃતઃ કૃષ્ણઃ સર્વવાતવિકારકૃત્
પીતો મણ્ડલિજઃ શોથો મૃદુઃ પિત્તવિકારવાન્

રાજિલોત્થો ભવેદ્ દંશઃ સ્થિરશોથશ્ચ પિચ્છિલઃ
પાણ્ડુઃ સ્નિગ્ધોઽતિસાન્દ્રા સૃક્ સર્વશ્લેષ્મવિકારકૃત્

અશ્વત્થદેવાયતનશ્મશાનવલ્મીકસન્ધ્યાસુ ચતુષ્પથેષુ
યામ્યે ચ દષ્ટાઃ પરિવર્જનીયા ઋક્ષે સિરામર્મસુ યે ચ દષ્ટાઃ

દર્વીકરાણાં વિષમાશુઘાતિ સર્વાણિ ચોષ્ણે દ્વિગુણીભવન્તિ
અજીર્ણપિત્તાતપપીડિતેષુ બાલેષુ વૃદ્ધેષુ બુભુક્ષિતેષુ

ક્ષીણક્ષતે મોહિનિ કુષ્ઠયુક્તે રૂક્ષેઽબલે ગર્ભવતીષુ ચાપિ
શસ્ત્રક્ષતે યસ્ય ન રક્તમેતિ રાજ્યો લતાભિશ્ચ ન સંભવન્તિ

શીતાભિરદ્ભિશ્ચ ન રોમ હર્ષો વિષાભિભૂતં પરિવર્જયેત્તમ્
જિહ્મં મુખં યસ્ય ચ કેશશાતો નાસાવસાદશ્ચ સકણ્ઠભઙ્ગઃ

કૃષ્ણઃ સરક્તઃશ્વયથુશ્ચ દંશે હન્વોઃ સ્થિરત્વં ચ વિવર્જનીયઃ
વર્તિર્ઘના યસ્ય નિરેતિ વક્ત્રાદ્ર ક્તં સ્રવેદૂર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય

દંષ્ટ્રાનિપાતાશ્ચતુરશ્ચ યસ્ય તં ચાપિ વૈદ્યઃ પરિવર્જયેચ્ચ
ઉન્મત્તમત્યર્થમુપદ્રુતં વા હીનસ્વરં વાઽપ્યથવા વિવર્ણમ્

સારિષ્ટમત્યર્થમવેગિનં ચ જ્ઞાત્વા નરં કર્મ ન તત્ર કુર્યાત્
જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હતં વા દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા

સ્વભાવતો વા ગુણવિપ્રહીનં વિષં હિ દૂષીવિષતામુપૈતિ
વીર્યાલ્પભાવાન્ન નિપાતયેત્તત્ કફાન્વિતં વર્ષગણાનુબન્ધિ

તેનાર્દિતો ભિન્નપુરીષવર્ણો વૈગન્ધ્યવૈરસ્યયુતઃ પિપાસી
મૂર્ચ્છા ભ્રમં ગદ્ગદવાગ્વમિં ચ વિચેષ્ટમાનોઽરતિમાપ્નુયાદ્વા

આમાશયસ્થે કફવાતરોગી પક્વાશયસ્થેઽનિલપિત્તરોગી
ભવેત્ સમુદ્ધ્વસ્તશિરોરુહાઙ્ગો વિલૂનપક્ષસ્તુ યથા વિહઙ્ગઃ

સ્થિતં રસાદિષ્વથવા યથોક્તાન્ કરોતિ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાન્
કોપં ચ શીતાનિલદુર્દિનેષુ યાત્યાશુ પૂર્વં શૃણુ તસ્ય રૂપમ્

નિદ્રા ગુરુત્વં ચ વિજૃમ્ભણં ચ વિશ્લેષહર્ષાવથવાઽઙ્ગમર્દમ્
તતઃ કરોત્યન્નમદાવિપાકાવરોચકં મણ્ડલકોઠજન્મ

માંસક્ષયં પાદકરપ્રશોથં મૂર્ચ્છા તથા છર્દિમથાતિસારમ્
દૂષીવિષં શ્વાસતૃષાજ્વરાંશ્ચ કુર્યાત્ પ્રવૃદ્ધિં જઠરસ્ય ચાપિ

ઉન્માદમન્યજ્જનયેત્તથાઽન્યદાનાહમન્યત્ક્ષપયેચ્ચ શુક્રમ્
ગાદ્ગદ્યમન્યજ્જનયેચ્ચ કુષ્ઠં તાંસ્તાન્વિકારાંશ્ચ બહુપ્રકારાન્

દૂષિતં દેશકાલાન્નદિવાસ્વપ્નૈરભીક્ષ્ણશઃ
યસ્માત્ સંદૂષયેદ્ધાતૂઁ સ્તસ્માદ્ દૂષીવિષં સ્મૃતમ્

સાધ્યમાત્મવતઃ સદ્યો યાપ્યં સંવત્સરોત્થિતમ્
દૂષીવિષમસાધ્યં સ્યાત્ ક્ષીણસ્યાહિતસેવિનઃ

સૌભાગ્યાર્થં સ્ત્રિયઃ સ્વેદં રજો નાનાઙ્ગજાન્ મલાન્
શત્રુપ્રયુક્તાંશ્ચ ગરાન્ પ્રયચ્છન્ત્યન્નમિશ્રિતાન્

તૈઃ સ્યાત્ પાણ્ડુઃ કૃશોઽલ્પાગ્નિર્ગરશ્ચાસ્યોપજાયતે
મર્મપ્રધમનાધ્માનં હસ્તયોઃ શોથલક્ષણમ્

જઠરં ગ્રહણીદોષો યક્ષ્મા ગુલ્મઃ ક્ષયો જ્વરઃ
એવંવિધસ્ય ચાન્યસ્ય વ્યાધેર્લિઙ્ગાનિ દર્શયેત્

યસ્માલ્લૂનં તૃણં પ્રાપ્તા મુનેઃ પ્રસ્વેદબિન્દવઃ
તસ્માલ્લૂતાસ્તુ ભાષ્યન્તે સંખ્યયા તાશ્ચ ષોડશ

તાભિર્દષ્ટે દંશકોથઃ પ્રવૃત્તિઃ ક્ષતજસ્ય ચ
જ્વરો દાહોઽતિસારશ્ચ ગદાઃ સ્યુશ્ચ ત્રિદોષજાઃ

પિડકા વિવિધાકારા મણ્ડલાનિ મહાન્તિ ચ
શોથા મહાન્તો મૃદવો રક્તાઃ શ્યાવાશ્ચલાસ્તથા

સામાન્યં સર્વલૂતાનામેતદ્ દંશસ્ય લક્ષણમ્
દંશમધ્યે તુ યત્ કૃષ્ણં શ્યાવં વા જાલકાચિતમ્

ઊર્ધ્વાકૃતિ ભૃશં પાકં ક્લેદશોથજ્વરાન્વિતમ્
દૂષીવિષાભિર્લૂતાભિસ્તદ્દષ્ટમિતિ નિર્દિશેત્

શોથઃ શ્વેતાઃ સિતા રક્તાઃ પીતા વા પિડકા જ્વરઃ
પ્રાણાન્તિકાશ્ચ જાયન્તે શ્વાસહિક્કાશિરોગ્રહાઃ

આદંશાચ્છોણિતં પાણ્ડુમણ્ડાનિ ચ જ્વરોઽરુચિઃ
લોમહર્ષશ્ચ દાહશ્ચાપ્યાખુદૂષીવિષાર્દિતે

મૂર્ચ્છાઙ્ગશોથવૈવર્ણ્યક્લેદ શબ્દાશ્રુતિજ્વરાઃ
શિરોગુરુત્વં લાલાસૃક્છર્દિશ્ચાસાધ્યમૂષિકૈઃ

કાર્ષ્ણ્યં શ્યાવત્વમથવા નાનાવર્ણત્વમેવ વા
મોહોઽથ વર્ચસો ભેદો દષ્ટે સ્યાત્ કૃકલાસકૈ

દહત્યગ્નિરિવાદૌ ચ ભિનત્તીવોર્ધ્વમાશુ ચ
વૃશ્ચિકસ્ય વિષં યાતિ દંશે પશ્ચાત્તુ તિષ્ઠતિ

દષ્ટોઽસાધ્યશ્ચ હૃદ્ઘ્રાણરસનોપહતો નરઃ
માંસૈઃ પતદ્ભિરત્યર્થં વેદનાર્તો જહાત્યસૂન્

વિસર્પઃ શ્વયથુઃ શૂલં જ્વરશ્છર્દિરથાપિ ચ
લક્ષણં કણભૈર્દષ્ટે દંશશ્ચૈવાવસીદતિ

હૃષ્ટલોમોચ્ચિટિઙ્ગેન સ્તબ્ધલિઙ્ગો ભૃશાર્તિમાન્
દષ્ટઃ શીતોદકેનેવ સિક્તાન્યઙ્ગાનિ મન્યતે

એકદંષ્ટ્રાર્દિતઃ શૂનઃ સરુજઃ પીતકઃ સતૃટ્
છર્દિર્નિદ્રા ચ સવિષૈર્મણ્ડૂકૈર્દષ્ટલક્ષણમ્

મત્સ્યાસ્તુ સવિષાઃ કુર્યુદાહં શોથં રુજં તથા
કણ્ડૂં શોથં જ્વરં મૂર્ચ્છા સવિષાસ્તુ જલૌકસઃ

વિદાહં શ્વયથું તોદં સ્વેદં ચ ગૃહગોધિકા
દંશે સ્વેદં રુજં દાહં કુર્યાચ્છતપદીવિષમ્

કણ્ડૂમાન્ મશકૈરીષચ્છોથઃ સ્યાન્મન્દવેદનઃ
અસાધ્યકીટસદૃશમસાધ્યમશકક્ષતમ્

સદ્યઃ પ્રસ્રાવિણી શ્યાવા દાહમૂર્ચ્છાજ્વરાન્વિતા
પિડકા મક્ષિકાંદશે તાસાં તુ સ્થગિકાઽસુહૃત્

ચતુષ્પદ્ભિર્દ્વિપદ્ભિશ્ચ નખદન્તવિષં ચ યત્
શૂયતે પચ્યતે વાપિ સ્રવતિ જ્વરયત્યપિ

શ્વશૃગાલતરક્ષ્વૃક્ષવ્યાઘ્રાદીનાં યદાઽનિલઃ
શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટો મુષ્ણાતિ સંજ્ઞાં સંજ્ઞાવહાશ્રિતઃ

તદા પ્રસ્રસ્તલાઙ્ગુલહનુસ્કન્ધોઽતિલાલવાન્
અવ્યક્તબધિરાન્ધશ્ચ સોઽન્યોન્યમભિધાવતિ

પ્રમૂઢોઽન્યતમસ્ત્વેષાં ખાદન્વિપરિધાવતિ
તેનોન્મત્તેન દષ્ટસ્ય દંષ્ટ્રિણા સવિષેણ તુ

સુપ્તતા જાયતે દંશે કૃષ્ણં ચાતિસ્રવત્યસૃક્
દિગ્ધવિદ્ધસ્ય લિઙ્ગેન પ્રાયશશ્ચોપલક્ષિતઃ

યેન ચાપિ ભવેદ્દષ્ટતસ્ય ચેષ્ટાં રુતં નરઃ
બહુશઃ પ્રતિકુર્વાણઃ ક્રિયાહીનો વિનશ્યતિ

દંષ્ટ્રિણા યેન દષ્ટશ્ચ તદ્રૂ પં યસ્તુ પશ્યતિ
અપ્સુ ચાદર્શબિમ્બે વા તસ્ય તદ્રિ ષ્ટમાદિશેત્

ત્રસ્યત્યકસ્માદ્યોઽભીક્ષ્ણં દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વાઽપિ વા જલમ્
જલત્રાસં તુ તં વિદ્યાદ્રિ ષ્ટં તદપિ કીર્તિતમ્

અદષ્ટો વા જલત્રાસી ન કથંચન સિદ્ધ્યતિ
પ્રસુપ્તો વોત્થિતો વાઽપિ સ્વસ્થસ્ત્રસ્તો ન સિદ્ધ્યતિ

પ્રશાન્તદોષં પ્રકૃતિસ્થધાતુમન્નાભિકામં સમમૂત્રવિટ્કમ્
પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિ યચિત્તચેષ્ટં વૈદ્યોઽવગચ્છેદવિષં મનુષ્યમ્

વિષયાનુક્રમણિકા
અથ વિષયાનુક્રમણિકા
જ્વરોઽતિસારો ગ્રહણી ચાર્શોઽજીર્ણં વિસૂચિકા
અલસશ્ચ વિલમ્બી ચ ક્રિમિરુક્પાણ્ડુકામલાઃ

હલીમકં રક્તપિત્તં રાજયક્ષ્મા ઉરઃક્ષતમ્
કાસો હિક્કા સહ શ્વાસૈઃ સ્વરભેદસ્ત્વરોચકઃ

છર્દિસ્તૃષ્ણા ચ મૂર્ચ્છાદ્યા રોગાઃ પાનાત્યયાદયઃ
દાહોન્માદાવપસ્મારઃ કથિતોઽથાનિલામયઃ

વાતરક્તમૂરુસ્તમ્ભ આમવાતોઽથ શૂલરુક્
પક્તિજં શૂલમાનાહ ઉદાવર્તોઽથ ગુલ્મરુક્

હૃદ્રો ગો મૂત્રકૃચ્છ્રં ચ મૂત્રાઘાતસ્તથાઽશ્મરી
પ્રમેહો મધુમેહશ્ચ પિડકાશ્ચ પ્રમેહજાઃ

મેદસ્તથોદરં શોથો વૃદ્ધિશ્ચ ગલગણ્ડકઃ
ગણ્ડમાલાઽપચી ગ્રન્થિરર્બુદઃ શ્લીપદં તથા

વિદ્ર ધિર્વ્રણશોથશ્ચ દ્વૌ વ્રણૌ ભગ્નનાડિકે
ભગન્દરોપદંશૌ ચ શૂકદોષસ્ત્વગામયઃ

શીતપિત્તમુદર્દશ્ચ કોઠશ્ચૈવામ્લપિત્તકમ્
વિસર્પશ્ચ સવિસ્ફોટઃ સરોમાન્ત્યો મસૂરિકાઃ

ક્ષુદ્રા સ્યકર્ણનાસાક્ષિશિરઃસ્ત્રીબાલકામયાઃ
વિષં ચેત્યયમુદ્દિષ્ટો રુગ્વિનિશ્ચિયસંગ્રહઃ

સુભાષિતં યત્ર યદસ્તિ કિઞ્ચિત્તત્સર્વમેકીકૃતમત્ર યત્નાત્
વિનિશ્ચયે સર્વરુજાં નરાણાં શ્રીમાધવેનેન્દુકરાત્મજેન

યત્કૃતં સુકૃતં કિઞ્ચિત્કૃત્વૈવં રુગ્વિનિશ્ચયમ્
મુઞ્ચન્તુ જન્તવસ્તેન નિત્યમાતઙ્કસન્તતિમ્

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતં માધવનિદાનં સમાપ્તમ્
સમાપ્તશ્ચાયં ગ્રન્થઃ
સ્રોતઃ