Language

ENहिગુ
Scripture Library

लौगाक्षि गृह्य सूत्राणि — कण्डिका ०१-१० · Chapter 1

1

atha
kāṭhake carakaśākhāyāṃ
laugākṣigṛhyasūtrāṇi /
devapālakṛtabhāṣyopetāni /
prathamā kaṇḍikā /
namo narahariṃ ghoradaṃṣṭrānakharadāruṇam /
sanmārgotsādidurdāntadaityanirmūlanodyatam

2

avāvarīṃ dhītimirasya pīvarīṃ
saṃsārasindhoḥ paramārthadṛśvarīm /
sudhīvarīṃ satpuruṣārtha saṃpadāṃ
namāmi bhaktyā parayā sarasvatīm

3

pituḥ śrīharipālasya nutvā pādau nibandhanam/
samantrakāṭhagṛhyasya devapālo'bhidhāsyate

1

ekonacatvāriṃśatādhyāyairvaitānikāni karmāṇi pratipāditāni / sāṃprataṃ gṛhyāgnisā- dhyāni kathyante / yadyapi gṛhyānuṣṭhānapūrvāṇi vaitānikāni, tathāpi pratyakṣavidhimūlatvāt sūtrakṛtā pūrvaṃ pratipāditāni / tato vidhyuddeśavākyatvena nikaṭataratvādarthavādānāṃ tadgamyaṃ vratādyaṃ vidhāya, mantravarṇagamyān saṃskārān vakṣyati / tatra traivarṇikānāṃ kṛtavivāhānāṃ gṛhyakarmaṇyadhikāraḥ / vivāho'pyadhītavedasya
'vedamadhītya snātvā bhāryāmadhigacchet /'
ityādismṛteḥ / adhyayanamapyupanītasya brahmacāriṇaḥ / tatropanayanaṃ vakṣyati / saṃskāravratāni tāvadāha
upanayanaprabhṛti vratacārī syāt

1

vrataśabdo yamaniyamavācakaḥ / tatra prasaktipratiṣedhātmakā yamāḥ amāṃsabhakṣaṇādayaḥ / niyamāstu aprāptyaṅgaparipūrakā bhaikṣavṛttyādiviṣayāḥ /
'ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahāḥ " yamāḥ /
'śaucasantoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni' niyamāḥ /
pāta० २ pā० ३० sū० )
(pāta० २ pā० ३२ sū० )
iti tu yamā niyamāśca tairuktāste'pi yathā- saṃbhavamiha nirdhāryante / upanayanādārabhya ā vedādhyayanaparisamāptervratacaraṇaśīlo bhavet

2

mārgavāsāḥ

2

syādityanuṣaṅgaḥ / uttaratrāpi yojyamevaitat / mṛgasyedaṃ mārga sāmānyaśabdenāpyeṇasyeti viśeṣo vakṣyamāṇatvāt / vaste ācchādaya- tīti vāsaḥ paridhānam / tacca mṛgacarma, mārga vāso yasyeti mārgavāsāḥ syāt

3

saṃhatakeśaḥ

3

hantihim̐sākarmā / samyak kṣureṇa natu karta- ryādinā apasāritāḥ keśā yasya muṇḍitaśirā ityarthaḥ, tena muṇḍanena vakṣyamāṇena paunaruktya- mityāhuḥ / athavā saṃhatā ekarūpāḥ keśā yasya saḥ / etaduktaṃ bhavati 'muṇḍo jaṭilo śikhī vā' iti vakṣyati, tatraikasya traivarṇi- kasya brahmacāriṇaḥ kālabhedena vikalpanivṛttyarthaṃ niyamābhidhānametat ekarūpā evaikaikena keśāḥ kartavyāḥ, jaṭī cenna muṇḍī śikhī veti / evaṃ muṇḍādiṣu

4

bhaikṣācāryavṛttiḥ

4

bhikṣāṇāṃ samūho bhaikṣam/ ācāryastu 'upanīya tu yaḥ śiṣyam' (manu० २ a० १४० ślo) ityādilakṣaṇaḥ / bhaikṣeṇaiva brahmacāriṇā śarīraṃ saṃdhāraṇīyamiti niyamaḥ / ācāryādhīnā cāsya vṛttiḥ sthitirūpā śarīrapoṣaṇarūpā ca syāt / ācāryo hi prerya kāṃścidbhikṣāṃdāpa- yatītyācāryeṇāpi tasya śarīrapoṣaṇalakṣaṇā vṛttiranyaceṣṭāvadupapadyate, anyato vā kadā- cidvaikṣasyālābhe ācārya eva bhojanādikaṃ dadātīti

5

saśalkadaṇḍaḥ

5

iha sāmānyābhidhāne'pi daṇḍa: pālā- śādiḥ yathāyathaṃ vakṣyamāṇaḥ / saha śalkena tvacā vartamāno daṇḍo yasya sa saśalkadaṇḍaḥ syādityanuṣaṅga eva

6

saptamuñjāṃ mekhalāṃ dhārayet

6

saptabhirmuavyaktibhinivṛttyāvṛttī bhavati tāṃ mekhalāṃ dhārayet / atra mehanasaṃbandhinaḥ khasya mālā mekhaleti nirvacanaṃ kurvanti / mayūra - vyaṃsakāditvātsādhu kila / miha secane,
mite sicyate vīryādikamaneneti mehana- mānandendriyaṃ tasyopari nābheradhobhāge yatkhaṃ
tasya mālā

7

na madhumāṃse aśnīyāt

7

mākṣikaṃ māṃsaṃ na bhakṣayediti tṛptyartha - tayā prasaktasya pratiṣedhaḥ / madhu madyamapi tat kṣatriyavaiśyayorniṣidhyate ityupākhyāna- mekīyam / tanna, prasaktyabhāvāt
'tasmādrāhmaṇarājanyau vaiśyaśca na surāṃ pivet /' iti trayāṇāmapi na niṣedhaḥ syāt

8

kṣāralavaṇavarjī

8

kṣāraṃ ca talavaṇamauṣaraṃ sāmudrikādi tadvarjī tadvarjanaśīlaḥ / saindhavasauvarcalādikaṃ bhakṣaye- deva / kṣāradravyaṃ sarvaṃ ca lavaṇaṃ varjayediti kecit

9

ācaryasyāpratikūlaḥ

9

anukūla ityarthaḥ

10

sarvakāryāsvatantraḥ

10

āstāmadhyayanādikam, kriyāmātramapyā- cāryānujñayā vinā na kuryādityarthaḥ

11,12

pūrvotthāyī jaghanyasaṃveśī

11,12

śayanādikamāśrite gurau utthātukāme pratha-
mamevottiṣṭhet, śayanāvasthite cācārye tatpāda- saṃvāhanādikaṃ ca kṛtvā paścāt śayanādikaṃ saṃviśet / jaghanyasaṃveśītyasyāyamarthaḥ - yadā- cāryaḥ khaṭṭāyāṃ tiṣṭhati tadā brahmacāriṇā khaṭṭāyāḥ sakāśādyajjaghanyamāsanaṃ paṭṭatala- śayyādikaṃ tatra saṃveśanīyam / evaṃ śayyā - māsīne gurau tato nimna ityādyanumanta- vyam

13

yadenamupeyāttadasmai dadyāt

13

yat suvarṇādikaṃ kilainamupeyādāgacchet tat brahmacārī asmai ācāryāya dadyāt

14

bahūnāṃ yena saṃyuktaḥ

14

yadyapi brahmacārī sakalavedavedāṅgopāṅga- jñānārthaṃ yathāyogyaṃ krameṇa bahūnācāryānupāste, tathāpi yat yasya saṃnidhau nivasam̐llabheta tattasmai dadyāt natu sarvadā sarvaṃ sarvebhyo vibhajye - tyarthaḥ

15

nāsya śayyāmāviśet

15

yasyāṃ śayyāyāmācāryaḥ sthitastāmapāṭa- vādidaśāyāṃ kāruṇyāt snehātiśayādvāpāṭave vācāryānujñāto'pi nādhitiṣṭhedityarthaḥ / tena jaghanyasaṃveśītyanena paunaruktyābhāvaḥ

16

na rathamāruhet

16

asyetyanuṣaṅgaḥ / ayamapyanujñātasya prati- ṣedhaḥ / anye tu śayyāgrahaṇamācāryādhiṣṭhitā- sanayānādyupalakṣaṇārthaṃ rathavākyaṃ varṇayanti, rathagrahaṇaṃ tu karituragādyupalakṣaṇārthaṃ varṇa- yanti, 'na saṃvatrayeta' ityatra ca sthitena dvitī- yena nañā tatreṇāvṛttyā vā saṃbandhayanti rathaṃ na samārohena kiṃ tarhi grāmādikaṃ gacchannasamartho vāhanāntaraṃ ca na labhate tadācāryānujñātastenā- dhiṣṭhitamapi karituragaṃ samārohedevetyarthaḥ

17

na saṃvastrayeta

17

samānaṃ vastraṃ na kuryāt, ācārya parihitaṃ vastraṃ na paridadhīta / nāpyācārya vastreṇa saha samāne karaṇḍādibhāṇḍe svavastraṃ saṃśritaṃ kuryāt

18

sarvāṇi sāṃsparśikāni strībhiḥ saha varjayet

18

saṃsparśanimittāni yāni pāṇigrahaṇābhya- anādīni karmāṇi tāni sarvāṇyeva sarvābhiḥ strībhiḥ saha varjayet / 'gurāviva tatputradāreṣu vartanīyam' ityasyāḥ smṛterapyayamapavādaḥ pāda- saṃvāhanādiviṣayaḥ

19

na muṣitāṃ prekṣet

19

muṣitāmiva nagnāṃ na paśyedityarthaḥ

20

na vihārārthaṃ jalpet

20

vihāraḥ krīḍā tadarthaṃ parihāsādikaṃ na vadet / athavā 'sarvakāryāsvatantraḥ' ityanena sarvakriyākhācāryānujñāgrahaṇapūrvikāyāṃ pravṛttau sthitāyāṃ vihāraṃ mūtramalotsargamāha vihārārthaṃ na jalpedanujñāgrahaṇāya

21

na rucyarthaṃ kiṃcana dhārayet

21

rucidaptiḥ ratiḥ prītiśca / tadarthaṃ dravya- viśeṣādikaṃ na saṃgṛhṇīyāt alaṅkaraṇaṃ krīḍā- dikam

22

na snāyāt

22

rucyarthamityanuvartate

23

udakaṃ vābhyupeyāt

23

ayamarthaḥ - rucyarthaṃ snānaṃ niṣiddhaṃ nityaṃ tu
kartavyameva
"
'nityaṃ snātvā śuciḥ kuryāddevarṣipitṛtarpaṇam /'
( manu० २ a० १७६ ślo० ) ityādinā brahmacāriṇo'pi vidhānāt / tatra ca vikalpaḥ snānaṃ kadācinmatrasaṃskṛtenodakena prokṣaṇaṃ kadācinmajjanam / tatrādyamanenoktam 'udakaṃ vābhyupeyāt' iti

24

majjanamadhikṛtyāha
yadi snāyāddaṇḍa ivāpsu pariplaveta

24

yadiśabdaḥ pratibaddho vidhāyako'nuvādaṃ prārthayate 'yadi śāliṃ bhuñjīta tadā dadhyupasi cet' 'yadi rathantarasāmā somaḥ syāt aindra- vāyavāgrān grahān gṛhṇīyāt ityādivat / tenāyamarthaḥ yadā majjanarūpaḥ snānapakṣastadā brahmacāriṇā daṇḍenevāpsu pariplavamātraṃ karta- vyam / natu kāntyādisiddhaye malāpasāraṇā- dinā yatanīyam

25

muṇḍo jaṭilaḥ śikhī vā

25

muṇḍaḥ śikhārahitaḥ

26

sāyaṃ prātaḥ sandhyāmupāsīta

26

sakalādityopalakṣitaḥ kālo divasaḥ / ādityaśūnyakālo rātriḥ / ardhoditenārdhā- staṃgatena cādityenopalakṣitaḥ kālaḥ sandhiḥ / sandhau bhavā sandhyā / tāmubhayamapi pratyaha- mupāsīta / upāsanaṃ sevā

27

kathamupāsītetyāha
tiṣṭhetpūrvām

27

pūrvāhnabhāgagatāṃ tiṣṭhet nivṛttagatiḥ pūrvāṃ prāṅmukho japannavatiṣṭheta sanakṣatrakālādārabhya ā sūryajyotirdarśanāt

28

āsītottarām

28

aparāhnasaṃnihitāmupaviṣṭaḥ pratyaṅmukhaḥ sa- bhāskarakālādārabhya japannāsīta ā tāraka- jyotirdarśanāt āsītottarāṃ saṃdhyākālasyā- tisūkṣmatvādevaṃ tadupāsanamiṣṭam

29

oṃ bhūrbhuvaḥ svarityuktvā tatsavituriti sāvitrīṃ triranvāha

29

diṅmātradarśanametat / brāhme muhūrte'bhyutthā- yānuṣṭhitaśarīradharmaḥ,
'atyantamalinaḥ kāyo navacchidrasamanvitaḥ / sravatyeṣa divā rātrau prātaḥ snānaṃ viśodhanam //'
(dakṣasmṛ० २ a० ७ ślo० )
iti smaraṇāt mukhyaṃ gauṇaṃ vā snānaṃ vidhāya
'trirācamya dvirunmṛjya khānyupaspṛśya prāṇāyāmaistribhiḥ pūtastata oṃkāramarhati'
iti smaraṇāt trīnprāṇāyāmān pañcadaśamātrāparimāṇānsmārtoktānkṛtvā pratipraṇavayuktavyāhṛtisaptakānvitasaśiraskasāvitryā trirabhyāsena paricchinnāṃstrīnprāṇāyāmānkṛtvā aghamarṣa-ṇādisūryopasthānāntaṃ bhūrbhuvaḥsvariti mahāvyāhṛtitrayayuktāṃ tatsavituriti sāvitrīmabhyastāṃ japet / sāvitrīmanvāhetyanuśabdo'bhyāsārthaḥ / tatsavituriti pratīkaḥ savitṛdevatākatve'pi 'ākṛṣṇena rajasā' ityādīnāṃ sāvitrāntarāṇāṃ nivṛttyarthaḥ

30

prāgastamayānniṣkramya samidha āhareddhariṇīrbrahmavarcasakāma iti śruteḥ

30

anastaṃgate bhānau grāma niṣkramyāṣṭau sa- midho agnisamindhanārthaṃ haritavarṇā ārdrā āharedyo vedādhyayanatadarthānuṣṭhānādisamṛddhi- lakṣaṇaṃ kāmayate / etaddhi śrutyāveditaṃ śruti- mūlatvātsmṛteḥ

31

sāyaṃprātaḥ saṃdhyāniḥsaraṇaṃ bhaikṣācaraṇamagnīndhanam

31

sāyaṃprātaḥ saṃdhyopāsanārthaṃ grāmādbahirniḥ- saraṇaṃ kartavyam / sāyaṃprātaśca bhaikṣācaraṇaṃ kartavyam / ubhayakālaṃ hi bhojanamāmnātam 'sāyaṃprātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam /'
( saṃvarta ० १ ० १२ ślo०
iti / evamagnisamindhanaṃ kāladvaye'pi karta- vyam / catasraḥ prātaḥ catasraḥ sāyaṃ samidho hotavyāḥ / evamanyakālaviśeṣavidhānārthānye- tāni trīṇi vākyāni / pūrvaśca madhyāhnāt prātaḥkālaḥ uttaraśca sāyaṃkālaḥ

32

sāyamevāgnimindhītetyeke

32

' sāyamevāgnisamindhanam' ityekeṣāṃ veda- vidāṃ matam / atra ca pakṣe catasraḥ samidha āhartavyāḥ

33

bhaikṣasyācaraṇe doṣaḥ pāvakasyāsamindhane /
saptarātramakṛtvaitadavakīrṇivrataṃ caret

33

upalakṣaṇametat / bhaikṣasyācaraṇe agne śvāsa- mindhane saṃdhyālopādike ca doṣaḥ pratyavāyo bhavati vihitātikramaṇāt / yathoktam
'nopatiṣṭhati yaḥ pūrvā nopāste yaśva paścimām / sa śūdravadbahiḥ kāryaḥ sarvasmādvijakarmaṇaḥ //'
(manu० २ a० १०३ ślo० )
iti / atha saṃdhyopāsanabhraṃśe bhaikṣārthamacaraṇe anaṭane agneścāsamindhane sati yatpāpaṃ bhavati tasya vināśāya avakīrṇitrataṃ prāyaścittamā- caret / avakaraṇamavakīrṇo'vidhānotsargaḥ kāmato brahmacāriṇo retasa utsargaḥ / avakīrṇaṃ vidyate yasya so'vakīrṇī / tasya vratamāmnātam / 'saptāgāraṃ caredbhaikṣaṃ svakarma parikīrtayan / tebhyo labdhena bhaikṣeṇa vartayedekakālikam // upaspṛśaṃstriṣavaṇamabdena sa viśuddhyati /'
iti / etatsandhyopāsanādikamakṛtvā ava- kīrṇivratamācaret / kiṃ paripūrṇamādikameva ? netyāha saptarātramiti / anye tu vyācakṣate saṃdhyopāsanādikaṃ saptarātramakṛtvā avakīrṇi - vrataṃ caret paripūrṇameveti / saptarātrānyūnādhike vā avakaraṇaṃ nyūnamadhikaṃ ceti / yājñavalkya
āha
'bhaikṣānikārye tyaktvā tu saptarātramanāturaḥ / kāmākīrṇa ityābhyāṃ hutvā cājyāhutidvayam // nairṛtaṃ gardabhaṃ vaitatsaṃvatsaravataṃ caret |' (yā० prā० २८१ ślo०) iti / atrāpi pūrvavadyojanā

1

iti prathamā kaṇḍikā

1

atha dvitīyā kaṇḍikā /( ॽॽ)
adhunā sandhyopāsanopayogina oṃ bhūrbhuvaḥ svarityādīnmantrān vyākhyāsyāmaḥ / tatra sarva- mantreṣu devatā ṛṣiśchanda ityetatrayaṃ śrutirā- bodhayati ajñānanindāmukhena jñānasaṃstavāt 'yo ha vānadhigatarṣicchandodevato brāhmaṇena matreṇa vā yājayati vādhyāpayati sa sthāṇuṃ vaccheti /' iti / tatra sargādāva bhraṣṭasaṃskārāḥ puṇya- karmāṇo viditasakalaveditavyāḥ suptaprabuddhā- tmāna ṛṣayo yājñavalkyādyāḥ / hiraṇya- garbhādiparamparayā ca nityā vedāḥ / tathā ca śrūyate
' tata eva parameṣṭhī prājāpatyo yajñamapaśyaddārśapaurṇamāsau /' ityādi / mantrābhidheyā devatāḥ /
gāyatrṣṇaganuṣṭubho bṛhatīpaṃktitriṣṭubhaḥ / jagatī jayadevasya cchandasāṃ sapta jātayaḥ // mantrārthaṃ ca samyagbubhutsamāṇena upasargāṇāṃ 'chandasi pare'pi vyavahitāḥ' ityādilakṣaṇa- manusartavyam | 'varṇāgama' ityādi niruktam /
vyatyayaśca saptajātīnām / evamādi pratimantraṃ nāmnābhidhīyamānaṃ granthagauravamātanotītyarthapra- darśanameva kariṣyate / oṃ bhūḥ oṃ bhuvaḥ oṃ khaḥ oṃ mahaḥ oṃ janaḥ oṃ tapaḥ oṃ satyam, - iti sapta mahāvyāhṛtayaḥ sapraṇavāḥ sapta- lokanāmāni / tatrādyāstisro mahāvyāhṛtayaḥ mahato'rthasyābhidhānāt / mahaḥprabhṛtayastu na mahattvena viśeṣyante svargeka deśābhidhānāt / 'bhuvanānāṃ samastānāmadhastānniviḍaṃ tamaḥ / lakṣapañcāśītyadhikakoṭiyojanasaṃmitam // avīcirnāma narakastasya copari vartate / avīcinarakādūrdhvaṃ merupṛṣṭhaparāvadhiḥ //
bhūlako bhāṣitaḥ sarvaiḥ purāṇeṣu maharṣibhiḥ /'
saiṣā saptadvīpā medinī / tāni punaruktāni
paurāṇikaiḥ
'jambuḥ śākaḥ kuṃśaḥ krauñcaḥ śālmaliśca tathāparaḥ / gomedaḥ puṣkaraceti saptadvīpagaṇo mataḥ //'
(liṃgapu० ४६ a० २ ślo०)
iti / eṣāṃ vibhāgaḥ pātañjale yogaśāstre
darśito'smābhirvibhūtipāde
'avanajñānaṃ sūrye saṃyamāt ' ( ३/२६ )
ityatra sūtre / tārānakṣatravicitrastvantarikṣa- loko bhuvoloko meruśikharādārabhya dhruvā- vadhiḥ / tataḥ parastātsvargalokaḥ / sa ca pañcavidha iti sapta lokā bhavanti / pañcavidhatvaṃ ca svargasya - māhendra ekaḥ mahendrakhāmikatvāt / evaṃ prājāpatyo dvitīyaḥ asya maha iti nāma / brahmalokastrividhaḥ janastapaḥ satyamiti / pañcā- nāmapyeṣāṃ svargaśabdaḥ sādhāraṇaḥ / ato vyā- hṛtimatrāṇāmabhidheyāni bhuvanāni devatāḥ / tāsāṃ prāṇāyāme viniyoga staittirīye dṛśyate /
smṛtāvapi
iti /
,
'praṇave nityayuktasya vyāhṛtīṣu ca saptasu / tripadāyāṃ ca sāvitryāṃ na bhayaṃ vidyate kacit //'
'pṛthivyādilokadevatā vīryabhūtāḥ /
iti brāhmaṇāt / ṛṣayastāsāṃ nidarśitāḥ
śaunakena tāvat
'vyāhṛtīnāṃ tu sarvāsāmṛṣirādyaḥ prajāpatiḥ / vyastānāṃ ca samastānāṃ brāhmamakṣaramomiti //'
iti / anyenāpi
iti /
'viśvāmitro jamadagnirbharadvājo'tha gautamaḥ / ṛṣiratrirvasiṣṭhaśca kaśyapaśca yathākramam //'
agnivāyū raviścaiva vākpatirvaruṇastathā / indro viśve vyāhṛtīnāṃ daivatāni yathākramam // agniḥ somastathā sūryo vākpatirvaruṇastathā / kvacidindrastathādityo vyāhṛtīnāṃ yathākramam //
anyo babhāṇa
'satyasaṃkalpena prajāpatinā lokanivāsināṃ bhogāya sapta lokān sisṛkṣuṇā evaṃ vyāhṛtaṃ sapta lokā bhavi ṣyanti /'
iti / tena prajāpatirevāsāṃ ṛṣiḥ vyāhṛtitvaṃ ca / tathāca purāṇam
'caturdaśavidhaṃ sargaṃ sṛṣṭvedaṃ vyāhṛtaṃ svayam /
sapta lokā bhaviṣyanti tasmādvyāhṛtayaḥ smṛtāḥ //' yujyante caikatrāneke draṣṭāraḥ kālabhedena yuga-
pañca //
oṃ tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi / dhiyo yo naḥ pracodayāt om //
gāyatraṃ chandaḥ, • prajāpatiṛṣiḥ, savitā devatā, japopanayanahomādiṣu viniyogaḥ / tathāca dvaipāyanaḥ
'viśvāmitra ṛṣiśchando gāyatraṃ savitā tathā / devatopanaye japye viniyogo hute tathā //'
iti / sarvamitro viśvāmitraḥ prajāpatireva vivakṣitaḥ / abhidheyatvāccātra saviturdevatā- rūpatvam / japamatrāṇāmapi pratīyamānatvāddura- pahavo'rthaḥ yadyapi japamantraḥ pratītastathāpi japitā upamantreṇa tadarthaṃ dhyāyati / yukti- yuktametat jalpatijapatyorvyaktāyāṃ vāci vṛtteḥ / etadeva vyaktatvaṃ yadarthapratipādanayo- gyatvaṃ, viparyaye tu avyaktatvaṃ kukuṭādivā- cām / naca pratīyamāno'pyavivakṣita ityabhi - dheyo na bhavatīti bhaṇituṃ prabhavati kaścit / nahi cakṣurādinā pratīyamāno jalādiraja- lādyarthino nendriyaviṣayaḥ / nacāvivakṣāyāḥ savituḥ kāraṇamasti dhyānena tadarthajapoparahī- tenārādhitasya parāparapuruṣārthasiddhihetutvāt
'ya evaṃ vidvān japati' iti japamantreṣvapi vidvattāyā apekṣaṇāt / kiṃca sarvopaniṣatsu
patvaṃ brahmaṇo'bhidhīyate, sarva- bhāvātmakatvaṃ ca gāyatrīpraṇavayoḥ / tathāca cchāndogyopaniṣadi paṭhyate
'gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ yadidaṃ kiṃca, vāgvai gāyatrī, vāgvā idaṃ sarva bhūtaṃ, gāyati ca trāyate ca yā sā gāyatrīyaṃ vāva sā yeyaṃ pṛthivī, asyāṃ hīdaṃ sarva pratiṣṭhitam /' (३|१२ )
ityādi / sāmānyavācyapi gāyatrīśabdaḥ prakṛ- tāyāmiha sāvitryāṃ vartate / ata eva gāyantaṃ trāyate iti gāyatrīti tatra tatra nirvacanam / trāṇaṃ ca pālanamupadravanivāraṇamupakārādhānaṃ ca / etāṃ ca sandhyādau japato'nādyavidyāvā- sanopalavopaplutajīvendriyādyupadravavidrave sati akhilaprapañcavihīna caitanyasukhakhabhāvamayaparabra- hmalakṣaṇamokṣaprāptirbhavati / kāmināṃ ca svargā- diprāptirupāttaduritavidravaṇaṃ ca / ādāvante ca vedavācāṃ prapañcasyāpi oṃkārātmake brahma- yavasthiti darśayitumādāvante ca oṃkāro- ccāraṇamiṣyate
'brahmaṇaḥ praṇavaṃ kuryādādāvante ca sarvadā / sravatyanoṃkṛtaṃ pūrvaṃ purastācca viśīryate //'
iti / tathāca smṛtāvapi
'oṃ tatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ /'
ityuktam | yogaśāstre ca
( bha० gī० १७/२३ )
'tasya vācakaḥ praṇavaḥ / '
( ११२७ )
'tajapastadarthabhāvanam /'
( ११२८ )
īśvarapraṇidhānādvā /
( ११२३ )
ityanantaroktasya / īśvarasya ca prajāpatirviṣṇu- rityādi paryāya mātram | brahmātmikaiva gāyatrī sarvabhāvātmanāpadeśena vyavasthiteti / vāja- saneyabrāhmaṇe'pi śrūyate
'bhūmirantarikṣaṃ dyaurityaṣṭākṣarāṇi, aṣṭākṣaraṃ havā ekaṃ gāyatryai padametadu hāsyā etatsa yāvadeteṣu lokeṣu tāvaddha jayati yo'sya etadevaṃ padaṃ veda

2

ṛco yajūṃṣi sāmāni ityaṣṭākṣarāṇi, aṣṭākṣaraṃ havā ekaṃ gāyatryai padamedu hāsyā etatsa yāvatīyaṃ trayī vidyā area jayati yossyā etadevaṃ padaṃ veda

3

prāṇāpānodānavyānā ityaṣṭākṣarāṇi, aṣṭākṣaraṃ ha vā ekaṃ gāyatryai padametadu hāsyā etatsa yāvadidaṃ prāṇi tāvaddha jayati yo'syā etadevaṃ padaṃ veda

4

atha etadeva turīyaṃ darśitaṃ padaṃ parorajā ya eṣa tapati iti yadvai caturtha tatturīyaṃ, darśitaṃ padamiti dadṛśa iva hyeṣa, parorajā iti sarvamu hyeṣa raja uparyupari tapatyevaṃ haiva eṣa śriyā yaśasā tapati yo'syā etadevaṃ padaṃ veda

5

saiṣā gāyatrī etasmiṃsturīye darśite pade parorajasi prati- ṣṭhitā, tadvai tatsatye pratiṣṭhitaṃ cakṣurvai satyaṃ, cakṣurhi vai satyaṃ, tasmādyadidānīṃ dvau vivadamānāveyātāmahamadrākṣamahamaśrauṣa - miti ya evaṃ brūyādahamadrākṣamiti tasmādeva śraddadhāma tadvai tatsatyaṃ bale pratiṣṭhitaṃ, prāṇo vai balaṃ tatprāṇe pratiṣṭhitaṃ, tasmādāhurbalaṃ satyādoghīya ityevamveṣā gāyatryadhyātmaṃ prati- ṣṭhitā, sā vaiṣā gāyāṃstatre, prāṇā vai gāyāstāṃstatre yattasmā - gāyatrī nāma, sa yāmevāmūmanvāṣaiva sā, sa yasmā anvāha tasya prāṇāṃstrāyate

6

tāṃ haike sāvitrīmevānuṣṭubhamanvāhurvāganuṣṭuvetadvācamanubrūma iti na tathā vidyādgāyatrīmeva sāvitrīmanubrūyāt yadi ha vā apyevaṃ vidvahniva pratigṛhṇāti na haiva tadgāyatryā ekaṃcana padaṃ prati

7

•
sa ya imāṃstrīllokānpūrṇānpratigṛhṇīyāt so'syā etatpra- thamaṃ padamāpnuyāt, atha yāvatīyaṃ trayīvidyā yastāvatprati- gṛhṇīyāt so'syā etadvitīyaṃ padamāpnuyāt, atha yāvadidaṃ prāṇi yastāvatpratigṛhṇīyāt so'syā etattṛtīyaṃ padamāpnuyāt, athāsyā etadeva turīyaṃ darśitaṃ padaṃ parorajā ya eṣa tapatīti, naiva krenacanāpyaṃ, kuta evaṃ tāvatpratigṛhṇīyāt

8

tasyā upasthānaṃ gāyatryasyekapadī dvipadī tripadī catuṣpadī apadasi nahi padyase namaste turīyāya darśitāya padāya paro- rajase sāvado mātrāpaditi yaṃ dviṣyādasāvasmai kāmo mā samaddhayeti vā na vā sa kāmaḥ samṛddhyate yasmā evamu patiṣṭhate'hamadḥ prāpamiti vā

9

etaddha vai tajjanako vaideho buḍilamāśvitarāśvimuvāca yannu ho gāyatrīvidathā atha kathaṃ hastībhūto vahasīti mukha hāsyāḥ samrāṭ na vidāṃcakāreti hovāca tasyā agnireva mukhaṃ yadi ha vā api vahnivānāvabhyādadhāti sarvamevaitatsaṃdahatyevaṃ
vidyadyapi pāpaṃ karoti sarvametatsaṃpsāya śuddhaḥ pūto'jaro'mṛtaḥ saṃbhavati

1

' ( vṛ० ā० ५/१४) iti / asyāmupaniṣadi 'bhūmirantarikṣaṃ dyauritya- ṣṭākṣarāṇi' ityādikasyāyaṃ tātparyārthaḥ - brahmā- tmikāyā gāyatryā trailokyaṃ vivartaḥ pariṇāmo vā, atastatrānekaśaktikatvāt bhūmyādiśakti- yogitvamastīti / 'ṛco yajūṃṣi sāmāni ' ityādikasyāpi yadyapi trayyāḥ pramāṇānta- navagatārthaprakāśakatvaṃ vidyate tadgāyatryāṃ ba- hmātmikāyāṃ yaccaitanyaṃ tadeva vivṛttaṃ pariṇataṃ vā prathitamiti / 'prāṇāpānodānavyānāḥ' ityā- dikasyāpi anantarapādapratipāditavācyavā- cakabhāvāpanna lokatrayīgatasya jagatsūtrākhyasya
vāyoḥ prāṇarūpasya yā ceṣṭā lakṣyate sā brahmā- khyāyāḥ saviturgāyatryā eva śaktiḥ tadvaśenaiva tathā pariṇāmādvivartanādvā / ' etadeva turīyaṃ darśitaṃ padam' ityādinā tu vedavidā nikhila - lokāvalokya mānavirajaskapadgatatamaskaviga- litākhilakallolālolajalanidhinibhaparabrahma- nikaṭavivartarūpe savitari vācyaikabhāvena vya- vasthite pādatrayasya paryavasānaṃ pratipāditam / ya evaṃ hyatra śabdānantaramarthaḥ pratīyate sa eva hi vākyārthaḥ / tena savitureva devatātvamabhidheya - tveneha yuktamavabhāsate / etaduktaṃ bhavati-para- mārthato brahma praṇava gāyatrīśabdābhilāpyatattvā- tiriktamadvaitavāde tattvaṃ nāsti / kalpanayā tvekatraiva vācyavācakādivyavahāraḥ samāpyate / tatra pādatrayātmakena kalpitena rūpeṇa vāca- katvaṃ, savitrātmanā tu vācyatvam / turīyapāda- vācoyuktirapi savitari kalpanayā pādatraya- vatkriyate pāramārthikatattvaikapratipādanāye yala- matirasarabhasavaśaprasāritarahasyasvadhāsvādapramodānubhavavibhavapravitatavipinagahanavedāntodyānāvagāhana naipuṇyacāpalyena / asminnavasare sthitametat - japaviniyuktāyāmapyasyāmṛci sa vitā devateti /
ayaṃ ca padārthaḥ - yattaditi sāmānyaśabdaḥ, sāmānyaṃ ca sarvabhedānugataṃ brahmarūpaṃ yathārtham / yathoktam
'oṃ tatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ /'
( bha० gī० १७/२३ )
iti / etadapi hi sāmānyavacanamevāvicāri- tasiddhyarthatvena prayujyamānatvāt / yatkilāvi- cāritameva gṛhyate tatra omiti prayujyate / avi- cāritasiddhatā cāsaṃdehavastuni upapadyate/ saṃde- haśca bhedaniṣṭhāne koṭyavalehiśvāt / tasmādbrahma- yevādvaite'vicārita siddhatvamupapadyate / ato yattaditi brahmavidheyau śabdau / ya ityapi liṅga- vyatyayaḥ / dhīśabdaśca karmanāmasu paṭhyate / tena dhīśabdena jñānavatkarmāṇyapyucyante / te ca sarvalokā vayaṃ ceti vayam / tyadādiṣu paraśeṣaḥ /
teṣāṃ no'smākamasmadyuktānāmityarthaḥ / dhīma- hīti 'dhyai cintāyām', chāndasaṃ saṃprasāraṇam, vyatyayena laḍarthe liṅ, vyāyāmaścintayāmo bhāvayāma upāsmaha ityarthaḥ / evaṃ pracodayā dityatrāpi / athavā pracodayāditi saṃbhāva- nāyāṃ liṅ / bharga iti dīptirucyate bhāsana- prakāśādiparyāyaḥ / ' bhā dīptau' ityasya auṇā- diko pratyayaḥ, chāndasau ca varṇāgama vikārau, bhāti dīpyate prakāśate nityānandacaitanyātma- katayeti bhargaḥ / 'bhrājū dīptau' ityasya vā bhrājata iti bhargaḥ / ' bhrasja pārka' ityasya vā bhrasjati pacatyauṣadhādikamiti bhargaḥ / sarvaṃ hi sasyādikaṃ brahma ādityarūpeṇa pacati saṃpāda- yati / jalapavanāvapi hi ravirūpau / tathā ca niruktakāraḥ
'parjanyo vāyurādityaḥ śītoṣṇavarṣairoṣadhīḥ pacanti / २२२ iti / tathāraṇyake parvaṇi yudhiṣṭhirasya dhaumyena divākarārādhanasamaye'bhihitam
'yathottarāyaṇe sūryaḥ pṛthivyā raśmabhī rasān / uddhṛtyānnamoṣadhīḥ ṣaḍusāṃśca sṛjati //
dakṣiṇāyane candratejobhiranvito divasteja uddhṛtya vāriṇānnādikaṃ janayatītyuktvoktam ' evaṃ bhānumayaṃ hyannaṃ lokānāṃ prāṇadhāraṇam /' (३९) iti / 'ḍubhṛñ dhāraṇa poṣaṇayoḥ' ityasya vā bibharti dhārayati puṣṇāti vā lokāniti bhargaḥ / 'galbha dhāṣṭayeṃ' ityasya vā varṇavikāraviparyayā- bhyāṃ pragalbhate śaknoti dhāṣṭarghyaṃ bhajate jagadud- yasthitivilayatatprakāśanādāviti bhargaḥ sāma- rthyam / 'vṛjī varjane' ityasya vā varjayati avidyānibandhanabhedaprapañcaduḥkhamiti bhargaḥ / tadanenādhyātmamadhidaivataṃ vā saviturbhargo rūpa- muktam / tathāca śrutiḥ
' sa eṣa vai savitā ya eṣa tapati /'
iti / 'vṛñ varaṇe' chāndasaḥ kenyapratyayaḥ, varaṇārhaṃ vareṇyaṃ dhyeyatayā dhyānaphalakamukti- rūpaprāpyatayā cābhilaṣaṇīyamityarthaḥ / dī- vyati krīḍati jagannirmāṇāvasthāpanavilāpa- nairvijigīṣate vyavaharati stauti cārthavādādi- bhirvivartātmanā gacchati ca vivartasaṃvartarūpamiti devaḥ, tasya / sūte sasyādīnīti savitā, tasya / eṣa padārthaḥ uktaḥ /
atha vākyārthaḥ - saviturdevasya saṃbandhi vare - yaṃ bhargo dhīmahi / taddhi yattadrūpaṃ sāmānyasva- bhāvabrahmātmakaṃ yathāyogyatāṃ karmāṇi jñānāni ca lokasya prakarṣeṇa codayati pravartayati praco- dayāt pravartayediti vā saṃbhāvyate / eṣā tāva- dekā paghaṭanā / yadvā taditi ṣaṣṭhyāḥ 'supāṃ sulu' (७|१|३९) iti luk / ya iti yathā- śrutameva / tasya devasya saviturvareṇyaṃ bhargo dhīmahi / kasya savituḥ / yaḥ savitāsmākaṃ karmāṇi jñānāni ca prakarṣeṇa codayati //
āpo hi ṣṭā mayobhuvastā na ūrje dadhātana / mahe raṇāya cakṣase //
gāyatraṃ chandaḥ / abdaivataṃ sūktam | tvāṣṭra- striśirā apaśyadambarīṣo vā sindhudvīpaḥ / mārjanādau viniyogaḥ |
maya iti sukhanāma / ūrmityannanāma | 'teneha sakalaṃ bhogyaṃ lakṣyam / he āpaḥ, hi-ryasmādarthe, yasmādyayaṃ mayobhuvaḥ sukhasya bhāva- yitryaḥ stha bhavatha, tasmāttā evaṃviśiṣṭā bhavatyaḥ karmabhūtānno'smān dadhātana dhārayata ‘taptanaptanathanāśca' (७|१|४५ ) iti tanādeśaḥ / kimarthaṃ dadhātana / ūrje annādyupabhogāya / evaṃ bhogārthamabhyarthya apavargārthamarthayate - mahe raṇāya cakṣase / mahe mahate | parabrahmaṇo'nyasya mahattvamā- pekṣikaṃ brahmaṇa eva tu tāttvikaṃ paramamahattva - miti brahmaiva mahacchabdenocyate / dadhātanetya- nuṣaṅgaḥ / kīdṛśāya mahate / raṇāya ramaṇīyāya nityānanda caitanyarūpāya, tathā cakṣase darśanī - yāya yogināṃ dhyānajapapratyakṣaviṣayāyetyarthaḥ /
tena darśanayogyāya nityānanda caitanyasvabhā- vāya mahate brahmaṇe brahmaprāptaye asmān dhāraya- teti vākyārthaḥ //
yo vaḥ śivatamo rasastasya bhājayateha naḥ / uśatīkhi mātaraḥ ||
apāmādhārabhedena śiva - śivatara - śivatamā
rasāḥ santi / athavā apāṃ rasaḥ parabrahmarūpaḥ śivatamaḥ sukhatamo mataḥ / sa yathāyogyaṃ traiva- rṇikairabhyarthyate - he āpaḥ, yuṣmākaṃ yaḥ sukhatamo rasastamasmān bhājayata bhojayata prāpayata vā / naḥ asmākam dvitīyārthe ca vyatyayena ṣaṣṭhī aṃśāpekṣiṇī vā / yathāvayavisaṃbandhe śivatamara- sāṃśabhāgino'smānvidhattetyarthaḥ / bhogārthināṃ kṣīrādirasāptaye'bhyarthanā, mumukṣūṇāṃ tu parabrahma- svarūpalābhāya / kiṃvadbhājayatetyāha uśatīriva mātaraḥ 'vaśa kāntau' yathā mātaro bālāpatya- kānāṃ vṛddhiṃ kāmayamānā vātsalyātiśayāt stanapānādidānena svāpatyakān śivatamaṃ kṣī - rādirasaṃ bhojayanti tadvat //
tasmā araṅgamāma vo yasya kṣayāya jinvatha / āpo janayathā ca naḥ //

yasyeti vyatyayena karmaṇi ṣaṣṭhī / he āpaḥ, yaṃ rasaṃ prāṇiṣu jinvatha / 'ji jaye' / laṭ vyatyayena bhruḥ / tataḥ śap bāhulakāt kvacidvivi- karaṇāditā 'hunuvoḥ sārvadhātuke' (६४९७) iti yaṇādeśaḥ / anekārthā dhātavaḥ / tenāya- marthaḥ - jayathopacinutha vā / kimartham / kṣayāya / 'kṣi nivāsagatyoḥ ' bhūtānāṃ nivāsāya sthitaye gamanāya ca nānārūpakarmopabhogārthaceṣṭāyai jñā- nāya ca / tasmai araṅgamāma vaḥ / ' gatyartha - karmaṇi' (२३|१२ ) iti karmaṇi caturthī / taṃ yuṣmākaṃ saṃbandhinaṃ rasaṃ tūrṇamalaṃ paryāptaṃ vā kṛtvā gacchema jīvanārthamāsādayāmāśāsmahe iti bhogāsakraya āśāsyate /
mumukṣvabhiprāyeṇa virathaṃ yojanā- he āpaḥ, yasya paramātmanaḥ kṣayāya nityānandadvāreṇānu- jñānāya jinvatha yatadhvam, taṃ yuṣmākameva saṃbandhinaṃ paraṃ svabhāvaṃ vayaṃ yuṣmatprasādātpūrṇa paryāptaṃ vā kṛtvā gacchema jānīyāma prāpnuyāma ca, mokṣaprāptirasmākamastvityāśāsmahe ityarthaḥ / āpo janayathā ca naḥ / yasmādyuṣmatprasādā- devamāśāsmahe tasmādasmān mokṣaprāptiyo - gyān janayadhvaṃ kurudhvam / mahānubhāvatvāde kaiva ca sarvatra devatā brahmarūpā ādityarūpā vā śrūyate / gamāmeti yadyapyāśīrliṃṅo 'liṅā- śiṣi' (३|४|११६ ) ityārdhadhātukatvaṃ, tathāpi 'chandasyubhayathā' (३|४|११७ ) iti sārva- dhātukatvamapyastīti śapaḥ saṃbandhaḥ / ' sarve - vidhayaśchandasi vikalpyante' (pā० vā० ) iti chatvābhāvaḥ / evamanyatrāpi anusartavyam //
śanno devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye /
śaṃ yyorabhisravantu naḥ //
I
abdaivatyā / gāyatrī / sindhudvīpasyāmbarī- sya vārṣam /
dānādiguṇayuktā devyaḥ āpaḥ no'smākaṃ śaṃ bhavantu / śamiti sukhanāma sukharūpāḥ sukhakāriṇyo vā bhavantu, tādarthyaṃ vā jñeyaṃ sukhāya bhavatvityarthaḥ / kiṃca abhiṣṭaye śaṃ bhavantu / iṣyata itīṣṭiḥ svargādiphalābhi- mukhyeneṣṭirabhīṣṭiḥ / chāndasa evādeśavarṇavi- kāraḥ abhīṣṭiriti prāpte / iṣyamāṇānnādi - prāptaye āpo'smākaṃ bhavantu / āpo hi annā- dirūpeṇa pariṇamanti / tathāca brāhmaṇam 'āpaśca pṛthivī cānnam /'
'etanmayāni vanāni bhavanti /'
iti ca / tathā pītaye bhavantu, pānamupalakṣaṇaṃ bhuktapītasukhapariṇāmakāriṇyo bhavantvityarthaḥ / athavā abhiyajanamabhīṣṭiḥ, pītiḥ somapānaṃ, jyotiṣṭomādiyāgāya somapānāya cāsmāka - māpo bhavantvityarthaḥ / adhiṣṭhātrī devatetthaṃ samabhyarthyate - śaṃ thyorabhisravantu naḥ / 'yu mi- śraṇe' yauti miśrībhavatīti yurvyādhiḥ saṃsāro jvarādiśca / śamiti lakṣaṇayā duḥkhābhāvama- trāha / āpo'smākamabhisravantu kurvantvityarthaḥ / tenaiṣa vākyārthaḥ - yorvyādheḥ saṃbandhinaṃ duḥkhā- bhāvamāpo'smākaṃ kurvantviti / athavā yauti śarīrādibhirmiśrībhavati iti yuśabdenātmo- cyate / yorātmano yat śaṃ nityasukhaṃ, tad- smākamabhisravantu vyañjayantvityarthaḥ //
rṣam /
śanna āpo dhanvanyāḥ śatraḥ santvanūpyāḥ / śannaḥ samudriyā āpaḥ śamu naḥ santu kūpyāḥ // abdaivatyā / anuṣṭup / somaputrasyādhvarasyā-dhanvani marau jaṅgale bhavā dhanvanyāḥ / evamanūpe jalasrāviṇi deśe bhavā anūpyāḥ / tathā samudre bhavā samudriyāḥ / kūpe bhavāḥ iti ca / tathā pītaye bhavantu, pānamupalakṣaṇaṃ bhuktapītasukhapariṇāmakāriṇyo bhavantvityarthaḥ / athavā abhiyajanamabhīṣṭiḥ, pītiḥ somapānaṃ, jyotiṣṭomādiyāgāya somapānāya cāsmāka - māpo bhavantvityarthaḥ / adhiṣṭhātrī devatetthaṃ samabhyarthyate - śaṃ thyorabhisravantu naḥ / 'yu mi- śraṇe' yauti miśrībhavatīti yurvyādhiḥ saṃsāro jvarādiśca / śamiti lakṣaṇayā duḥkhābhāvama- trāha / āpo'smākamabhisravantu kurvantvityarthaḥ / tenaiṣa vākyārthaḥ - yorvyādheḥ saṃbandhinaṃ duḥkhā- bhāvamāpo'smākaṃ kurvantviti / athavā yauti śarīrādibhirmiśrībhavati iti yuśabdenātmo- cyate / yorātmano yat śaṃ nityasukhaṃ, tad- smākamabhisravantu vyañjayantvityarthaḥ //
rṣam /
śanna āpo dhanvanyāḥ śatraḥ santvanūpyāḥ / śannaḥ samudriyā āpaḥ śamu naḥ santu kūpyāḥ // abdaivatyā / anuṣṭup / somaputrasyādhvarasyā-
dhanvani marau jaṅgale bhavā dhanvanyāḥ / evamanūpe jalasrāviṇi deśe bhavā anūpyāḥ / tathā samudre bhavā samudriyāḥ / kūpe bhavāḥ kūpyāḥ / tāḥ sarvā no'smākaṃ sukhāya bhava- ntvityarthaḥ / śamu na ityatrokāro nipātaḥ pāda- pūraṇārthaḥ //
āpo asmānmātaraḥ sūdayantu ghṛtena mā ghṛtapvaḥ punantu / viśvaṃ hi ripraṃ pravahanti devīrudidābhyaḥ śucirāpūta emi // triṣṭup / ṛṣiranantaroktaḥ / eṣaiva devatā ca / āpo mātaraḥ jagatāṃ nirmātryaḥ / asmā- niti ṣaṣṭhyarthe dvitīyā / asmākaṃ ripraṃ pāpaṃ ghṛtena sāreṇa sūdayantu nāśayantu / ripranāśa- nena ca māṃ ghṛtena punantu pavitrīkurvantu asmākaṃ pāpaṃ nāśayantviti / etatkiyadvā citraṃ yato viśvaṃ sarvaṃ jagatrayagatamapi pāpaṃ prava- hanti pravāhayanti apasārituṃ śaknuvanti / tā hi devīḥ devyo dānadyotanādiguṇayuktāḥ / udidābhyaḥ śucirāpūta emi iti / iditi pādapūraṇārthe nipātaḥ / uditi emītyanena saṃbadhyate / abhya adbhya āpūtaḥ pavitrībhūta eva śucirudemi āgacchāmi svargāpavargamāpnu vānītyarthaḥ //
idamāḥ pravahata yatkiṃcidduritaṃ mayi / yāhamabhidudroha yadvā śeṣa utānṛtam //
ṛṣiḥ pūrvavat / anuṣṭup / he āpaḥ yatkiṃ - cinmaya duritaṃ duśceṣṭitaṃ pāparūpaṃ karma tatpra- vahatāpasārayata / yadvāhamabhidudroha yat dugdhaṃ hiṃsitaṃ kiṃcinmayā, yaccānṛtamalīkaṃ niṣkā- raṇamevāhaṃ kiṃcanābhiśepa ākruṣṭavān tatsarvaṃ pravahata | duritapadena sāmānyābhidhāne'pi drohābhiśāpayoḥ punarvacanamatiśayārtham // drupadādivenmumucānaḥ khinnaḥ sātvī malādiva / pūtaṃ pavitreṇevājyamāpaḥ śundhantu mainasaḥ // anuṣṭup / ṛṣiḥ kokilarājaputraḥ / āpo māmenasaḥ pāpācchundhantu mocayantu sugati - yogyaṃ kurvantu / kaḥ kasmānmukto yathā yatheṣṭa- bihārī bhavati, drupadādivenmumucānaḥ / drupadāḥ pādukāḥ, tathāca mantravarṇaḥ ' kanīnakeva vidradhe nave ḍupade (ṛ० ४/३२/२३) iti / yadvā drutaṃ padaṃ yatra sadrupado dasyūpahato deśaḥ, drumayaṃ vā padaṃ drupadaṃ bandhanakāṣṭham / icchabdaḥ pādapūraṇaḥ / 'mulu mocane' vyatyayena laḍarthe liṭ kānac / yathā- drupadātpādukāsabhayadeśabandhanakāṣṭhalakṣaṇānmu- cyamāno naraḥ svairavihārī bhavati / khinnaḥ snātvī malādiva / khinnaḥ prakhedayukto nidāghādau / 'snālyādayaśca' (७|१|४९) iti snātvī- śabdo nipātitaḥ / yathā prakhedena vyāptagātraḥ snānaṃ kṛtvā malādvimukto nirvṛto bhavati, yathā vā darbhapavitreṇa pūtamājyaṃ nirmalaṃ bhavati titaunā saktava iva, tathā māmāpo nirmalaṃ niṣpāpaṃ saṃpādayantvityarthaḥ //

ava te heḻo varuṇa namobhirakha yajñebhirīmahe havirbhiḥ / kṣayamasmabhyamasura praceto rājannenāṃsi śiśrathaḥ kṛtāni // triṣṭup / śunaḥśepasyārṣaṃ devāsurāṇāṃ vā / varuṇo devatā / avetyupasargaḥ īmahe ityanena saṃbadhyate 'vyavahitāśca' (१/४/८२ ) iti smṛteḥ / he varuṇa te tava heḻaḥ krodhamavema he'panayāmaḥ / kaiḥ / namobhiḥ stotraiḥ, yajñebhiḥ pañcamahāyajñā- dikaiḥ, havirbhiḥ puroḍāśādikaiḥ / atastvamapa- sāritakopaḥ prasannacittaḥ san asmabhyaṃ kṣayaṃ nivāsamannaṃ vā prayaccha / tathāca yānyasmābhire- nāṃsi niṣiddhasevanādīni kṛtāni tāni śiśrathaḥ śithilīkuru nāśayetyarthaḥ / he asura, he pracetaḥ, he rājan ityāmantraṇatrayaṃ varuṇaviśeṣaṇam / asuḥ prāṇaḥ śaktiviśeṣaḥ sa vidyate yasya so'suraḥ, he balavan / prakṛṣṭaṃ ceto jñānaṃ mano vā yasya tasya saṃbodhanaṃ he pracetaḥ / rājan dīpyamāna //
uduttamaṃ varuṇapāśamasmadavādhamaṃ vi madhyamaṃ śrathāya / athā vayamāditya vrate tavānāgaso aditaye syāma // anantaravat chandodevatāvagatiḥ / uttaratrā- pyevam / śunaḥśepastribhiḥ pāśairyūpe mūlamadhya- prāntadeśeṣu baddho muktaye varuṇastutiṃ cakāra / udityupasargaḥ śrathāyetyanena saṃbadhyate / he varuṇa uttamaṃ
pāśamasmatsakāśāducchrathāya ūrdhvaṃ śithilīkuru śithilaṃ kṛtvā ūrdhvasāra- na prāntapāśamapasārayetyarthaḥ / avādhamam, adhamaṃ mūlapradeśasthamavaśrathāya śithilaṃ kṛtvā - dhonayanena mūlapāśamapasārayetyarthaḥ / vi madhyamaṃ, madhyamaṃ viśrathāya madhyapradeśasthaṃ pāśaṃ vividha- rūpeṇa śrathaya śithilaṃ kṛtvā mūlena prāntena madhyamaṃ pāśaṃ yūpānnisārayetyarthaḥ / atha pāśa- trayavimuktyanantaraṃ he āditya aditeḥ putraḥ tava vrate karmaṇi vartamānā vayamanāgaso ni- pāpāḥ syāma / kimartham / aditaye dainyā dainyasya pāpanibandhanatvāt //
tattvā yāmi brahmaṇā vandamānastadāśāste yajamāno havirbhiḥ / aḻamāno varuṇeha bodhyuruśaṃsa mā na āyuḥ pramoṣīḥ //
he varuṇa yadyajamāno havirbhiḥ puroḍāśa- somaprabhṛtibhirāśāste tadahaṃ tvāṃ yāmi tvāṃ yāce / kiṃ kurvāṇaḥ / brahmaṇā matrarūpeṇa vedena vandamānaḥ stuvan / tadiha yācanaṃ stavanaṃ ca bodhi budhyakha / aheḻamānaḥ 'heḍa anādare' anādaramakurvan / śaṃsanaṃ śaṃsaḥ urubhirbahubhiḥ śaṃso yasya sa uruśaṃsastasya saṃbodhanaṃ he uru- śaṃsa bahustuta | mā na āyuḥ pramoṣīḥ, asmāka māyurvilopaṃ mā kārṣīḥ //
uduttamaṃ mumugdha no vipāśaṃ madhyamaṃ śratha / avadhamāna jīvase ||
vāruṇī / gāyatrī / ṛṣiḥ śunaḥśepa eva / pāśavimocanamabhyarthyājarāmaraṇamabhyarthayate / udityupasarge mumugdhītyanena saṃbadhyate / a- smākamuttamaṃ pāśamunmumugdhi ūrdhvaṃ mocaya vi pāśaṃ madhyamaṃ śratha, madhyamaṃ pāśaṃ viśratha / adhamāni ca bandhanāni avaśratha adhobhāge vimucyāpasāraya / kimartham / jīvase 'jīva 'prāṇadhāraṇe' jīvanāya pāśamocanaṃ kṛtvā bahvasmabhyamāyurdehi ityarthaḥ / athavā jīvana- miha kaivalyam / bandhanāni devarṣipitṝṇā- mṛṇāni uttamādhamamadhyamāni yathāsaṃkhyaṃ, tadvi- mocanena mokṣaḥ prārthyate / yathoktam 'ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet /"
iti //
( manu० ६/३५ )
hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā yāsu jātaḥ kaśyapo yākhindraḥ / - yā agniṃ garbhaṃ dadhire virūpāstā na āpaḥ śaṃsyonā bhavantu // abdaivatyā / triṣṭup / hiraṇyasyeva śuddho nirmala varṇo yāsāṃ tā hiraṇyavarṇāḥ / śucayaḥ pavitrabhūtāḥ / ata eva pāvakāḥ pavitratāyā āpādikāḥ / yāsu kaśyapaprabhṛtaya ṛṣayo jātā indraprabhṛtayaśca devāḥ / kā gaṇanānyeṣām / tathāca manuḥ
'apa eva sasarjādau tāsu vīryamathāsṛjat /
tadaṇḍamabhavadvaimaṃ sahasrārkasamadyuti || ' ( manu० ११९ ) ityādi / yāśca vividharūpā gaganasāgarā- divyavasthitā api agniṃ vaidyutavaḍavāmukhā- dikaṃ garbha dadhire / tathāca matravarṇaḥ
'āpo ha yanmahatīrviśvamāyangarbha dadhānā janayantīragnim /
( ka० śā ० ४० | १ )
iti / tā āpo no'smākaṃ śaṃsyonāḥ sukhatamā bhavantu //
yāsāṃ devā divi kṛṇvanti bhakṣyaṃ yā antarikṣe bahudhā bhavanti / yā agniṃ garbha dadhire virūpāstā na āpaḥ śaṃsyonā bhavantu //
yāsāmapāṃ traivarṇikadattānāṃ devāḥ pitṛprabhṛ- tayo divi svarge bhakṣaṇaṃ kurvanti, bhakṣitena balena haviṣyarūpeṇāpi pariṇatānāṃ devopayo- gitvaṃ pratīyate / tathāca śrutiḥ
' tataḥ prajanaṃ devā upajīvanti /'
iti / tata eva manuṣyebhya evopajīvanti natu vidyamānamapi svayaṃ gṛhṇanti meghādā- vityarthaḥ / yāścāntarikṣe bahuprakārā himakaraka- pānīyarūpā bhavanti / śeṣaṃ vyākhyātam //
yāsāṃ rājā varuṇo yāti madhye satyānṛte avapaśyañjanā- nām / yā agniṃ garbhaṃ dadhire virūpāstā na āpaḥ śaṃsyonā bhavantu //
yāsāmapāṃ madhye rājamāno varuṇo yāti / kiṃ kurvan janānāṃ satyānṛte dharmādharmau paśyan //
śivena mā cakṣuṣā paśyatāpaḥ śivayā tanvopaspṛśata tvacaṃ me / madhuśrutaḥ śucayo yāḥ pāvakāstā na āpaḥ śaṃsyonā bhavantu || gatārtham //
hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā vicakramurhitvāvadyamāpaḥ / śataṃ pavitrā vitatānyāsāṃ tābhirmā devaḥ savitā punātu // hiraṇyavarṇāḥ śuddhaḥ śucitvāt pavitratvā- pādikāḥ, āpaḥ avayavadānārhaṃ khaṇḍanayogyaṃ pāpaṃ tyaktvā vicakramuḥ vividhaṃ krāntā bhūla- kamāgatāḥ / śatagrahaṇamatibahutvopalakṣaṇam / pavitrā iti liṅgavyatyayaḥ / ativitatāni subhūyāṃsi ca pavitrīkaraṇāni rūpāṇi āsāṃ yasmāttasmādāsāmadhipatiḥ savitā tābhira- mi punātu //
etā hiraṇyavarṇāḥ samākhyātā ṛcaḥ / ita ūrdhvaṃ pāvamānīḥ samākhyātāḥ ṣaḍūco bhaviṣya- nti / tāsāmṛṣiḥ pavamānaḥ / somo devatā ardhāśritādhiṣṭhātṛrūpeṇa / anuṣṭup chandaḥ
yaḥ pāvamānīradhyeti ṛṣibhiḥ saṃbhṛtaṃ rasam / sarvaṃ sa pūtamaśnāti svaditaṃ mātariśvanā //
yaḥ pāvamānīradhyeti pavitrīkaraṇīrapām / : tasmai sarasvatī duhe kṣīraṃ sarpirmadhūdakam // pavitrīkaraṇīrapāṃ vācikā iti kṛtvā ṛca eva pāvamānyaḥ / ṛṣibhirjñānibhirevātra saṃ- bhṛto ḍhaukito yo rasastatsvabhāvāḥ pāvamānīḥ ṛco yaḥ paṭhati, sa sarvamevānnādirasamuttama- maśnāti bhuṅke svabhāvapavitreṇa vāyunāpyā- svāditaṃ śodhitaṃ pāvitam / tathā sarasvatī vāk duhe dugdhe pūrayati kṣīraṃ śuddhatvādupacārā- ddharmam / sarpiriti snigdhatvasāmānyāt svargā- dikaṃ kāmam / madhviti nityānandātmakamapa- varga madhuraikarasatvāt / udakamiti kṣīrādika- mudakaprabhavamityarthaḥ, -iti kecidanye tu udaka- śabdena saṃtānabhāvātmako duḥkhābhāvo lakṣyate ityāhuḥ //
'pāvamānīḥ svastyayanīḥ sudughā hi ghṛtaścataḥ ṛṣibhiḥ saṃbhṛto raso brāhmaṇeṣvamṛtaṃ hi tat // pāva mānyaḥ pātrayitryaḥ / svastyayanīḥ svasti avināśaḥ avināśakāriṇyaḥ āyuṣpradā i- tyarthaḥ / sudughāḥ sudohanāḥ / ghṛtaśruto ghṛta- srāviṇyaḥ / ṛṣibhirmantrasāravedibhirayaṃ saṃbhṛta evātra rāśīkṛto raso yā etāḥ pāvamānya:- yato brāhmaṇeṣu tadamṛtam, amaraṇakārī āyu- prado bhogāsaktānāṃ mumukṣūṇāṃ tu mokṣado'yaṃ rasa ityarthaḥ //
pāvamānīḥ svastyayanīryābhirgacchati nandanam / puṇyaśca bhakṣyānbhakṣayatyamṛtatvaṃ ca gacchati //
tathā pāvamānyaḥ svastyayanyaḥ, yābhiradhī- tābhirnaro nandanaṃ vanaṃ devodyānaṃ gacchati prāpnoti tathā bhakṣyāṃśca puṇyaphalabhūtān svargādikān bhuṅkte amṛtatvaṃ ca mokṣalakṣaṇaṃ labhate //
pāvamānī rdiśantu na imaṃ lokamatho amum / kāmān samardhayantu no devairdevīḥ samāhṛtāḥ //

evaṃ caitāḥ pavamānyo'smākamimaṃ pṛthivī- lokamamuṃ ca svargalokaṃ diśantu darśayantu, kāmāṃśca kāmyamānān sarvānarthānasmākaṃ samya- vardhayantu devaidyatanaiṛṣibhiḥ samāhṛtā ekī- kṛtāḥ satyaḥ //
yena devāḥ pavitreṇa ātmānaṃ punate sadā / tena sahasradhāreṇa pāvamānyaḥ punantu naḥ //
yena pavitrīkaraṇena udakaviśeṣātmanā devā ātmānaṃ pavitrīkurvanti, tenānantadhāreṇāsmān pāvamānyaḥ punantu //
muñcantu mā śapathyādatho varuṇyāduta /
atho yamasya paḍḍīśātsarvasmāddevakilbiṣāt // ātharvaṇasya bhiṣaja ārṣam / anuṣṭup āpa ucyante ṛṣiṇā / śapathyācchapathaprabhavāt paḍḍīśātpāśāt kilbiṣācca / tathā varuṇyā- ruṇapāśanimittāt yena pāpena satā varuṇaḥ pāśai- nāti tasmāt kilbiṣāt tannimittācca pā- śāt / uteti samuccaye / tathā yamasya ca saṃba- ndhinaḥ pāśātpāpāccāpo vimuñcantu mām / yena pāpena satā yamaḥ prabhavati tadyamasya pāśaḥ / kiṃca sarvasmāddevakilbiṣāt, avaśyakartavyaṃ - yaddevānāṃ yāgahomādikaṃ tadakaraṇādyatpāpamu- pajāyate tadevakilbiṣam, tasmātsamagrātpāpā- dāpo māṃ muñcantu //
jāgradyatsutaḥ pāpamabhijagāma / sarvasmānmā tasmādenasaḥ pramuñcatu // gāyatrī / āpa ucyante / yatpāpaṃ jāgradaha-
mabhijagāma ābhimukhyena kṛtvā kṛtavān,
yacca suptaḥ supta iva suptaḥ ajñānāt tasmātsarvasmā- denaso māmāpaḥ pramuñcatu vimuñcantvityarthaḥ // tadvaṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ / divīva cakṣurātatam //
viṣṇorvyāpakasya paramaṃ brahmarūpaṃ padaṃ mokṣa- lakṣaṇaṃ prāpnuyāmetyāśāsmahe /
saṃmārjanamatrā vyākhyātāḥ / saṃmārjanādana- ntaraṃ 'ṛtaṃ ca satyam' ityādikamaghamarṣaṇasūktaṃ japet sṛṣṭisthitisaṃhārakāriṇaṃ sūktābhidheyaṃ prajāpatiṃ dhyāyan / sūktābhidheyāśca sṛṣṭi- sthitipralayāḥ prajāpatyadhīnā ityetadupaniṣatsu tatra tatra pratipāditam / prajāpatirhi aneka- śaktikhacitaḥ saṃkalpamātreṇa trailokyaṃ khatano- reva sṛjati, saṃhārasamaye ca svātmanyeva punaḥ śaktirūpeṇopasaṃharati / tathāca śrutiḥ
iti /
'hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre /' (ṛ० १० १२१ / १ ).
'asadvā idamagra āsīttato vai sadajāyata / tadātmānaṃ svayamakuruta /' ( tai० ā० ८/७/१)
iti / brāhmaṇamapi
'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrva yo vai vedāṃca prahiṇoti tasmai / taṃha devamātmabuddhiprakāśaṃ mumukṣurvai śaraṇamahaṃ prapadye //
(śveta०६/१८ )
etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca /
khaṃ vāyurjyotirāpaśca pṛthvī viśvasya dhāriṇī //'
( mu० २११३ )
iti / tadetatsṛṣṭikartṛkatvāpannaprajāpatiprakāḥ
śakaṃ sūktaṃ vyācakṣate //
ṛtaṃ ca satyaṃ cābhīddhāttapaso'dhyajāyata / tato rātrirajāyata tataḥ samudro arṇavaḥ // samudrādarṇavādadhi saṃvatsaro ajāyata / ahorātrāṇi vidadhadviśvasya miṣato vaśī / sūryācandramasaudhātā yathāpūrvamakalpayat / divaṃ ca pṛthivīṃ cāntarikṣamatho khaḥ // ṛṣiraghamarṣaṇaḥ / anuṣṭup chandaḥ / prajāpa- tirdevatā jagatsraṣṭṛtvena sūktajapasamaye dhyā- tavyaḥ / tapo jñānaṃ 'samyagjñānamayaṃ tapaḥ /' iti śruteḥ / tasmādabhīddhāttraṣṭavyapadārtha- sāṃmukhyena dīptādvartamānāt ṛtaṃ ca satyaṃ cājāyata / jagatsūtrabhūtaḥ prāṇaḥ satyaṃ 'prāṇo vai satyam' iti śruteḥ / ṛtamapi prāṇasvarūpa- meva gatimattvāt / ṛtamiti hi gatyarthasyārte rūpam / mano'pi ṛtaṃ satyaṃ ca satyasaṃkapatvāt vidyudvatsuvegagāmitvācca / saṃkalpa - mātrāt manaḥ sahitaḥ prāṇaḥ prajāpatinā nirmita ityarthaḥ / tataḥ prāṇotpattyanantaraṃ tata eva saṃkalpamātrātprājāpatyādvātrirajāyata / añjanapuñjavarṇasāmyādrātriśabda ākāśe vartate / prāṇotpattyanantaraṃ tatra tatrākāśotpattiśruti- rupaniṣatsu / tata ākāśotpattyanantaraṃ samudro arṇavaḥ jalamarṇavarūpaṃ gatiyuktaṃ polūyamānaṃ jalaṃ jātamityarthaḥ / samudragrahaṇaṃ bhūtatrayasyā- nyasyāpyutpattiṃ lakṣayati / tathāca śrutiḥ 'ākāśādvāyurvāyoragniragnerāpo'dyaḥ pṛthivī' ( tai० २/१ ) iti / kramāniyamaṃ ca tatra tatra darśayannṛṣira- vidyānirmitatvena bhedavivartasyādvaite kramasyā- pāramārthikatāmāha - samudrādarṇavāt saṃvatsaraḥ samrāṭ 'adhirīśvare' (१|४|९७) 'yasmādadhi- kam' ( २३९) iti samuṃdraśabdātsaptamyāṃ jātāyāṃ vyatyayena pañcamī / samudragrahaṇaṃ ca bhūtapañcakopalakṣaṇam / adhibhūteṣu samrāṭ jātaḥ bhūtakhāmī bhūta ityarthaḥ / kiṃ kurvāṇaḥ samrāḍajāyata / ahorātrāṇi tatparicchedakā- riṇau sūryācandramasau vidadhat janayan / kathaṃ virāḍ janayati, viniyuṅkte cādityādikaṃ kāryaśeṣeṣu iti cet tatrāha yato'sau miṣato nimeṣonmeṣavato viśvasya samastabhuvanasya dhātā nirmātāto vidadhāti, tasya ca vaśī- tikṛtvā yathāyogyatvaṃ yuṅkte / kathaṃ vidadhat / yathāpūrvaṃ pūrvakalpānatikrameṇa anādiretadīyaḥ sargapralaya ityarthaḥ / athavā yathāpūrvaṃ pūrvakarmā- nusāreṇa tena na muktān śarīrādinā yoja - yati / yadvā yathāpūrvaṃ yathākramaṃ na sarvān tulyān nirmitavān upabhogābhāvaprasaṅgāt kiṃ tarhi uccāvacān akalpayat kalpitavān / athavā pṛthivīmantarikṣaṃ ca svaśca svargamiti lokatrayaṃ yathākramamakalpayaditi saṃbandhaḥ / pṛthivyā uparyantarikṣaṃ nakṣatrādilokaṃ, tataḥ pañcavidhaṃ pūrvapradarśitaṃ svargamiti / kiṃ tasya jagannirmāṇa prayojanamiti cedata āha divamiti 'divu krīḍāyām ' krīḍayetyarthaḥ /
evaṃ 'saṃmārjanānantarabhūtamṛtaṃ ca satyaṃ cetye- tayānayukta āvartayet' iti kāṭhakaśruteḥ agha- marṣaṇasūktajapaḥ kartavyaḥ / tadanantaraṃ prāṇa- saṃyamaḥ / tathāca yājñavalkyena
'mārjanaṃ prāṇasaṃyamaḥ / ( १/२२ )
iti mārjanottarakāle'pi prāṇasaṃyamaścoditaḥ / kiṃca snānādāvapyasyopayogo'sti / tathā ca vasiṣṭhena prāyaścittārthatvamasya pāpakṣayahetu- tveoktam
'āvartayetsadā yuktaḥ prāṇāyāmānpunaḥ punaḥ / ālomāgrānnakhāgrācca tapastapsyannanuttamam // prāṇāyāmāndhārayetrīnyathāśāstramatandritaḥ / ahorātrakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati //
iti / tathāca
'ahorātraṃ ca yāñjantūnhinastyajñānato dvijaḥ / tataḥ svātvā viśuddhyarthaṃ prāṇāyāmān ṣaḍācaret //' iti / yogaśāstreṣūpaniṣatsu ca prāṇāyāmaireva pavanajaye sati bhūtendriyajayaḥ prādhānyena pratipāditaḥ / tenāsya prayatnatareṇa lakṣaṇamabhi- dheyam / tacca tathaiva yājñavalkyādibhiḥ prati- pāditam /
'gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ japedvyāhṛtipūrvikām / pratipraṇavasaṃyuktāṃ trirayaṃ prāṇasaṃyamaḥ || ( yā० १ ( २३ )
iti / vasiṣṭha
'vyāhṛtipraṇavairyuktāṃ gāyatrī śirasā saha / triḥ paṭhedāyataprāṇaḥ prāṇāyāmaḥ sa ucyate //'
iti / tatra kumbhakenaiva prāṇāpānavṛtternirodha- micchanti sandhyopāsanaprāyaścittādiṣu, samā- dhau kumbhakena recakena ca / kumbhako bāhyavāyo- rācamane kriyamāṇe udarasya kumbhavatpūraṇā- dbhavati, recakastvāntaravāyorniḥsāraṇādudarasya riktatāpādanāt / tatrāyaṃ kramaḥ -oṃ bhūḥ
oṃ khaḥ oṃ
oṃ
bhuvaḥ
mahaḥ / kecittu takārāntaṃ mahacchabda paṭhanti oṃ mahaditi / tathāca pātañjalabhāṣye
'brāhmastribhūmiko lokaḥ prājāpatyastato mahān / māhendraśca svarityukto divi tārā bhuvi prajāḥ ||' (३/२६) iti / oṃ janaḥ oṃ tapaḥ oṃ satyam / oṃ tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt oṃ āpo jyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svarom //

etadyāvatā kālena triḥ paṭhyate tāvantaṃ kālaṃ prāṇanirodhaḥ prāṇāyāmaḥ so'bhyasanīyaḥ / etaṃ ca prāṇāyāmamupakrame'pi sandhyopāsana- svecchanti / iyāṃstu viśeṣaḥ
'trayaḥ prāṇāyāmāḥ pañcadaśamātrāparimāṇāḥ'
ityayaṃ gautamoktaḥ prathamamanuṣṭheyaḥ, paścādayaṃ gauta- mīyavyatirekeṇātrādhikārāt / yathoktaṃ 'prāṇāyāmaistribhiḥ pūtastata oṅkāramarhati /' evameva cāsmākaṃ vṛddhebhya āgamaḥ - upakrama iva sandhyopāsanasya vayamupanayanakāla eva dvividhamapi prāṇāyāmaṃ yatnenānuṣṭhāpitā vedārtha- viduttamaiḥ pitṛpādaiḥ / tatra vyāhṛtīnāṃ sāvi- tryācārtho vyākhyāto brahmarūpaḥ / lokasaptaka- mapi hi brahmaṇo rūpamoṃkāra sāvitrīvācyasyo- ktam / āpo jyotirityasyāpi sarvāṅgopari- sthitatvāt prādhānyācca sākṣādbrahmaśabdavattayā śiraḥ śabdavācyasya brahmarūpamevābhidheyaṃ brahmā- dvaite jñānakāṇḍārthaṃ, dvaite'pi karmakāṇḍārtham / tatra brahmeti viśeṣyapadam | āpa ityādīni catvāri viśeṣaṇapadāni / 'āpū vyāptau ' itya- syāpaḥ, vyāpakaḥ sarvakāryānubandhitvādato brahmaṇa eva vyāpakatvamuktam / jyotiriti jñānaprakāśakatvamuktam / rasa iti sāratvam / amṛtamiti nityānandātmakatvaṃ paramavinā- śitvaṃ ca / bhūrbhuvaḥ svariti lokatrayātmakatvam / asya ca śirasaḥ prabhāvo'pyuktaḥ
' ṣoḍaśākṣarakaṃ brahma gāyatryāstu śiraḥ smṛtam / sadāvartayanvipraḥ saṃsārādāśu mucyate //'
chandaḥ śiraso nāsti yajuṣvāt / ṛṣistu prajāpatiḥ / devatāstvagnibrahmavāyusūryāḥ / tathāca pārāśaryaḥ
'gāyatryāstu śiraḥ proktamāpo jyotī raso'mṛtam / tatra prajāpaterārṣa chandohīnaṃ yajuḥ smṛtam // brahmāgnivāyu sūryāśca devatāstasya kīrtitāḥ /' iti / prāṇāyāmādanantaraṃ samantrakamācamanaṃ kuryāt / yathāha śaṅkhaḥ
' evaṃ saṃmārjanaṃ kṛtvā praṇāyāmāṃśca dharmavit / upaspṛśettataḥ paścānmatreṇānena sandhyayoḥ // āpaścarasi bhūteṣu guhāyāṃ sarvamūrtiṣu /
tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkāra āpo jyotī raso'mṛtam //' iti / brahmocyate tadrūpā āpaḥ stotum / tvameva sarvabhūteṣu carasi / tathāhi tvamevāpaḥ / tvameva guhāyāṃ hṛdayākāśe mana ityarthaḥ / sarve - ndriyopalakṣaṇaṃ caitat / sarvāsu ca mūrtiṣu ye sthitā jīvātmānaste'pi tvameva / tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvameva sādhyasādhakarūpa ityarthaḥ / tvaṃ jyotistvaṃ rasastvamamṛtaṃ, yaśca tvaṃ tā āpa
iti / dvitīyamabgrahaṇamācamyamānākhapsu brahma- rūpopasaṃhārārtham / gautamo'pyāha
'aśva mādityaśca punātu' iti sāyam / 'rātriśca mā candramā punātu iti prātaḥ / ācamediti śeṣaḥ / prāṇāyāmādanantaraṃ
'sūryasya cāpyupasthānaṃ ......
iti darśanāt
'udutyaṃ jātavedasaṃ citraṃ devetyṛcau paṭhan / dvijaḥ pradadyādvidhivadbhāskarāya jalāñjalim //”
iti vacanāt
'udutyaṃ jātavedasamṛṣiḥ praskaṇva ucyate / gāyatraṃ chanda ākhyātaṃ devatā sūrya ucyate // citrandevetyatra tritaḥ kutso vā kīrtyate ṛṣiḥ / triṣṭup chando daivataṃ ca sūryo'syāḥ parikīrtitaḥ // ' 'atirātre'śvine śastre niyogo'syāstathā jape /' iti smaraṇāt 'udu tyaṃ' 'citrandevānām' iti dvābhyāmādityamupatiṣṭheta jalāñjalimādāya // udutyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ dṛśe viśvāya sūryam //
tyad śabdaḥ sarvanāma / uśabdo nipātaḥ pāda- pūraṇārthaḥ / udityupasarge vahantītyanena saṃba- dhyate/ tyaṃ taṃ jātavedasaṃ jātaprajñānaṃ jātadhanaṃ vā, devaṃ dānādiguṇayuktaṃ, sūrya vikrāntimantaṃ ketavo raśmayo'śvā vā vahanti | kimarthaṃ vahanti / dṛśe darśanāya / kasya / viśvāya ṣaṣṭhyarthe caturthī viśvasya sarvasya jagatrayasya // citra devānāmudgādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāneḥ / āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca // ādityo brahma / sa cātra parāpararūpeṇa sthitaḥ stūyate / tatrāpararūpeṇa tāvadudayakālādārabhya stutimāha / citramiti kriyāviśeṣaṇam/ yaści- tramāścaryabhūtamudgādudagamat śārvaraṃ tamo'pahatya ayāditejaścāpahṛtya, devānāṃ ca dyotamā- nānāṃ raśmīnāmanīkaṃ mukhamādāya samūhaṃ vā / kaḥ / sūryaḥ / kīdṛśaḥ / jagato jaṅgamasya cakṣuḥ / kiṃvā sāmānyenocyate, mitrāvaruṇābhiprabhṛtī- nāmapi netram | yaśca dyāvāpṛthivyau āprā ā samantāt aprāḥ pūritavān antarikṣaṃ ca / pararūpeṇa stauti - ātmā jagato jaṅgamasya, tasthuṣaḥ sthāvarasya / sūryādvaitamanenoktaṃ brahmā- dityarūpeṇa bhāvanīyam / tathāca śrutiḥ 'ye vai tamādityaṃ puruṣaṃ vedayante sa indraḥ sa prajāpatiḥ sa brahmā /'
iti //
'upatiṣṭheta cādityaṃ matraistadaivatairdvijaḥ / '
iti vacanādanyairapyādityadevatākairmantrairādityaḥ stotavya iti prayujyamānā anye'pi vyā- khyāyante /
haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat / nṛṣadara sahasayomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat // chando jagatī / ṛṣirvāmadevaḥ / paramātmarū- peṇa stūyamānaḥ sūryo devatā / hanti dhvāntaṃ, gacchati cādhvānamadhidaivarūpeṇa vāvidyāmiti haṃsaḥ / tathācoktaṃ
'haṃso nārāyaṇaḥ prokto haṃsa ātmeti niścitaḥ / vātmā sa bhagavānviṣṇustadrahma sarvagam //'
iti / śucayo dīptayo raśmayaḥ, svarge vā śuciḥ, nityajñānasukhaṃ vā tatra sīdati śuciṣat / tathā vāsayati jagat vṛṣṭyādidvāreṇa vivarta pariṇatimukhena adhyātmarūpeṇeti vasurā- dityaḥ / antarikṣe sīdati vāyvādirūpeṇe- tyantarikṣasat, adhyātmarūpeṇa vā sarvajīvā- tmanāmantarikṣe hṛdayākāśa antaryāmirūpeṇa sīdatītyantarikṣasat / hoteti heo rūpam / saca prāṇināṃ rātrau prasuptānāṃ vyāpārasiddhiṣu sāṃmu- khyāpādanādāhṛtervādhidaivarūpeṇādhyātmarūpeṇa āhvayati spardhayate juhotīti vā avidyā- madhikṣipatītyarthaḥ / vedyāṃ sīdatyagnirūpeṇe- ti - vediṣat | adhyātmarūpeṇāpi 'vida jñāne' vedyāṃ nityajñānarūpāyāṃ sīdatīti vediṣat, atithiḥ san duroṇe gṛhe jīvātmanivāse sarva- śarīre vā sīdati / yadvā droṇakalaśe so- marasādhāne'gnyādidevatābhāvenetyatithirduroṇa- sat / athaca brahmāṇḍasthasya sarvaśarīragasya cānityatvādatithiḥ, atithirapyanityaḥ yato gṛhāgṛhāntaraṃ yāti / nṛṣu manuṣyeṣu antaryā- mitvena prāṇādibhāvena ca sīdatīti nṛṣat / nṛgrahaṇaṃ cetanopalakṣaṇārtham / adhidaive'pi nṛṣu sarvacetaneṣu sīdati prakāśakatvena nayana- sahakāritayeti nṛṣat / vare dyusthāne sīdatya- dhidaivātmaneti varasat / tathāca brāhmaṇam
'varaṃ vā etatsadanaṃ yasminneṣa āsannastapati / iti / athavā vareṣūtkṛṣṭeṣu sthāneṣu nandanavana - mahadādilokaprabhṛtiṣu sīdati krīḍati indrādibhāveneti varasat | adhyātmapakṣe ṛte satye nityacaitanyātmake tiṣṭhatīti ṛtasat / adhi- daivapakṣe vā ṛte yajñe sauryādi ke sīdati deva- tātvenetyṛtasat / vyomnyantarikṣe hṛdayākāśe vā sīdatīti vyomasat / stutau paunaruktaye na doṣaḥ / yathoktaṃ
'vaktā harṣa bhayādibhirākṛṣṭamanāstathā stuvannindan / _ yatpadamasakadrūyāttatpunaruktaṃ na doṣāya || '
iti / ihāpi vedātmā vaktā / tathāca śrutiḥ 'yaṃ sarve vedā na viduryasya sarve vedāḥ śarīraṃ so'nta- ryāmṛtaḥ /'
iti / athavā paunaruktatyoccāraṇenedaṃ bodhayati yaduta sarvaḥ padagrāmo brahmābhidhāyitayaivaṃprāya iti / apsu jāyate ityabjāḥ
'apa eva sasarjādau
....' (१1८)

ityādimānavaśāstrānusāreṇādityo'bjāḥ / athavā samudratīrasthadṛṣṭyā abjāḥ / tathāca śrutiḥ
'ao vā eṣa prātarudetyapaḥ sāyaṃ praviśati /'
iti / vaidyutāgnirūpo vaḍavāgnyātmakaḥ sūryasya svabhāvo'bjāḥ / gavi kharge indrādirūpeṇa, antarikṣe vā bhānusvabhāvena, pṛthivyāṃ vā annau- badhyādirūpeṇa jāyata iti gojāḥ / ṛte satyajñāne jāyate tiṣṭhatīti ṛtajāḥ / tathā ca śrutiḥ
'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma /' ( taitti० २ १ )
iti / evamadrau merau jāyate udayasamaye upalabhyate ityadrijāḥ / kiṃvā bahucyate ṛta- māditya eva ṛtaṃ sarvagataṃ parabrahmarūpaṃ yat sa sūrya iti / tatparamaṃ brahma prāpnuyāmeti vākyaṃ pūrayitavyam / bṛhadvyāpakam //
udvayaṃ tamasaspari jyotiṣpaśyanta uttaram / devandevatrā sūryamaganma jyotiruttamam //
anuṣṭup chandaḥ / sūryo devatā / udityupasargaḥ aganmetyanena saṃbadhyate / vayamuttamaṃ brahmalakṣaṇaṃ jyotirudganma | āśīrliṅo'rthe vyatyayena luṅ udaganmetyāśāsmahe ūrdhvaṃ gamyāsma ityarthaḥ / kiṃ kurvantaḥ / dīpādijyotirantarāpekṣayā utta- ramutkṛṣṭamuparivarti vā jyotiḥ sūryaṃ paśyanto dhyāyantaḥ anena sūryadhyānenetyarthaḥ / anyacca kīdṛśaṃ sūrya paśyantaḥ / tamasaspari tamasa upari vartamānaṃ tamaso'ndhakārasyā vidyārū- pasya ca nāśakamityarthaḥ / anyacca kīdṛśam / devaṃ dānādiguṇayuktaṃ dyotamānaṃ vā / tathā devatrā devānāṃ tridaśabrāhmaṇalakṣaṇānāṃ trāṇāt / 'traiṅ pālane' 'āto'nupasarge kaḥ' (२३) ākāro varṇāgamaḥ 'supāṃ sulu' (७|११३९) iti dvitī- yāluk / natu deva eva devatrā 'devapuruṣamanuṣye- bhyastrā' (५|४|५६) iti taddhitastrāpratyayaḥ deva- mityanenaiva gatārthatvāt //
mitrasya carṣaṇīdhṛtaḥ śravo devasya sānasi / dyumnaṃ citraśravastamam //
gāyatrī
mitro janānyātayati bruvāṇo mitro dādhāra pṛthivīmu॒ta dyām / mitraḥ kṛṣṭīranimiṣābhicaṣṭe mitrāya havyaṃ ghṛtavadvidhema // iyaṃ triṣṭup / dvayorapi mitrādityau devate / anayoḥ krameṇa bhāṣyam / mitrasyādityasyākāra- snigdhasya śravo māhātmyaṃ dhyāyāmetyadhyāhāraḥ / śrūyata iti śravaḥ upaniṣatprasiddhaṃ parabrahmarūpa- mityarthaḥ / kīdṛśaṃ śravaḥ / dyumnaṃ dyotamānam / tathā sānasi samucchritam, citraśravastamaṃ citratama- māścaryatamaṃ śravastamaṃ ca prasiddhatamaṃ sarvajīvā-
tmabhirantaryāmitayādhidaivarūpeṇa cetyamānatvāt / sarvo'pi hi manyate - kenāpyahaṃ preritaḥ karma karomīti / yathoktaṃ
'ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ / īśvaraprerito gacchecchu vā svargameva vā //'
iti / kīdṛśasya / carṣaṇīdhṛtaḥ carṣaṇayo manu- vyāstāndhārayati vṛṣṭyādidvāreṇa adhidaivarū- peṇa, adhyātmarūpeṇa tu caitanyavivartapariṇāmā-
dyātmanā //
athottarā mitro janānīti / janānīti liṅgavyatyayaḥ, jāyanta iti janāstānā- tayati vistārayati kriyāsu pravartayatītyarthaḥ / kiṃ kurvāṇaḥ / na parān prakāśayanneva kriyāḥ kārayati yāvatā vedādirūpeṇa bruvāṇo'pi vidadhat niṣedhaśca / mitraḥ pṛthivīṃ dyāṃ ca dādhāra vyatyayena liṭ dhārayate vṛṣṭyādidvā- reṇa / tathā kṛṣṭīrmanuṣyān mitra evāni - miṣamanimīlitaṃ kṛtvā abhicaṣṭe ābhimu khyena paśyati kaḥ sukṛtaṃ karoti duṣkṛtaṃ vā yathoktamasmābhirviṣṇustotre 'ravirapi sakalānāṃ karmaṇāṃ sākṣibhūtaḥ /' ityādi / kiṃcana paraṃ vayaṃ mitraṃ dhyāyāmo yāvatāsmai mitrāya sūryāyāgnirūpāya vayaṃ sāyaṃ prātaśca pratidinaṃ havyaṃ havanīyaṃ ghṛtasahitaṃ havirvidhema dadma ityarthaḥ //
ita ūrdhvamudakatarpaṇamṛṣivihitamavaśyaṃ karta- vyam / tat matabhedena pradarśyate / tatra baudhāyana- stāvadāha
'ato'nantaraṃ devatāstarpayati / agniḥ prajāpatiḥ somo rudro'ditirvṛhaspatiḥ sarpa ityetāni prāgdvārāṇi sadaivatāni sanakṣatrāṇi sagrahāṇi sāhorātrāṇi samuhūrtāni tarpayāmi vaśva tarpayāmi /
tapano'ryamā bhagaḥ savitā tvaṣṭā vāyurindrāgnī ityetāni dakṣiṇadvārāṇi sadaivatāni sanakṣatrāṇi sagrahāṇi sāhorātrāṇi samuhūrtāni tarpayāmi rudrāṃśca tarpayāmi /
mitra indro nirṛtiḥ pūṣā āpo viśve devā brahmā viṣṇu- rityetāni pratyagdvārāṇi sadaivatāni sanakṣatrāṇi sagrahāṇi sāhorātrāṇi samuhūrtāni tarpayāmi ādityāṃśca tarpayāmi /
vasavo varuṇo'jaikapādahirbudhnyaḥ pūṣāśvinau yama ityetāni udagdvārāṇi sadaivatāni sanakṣatrāṇi saṃgrahāṇi sāhorātrāṇi samuhūrtāni tarpayāmi sādhyāṃśca tarpayāmi /
brahmāṇaṃ tarpayāmi, prajāpatiṃ caturmukhaṃ tarpa ० parameṣṭhinaṃ tarpa ० brahma pārṣadān tarpa ० brahmapārṣadīśca tarpa० / oṃ bhūḥ puruṣaṃ tarpa • oṃ bhuvaḥ puruṣaṃ ta० oṃ straḥ puruṣaṃ ta० oṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ puruṣaṃ ta० / oṃ bhūsta ०oṃ bhuvasta० oṃ svastarpayāmi oṃ mahasta० oṃ janasta० oṃ tapasta० oṃ satyaṃ ta० / oṃ bhavaṃ devaṃ ta० oṃ śarva devaṃ ta० oṃ īśānaṃ devaṃ ta० oṃ paśupatiṃ devaṃ ta० oṃ rudraṃ devaṃ ta० oṃ ugraṃ devaṃ ta० oṃ bhīmaṃ devaṃ ta० oṃ mahādevaṃ ta० / oṃ bhavasya devasya patnīṃ ta० oṃ śarvasya devasya patnīṃ ta० oṃ īśā- nasya devasya patnīṃ ta० oṃ paśupaterdevasya patnīṃ ta० oṃ rudrasya devasya patnīṃ ta० oṃ ugrasya devasya patnīṃ ta० oṃ bhīmasya devasya patnīṃ ta० oṃ mahādevasya patnīṃ ta० / oṃ bhavasya devasya sutaṃ ta० oṃ śarvasya devasya sutaṃ ta० oṃ īśānasya devasya sutaṃ ta० oṃ paśupaterdevasya sutaṃ ta० oṃ rudrasya devasya sutaṃ ta० oṃ ugrasya devasya sutaṃ ta० oṃ bhīmasya devasya sutaṃ ta० oṃ mahādevasya sutaṃ ta० oṃ rudrapārṣadān rudrapārṣadīśca / oṃ skandaṃ sana- tkumāraṃ ṣaṣṭhīṃ viśākhaṃ skandapārṣadān skandapārṣadīśca tarpayā - mi / vighnāṃstarpa ० vīraṃ ta० śīlaṃ ta० vīradantaṃ ta० hasti- mukhaṃ ta० vighnapārṣadān vighnapārṣadīśca / viṣṇuṃ ta० nārāyaṇaṃ śriyaṃ devīṃ sarakhatīṃ puṣṭiṃ viṣṇupārṣadān viṣṇupārṣadīśca / yamaṃ ta० kālaṃ vaivasvataṃ citraguptaṃ vaivasvatapārṣadān vaivakhata - pārṣadīśca / bharadvājaṃ ta" vidyāṃ dhanvantariṃ dhanvantaripārṣadān dhanvantaripārṣadīśca //
atha ṛṣayaḥ / ṛṣīṃstarpayāmi maharṣīsta० paramarṣīṃsta० devaṣasta • brahmaṣasta० śrutarṣīsta tāpasarṣīn saptarṣīn kaṇva - rṣīn ṛṣikān ṛṣipatnīḥ ṛṣiputrakān kāṇvaṃ baudhāyanaṃ ā- pastambhaṃ sūtrakāraṃ satyāṣāḍhaṃ hiraṇyakeśaṃ vyāsaṃ praṇavaṃ gāyatrīṃ sāvitrīṃ sarasvatīṃ chandāṃsi ṛgvedaṃ yajurveda sāmavedaṃ atharvaveda atharvāṅgirasaṃ itihāsapurāṇān sarvavedagaṇān sarvabhūtānitarpayāmi /'
iti //
yājñavalkīyayogaśāstrāt
' sanaka sanandaśva tṛtīyaśca sanātanaḥ / kapilacāricaiva voḍhuḥ pañcaśikhastathā // ete brahmasutāḥ sapta manuṣyāḥ parikīrtitāḥ /' kātyāyanaḥ
'marīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum / pracetasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhṛguṃ nāradameva ca //'
atha purāṇam
'tarpaṇaṃ devatānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tataḥ punaḥ / kṛtvādhikārī bhavati pitṝṇāṃ tarpaṇe sadā //' evameva ca snānakāle devatānāṃ tarpaṇamavaśyaṃ kartavyamiti / athāśvalāyanoktam

'devatāstṛpyantu agnistṛpyatu vāyustṛpyatu sūryaḥ prajāpatiḥ brahmā vedāḥ ṛṣayaḥ oṅkāro vaṣaṭkāro vyāhṛtayaḥ gāyatrī sāvitrī sarasvatī yajñāḥ / dyāvāpṛthivyau tṛpyatām / anta- rikṣaṃ nakṣatrāṇi sāṃkhyāḥ siddhāḥ sādhyāḥ nadyaḥ girayaḥ kṣe- trauṣadhivanaspatayaḥ gandharvāḥ apsarasaḥ viprāḥ vayāṃsi gāvaḥ yakṣāḥ rakṣāṃsi bhūtānyevamantāni tṛpyantu ||
atha ṛṣayaḥ / śatarcinaḥ mādhyamāḥ gṛtsamadaḥ viśvā- mitra: vāmadevaḥ bharadvājaḥ vasiṣṭhaḥ pragāthāḥ pāvamānyaḥ kṣudrasūktā mahāsūktāstṛpyantu / vaiśampāyana pailasūtrabhāṣyabhāratamahā- bhāratadharmācāryāstṛpyantu / jānakivāhavigārgyagālava gautama- śaunakaśāṇḍilyavābhravyamāṇḍūkeyāstṛpyantu / gārgī vācaknavī tṛpyatu / vaḍavā prātitheyī sulabhā maitreyī tṛpyatu / kahoḍaṃ kauṣītakaṃ mahākauṣītakaṃ āśvalāyanaṃ aitareyaṃ mahaitareyaṃ paijayaṃ vāṣkalaṃ ajātava audavāhiṃ mahaudavāhiṃ saujāmi śaunaka tarpayāmi / ye cānye ācāryāste sarve tṛpyantu pratipuruṣaṃ pivaṃstarpayitvā //'
athetihāsaḥ 'brahmaṇe namaḥ viṣṇave namaḥ mahe- śvarāya namaḥ vahnaye sūryāya somāya varuṇāya vāyave yamāya kuberāya indrāya pṛthivyai adbhyaḥ tejase vāyave ākāśāya agnaye ādityāya varu- ṇāya candramase kumārāya bhaumāya viṣṇave budhāya indrāya bṛhaspataye sarasvatyai śukrāya prajāpataye śanaiścarāya gaṇapataye rāhave rudrāya ketave brahmaṇe dhruvāya anantāya agastyāya dhruvāya kālāya vi- śvakarmaṇe prajāpatibhyaḥ vasubhyaḥ rudrebhyaḥ ādi- tyebhyaḥ marudbhyaḥ sādhyebhyaḥ ṛṣibhyaḥ devarṣibhyaḥ brahmarṣibhyaḥ rājarṣibhyaḥ siddhebhyaḥ vidyādharebhyaḥ gandharvebhyaḥ nāgebhyaḥ vainateyebhyaḥ apsarobhyaḥ samudrebhyaḥ pavartebhyaḥ nakṣatrebhyaḥ nakṣatra devatābhyaḥ devamātṛbhyaḥ devapatnībhyaḥ devakanyābhyaḥ vedebhyaḥ vedāṅgebhyaḥ yajñāṅgebhyaḥ dharmārthakāmamokṣebhyaḥ saptapraṇetṛbhyaḥ sattvebhyaḥ digbhyaḥ vidigbhyaḥ dikpatibhyaḥ tīrthebhyaḥ nadībhyaḥ saptabhyo lokebhyaḥ saptabhyaḥ pātālebhyaḥ viśvebhyo- devebhyaḥ śriyai sarakhatyai divācarebhyo bhūtebhyo namaḥ naktañcarebhyo bhūtebhyo namaḥ //' atha baudhāyanaḥ
'darbheṣvāsīno darbhāndhārayamāṇaḥ prāṅmukhaḥ sāvitrīṃ sahasrakṛtva āvartayet śatakṛtvo vāparimitakṛtvo vā ' iti / praṇavavyāhṛtiyuktāṃ gāyatrīṃ ca japet / 'tatossūtramādāya tenaiva gaṇayeñjapam /
nīcairjapaṃ budhaḥ kuryātsāvitryāstu viśeṣataḥ // sāvitrīṃ jayamānastu svarga gacchati mānavaḥ / śāntyarthaṃ mānasaṃ japyamupāṃśu syācca pauṣṭikam // abhicāre saśabdaṃ tu hyudakprāgdakṣiṇāmukham / dhyāyeta manasā matraṃ jihvauṣṭhaṃ naca cālayet // na kampayecchirogrīvaṃ dantānnaiva pradarśayet / piṇḍīkṛtyendriyagrāmaṃ matrārthadhṛtamānasaḥ // svaravarṇapadavākyaiḥ śuddhamāvartayejapam / daśabhirjanmacaritaṃ śatena ca purākṛtam // triyugotthaṃ sahasreṇa gāyatrī hanti kilbiṣam / vinā darbhaiśca yatnānaṃ yacca dānaṃ vinodakam //
asaṃkhyātaṃ tu yajataṃ tatsarvaṃ niṣphalaṃ bhavet / hiraṇyadantamaṇibhirjapyaṃ śataguṇaṃ bhavet // sahasraguṇamindrākṣai rudrākṣairayutaṃ bhavet / niyutaṃ prayutaṃ vā syātpadmākṣaistu na saṃśayaḥ // putrajīvakajapyasya parisaṃkhyā na vidyate /'
sa eṣa etāmevāharaharahorātraṃ sandhiṣūpatiṣṭhamāno brahmaputro brāhmaṇaḥ śāstramanuvartamāno brahmalokamabhijayati ya evaṃ veda || '
yaṃ dhyāyanti cidātmānaṃ satataṃ japyapūrvakam /. so'stu vaḥ śreyase nityaṃ jagadādirajo'vyayaḥ //
iti dvitīyā kāṇḍakā

1

tṛtīyā kāṇḍikā /
brahmacaryavratasyācāryapūjāvidhidvāreṇāvadhimāha
chandasyarthān buddhvā snāsyan gāṃ kārayedācāryamarhayet

1

chandasi vede ṛgyajuḥsāmalakṣaṇe matrabrā- hmaṇārthavādanāmadheyabhedayukte ye vyavasthitā arthā dvādaśādhyāya nirṇeyāstān buddhā tadyo - gyatvāt, snāsyan dāraparigrahārthaṃ snātakadharmān grahītumicchan ācāryamadhīṣya gāṃ madhuparkārthaṃ kārayet svadhanaṃ dattvā arhayet / sā madhuparko- payoginī satī gurave dāsyate / ācāryo hi śiṣyāya siṣṇāsave madhuparkaṃ dadāti, śiṣya- śvācāryāya dakṣiṇāmiti kecit / anye tu goprabhavo madhuparko gośabdena vivakṣita iti vyācakṣate / tenācāryamadhīṣya madhuparko meṃ dīyatāmiti madhuparka kārayedityarthaḥ / gṛhī-tamadhuparkaśca brahmacārī ācāryamarhayeddakṣiṇā- dinā yathāśaktyā pūjayet / apare tu sūtrabhedena vyācakṣate – chandasyarthān buddhā snāsyan gāṃ kārayedityekam, ācāryamarhayediti dvitīyam / ācāryamadhīṣyādāvātmane gāṃ madhuparkaca dāpayedityādyasyārthaḥ / ācāryeṇa ca pūjito gṛhītadakṣiṇaḥ san brahmacārī paścādācāryamarhayet dakṣiṇādānādinā / brahma- cāriṇaṃ hi samyagadhītāvabuddhavedamācāryaḥ pūrvaṃ pūjayatīti / tathāca smṛtiḥ
'taṃ pratītaṃ svadharmeṇa brahmadāyaharaṃ pituḥ /
sragviṇaṃ talpa āsīnamarhayetprathamaṃ gavā ||' (manu० ३/३) iti / taṃ brahmacāriṇaṃ, svadharmeṇa śiṣyadharmeṇa, pratītamabhimukhamāgatam, ācāryasya brahmaharaṃ pi- turdāyaharaṃ, tragviṇaṃ mālādhāriṇaṃ, talpe khaṭṭā- yāmāsīnamupaviṣṭaṃ gavā pūjayedācāryaḥ / tasmāna- hītavidyo guruṇānujñātaḥ snāyāt, snātvā ca bhāryāmadhigacchet / anutsṛṣṭastu vīryaṃ hitvā upāvartate / tathāca śrutiḥ
'indro vai prajāpatau brahmacaryamuvāsa sa vā anutsṛṣṭo vīrya hitvopāvartata //
iti /
'ācāryo brahmacāriṇaḥ prajāpatiḥ /'
iti ca

2

dvividho brahmacārī — upakurvāṇo yo brahma- caryaṃ caritvā snānadāraparigrahādikaṃ saṃśra- yate, naiṣṭhiko yo brahmacaryeṇa niṣṭhāṃ gamayati / tatropakurvāṇakasya sāvadhikaṃ brahmacaryamiti ta- dapekṣayoktaṃ 'chandasyarthān' ityādi / naiṣṭhikā - pekṣayā tvidamucyate
śrotriyo'nyo vedādhyāyī

2

anyo naiṣṭhiko brahmacārī | śrotriyo vedā- dhyāyī / 'śrotriyaṃśchando'dhīte (pā० sū. ५/२/८४) iti śrotriyaśabdo vedādhyāyini nipātitaḥ / vedādhyāyīti punarvacanamavadhāraṇārthaṃ vedādhyā- yyeva na snānādyācarati, nidhanāvadhikamasya brahmacaryavratamityarthaḥ

3

ata eva spaṣṭārthamāha
na tasya snānam

3

tasyānantaroktasya naiṣṭhikasya snānaṃ nāstī- tyarthaḥ

4

tasya yasya tūpakurvāṇakasya snānādikamasti snānakartavyatāmāha
athāsya snānaṃ vrajaparihitaṃ prapādya jaṭāśmaśrulomanakhamabhisaṃhārya āpo hi ṣṭheti tisṛbhiḥ snāyāt hiraṇyavarṇā iti ca dvābhyāṃ, śaṃ na iti ca dvābhyām

4

gosamūho brajaḥ, tena parihitamadhiṣṭhitaṃ deśaṃ prapādya praveśya prayojaka karturācāryasyāyaṃ nirdeśaḥ / yathāsaṃbhavaṃ jaṭilapakṣe jaṭānāṃ vāpanam, śikhipakṣe keśānām / tena jaṭā - dikamabhisaṃhāryāpasārya vāpayitvā āpo hi ṣṭhetyādibhistibhiḥ saṃmārjanaṃ kurvantaṃ snāyāt snāpayet majjayet / hiraṇyavarṇā iti dvābhyāṃ dvitīyaṃ majjanaṃ kuryāt, 'śaṃ na āpa' iti dvābhyāṃ tṛtīyam / atra ca śmaśrugrahaṇenau - ṣṭhoparigatakeśānāmapi grahaṇam / lomagrahaṇena guptasthānagatānāṃ grahaṇaṃ natu vādivṛttīnāmā- ryaprasiddhivirodhāt

5

tatastriḥ snātaḥ pavitrī bhūta idamidaṃ kuryādityāha
dyauste pṛṣṭhamiti cchatraṃ dhārayeta

6

imamagna iti hiraṇyam

7

pratiṣṭhe stho devate mā mā hiṃsiṣṭamiti vārāhyopānahau pratimuñcate

8

dvivastroata ūrdhvaṃ tasmācchobhanaṃ vāso bhartavyamiti śrutiḥ

9

vaiṇavadaṇḍadhārī nityam

10

chatradhārī

11

apanthadāyī

12

adattaharaṇaṃ pratiṣiddham

13

aparayā dvārā niḥsaraṇam

14

malavadvāsasā saha saṃbhāṣā

15

rajovāsasā saha śayyā

16

gurorduruktavacanam

17

asthāne smayanam

18

saraṇam

19

gāyanam

20

nartanam

21

tasya cekṣaṇam

3

atra sūtragaṇe pāṭhakramādarthakramasya balīya- stvāt uktānuktapadārthānāmarthavaśena kramavi- śeṣayojanā kartavyā / tathāhi triḥsnātasya jalāśayānnādyāderuttīrṇasya caraṇaprakṣālanāda-
yo'nuktāḥ sūtritāśca dhautavastraparidhānādayo yathākrameṇa jñeyāḥ / dyauste pṛṣṭamityādi - mantreṇa cchatraṃ dhārayeta, yathāvibhavānusāreṇa imamagna ityādinā kaṭakakuṇḍalādi hira- yam / pratiṣṭhe stha ityādinā vārāhyopānahau pratimuñcate paridhatte / varāhaśabdo varāha- carmaṇi vartate / varāhacarmaṇā nirvṛtta ityaṇ, tasya 'aṇiñoranārṣayorgurūpottamayoḥ ṣyaṅ gotre ( ४/१/७८) iti vyaṅ, 'yaṅaścāpū' (४|१|७४ ) vārā ca te upānahau vārā- hyopānahau / varāhaḥ sūkaraḥ / varāhopānahau ca rājasūyādāvarthavādādikādavagamyete / anye tu vārāhyaśabdaṃ saṃniveśaviśiṣṭopānadvācakaṃ vyācakṣate catuṣkacchāditavat / apare lakṣa- yā carmamātramyatvaṃ varṇayanti, nahi kaścidā- cāryaḥ sūkaracarmamayyāvupāna hau paridadhadṛśyate / kecittu paṭhanti vārāghupānahāviti / tatra vā- rāhī upānahau iti dve pade / 'chandovatsūtrāṇi bhavanti' iti prathamapadadvivacanasya luk pūrva- savarṇādeśo vā 'supāṃ suluka pūrvasavarṇa' (७ १/३९ ) ityādinā / dvivastrota ūrdhvam, ato brahmacaryādūrdhvaṃ dvivastraḥ / brahmacārī ka- vastra āsīt, mṛgājinaṃ hi tenopari dhāri- tam, naca tatra loke vastra śabdaprayogo'sti / tataśca vastradvayaṃ vibhavānusāreṇotkṛṣṭaṃ bharta vyam / tathāca śrutiḥ 'tasmācchobhanaṃ vāso bhartavyam' iti / veṇoḥ saṃbandhinaṃ ca daṇḍaṃ dhārayate tacchīlo vaiṇavadaṇḍadhārī / nityamiti natvavaṣṭambhanādyarthitayaiva kadācideveti / evaṃ chatradhārī / apanthadāyī nānyasmai panthānaṃ dadyāt dṛṣṭaprayojanavyatirekeṇa / apathadāyīti tu yuktaḥ pāṭhaḥ / yataḥ 'rājñā tu śrotriyāya panthā deyaḥ' iti gautamādibhiruktamataḥ kathamayaṃ śrotriyaviśeṣaḥ sannanyasmai prāṇimātrāya panthā- naṃ dadyāt / attaharaṇaṃ pratiṣiddhaṃ - parakīyaṃ yadravyaṃ tatpareṇādattaṃ na gṛhṇīyāt 'na para- svamapaharet' iti śrutyādiniṣiddhatvāt / aparayā dvārā niḥsaraṇam / pratiṣiddhamiti kāṇḍikāntaṃ yāvadanuṣaṅgaḥ / prasiddhamavigarhitaṃ yadvāraṃ, tato'nyayā dvārā aprasiddhayā guptānta:-
purādiniḥsaraṇapraveśāya parikalpitayā niḥsa- raṇaṃ praveśanaṃ ca pratiṣiddham / malavadvāsāḥ śvapa- cādi:, tena saha saṃbhāṣaṇaṃ pratiṣiddham / tathā rajovāsasā rajakhalayā udakyāparaparyāyayā saha śayanaṃ pratiṣiddhaṃ, snānasya vivāhopakramatvādeva- mucyate itikartavyatayā hi snānasya vivāhamṛte nāsti prasaktiḥ / gurormānyasya
'vittaṃ bandhurvayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī / etāni mānyasthānāni garīyo yadyaduttaram // (ma० २/१३६) ityādikasya, duṣṭaṃ paruṣādi vacanaṃ pratiṣiddham / asthāne gurustrījanādau smayanaṃ hasanaṃ pratiṣi- ddham / evaṃ saraṇaṃ gamanamasthāne rahasyagurujanā- dhiṣṭhite / evaṃ gāyanaṃ gītaṃ nartanaṃ cāsthāne pratiṣiddham, natūtsavādau samānaśīlamadhyaga- tasya guptasthāne / tathāca mahāvrate gītavādyana- rtanakartavyatāvacanam /
'tamudgātā vācayitvā prastotre prayacchati prastotādhvarya- asdhvaryuranyasmai brāhmaṇāya /'
ityādivīṇāvādanavacanaṃ śrūyate / yājñavalkyaścāha
'vīṇāvādanatatvajñaḥ śrutijātiviśāradaḥ /
tālajñaścāprayāsena yogamārga nigacchati //' ( ३|११४ )
iti / tasya ca nṛttagītāderasthāne'vekṣaṇaṃ prati- ṣiddhaṃ natūtsavādau //
'āpo hi ṣṭhā' ityādayo vyākhyātāḥ / hiraṇyavarṇā iti śākhāntarīyatvāt samastāḥ sūtrakṛtā paṭhitāḥ //
dyauste pṛṣṭhaṃ pṛthivī sadhasthamātmāntarikṣaṃ samudro yoniḥ / vikhyāya cakṣuṣā tvamabhitiṣṭha pṛtanyataḥ //
bṛhatī/ aśvastutau viniyuktā / iha cchatra- stutāvapi tulyā / tava dyauḥ svargalokaḥ pṛṣṭha pṛṣṭhe upari / pṛthivī sadhasthaṃ samānasthānam / ātmāntarikṣaṃ chatrāvayavino mahattvastutiḥ / samudra udakaṃ yoniḥ kāraṇam 'apsujo'śvaḥ ' iti saṃstavāt aśvayoniḥ sarvasyodakaprabhava- tvānnetravastrādeśchatramapi tathā / evaṃ cenma- hāprabhāvastvamataścakṣuṣā vikhyāya nirīkṣyā- bhitiṣṭha ākāma abhibhava / kān / pṛtanyataḥ pṛtanā senā tāmicchanti ye te pṛtanyantaḥ, tān pṛtanyataḥ //
imana āyuṣe varcase kṛdhi tigmamojo varuṇa saṃśi- śādhi / mātevāsmā adite śarma yaccha viśve devā jaradaṣṭi- ryathāsat //
imaṃ suvarṇālaṅkāramāyuṣe cirajīvanāya, varcase ca dīptaye kṛdhi kuru / he varuṇa tvamapi ojo balaṃ tigmaṃ tīvraṃ samyak saṃpā- da / he adite devamātaḥ asmai snātakāya śarma sukhaṃ yaccha prayaccha māteva jananīva / he viśve devāḥ sarvadivaukasaḥ jaradaṣṭirjarāvyāpti- yathā yena prakāreṇa asadbhavati, tathā kuruta jarājarjaritaśarīrā yathā saṃpadyāmahe tathā kurutetyarthaḥ //
pratiṣṭhe stho devate mā mā hiṃsiṣṭam //
he deva upānahau supratiṣṭhe sthaḥ śobhana- prasthāne bhavatam / mā mā hiṃsiṣṭaṃ mama hiṃsāṃ
//
iti tṛtīyā kāṇḍakā

1

atha
caturthī kāṇḍakā /
athāto'ṣṭācatvāriṃśatsaṃmitam

1

vyākhyāsyāma ityadhyāhāraḥ / vratamiti ca prastāvādgamyate / caturṣu vedeṣu yadaṣṭācatvāriṃśa- tsaṃvatsaraiḥ saṃmitaṃ paricchinnaṃ vratamuktaṃ, tasya pratinidhibhūtaṃ saṃvatsara nirvartyaṃ vyākhyāsyāmaḥ / yasya vedamadhīyānasya yathākālavihitaṃ vrataṃ na saṃpannaṃ, tena caitatkartavyamadhītavedacatuṣṭaye- na ca / ata eva traividyakavratamidamucyate / snānādanantaraṃ cāsyābhidhāne prayojanaṃ - snāta- kabhūtenāpyetatkartavyaṃ prāgvivāhāditi / anye tu yathākālavihitavratasaṃpattāvapi etadvārṣikaṃ vrataṃ tapo'tiśaya siddhyarthaṃ kartavyatayā anena vidhīyate iti vyācakṣate / athaśabdo vratapū- raṇārthaḥ / yathoktam
'maṅgale pūraṇe hetāvānantaryādhikārayoḥ /
ṣaṭsvartheṣyathaśabdo'yaṃ smṛtaḥ prākprastute'pi ca //' anyo'picārtho yathāsaṃbhavaṃ yojyaḥ / ataḥ-
śabda hetvarthaḥ / yato'dhyayanakāle yathāvihita- vratāsaṃpattiḥ kasyacitsaṃbhāvyate, ato hetoḥ pratinidhibhūtaṃ vratāntaraṃ vakṣyāma iti

2

tatra vidhiviśeṣaḥ

2

ucyata iti śeṣaḥ

3

niyameṣvācāryapradhānaḥ syāt

3

sthānāsanādikān vakṣyamāṇānniyamān ācārya mādāya kuryāt / ācāryaprādhānyena ca vedaguṇanārthābhyāsāvanuvartete

4

nilayārthī yūnabaddhaṃ na praviśet

4

śītātapabhīto nilayārthī bhūtvā yūnabaddhaṃ miśraveṇuvīraṇakāṇḍādinibaddhaṃ kuṭīśālāpa- rṇādikavāsaviśeṣaṃ na praviśet

5

anilayaḥ syāt

5

na kevalaṃ paranirmitamāśrayaviśeṣaṃ na pravi- śet yāvatā svayaṃ nilayamātramapi na kurvī- tetyarthaḥ

6

yadyevaṃ vātyākarakadṛṣṭyādyupalavāddehabhaṅgaḥ syādityāśaṅkayāha
anyatra vṛkṣādvalmīkādvā

6

vṛkṣādikamāśrayedityarthaḥ / valmīkaṃ valmībhūmyādi

7

nistāntavamityeke

7

tanturveṇuriti kecit śītādyupahato vaṃśa- nirmitavyatirekeyāśrayāntaraṃ viśet / rajjusta- nturityanye, rajvādibandhairyannirvṛttaṃ śālādi, tattāntavam

8

yathoktamekaṃ tu vāsaḥ śāṇī kutapaṃ vā

8

yatpūrvamuktamekaṃ vāsaḥ, tadevātrāpi / iyāṃstu viśeṣa :- iha śāṇī kutapaṃ vā / śāṇī varāsiḥ, na punaḥ kṣaumī prasiddhā, klinnakuṭṭitadarbhanirmi- teti tvanye / ajalomanirmitaṃ kutapam

9

asya vāsasaḥ parimāṇamāha
parimitamuraḥpramāṇamuparijānu

9

urasa ārabhya jānunoruparibhāgaṃ yāvaḻyā- moti tāvatparimitametatkartavyamekameva trai-
vidyena / adhyayanakāle tu adhobhāge paṭo- likā vāsīdupari tu mārga carma, tacca vāsa iti nocyate loke ityuktam

10

caturthakālapānabhakṣaḥ

11

'sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam |' (saṃvarta ० ) iti bhojanakālaḥ / tatra prathamadinasya sāyaṃprātarlakṣaṇaṃ kāladvayaṃ dvitīyadinasya ca prātaḥkālaṃ varjayitvā sāyaṃ caturthe kāle bhojanapāne kuryādityeke / ekadina vyavadhā nena ekakālaṃ bhuñjītetyarthaḥ / anye tvāhuḥ- pīyate iti pānaṃ kṣīratakādi tadeva caturtha- kāle paścimaprahare bhakṣo'syeti, kṣīrādipānīye bhakṣaśabdo dṛṣṭaḥ 'abbhakṣo vāyubhakṣaḥ' iti //
asaṃcayavān

11

hiraṇyādi saṃcayaṃ na kurvītetyarthaḥ

12

aharaharvā bhaikṣamaśnīyāt

12

bhikṣāṇāṃ samūho bhaikṣam / pūrveṇa bhikṣāṇā- mapi saṃcayasya pratiṣedhe prāpte pratiprasavo'nena kriyate / pratidinaṃ bhaikṣamaśnīyāt / śarīrā-
pāṭave tu kadācidekāmapi bhikṣāmaśnīyāt, a- ṭitumaśaktaḥ saktakaṇikādikaṃ vā / tāvanmātraṃ saṃcinuyādityanenābhiprāyeṇa vāśabdaḥ

13

ahastiṣṭhedrātrāvāsīta

13

kālādhvanoratyantasaṃyoge ahaḥ śabdādvitī- yā / ahani tiṣṭhedeva ūrdhva evāsītetyarthaḥ / rātrāvāsītopaviśet / atiśrāntaḥ svapyādapi kadācidantarā manāk / atyantasaṃyogābhāvāt dvitīyāvirahaḥ

14

ubhayaṃ munivrataḥ syāt

14

ubhayamahorātraṃ vāksaṃyamaṃ kuryāt / munīnāṃ vratametat

15

strīśūdrapatitarabhasarajasvalairvā na saṃbhāṣayeteti cyavano bhṛguḥ

15

bhārgavastu cyavano manyate khyādibhireva na saṃbhāṣeta, natu sarvaiḥ / saṃbhāṣayeteti svārthe 'ṇica 'rāmo rājyamakārayat' itivat / patitā- traivarṇikā api / rabhasā apṛṣṭavaktāro bhaṇḍava- ndiprabhṛtayaḥ / rajakhalāstu ye raktena śarīrama- valipya bhojanādikaṃ dāpayanti

16

dvādaśarātraṃ vobhayato'māvasyāṃ paurṇamāsīṃ ca

16

asamarthāpekṣametat / saṃvatsarasyobhayorāra- mbhasamāptilakṣaṇayoḥ pārśvayordvādaśarātrameta- sthānāsanavāgyamaprabhṛtikaṃ kuryāt paurṇamā- sīmamāvasyāṃ ca / tena saṃvatsaramadhye aṣṭāca- tvāriṃśadināni bhavanti / upakramopasaṃhārayo- daśarātradvayaṃ dvādaśa paurṇamāsyaḥ, dvādaśāmāvasyāḥ

17

pālāśyaḥ samidho nityāḥ paridhivṛkṣāṇāṃ vā

17

yā brahmacāriṇo nityāḥ samidhaḥ, tā iha pālāśyaḥ / palāśālābhe pratinidhiḥ, pratini- dhāne ca paridhivṛkṣāṇāṃ vā, paridhivṛkṣāṇāṃ saṃba- ndhinyo grāhyāḥ / paridhivṛkṣāśca yūpyāḥ bi- 'lvakhadirapalāśarohīta kodumbarabadhiraprabhṛtayaḥ / tathāca brāhmaṇaṃ śrutiśca
'vailvo vā khādiro vā pālāśo vā rauhītako vā saumya - svādhvarasya yūpaḥ syāt / audumbaro yūpo bhavati /' 'khādire bhāti pālāśe bhāti rauhītake badhnāti //'
iti / yajñiyā vā sarve paridhivṛkṣāḥ / śrūyate hi paribrāhmaṇam
'tasyendraḥ paridhīnyajñiyemyo vṛkṣemya ājahāra' iti / paridhivṛkṣatvādeva pālāśīnāṃ siddheḥ pṛthaggrahaṇaṃ tāsāṃ nityatvārthaṃ tathāceha nitya- grahaṇam / nanu mūlaprakṛtāveva kasmānnoktam / sādhūcyate bhavatā kiṃtu jñāpakārthaṃ bhaviṣyati yathā sādyaska evamuktaṃ madhyamāyāṃ saṃsthi- tāyāṃ yūpakarmeti, prakṛtau coktamupasatsu yūpakarmeti / tatra kālākāṅkṣāyāṃ satyāṃ vikṛ- tirapi prakṛtiṃ gṛhṇāti ityetamarthamavabodha- yitumevaṃ sūtritavānācāryo virodhābhāvāt / evamanyatrāpi tulyanyāyatvādyojyam / tenāṃ- homugbhiḥ samiddāne'pyevaṃ jānīyādeva
'tasyendro yajñiyebhyo vṛkṣebhyaḥ paridhīnājahāra /
iti

18

medhāṃ mahyamiti pāṇinā mārga dattvā triṣavaṇamahorātramudakopasparśanam

18

kuryāditi śeṣaḥ / medhāṃ mahyamaṅgirasa ityādibhirmaṃtraiḥ dvābhyāṃ nābherārabhyordhva brahmadvārapa- ryantaṃ mārjanaṃ nigharṣaṇātmakaṃ kṛtvā
'nābherūrdhvameva pāṇinā unmārṣṭi '
iti smṛteḥ prātaḥsavane madhyandinasavane tṛtīyasavane iti savanatraye'pi rātribhāgatraye - pyevamudakopasparśanaṃ kuryāt / upasparśanamiha snānam / upasparśanaśabdo hyācamanasparśanastrāneṣu dṛṣṭaḥ, 'upaspṛśya svastyayanaṃ bhavati' ityādāvāca- mane, na kulyādyantarāgamananimittaprāyaścittabhūte sadācārādisiddhe; 'upaspṛśya somamālabheran ' ityatra sparśe; 'ālabhya copaspṛśeyuḥ' ityatrā- pyudakācamanamātre; 'rathyādāvupaspṛśet' ityādau snāne / tatra prakaraṇavaśādviśeṣavyavasthā / yathā saindhavaśabdāderaśvalavaṇamanuṣyeṣu /
divā vātārkasaṃyogādrātrau nakṣatramārutaiḥ / sandhyayoragnivātābhyāṃ pavitraṃ sarvadā jalam // tatra cāgniṃ pratiṣṭhāpya suvarṇa saṃnidhāyeti vadanti / astamite vasatīvarīgrahaṇavat 'arvai vāk' ityabhedāt agnyabhāve'pi vāgu- cāryā evaṃ rātrāvācamanādyapi kuryāt

19

evaṃ snātvā
namo hamāya mohamāyeti cānusavanamagnaye vaiśvānarāya tapāya tāpasāya tapantāya vindave vindāya vasuvindāya sarvavindāya namaḥ pārāya supārāya pārayantāya śāntāya, nama ūrmyāya sūrmyāya, namaḥ cyavanāya bhārgavāya ityetā eva devatāstarpayannudakena

19

etā eva devatāstarpayannudakena tarpayannamaḥ- śabdāvacchinnairmatraiścaturbhirupasparśanaṃ kuryāditi saṃbandhaḥ / āditya evopādhyavacchinno'trāneka- devatārūpo'bhimataḥ / tathāca hama ādityo gantṛtvena stūyate / 'dramahammamīmṛgatau' iti hammeḥ rūpaṃ hama iti / 'mīñ hiṃsāyām' ityasya tvapratyaye rūpaṃ chāndasam, mohamāyeti andha- kārāpasārakāyetyarthaḥ / tapatīti tapaḥ / tapa- ścacāreti tāpasaḥ āditya eva prajāpatirūpeṇa stutaḥ / tapyate iti tapaḥ brahmāṇḍādisargaḥ, taṃ tanoti utpādayatīti tapantaḥ 'sarve vidhayaicha-
dasi vikalpyante' iti supo luk / vindate cetayate iti vinduḥ, vindyate cetyate iti vindaḥ cetya cetayitṛrūpaḥ prajāpatistasmai namaḥ / vasu vindate vasuvindaḥ, evaṃ sarvavindaḥ ' tayorviśeṣaṇasamāsaḥ / 'pāratīrakarmasamāptau, pārayatīti pāraḥ / pārayantaṃ tanoti pārayantaḥ / ūrmīnraśmikallolāna rhatīti ūrbhyaḥ / evaṃ sūryaḥ / cayāvayatīti cyavanaḥ / bhṛjjati pāca- yati bhūtānīti bhṛguḥ, tasyāpatyaṃ bhārgavaḥ -bhānurevātra

20

eṣa saṃvatsaraṃ caritvā vimalo vipāpo bhavati

20

eṣa brahmacārī snātako vā prakṛtaḥ saṃvatsa- ramuktaṃ vrataṃ caritvā, vimalo rāgādimalaśūnyo vigatapāpaśca bhavati

21

pāpābhāvapradarśanenādhyayanāṅgatvavihitādhya- -yanakālavratākaraṇanimittaprāyaścittatāmasya saṃ- vatsaravratasya darśayati
sarveṣāṃ vedānāṃ caritabrahmacaryo yadi nānyatkurute

21

yadyantaṃ vedādhyayanakāle na kurute, tadāsiṃstatpratinidhibhūte saṃvatsarabate kṛte sati caturṇāmapi vedānāmadhītānāṃ carita- brahmacaryaḥ saṃpayate vrataparipūrṇa vedacatuṣṭayādhya- namasya saṃpadyata ityarthaḥ / ye tu svatatramevedaṃ saṃ- vatsaravrataṃ traividyakasya tapotiśayārthaṃ varṇayanti, ta evaṃ vyācakṣate - pūrveṇa sahāsyaikavākyatā, eṣa saṃvatsaravrataṃ caritvā sarveṣāṃ vedānāṃ caritavrataḥ san vimalo vipāpaśca bhavati, yadi tanmadhye'nyanniṣiddhācaraṇaṃ na kurute

22

sa tu khalu caritabrahmacaryo daśa daśa puruṣānpunāti pūrvāparān ātmānaṃ caikaviṃśam

23

tuśabdaḥ phalāntarasamuccaye / khalurniśvaye // २२ vaidikatvaprasiddhi dyotanāya ca phalāntaramāha
paṅktiṃ ca yāvadanupaśyati yasyāmupaviśati

24

punātītyanuṣaṅgaḥ / yānpaśyati tānapaṅktipāva-
nānapi paṅgipāvanānkaroti tapobalāt yāṃścai- kapayupaviṣṭānna paśyatyapi, tānapi pāvayati २३
samāpta etāsāmeva devatānāmannasya juhoti / dhenurdakṣiṇā

1

etasminvrate samāpte, pūrvoktadevatābhyo'nnaṃ juhoti taṇḍulalakṣaṇaṃ sthālīpākaṃ vā / 'chandovatsūtrāṇi bhavanti' iti subvyatyayaḥ / annaśabdo hi kṛte kṛte vipakke ca dṛṣṭaḥ 'heṣibhi nidhanaṃ kuryādannakāmāya' ityakṛtavacanaḥ, 'annaṃ prayoti ghṛtaṃ madhu taṇḍulān' ityādau kṛta- 'yosnnamaśnīyāt' ityādau vipakava-
vacanaḥ,
canaḥ / trividhamapi brīhitaṇḍulasthālīpākarūpaṃ paryāyeṇa yathāsvaṃ nirvāhyam //
medhā māmaṅgiraso medhāṃ saptarṣayo dadhuḥ / medhāmagniśca vāyuśca medhāṃ dhātā dadhātu me

2

meghāṃ me varuṇo rājā medhāmanirdadhātu me / meghāmiṃdraśca sūryaśca medhāṃ devī sarasvatī

3

yā medhā apsarassu gandharveṣu ca yanmanaḥ / daivī manuṣye yā medhā sā māmāviśatādiha

4

śarīraṃ me vicakṣaṇaṃ vā madhumahuhe /
niśāmitaṃ niśāmaye mayi śrutam

5

yanme'nūktaṃ tadramatāṃ śakeyaṃ yadanubuve /
priyāḥ śrutasya bhūyāsma medhayā saṃvidhīmahi

24

namo hamāya mohamāya ||
sayajuṣkaḥ paṃcarcaḥ / aṅgiraso devāḥ mahyaṃ medhāṃ buddhiṃ dadhurdadhatu madarthaṃ kurvantu dadatu vā mahyam / kaśyapādayaśca saptarṣayo medhāṃ dadhatu / tathāgnirvāyuḥ dhātā prajāpatirmedhāṃ me dadhātu / evaṃ rājā varuṇo'gnirindraśca sūryaśca mahyaṃ medhāṃ dadhātu devī ca sarakhatī / tathāpsaraḥsu ca yā medhā sthitā, gandharveṣu ca yat manaḥ sthitaṃ, ta- dubhayamihaiva mānuṣaśarīre sati māmāviśatā- praviśatu / yā ca manuṣyaviśeṣe daivī amānuṣī medhā, sāpi māmāviśatāt / mama ca śarīraṃ vicakṣaṇaṃ vipaścit sakalakalākovidmastu / vāk sarakhatī trayīrūpā me mama madhumat madhu- ravipākaṃ svargāpavargādikaṃ phalaṃ duhe dogdhu / yacca mayi śrutaṃ jātaṃ, niśāmitaṃ cāvabuddhaṃ mayāsīt, tat niśāmaye niśāmayeya smaraṇaśaktistatra ma- māstvityarthaḥ / yacca mamānūktaṃ guruṇā nigaditaṃ,
tadramatāṃ śataśākhaṃ śiṣyapraśiṣyādīn prasaratu phalaparyavasāyi sat / yaccānubuve nigaditumi- cchāmi, tacchannuyām / tathā vayaṃ śrutasya priyāḥ bhūyāsma śrutamasmākaṃ phaladānaprasādaparamastu / medhayā ca saṃvidhīmahi sambadhyemahi vayam / yajurvyākhyātam

4

iti caturthī kāṇḍakā

1

atha
pañcamī kāṇḍikā /
3
yenādhīyānena yathāvihitavratāni nānuṣṭhi - tāni, nāpi saṃvatsaravrataṃ paścāt taṃ prati prāyaścittāntaraṃ svatatraṃ vā tapo'ntaraṃ pūrvavatkṛcchrādikamāha
atha kṛcchravidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

1

kṛtamakuśalaṃ vihitākaraṇapratiṣiddhasevana- lakṣaṇaṃ karma cchradati iti kṛcchraḥ / tathānantarameva vakṣyati 'sarvākuśalamokṣāya' iti / gauta- moha
'athaitāṃstrīnkṛcchrāṃścaritvā sarvavedeṣu svāto bhavati, sarveṣu tīrtheṣu svāto bhavati /'
iti / trīniti kṛcchramahākṛcchrataptakṛcchrān / kṛtasya pāpasya cchradanaṃ vā kṛcchramiti nirva- canam / varṇalopaśchāndasatvāt kṛcchraśabdasya / tathāca cārāyaṇisūtram 'purukṛte cchacchrayoḥ ' iti puruśabdaḥ kṛtaśabdaśca lupyate yathāsaṃkhyaṃ
che che parataḥ / purucchadanaṃ puccham, kṛtasya
cchradanaṃ vināśanaṃ kṛcchramiti /
dustaraṃ gahanaṃ kṛcchraṃ kaṣṭaṃ duṣkaramityapi / lokaprasiddhaparyāye lipyāpyartho'sya gamyate // kṛcchrasya vidhiḥ prabhāva itikartavyatā kṛcchra- vidhiḥ, taṃ vyākhyāsyāma iti śiṣyabuddhi- samādhānārthamidaṃ vākyam / evamanyatrāpya- nusartavyam

2

stutyarthamātmārthaṃ cāsya vratasya purākalpārtha-
vādamāha
devāso yathācaranvasavo rudrā ādityā marudaṅgirasaḥ purā

2

devādīnāmevātra vrate ārṣam / praśastaṃ caitaddevādibhiḥ pāpavimokṣāyānuṣṭhitatvāditi tātparyārthaḥ / devā eva devāsaḥ 'ājjasera - sukū (७|१|५०) / yena prakāreṇa devādaya ā- carantaṃ prakāraṃ vakṣyāma ityanvayaḥ

3

strīśūdraṃ nābhibhāṣeta

3

strīmātraṃ śūdramātraṃ ca na saṃvādayetkṛcchraṃ caran

4

devapālakṛtabhāṣyopetāni /
naktamāsīta saṃśritaḥ

4

kuḍyakāṣṭhādikamālambanamātramāśritaḥ san rātrāvāsītaiva upaviśet śramātiśayanivṛttaye, natu supyāt / evaṃ hi sātiśayaṃ tapo bhavati / atiśrāntastūpaviṣṭa evāntarāntarā manāk svāpaṃ kurvīta śarīrāpāyasyāvaśyavarjanīyatvāt natu śayyāmārohet

5

sarvāṇyahāni tiṣṭhet

5

dineṣu sarveṣu tiṣṭhedeva, natūpaviśet

6

brahmacārī

6

brahmacaryacaraṇaśīlaḥ / etena gṛhasthasyāpya- dhikāraṃ darśayati

7

kṣapāśayaḥ

7

yadi śramātiśayamapanodayituṃ manāṅgidrāṃ ku- ryāt tadā kṣapāyāmeva kuḍyādyavaṣṭambhenopaviṣṭaḥ san, natu kathaṃcidapi divā śayyāyāṃ vā

8

madhumāṃsalavaṇaśrāddhāni varjayedavicārayan

8

'akāmopetaṃ madhu na duṣyati'
iti vājasaneyakādau yaddṛśyate, tathā
.............
iti,
6
iti,
•• saindhavaṃ tu na duṣyati /'
dattvā tu devaviprebhyaḥ khādanmāṃsaṃ na duṣyati / '
( manu० ५/३२ )
( manu० ३/२३४ )
'vratasthamapi dauhitraṃ śrāddhe yattena bhojayet /'
ityādyāgamamavicārayanneva prayatnaviśeṣeṇa ma-
dhvādīnyatra vrate varjayet

9

gavājinaṃ śāṇīcīraṃ kutapaṃ mārgaṃ vā vāsa ucyate

9

gavājinaṃ gocarma / śāṇīcīraṃ varāsikhaṇḍaḥ / mṛgasyedaṃ mārga carma / kutapamuktam

10

sarvākuśalamokṣāya maruto'pyācaraṃstathā

10

adhyayanakāle vaiguṇyakṛtasyevānyakāla- kṛtasyāpi samastasyeha janmakṛtasya pūrvajanmavi- hitasya ca akuśalasya pāpasya karmaṇo mokṣāya vināśāyaitadvataṃ bhavati samyak kṛtaṃ sat /
tathāca marudādayo'pi tādarthyenaivācaritavanto- sambhāvyamānavyāmohā iti dṛḍhapramāṇakame-
tat

11

tryahaṃ sāyaṃ tryahaṃ prātastryahaṃ bhuñjedayācitam /
tryahaṃ naiva tu bhuñjīta /
etadvasubhī rudrairādityaiścaritaṃ vratam

11

marudbhiśceti vijñeyam | trīṇyahāni sāyameva bhuñjīta homakālādūrdhvam, tryahaṃ prātareva tryahaṃ tvayācitaṃ labdhameva bhuñjīta, tryahaṃ tūpavasa- nam, - iti krameṇaiva dvādaśa dināni vratam / etatkṛcchraṃ vyākhyātam / asya prājāpatyamiti nāma / evaṃprakāraṃ kleśasādhyamanyadapi kṛcchra- śabdenocyate kūrcasāntapanādikam

12

etameva prakāramatikṛcchre'tidiśannāha
eṣa evātikṛcchrasya vidhirevaṃ vidhīyate

12

yaḥ kṛcchrasya prakāraḥ sthānaśayanabrahmaca ryādika uktaḥ, sa eṣa evātikṛcchrasya vidhiḥ /
yadyevamabheda eva syāt tadatra ko'tideśāvakā- śo'sya bhinnaviṣayatvādityāśaṃkyāha evaṃ vidhī - yate iti, viśeṣa iti śeṣaḥ

13

tathācāha
eteṣveva tu kāleṣvekaikaṃ piṇḍaṃ prāśnīyāt

13

bhojane viśeṣa ityarthaḥ / tathācaiteṣveva sā-. mādiṣu bhojana kāleṣvekaikaṃ grāsamaśnīyāda- tikṛcchraṃ caran / piṇḍaṃpramāṇaṃ tvasyāvikāreṇa yāvadvāso mukhe vartate pāṇipūraṇabhojana iti

5

iti paṃcamī kāṇḍikā

1

atha ṣaṣṭhīkaṇḍikā /
taptakṛcchamāha
taptakṛcchraṃ vyākhyāsyāmaḥ tryahamuṣṇāḥ pivedāpastryahamuṣṇaṃ payaḥ pivet / tryahamuṣṇaṃ pivetsarpirvāyubhakṣaḥ paraṃ tryaham

1

kṛcchrakāleṣveva sāyamādiṣu uṣṇajalapā- nādikam / payaḥ kṣīram / sarpikhyahamayācitam / vāyubhakṣa iti vāyumevopajīvet pavitratārthaṃ śarīrasandhāraṇārthaṃ ca, natvanyatkimapi bhuñjīta pivedveti tīvropavāsanatrayavidhānamevaitat

2

bṛhaspatestu kūrcasya eṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ

2

bṛhaspaterityārṣam / prarocanārthaṃ kūrca iti saṃjñā / yaḥ kṛcchrasya sthānāsanādiprakāra uktaḥ, sa eva kūrcasyāpi / tuśabdo'pyarthe bhinnakramaḥ

3

pūrvavadviśeṣamāha
yavāgūṃ yāvakaṃ śākaṃ
payaḥ sarpiḥ kuśodakam /
tryahaṃ tryahaṃ tu prāśnīyā-
dvāyubhakṣaḥ paraṃ tryaham

3

yavāgūrapātituṣayavasampādyā peyaprāyā pra siddhā / yāvako'pi tadvat sa tu bhaktaprāyaḥ kaṭhinaḥ / śākaṃ tu haviṣyameva, navaviśeṣeṇa 1 evaṃ bhojane'pi sāyamādau kṛcchrādau jñeyam / kuśodakamiti samāhāranirdeśātsahopayogaḥ / tena sapta tryahā bhavanti

6

iti ṣaṣṭhī kāṇḍakā

1

atha
saptamī kaṇḍikā /
atha sāntapanam

1

kṛcchravidhiṃ vyākhyāsyāma iti vākyaśeṣaḥ / athaśabdaḥ pṛthaksthānatāṃ pūrvebhyo dyotayati

2

marutāṃ homo marutastarpayet

2

marutāmevātrārṣam / atasteṣāmeva homaḥ / tāneva codakena tarpayet / iyamapi caitat snānā-
dūrdhvam

3

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ
dadhi sarpiḥ kuśodakam /
ekarātropavāsaśca
kṛcchrasāntapanaṃ smṛtam

3

kṛcchrarūpaṃ ca tatsāntapanaṃ kṛcchrasāntapanam / kuśodakamekatrāhani, gomūtrādikamekaikamahanya- hani, ekarātropavāsaśceti saptarātraḥ

4

etadeva trirabhyastaṃ
mahāsāntapanaṃ smṛtam

4

etadeva sāntapanaṃ yathāsthānaṃ gomūtrādibhakṣa- ṇamukhena trirabhyastaṃ daṇḍakalitakena vā mahā- sāntapanaṃ bhavati / tena bhaṃgyā sāntapane sapto- pavāsāḥ, mahāsāntapane caikaviṃśatiḥ paryavasya- ntīti mahadetattapaḥ / yattu yājñavalkye sāntapa- nasya yahatvaṃ, mahāsāntapanasya ca saptāhatvaṃ pratī- yate, tadapi vikalpena śaktiviśeṣabhāvāpekṣayā puruṣāntara eva kalpyate sarvasmṛtīnāṃ prāmā- ṇyāt / natvetāvatā sarvatra saṃkoca vyākhyayā kleśo'nubhavanīyaḥ / tatra yājñavalkyavacanam 'paṃcagavyaṃ tu gokṣīraṃ dadhi mūtraṃ śaṅkhatam / jagdhvāpare'hnayupavasetkṛcchraṃ sāntapanaṃ caran //' (३/३१४) anena paṃcagavyādīnāmekatrāhanyupayogaḥ, dvi- tīye tūpavāsa uktaḥ, yato mahāsāntapanamāha 'pṛthaksāntapanadravyaiḥ ṣaḍahaḥ sopavāsakaḥ /
saptāhena tu kṛcchro'yaṃ mahāsāntapanaḥ smṛtaḥ //' (३/३१५) iti / atra paṃcagavyādīnāṃ pṛthagupayogāt ṣaḍahāni, saptame'hanyupavāsaḥ

7

iti saptamī kaṇḍikā

1

atha
aṣṭamī kāṇḍikā /
sarveṣāṃ kṛcchravratānāṃ dvādaśāhādadhikatvaṃ, gauṇatvaṃ tu dvādaśāhasyeti tena tadīyā eva mādayo'tra guṇatvena yojayitavyā ityabhi- prāyeṇa guṇaviśeṣamāha
athātra vratopāyanam

1

eteṣu samasteṣu kṛcchreṣu atra yatpūrvaṃ vratamuktaṃ vrataniyamāśceti tasyopāyanaṃ grahaṇopāya iti- kartavyatā dvādaśāhādityucyate, tyāgopāyaśca tata eveti jñeyam

2

vasavo vratapatayo rudrā vratapataya ādityā tratapatayo marudaṃgiraso vratapataya iti vratamālabhya, vasūnadbhistarpayeta prathamessmim̐sritrātre, rudrān dvitīye, ādityāṃstṛtīye, marudaṃgirasaścaturthe

2

prathamasya trirātrasya prathame'hani snātvāgni-
samīpe ' vasavo vratapatayaḥ' ityādibhirmantrairbrataṃ gṛhṇīyāt / ' vasavo vratapatayo vratamālabhe tadvaḥ prabravīmi tacchakeyaṃ tenardhyāsam |' ityādi- mantraliṅgāddhi saṃsidvyantatratagrahaṇānujñāsiddhaye devatābhyarthanaṃ pratīyate / tathā vratānte vratatyāgaḥ kartavyaḥ 'vasavo vrātapatayo vratamacāriṣaṃ tadaśakaṃ tadvaḥ prabrūmastanno gopāya' ityādibhiḥ / evametai- caturbhirmantrairvratamālabhya prathame trirātre adbhirvasū- npratyahaṃ tarpayet, dvitīye rudrān tṛtīye ādi- tyān / caturthe trirātre marudaṅgirasa udakena santarpayet

3

ā me gṛhāḥ' iti dvābhyāṃ vasūnāṃ sthālīpākasya juhoti

3

prathame tryahanyahani caruṇā mantradvayena vasubhyo homaḥ kāryo brahmacārisnātakābhyāṃ laukiasa, gṛhasthenāhavanīye gṛhyena vā

4

asaṃkhyātā' iti daśabhī rudrāṇām

4

homa: kāryo dvitīye tryahe

5

kadācana starīrasi' iti paṃcabhirādityānām

5

tṛtīyatryahaviṣayametat

6

sāntapanā:' iti ṣaḍabhirmarudgaṇānāṃ 'tvāmagne aṃgiraso ' 'vāyuragregāḥ '

6

caturthe tryahe marudgaṇānāmaṃgirasāṃ cāhanya- hani homo yathāyogyametairmantraiḥ kartavya ityarthaḥ

7

havyavāhamiti sviṣṭakṛtam // ७
havyavāhamityādimantreṇa sviṣṭakṛtaṃ juhuyādaviśeṣeṇa sarveṣu tryaheṣu

1

vasavo vratapatayo vratamālabhe tadvaḥ pratravīmi tacchakeyaṃ tenardhyāsam //
he vasavo vāsayitāraḥ yato yūyaṃ tratapatayo vratasya pālayitārastattasmādyuṣmānprabravīmyabhya- ye ahaṃ vratamāla ārabhe, tasmādyuṣmatprasā- dādahaṃ śakeyaṃ śaknuyāṃ pārayeya, tena ca vratena saṃpannena ṛyāsaṃ samṛddhiṃ phalaviśeṣātmikāṃ prāpnuyām //
rudrā vratapatayo vratamālabhe tadvaḥ prabravīmi tacchakeyaṃ tenardhyāsam //
pūrvavyākhyānenaiva gatārthaḥ / rudrāstvabhyartha- nayā viśeṣyante / evamuttarayorādityā marudaṃ- girasaśva viśeṣyante / śeṣaṃ tulyam //
ādityā vrātapatayo vratamālame tadvaḥ prabravīmi tacchakeyaṃ tenardhyāsam // marudaṅgiraso vratapatayo vratamālabhe tadvaḥ prabravīmi tacchakeyaṃ tenardhyāsam // ā me gṛhā bhavantvā prajā ma āmā yajño viśatu vīryāvān / āpo devīryajñiyā mā viśantu
sahasrasya mā bhūmā mā prahāsīt svāhā //
ā me gṛhā bhavantvā puroruk
stutaśastre māviśatāṃ samīcī |
ādityā rudrā vasavo me sadasyāḥ
sahasrasya mā bhūmā mā prahāsīt svāhā // triṣṭupchandaḥ / mudgalasya bhānyaśvasyārṣam / me mama gṛhā dārā ābhavantu / prajāśca putrā mamābhavantu / yajñaśca vīryavānmāṃ viśatu / tathā devīḥ devyaḥ āpo yajñiyā yajñasādhana- bhūtā mā māṃ viśantu sāhāyyaṃ bhajantām /
sahastraśabdo'tibhūyastvopalakṣaṇārthaḥ / bhūmaśa- bdaḥ puṣkaladhanaviṣayaḥ / subahūnāṃ bhūridhanaṃ tanmā mā prahāsīt māṃ mā tyākṣīt / khāhā suhuta- mastu // tathā mama gṛhā upāṃśuprabhṛtayaḥ ābha- vantu / teṣāmeva ca gṛhāṇāṃ yā puroruka puro'nu- vākya havigrahaṇātpūrvamantra ābhavatu, stutaśastre ca māmāviśatāṃ samīcī samyagañcane sammu- khamityarthaḥ / ādityā rudrā vasavaśca mama sa- dasi bhavāḥ sadasyāḥ bhavantu / sahasretyādi vyā- khyātam //
asaṃkhyātā sahasrāṇi ye rudrā adhi bhūmyām / teṣāṃ sahasrayojanesa dhanvāni tanmasi

2

agniprakaraṇe rudrābhidhānāḥ ṣaḍanuvākāḥ paṭhyante 'namaste rudra manyave' ityādyāḥ / tanmadhye ete daśa mantrāḥ / sarveṣu teṣvanuvākeṣu devānā- mām / tathāca śrūyate
'rudraṃ vai devā yajñānnirabhajan / sa devānāyatayā āyā- mavatyā senayābhiparyāvartata / ete devā bhītā etacchavaru- driyamapaśyaṃstenainamaśamayanyacchatarudriyaṃ juhoti tenaitaṃ rudraṃ vitatadhanvānaṃ saṃhateṣu manyumantaṃ mahābāhuṃ śamayati //'
iti / ye bhūmyāmadhi pṛthivyāmīśvaratvenā- ntarvartamānā vyavasthitā rudrā asaṃkhyātā sahasrāṇi asaṃkhyāni sahasrāṇi 'śeśchandasi bahulam' ( ६/१/७० ) iti śerluk aparimitā rudrā ityarthaḥ teṣāṃ kupitānāmāropitaguṇa- dhanuṣkāṇāṃ hananodyatānāṃ satāṃ dhanvāni dhanūṃṣi avatanmasi avatanumaḥ idanto masiḥ, ava- tāritaguṇāni kurmaḥ stutidvārakako praśāntyā sahasrayojane atidūre sthitāḥ santaḥ / ' ūdha- so'naṅ' 'dhanuṣaśca' (५|४|१३२) ityanaṅ /
ye'sminmahatyarṇave'ntarikṣe bhavā aghi / teṣāṃ sahasrayojanesa dhanvāni tanmasi

3

ye'sminpratyakṣe sarveṣāmantarikṣe ākāśe arṇave samudre ākāśaṃ hi sūkṣmasamudrayuktami- tyāhuḥ rātryādāvavaśyāyādirūpajalapatanadarśa- nāt, athavā ye samudre'ntarikṣe ca mahati adhi bhavā adhipatitvena vartamānāḥ, teṣāṃ dha- nūṃṣi avaropitajyāni dūrādeva kurma iti pūrvavat //
ye nīlagrīvāḥ śitikaṇṭhā divaṃ rudrā upāśritāḥ / teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

4

ye rudrā nīlagrīvā aśuklagalāśca divaṃ svargamupāśritāḥ / śeṣaṃ pūrvavat //
ye nīlagrīvāḥ śitikaṇṭhāḥ śarvā adhaḥ kṣamācarāḥ / teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

5

ye śarvā rudrā adhaḥkṣamācarāḥ pātālacarāḥ // ye vaneṣu śaṣpijarā nīlagrīvā vilohitāḥ / teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

6

ye vipineṣu tarugulmalatāvitānatṛṇādiga- haneṣu sthitāḥ śaṣpavat komalatṛṇavat piṃjarāḥ kapilāḥ nīlagrīvāśca, tathā vilohitā nitā- ntaraktāḥ //
yeneṣu vividhyanti pātreṣu pivato janān / teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmaṃsi

7

ye cānneṣu bhujyamāneṣu, pīyamāneṣu kṣīrā- diṣu pracchannarūpeṇāntargatāḥ santo bhoktṛn pātṝṃśca janān vividhyanti tāḍayanti vyatha-
yanti //
ye bhūtānāmadhipatayo viśikhāsaḥ kapardinaḥ / teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

8

ye bhūtānāṃ pṛthivyādīnāṃ devaviśeṣāṇāṃ vādhipatayo rakṣakāḥ / viśikhāso muṇḍāḥ / kapardino jaṭilāḥ //
ye pathīnāṃ pathirakṣaya aiḍamṛdā yanyudhaḥ / teṣāṃ sahasrayojanesa dhanvāni tanmasi

9

ye pathīnāṃ adhvanyānāṃ pathirakṣaya adhva- nyāḥ santo rakṣakā ādityarūpā ityarthaḥ / iḍā annaṃ tatsamūha aiḍaṃ, tanmṛganti komalīkurvanti iti aiḍamṛdāḥ / yudhi saṃgrāme yuvanti miśrī - bhavantīti yavyudhaḥ yoddhāra ityarthaḥ //
ye tīrthāni pracaranti sṛkāvanto niṣaṅgiṇaḥ / teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

10

ye tīrthāni pracaranti tapotiśayasiddhaye sṛkāvantaḥ sātiśayabuddhiyuktāḥ, niṣaṅgāḥ kha- ṅgāstadyuktāḥ //
ya etāvanto vā bhūyāṃso vā diśo rudrā vitaṣṭhire / teṣāṃ sahasrayojane'vaṃ dhanvāni tanmasi

1

ye rudrā etāvanta iyattayā avaghṛtā, bhūyāṃso vā iyattayā anavadhṛtā diśo vitaṣṭhire dikṣu vividhaṃ sthitāḥ //
kadācana starīrasinendra saścasi dāśuṣe /
upopennu maghavanbhūya innu te dānaṃ devasya pṛcyate

2

aindrī / bṛhatī / eka upaśabdaḥ pādapūraṇaḥ 'prasamupodaḥ pādapūraṇe (८/१/६) iti pāṇini- vacanāt / ' starī hiṃsāyāṃ / he indra tvaṃ na kadācana naiva kadācit starīhiṃsako yajamānasya bhavasi pratyuta saścasi dāśuṣe / sa- śrutiranugrahakarmā / dāśuṣe iti dvitīyāsthāne vyatyayena caturthī / dāśvāṃsaṃ dātāraṃ yajamāna- manugṛhṇāsi phalena yojayasi / eko nuśabdaḥ kṣipravacanaḥ, dvitīyo niścayārthaḥ / icchabdo'va- dhāraṇārtha ekaḥ, upedityatra tu pādapūraṇārthaḥ / ghamannaṃ dhanaṃ ca vidyate yasya sa maghavā / he maghavan dhaneśa te tava devasya dānādiguṇayuktasya sambandhi dānaṃ dīyamānaṃ svargādiphalaṃ bhūyaḥ pracuraṃ kṣipra- meva upapṛcyate 'pṛcī samparke' sambadhyate / kena / arthāddāśuṣā yajamānena / 'dāśvānsāhānmīḍhāṃ śva' (६|१|१२ ) iti dāśvāñchando nipātitaḥ 'dā dāne' ityasya //
kadāca na prayucchasyubhe nipāsi janmanī / turīyāditya savanaṃ ta indriyamāsthā amṛtaṃ divi

3

'idi paramaiśvarye' ityasyendraḥ / saca pūrvamaṃ - tre'pi āditye pravṛttaḥ ādityānāṃ sthālī- pāke viniyogāt / ādityo vātrendro brahmā prajāpatistasyaiva prakāśavibhavatvāt / 'yuccha pramāde' / he indra tvaṃ samyak pūjitaḥ san na kadācit prayucchasi pramādyasi yajñe phalavaigu- ṇyādirūpeṇa / yata ubhe devamānuṣajanmanī nipāsi nitarāṃ rakṣasi / he turīya tvaramāṇa caturthagāyatrīpādātmakaparabrahmasvabhāva āditya te tava sambandhi savanaṃ sūyamānaṃ kriyamāṇaṃ karma sūyate'nena phalamiti savana- miti karma, indriyamindradṛṣṭaṃ divi dyusthāna- mamṛtamamaraṇadharma kamātasthau āsthitaṃ yaja- mānaṃ tatra prāpayatītyarthaḥ //
yadvā
yajño devānāṃ pratyeti sumnamādityāso bhavatā mṛḍayantaḥ / ā vordhvācī sumatirvavṛttyādaṃhośvidyā varivovittarāsat

5

triṣṭup / ādityadaivatyā / āditya evādi- tyāsaḥ 'ājaserasuk' / bhavatā iti subvyatyayaḥ /
mṛḍayanta iti tṛcaḥ sthāne śatṛ / he ādityā yato bhavanto mṛḍayitāraḥ sukhayitāraḥ 'mṛḍa sukhane' ato hetorayaṃ bhavadaivatyo yajño devānāṃ yajamānānāṃ sumnaṃ sukhaṃ pratyeti sukhābhimukho gacchati sukhaṃ sādhayatītyarthaḥ / kiṃca vaḥ yuṣmā- kaṃ sambandhinī sumatiḥ kalyāṇī buddhi: a- rvācī abhimukhā satī āvavṛttyāt asmada- bhimukhā āvartatāṃ punaḥ punarasmākaṃ kalyāṇī matirbhavatvityarthaḥ / kīdṛśī matiḥ / aṃhościdyā varivovittarāsat / cicchando'pyarthe / asat bhavati / varivo dhanam | yā aṃhorapi pāpiṣṭha- syāpi varivovittarā dhanalabdhitarā bhavati // vivastra ādityaiṣa te somapīthastasminmandakha / yā divyā vṛṣṭistayā khā śrīṇāmi // 11
1
tamāṃsi vivāsayatīti kṛtvā vivakhān / he vivakhan āditya aditerapatya eṣa te tava soma- pīthaḥ somapānaṃ somagrahe viniyogāt jyoti - ṣṭome somapīthaḥ somarasaḥ, ihatu ūhenopacāreṇa vā somapīthaḥ sthālīpākastasminsthālīpāke mandakha tṛptiṃ bhajakha / anenaiva karmānuṣṭhānena
१६
yā divyā vṛṣṭiḥ, tayā tvāṃ śrīṇāmi miśrīka- romi meghādidvāreṇa vṛṣṭyā saṃyojayāmītyarthaḥ //
adabdhebhiḥ savitaḥ pāyubhiṣṭuṃ
śivebhiradya paripāhi no gayam / hiraṇyajihvaḥ suvitāya navyase
rakṣā mā kirno aghaśaṃsa īśata

1

he savitaḥ adyāsminnahani naḥ asmākaṃ gayaṃ gṛhaṃ paripāhi paripālaya / kaiḥ / pāyubhiḥ pāla- naśīlaiḥ pānaśīlairvā raśmibhiḥ / adabdhebhiḥ anupahiṃsitaiḥ / yatastvaṃ hiraṇyajihvaḥ satya- vādī, tena suvitāya phalaprasavanāya yajñāya navyase navāya gayaṃ gṛhaṃ rakṣa / kiṃca mā naḥ asmān kiḥ kaścit aghaṃ pāpaṃ śaṃsatītyagha- śaṃsaḥ pāpiṣṭha īśata prābhūt //
sāntapanā iṭuṃ havirmarutastajujuṣṭana / yuṣmāko riśādasaḥ

2

he marutaḥ idaṃ haviḥ yuṣmākaṃ tattasmāt jujuṣṭana juṣata bhajadhvaṃ ūtī rakṣāścāsmākaṃ kuruta / samyak tāpayanti vighnakāriṇo rakṣaḥ- prabhṛtīniti sāntapanāḥ / yato riśādasaḥ ri-
śatihiṃsākarmā 'dasu upakṣaye' hiṃsākāriṇāma- pakṣayakāriṇaḥ //
yo no marto maruto durhṛṇāyustiracittā vo vasavo jighāṃsat / druhaḥ sapāśaṃ pratiṣūmucīṣṭa tapiṣṭhena tapasā hantanā tam

3

he marutaḥ yo naḥ asmān marto maraṇadha- rmā manuṣyo, duṣṭaṃ hṛṇaṃ kāryamapakāraṃ kāma- yamānaḥ, tiraḥ nikaṭe vartamānaḥ guptarūpo vā cittā cittena tiraścitto vā aspaṣṭacittaḥ jighāṃsat jighāṃset vaḥ yuṣmākaṃ sambandhī yuṣmānapi vā yo jighāṃset - he vasavaḥ vāsa- yitāraḥ - anyacca kīdṛśo martaḥ, druhaḥ svabhāvena hiṃsakaḥ - taṃ pratiṣūmucīṣṭa suṣṭhu pratimuṃcata nīta / tathā hantana hiṃsata / kena / tapiṣṭhena tapasā atiśayena tapasā / kīdṛśaṃ tam / sapāśaṃ pāśayati pāśaḥ putradārādiḥ svavargaḥ, saha pāśena vartamānaṃ sapaśubāndhavamityarthaḥ //
gṛhamedhā riśādaso maruto māpabhūtana / pramuñcanto no aṃhasaḥ

4

gāyatrī | he marutaḥ gṛhamedhā asmākaṃ bhavata
gṛhaṃ medhayantīti gṛhamedhāḥ / kīdṛśāḥ santaḥ /
riśādasaḥ hiṃsānāṃ kṣayakāriṇaḥ asmān
3
aṃhasaḥ pāpāt pramuñcantaḥ santaḥ / mā apabhūtana asmākaṃ abhibhavaṃ mā kārṣuḥ //
prabunayā va īrate mahāṃsi
pra nāmāni prayajyavastiradhvam / sahaśriyaṃ damyaṃ bhāgametaṃ
gṛhame dhīyaṃ maruto juṣadhvam

5

triṣṭup / he marutaḥ etaṃ bhāgaṃ havilakṣaṇaṃ sthālīpākaṃ juṣadhvaṃ bhajadhvam / gṛhamedhīyaṃ gṛhadevatārha prayājānuyājahīnam / etena ca bhāgena prayajyavaḥ ijyamānāḥ santaḥ asmabhyaṃ dayaṃ damanārha abhinavakarituragaprabhṛtikaṃ pratiradhvaṃ dadata sahaśriyaṃ kanakamaṇimuktā- kalāpādilakṣmīyuktam / mahāṃsi ca tejāṃsi nāmāni ca 'yajvāno mī dhārmikāḥ satputrāḥ ' ityādīni pratiradhvam / yato bune bhavā bujhyā bhūmiloke vartamānā janā vo yuṣmān pra īrate prerate upasarpanti yuṣmadadhīnāḥ siddhi- vityarthaḥ //
krīḍaṃ vaśśardho mārutamanarvāṇaṃ ratheśubham / kaṇvā abhi- pragāyata

4

riśādasaḥ hiṃsānāṃ kṣayakāriṇaḥ asmān
3
aṃhasaḥ pāpāt pramuñcantaḥ santaḥ / mā apabhūtana asmākaṃ abhibhavaṃ mā kārṣuḥ //
prabunayā va īrate mahāṃsi
pra nāmāni prayajyavastiradhvam / sahaśriyaṃ damyaṃ bhāgametaṃ
gṛhame dhīyaṃ maruto juṣadhvam

5

triṣṭup / he marutaḥ etaṃ bhāgaṃ havilakṣaṇaṃ sthālīpākaṃ juṣadhvaṃ bhajadhvam / gṛhamedhīyaṃ gṛhadevatārha prayājānuyājahīnam / etena ca bhāgena prayajyavaḥ ijyamānāḥ santaḥ asmabhyaṃ dayaṃ damanārha abhinavakarituragaprabhṛtikaṃ pratiradhvaṃ dadata sahaśriyaṃ kanakamaṇimuktā- kalāpādilakṣmīyuktam / mahāṃsi ca tejāṃsi nāmāni ca 'yajvāno mī dhārmikāḥ satputrāḥ ' ityādīni pratiradhvam / yato bune bhavā bujhyā bhūmiloke vartamānā janā vo yuṣmān pra īrate prerate upasarpanti yuṣmadadhīnāḥ siddhi- vityarthaḥ //
krīḍaṃ vaśśardho mārutamanarvāṇaṃ ratheśubham / kaṇvā abhi- pragāyata

6

he prakṛtā marutaḥ vaḥ yuṣmākaṃ sambandhi śardhaḥ balaṃ krīḍaṃ krīḍayatvasmān / kaṇatiḥ śabda- karmā, kaṇantīti kaṇvā vāyavaḥ yūyameva mārutaṃ marutāṃ sambandhi śardhaḥ pragāyata ka- yata yādṛśaṃ taditi / kīdṛśaṃ śardhaḥ / ratheśubhaṃ rathavimānādīnāmanukūlaṃ gamane, tathānavīṇaṃ liṃgavyatyayaḥ / anarva apracyutamityarthaḥ // atyāso na ye marutaḥ svañco yakṣadṛśo na śubhayanta maryāḥ / te harmyeṣṭhāḥ śiśavo na śubhra vatsāso na prakrīḍinaḥ payodhāḥ

8

triṣṭup / antatyā aśvāḥ / naśabdaḥ sarvatropamārthīyaḥ / ye marutaḥ aśvā iva svañcaḥ śobhanagatayaḥ, ye ca yakṣadṛśa iva śubhayantaḥ śubhamicchantaḥ samyagavalokanaṃ kurvanti yakṣā yajvānaḥ maryā martyāḥ, te harmyeṣṭhā bhavantu yajñamaṇḍapasthā bhavantu tatra krīḍantvityarthaḥ / śiśava iva śubhrā anāhāryaśobhāyuktāḥ / prakrīḍanaśīlā vatsā iva vatsāsaḥ, ata eva prakrīḍanaśīlāḥ / payodhāḥ payo dhayanti pivanti ye te payodhāḥ abhinavāḥ / te hi prakrīḍana - śīlā bhavanti vatsāḥ śiśavaśca //
tvāmane aṃgiraso guhā hitamanvavindañchiśriyāṇaṃ vane vane / sa jāyase mathyamānaḥ saho mahattvāmāhuḥ sahasasputramaṃgiraḥ/ he tvāmaṃgirasaḥ guhāhitaṃ aṃgāreṣu gupta- manvavindan lebhire vane vane śiśriyāṇaṃ teṣāṃ vanaspatyādīnāṃ vaneṣvāśritam / saho mahat mahatā sahasā balena mathyamānastvaṃ jāyase / yasmātsa tvamevaṃbhūtaḥ, tasmāttvāmṛṣayaḥ sahaso balasya putramāhuḥ / aṃgiraḥ aṃgāreṣu jātaḥ // vāyuragregā yajñaprīssākaṃ ganmanasā yajñam / śivo ni- yudbhiḥ śivābhiḥ //
vāyureva sarvadevatānāmagre gacchati yasmāt, tasmātsa eva prathamaṃ yajñaprīḥ yajñe prīyate tarpyate / tena 'aṃgirobhyo dīyamāne haviṣi tanmadhye vāyave'pi havirdīyate' iti liṃgāḍā - yorapi devatātvaṃ pratīyate yato vāyureva manasā sākaṃ saha yajñaṃ gat gacchati / śivaḥ śāntaḥ / rūpeṇa yajñopakāriṇā niyujyante iti niyutaḥ aśvāḥ tābhiraśvābhistulyaṃ kṛtvā gacchati // havyavāhamabhimātiṣāhaṃ rakṣohaṇaṃ pṛtanāsu jiṣṇum / jyotiṣmantaṃ dataṃ purandhimagniṃ sviṣṭakṛtamāhuvema //
vayamagnimāhuvema āhvayāmaḥ havyavāhaṃ yo devānāṃ pitṝṇāṃ ca havyaṃ vahati tam / a- bhimanyate iti abhimāḥ śatruḥ, taṃ prasahate abhibhavati yastamabhimātiṣāham / rakṣasāṃ hantāram / pṛtanāsu parasenāsu jayanaśīlam / jyotiṣmantaṃ jvālākarālam / dīdyutaṃ atiśa- yena dyotamānam / puraṃ samūhaṃ dhatte dhayati vā purandhistam / yajanamiṣṭaṃ, śobhanamiṣṭaṃ karotīti sviṣṭakṛt tam //
vastūṃstarpayāmi rudrāṃstarpayāmi ādityāṃstarpayāmi marudaṃ- girastarpayāmi //
vasavo vratapatayoṃ vratamacāriṣaṃ tadaśakaṃ
tadvaḥ prabrūmastanno gopāyata //
rudrā tapatayo vratamacāriṣaṃ tadaśakaṃ tadvaḥ prabrūmastanno gopāyata || ādityā vrātapatayo vratamacāriṣaṃ tadaśakaṃ tadvaḥ prabrūmastanno gopāyata //
marudaṅgiraso vrātapatayo vratamacāriṣaṃ tadaśakaṃ tadvaḥ prabrūmastanno gopāyata ||
he vasavaḥ vāsayitāraḥ vratapatayo vratasya pālayitāraḥ yuṣmatprasādādahaṃ vratamacāriṣaṃ
caritaṃ sampāditaṃ mayā vratam / tadvratamahamaśakaṃ yuṣmatprasādādaśaknavaṃ śaktiṃ pāritaṃ mayā vrata- mityarthaḥ / tattasmādvayaṃ vaḥ yuṣmān brūmaḥ tadvrata- māmākīnaṃ vrataṃ yūyaṃ gopāyata rakṣata / etenai- vānyadapi mantratrayaṃ vyākhyātam //
iti aṣṭamī kāṇḍakā

1

atha
navamī kāṇḍikā /
varṣāsu śravaṇenādhyāyānupākaroti

1

atra 'antevāsināṃ yogamicchan' iti vakṣyamāṇaṃ sambandhanīyam / yadyadadhyayanādhyāpa- nāṃgaṃ smaryate, tattatkila vaktavyam / upākaraṇaṃ cādhyayanādhyāpanayorapyaṃgam / tathāca 'ante- vāsināṃ yogamicchan' ityato'dhyetuḥ phala- sambandhaḥ pratīyate / 'amuṣmai kāmāyāyuṣe tvā' ityataśca mantraliṃgādupākartrācāryeṇa prayujyamā - nādvayorapi śiṣyācāryayoraviśeṣeṇa phalaṃ pratī- yate / tatra traividyakatvasiddhyarthaṃ vedādhyayanāṃ- bhūtāni vratāni pratipāditāni / adhītaveda- syāpi ca śiṣyasyāṃgopāṃgagrahaṇārthaṃ gurorvāsa iṣyate śilpādiśikṣārthaṃ ca / tathāca smṛtiḥ 'kṛtaśilpo'pi nivasetkaṃcitkālaṃ gurorgṛhe /
antevāsī...
// ( yā० २/१८४ )
ityādi / tatrāntevāsināṃ yogaṃ samvandhami-
cchannācārya upākaraṇaṃ vedānāṃ kuryāt / upā- karaṇaṃ khīkaraṇaṃ, manasā saṃkalpanaṃ, etatsthānaka - viśeṣādi mayā asmai śiṣyāya pravaktavya - miti / śiṣyo hi śilpāṃgopāṃgaparijñānā- yāpi gurau vasan sthānaka viśeṣādikamapi guroḥ sakāśādadhīte, tamadhyāpayatā guruṇā upākaraṇaṃ kartavyam / śiṣyo yadi kasmaicida- dhyāpayati, tadā tenāpi kartavyam / so'pihi śiṣyasya guruḥ / naca vaktavyaṃ śiṣyasyācārya- vṛttitvānnānādrahmacāriṇi gurau kathaṃ vṛttistasya bhojanāstaraṇādidānasāmarthyābhāvāditi, yato bhaikṣavṛttitvamapyānām / sambhavati ca trai- vidyakasya brahmacāriṇo'pi dhanaviśeṣaprātyā jñānādinā vā svaśiṣyapoṣaṇasāmarthyam/ tasmā- tenāpyupākaraṇaṃ. kartavyaṃ yathāsaṃbhavam / śrāva- bhādrapada māsau varṣāḥ / tatra yat prathamameva śravaṇanakṣatraṃ, tatraivopākaraṇaṃ kartavyaṃ prathamapari- tyāge kāraṇābhāvāt 'prathamaṃ vā niyamyeta kāraṇādatikramaḥ syāt' iti nayena / kiṃ kurvatā / antevāsināṃ sāṃgopāṃgādiśikṣārthaṃ gurau nivasatāṃ yogaṃ sambandhamadhyāpayitradhyāpyalakṣaṇa- micchatā antevāsinaśca prajñātiśayasambandha- micchateti phalato vyākhyā

2

sa juhoti 'apavā nāmāsi tasyāste joṣṭrīyaṃ gameyamahamiddhamedhaspari medhāmṛtasya jagṛhurahaṃ sūrya ivājani svāhā' rantirnāmāsi, yuktirnāmāsi, yogo nāmāsi, ityuttarāstisraḥ / tasyāsta iti sarvatrānuṣajati

2

sa juhoti ya upākaroti 'apanā nāmāsi' ityādibhiryajurbhiḥ / anyāstisraḥ / eteṣu yajuṣuḥ prathamamatrasthaṃ 'tasyāste' ityetadanuṣajyate vākya- paripūraṇasāmarthyāt anuṣaṃgo vākyasamāpti sarveṣu tulyayogitvāditi nayena / tena 'ranti- rnāmāsi tasyāste' ityādīni trīṇi vākyāni bhavanti / samastapāṭhaḥ śākhāṃtarīyatvāt

3

yuje svāhodyuje svāhā yuktyai svāhā yogāya svāhetyantevāsināṃ yogamicchan

3

antevāsināṃ yogamicchanniti pratyekaṃ sambadhyate

4

dadhikrāvṇa' iti trirdadhi bhakṣayitvā darbhapāṇiḥ sāvitrīṃ triranvāhāditaśca trīnanuvākān 'kastvā yunakti' iti ca

4

'dadhi krāvṇa ' iti mantraḥ sakṛt / dadhibhakṣa- mevāvartate triḥ / sāvitrī savitṛdaivatyā tatsaviturityādikaiva mahāprabhāvatvāt / nānyā 'ākṛṣṇena rajasā' ityādikā / ādāvā- ditaḥ ye trayo'nuvākaḥ 'iṣe tvā' ityādirekaḥ, 'devasya tvā' ityādirdvitīyaḥ, 'vasoḥ pavitra- masi' ityādistṛtīyaḥ / ‘kastvā yunakti' iti vāśvamedhe paridhiniyojane niyuktaḥ / ubhaya- trānvāhetyanuṣaṃgaḥ

5

tasyānadhyāyaḥ

5

tasyādhyāpayituradhyetuścānadhyāya ucyate

6

na vidyotamāne na stanayati

6

vartamānanirdeśāttātkālikametadanadhyayana-
m / vidyotamāne vaidyute tejasi / stanayati garjati meghe

7

ākālikaṃ devatumulaṃ vidyuddhanvolkā

7

ākālikaṃ samānakālamucyate / ya evādiḥ sa eva cedanto bhavati, tasya vacane ākā - likśabdo nipātitaḥ 'ākālikaḍādyanta- vacane' ( pā० ५/१/११४ ) iti sūtreṇa, ṭakāro ṅībarthaḥ / ākālikī vidyut, ya evopakra makālaḥ, sa eva vināśakālo vidyuta i- tyarthaḥ / evamihāpi yasminprathamārdhapraharādau devatumulādikamutpadyate sa tasyādikālaḥ sa eva dvitīya divase'ntakālo bhavati etadā- kālikaśabdenoktam / etaduktaṃ bhavati yāvati kāle devatumulādikamutpadyate, tāvatyeva kāle dvitīyadivase'dhyayanayogyatā bhavati antarā tvanadhyāyaḥ / ye tvākālikaśabda 'na vidyo - tamāne na stanayati ākālikam' ityevaṃ pūrveṇa sambandhayanti, yāvaddevatumulādi śrūyate tāva- nmātrakālaṃ cānadhyayanamiti vyācakṣate; teṣā- muttaratrāhorātrikamanadhyayanaṃ śabdataḥ prayojyaṃ, vartamānanirdeśalabdhasya ca punarvacanaṃ punaru- tam / tatrāntarikṣe gītavādyātmakaṃ gandharvā -
dikṛtaṃ devatumulam / vidyuditi vidyutpāto vivakṣito'trāhorātrādikādhyayanāvasare, dhanva- śabdenāpīndradhanurvarṣā kālādanyatra / varṣāsu tā- tkālikatvaṃ sadācārarūḍham / ulkayāpi maha- tyā ulkāyāḥ pāto vivakṣitaḥ / tārakāmā- trapatane'pi hyulkāśabdaprayogo'sti

8

ācāreṇānye

8

anye'pyanadhyayanahetava ācārādhyāyoktā anusartavyāḥ bhūkampacandrārkoparāganṛpatimahā- puruṣapramayaprabhṛtayaḥ

9

tadyathā
atyakṣarāḥ śabdāḥ santatavalīkaprasrāvāḥ

9

atikrāntā akṣarāṇi atyakṣarāḥ śabdāḥ nirghātahuṃkāratalāsphoṭanaprabhṛtayaḥ / santatasya valīkasya prastrāvo, natu prasrāvamātraṃ tasya prāyeṇa bhāvāt / etadvayamākālikasyānadhyaya- nasya nimittam

10

ardhapañcamānmāsānadhītya paṃcārdhaṣaṣṭhānvotsṛjate, utsṛjāmahe'dhyāyān prativiśvasantu chandāṃsi, kastvā vimuñcatīti ca

10

ardha paṃcamo yeṣāṃ te'rdhapaṃcamā māsāḥ sā- rdhacatvāraḥ/ evamardhaṣaṣṭhāḥ sārdhapaṃca / māsānukta- vidhinādhītyādhyayanārthaprayojakavyāpārādhyayanaṃ nirvartya adhyāpyeti yāvat, utsṛjate adhyā- yān utsargasaṃkalpanaṃ karotītyarthaḥ naca vedā- dhyayanasya tyāgo'sti, anadhyāyaviśeṣebhyo'- pivā utsarge madvayasambandhamāha 'utsṛjāmahe ' ityādi

11

tasyānadhyāyo'māvasyāṃ pakṣiṇīṃ nādhīte

11

ayamanyo'nadhyāyaḥ / pakṣāvilobhayapārśvavarti- tayā amāvasyāyāścaturdaśī pratipañca / yadyapi - cācārādhyāye dve paurṇamāsyau he amāvasye iti caturdaśīsahite paurṇamāsyamāvasye ukte, tathāpi pratipadvidhānārthā punaḥ śrutiḥ / taduktaṃ 'guṇā- na punaḥ śrutiḥ' (५० mī० १/२/४१ ) iti

12

nāta ūrdhvamabhreṣu

1

ata utsargādūrdhvamabhradarśanamātre'pi sati nādhyetavyaṃ, kā kathā vidyotamānādiṣu //
apanā nāmāsi tasyāste joṣṭrīyaṃ gameyamahamiddhamedhaḥ pari medhāmṛtasya jagṛhurahaṃ sūrya ivājani khāhā // rantirnāmāsi, yuktirnāmāsi, yogo nāmāsi, yuje svāhā udyuje svāhā yuktyai svāhā yogāya svāhā || brāhmī vidyā devatā / pavate svarūpāccayavate iti pavā adhruvā, tatpratiṣedhena apavā dhruvā vidyā / kecidapveti paṭhanti tatrāpyaya- mevārthaḥ / apanā nāmāsi nityānandā, tasyā- stava sambandhi yadedhaḥ iddhaṃ rūpaṃ, tadahaṃ gameyaṃ prāpnuyām / iddhamedha iti punarvacanamanāditva- khyāpanārtham / kīdṛśamedhaḥ / joṣṭrīyamatiśayena sevanīyam / etasya amṛtasya maraṇarahitasya brahmamayasya vidyārūpasya medhāṃ parijagṛhurvipaścitaḥ medhāvanto vidyāsvarūpaṃ brahma lebhire ityarthaḥ, athavā ṛtasya satyasya brahmaṇo medhāṃ parija- gṛhurvipaścitaḥ / ataścāhamapi sūrya ivājani sūrya ivāhamuttamaprakāśo brahmarūpanikaṭaḥ syā
mityarthaḥ / svāhā suhutamastu // ramate kī- ḍati jagadvivartādinā iti rantiḥ brahmamayī vidyā / yujyate loke vivartapariṇāmaśaktibhi- riti yuktiḥ / evaṃ yogo, yuk, udyagi- tyādi vyākhyeyam | punarvacanaṃ stutyartham // dadhikrāvṇo akāriṣaṃ jiṣṇoraśvasya vājinaḥ / surabhi no mukhā karatpra ṇa āyūṃṣi tāriṣat // anuṣṭup / asyāśca ṛcaḥ surabhimatīti nāma / tathāca śrutiḥ
'ṛtvijo yajamānāśca surabhimatīmṛcamanvāhurvācameva punate ' iti / anyatrāśvasaṃskārottarakālamṛtvigya- jamānayordadhibhakṣaṇasamayādāviyamabhyarthanā i- hāpi yathāyogyatvaṃ yojayitavyā / krāmatīti kāvā / jayanaśīlo jiṣṇuḥ / vyātyarthasya aśnoteraśvaḥ, vejanavānvājī anyatrāśvaḥ, iha tu prajāpatiḥ/ yatkāvṇo jiṣṇoraśvasya vājinaḥ aśvasya saṃskārakāle aślīlābhibhāṣaṇena mukhāṇyapavitrībhūtāni dadhidanā pavitrāṇi akāriṣaṃ vyatyayenaikavacanaṃ uttaratra ca bahuva- canadarśanāt vayaṃ akāriṣma / prajāpatervā sarvā-
tmakasya vedātmano vā ajñānenāpabhāṣaṇena bālyāditayā apavitrāṇi mukhā mukhāni 'śeśchandasi bahulamiti luk naḥ asmākaṃ surabhi surabhīni pavitrāṇi karat loḍartheleṭ 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu' ( ३/४/९७) iti teri- kāralopaḥ 'leṭossicau' (३ | ४ | ९४ ) ityaḍāgamaḥ karotu / kiñca aśvaḥ prajāpatirvā asmāka māyūṃṣi pratāriṣat prataratu karotu / ' tṛplavana - taraṇayoḥ pūrvavatpaṃcamalakārādi 'sip bahulaṃ leṭi' ( ३|४|३४ ) iṭ guṇaḥ varṇavyatyaye-
nākāraḥ //
iṣe tvorje tvā vāyavasthopāyavasstha devo vassavitā prārpayatu śreṣṭhatamāya karmaṇe //
āpyāyadhvamannayā devabhāgaṃ prajāvatīranamīvā ayakṣmāḥ // mā vasstena īśata māghaśaṃsaḥ pari vo rudrasya hetirvṛṇaktu // dhruvā asmingopatau syāta bahvīryajamānasya paśūnpāhi yajamānasya paśupā asi

2

devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastā- bhyāmādade goṣadasi pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ pratyuṣṭārātiḥ preyamagāddhi- ṣaṇā barhiraccha manunā kṛtā svadhayā vitaṣṭā //
urvantarikṣaṃ vīhīndrasya pariṣūtamasi mādho mopari parusta ṛddhyā samācchettā te mā riṣat //
deva varhiśśatavaśaṃ viroha sahasravalśā vi vayaṃ ruhema // adityā rātrāsīndrāṇyāssannahanaṃ pūṣā te granthi granātu sa te mā sthādindrasya tvā bāhubhyāmudyacche bṛhaspatestvā mūrdhnāharāmi devaṃgamamasi //
tadāharanti kavayaḥ purastādevebhyo juṣṭamiha barhirāsade

3

vasoḥ pavitramasi śatadhāraṃ vasūnāṃ pavitramasi sahasradhā - ram || ayakṣmā vaḥ prajayā saṃsṛjāmi rāyaspoṣeṇa bahulā bhavantīḥ / madhumaddhṛtavatpinvamānā jīvā jīvantīrupa vassadema || mātariśvano dharmo'si dyaurasi pṛthivyasi viśva- dhāyāḥ pareṇa dhāmnāhutāsi mā hvāssā viśvāyussā viśvavya- cāstā viśvadhāyā hutasstoko huto drapso'naye vṛhate nākāya svāhā dyāvāpṛthivībhyām //
sampṛcyadhvamṛtāvarīrūrmiṇā madhumattamāḥ / maṃdrā dhanasya
sātayaḥ ||
indrasya tvā bhāgaṃ somenātanamyadhastamasi viṣṇave viṣṇo havyaṃ rakṣasvāpo jāgṛta

1

'iṣet' ityādayo mantrā dārśapaurṇamāsayoḥ śākhācchedanādau viniyuktāḥ śrutiliṃgādibhiḥ / tatra parameṣṭhinaḥ prājāpatyasyārṣam, śākhādi- rabhidheyo devatā / yajuṣāṃ chando nāstītyeke / kecittu vaiśeṣikaṃ chanda icchanti piṃgala pari- paṭhitaṃ daivyekamityādi / tatra ca sarvasaṃ- khyāyā vyavahāraḥ pāda ityadhikārāt /
iṣe tvā //
daivī, anuṣṭupa, tryakṣarā, śākhācchedane vi- niyuktā / 'iṣe tveti cchandanti' iti / 'iṣu icchāyām̐' kvip tādarthye caturthī 'sāve- kācastṛtīyādirvibhaktiḥ (६/१/१६८) ityanto- dāttam 'iṣe' iti padam, athavā iḍḍiya yasya sa iṣaḥ iṣyamāṇo'nnādiḥ / akāraḥ pra- tyayaḥ/ nimittātkarmasaṃyoge saptamī / 'āguṇaḥ / 'ekādeśa udāttenodāttaḥ' (८/२/५) ityanto- dāttatvam / 'vā' iti karmapadaṃ yuṣmadādeśaḥ / karma ca kriyāyām / tatra kriyāyā aśravaṇādi- niyogabalācchindanti ityadhyāhāraḥ / annādi - siddhaye tvāṃ chindantīti samudāyārthaḥ / annādi- nimittatvaṃ tu
'agnerdhūmo jāyate dhūmādabhramabhrādvṛṣṭiḥ /' ityādiśrutikathitapraṇālikayā //
ūrjetvā //
'ūrja balaprāṇanayoḥ' kvibantaḥ annasya balasya ca nāmadheyatvena prasiddhaḥ / śākhāsannamane pari- mārjane ca dvipadasyāsya mantrasya yakṣarāyā daivyā
anuṣṭabho viniyogaḥ / parimārjima sannamayā - mīti paryāyeṇādhyāhāraḥ / balārthaṃ tvāṃ pari- māmi sannamayāmīti vākyārthaḥ //
vāyavasthopāyavasstha ||
anuṣṭup / vatsadaivatyā / catasṛṇāṃ gavāṃ sambandhino vatsān śākhayopaspṛśan deśāde - śāntaraṃ nayati kṛtaprasravaṇān / he vatsāḥ vā- yavaḥ iva stha bhavata kṛtaprasravaṇāḥ santo vege- nāpasarata yāvadahaṃ kṣīraṃ gṛhṇāmi, upāyavasstha upagacchata mātuḥ samīpe anusarata punaḥ kṣīraṃ pātumityarthaḥ //
devo vaḥ savitā prārpayatu śreṣṭhatamāya karmaṇe // dhṛtiśchandaḥ, gāvo devatā, anena dhenūḥ prācīṃ gamayati / he dhenavaḥ vo yuṣmān devo dānādiguṇakaḥ, savitā karmaṇo'nujñātā phala- prasavitā vā prārpayatu śarīrāntarasambandhaṃ samarpayatu deśāntaraṃ prāpayatu, natvahaṃ mānuṣamātra ityarthaḥ / kimartham / śreṣṭhatamāya karmaṇe yajñārthaṃ 'yajño vai śreṣṭhatamaṃ karma' iti śrutiḥ //
'āpyāyadhva' ityādi yajuḥ / he anyāḥ ahantavyāḥ aghasya pāpasya hanyo vā devasye- ndrasya sambandhinaṃ bhāgaṃ bhajanīyaṃ sānnāyyala- kṣaṇamāpyāyadhvam 'pyāyī vṛddhau' vardhayata / yato yūyaṃ prajāvatīḥ prajāvatyaḥ putravatyaḥ, anamīvā 'ama roge' ityasyāmīvāśabdaḥ vyādhiviśeṣa- śūnyāḥ, ayakṣmāḥ yakṣmo vyādhiviśeṣaḥ rājaya- kṣmākhyastacchūnyāḥ, athavā ayanamayaḥ kṣmāyāṃ pṛthivyāṃ yāsāṃ tāḥ ayakṣmāḥ / ' mā vasstena ī- śata' vaḥ yuṣmākaṃ stenaścauro mā prābhūt / 'mā- ghaśaṃsaḥ - ayaṃ pāpaṃ śaṃsatītyaghaśaṃsaḥ cāṇḍā- lādiḥ mā vaḥ īśata / 'pari vo rudrasya heti- bṛṇaktu' parivṛṇaktu parivarjayatu | 'dhruvā asmi ngopatau syāta vahī : ' asminyajamāne sthirā bhavata bahvīḥ bahvayaśca bhavatāsmin / 'yajamānasya paśūnpāhi yajamānasya paśupā asi /' anena śākhāṃ sthāpayati, he śākhe yatastvaṃ svabhā- venaiva yajamānasya paśupāḥ ato yajamānasya paśūnpāhi // prathamo'nuvākaḥ

2

devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastā- bhyāmādade //
anena havirnidadhāti / saṃkṛtiśchandaḥ / he dhānyādika devasya saviturādityasya prasa- ve'nujñāyāṃ vartamānastena prakāśadvāreṇa karmasu pravartanāt, aśvinoḥ sambandhibhyāṃ bāhubhyāṃ, pūṣṇaśca hastābhyāṃ natu svakābhyāṃ carmādimayā- bhyāṃ tvāmādade / pratigrahādāvapyasya viniyogaḥ // gopadasi //
varhirlavaṇīmaśvapaśūnāmāha gāvaḥ sīdantya- syāmiti goṣat tathā barhilavaṇyā gāvo vartante ityevamuktam //
'pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ pratyuṣṭārātiḥ' ityagnimabhyartha- yate paśūṃstāpayan / 'uṣa dāhe' rakṣaḥ rākṣasa upalakṣaṇametat rākṣasa piśācādikaṃ prati- dagdhamastu / na vidyate rātiḥ dhanaṃ yatra so'rā- tirarthābhāvaḥ alakṣmīrityādiparyāyaḥ, adānaṃ kārpaṇyaṃ vā arātiḥ śatrurvā arātiḥ sa dagdho
bhavatu //
barhilavanāyottiṣṭhannāha
preyamagāddhipaṇā barhiraccha manunā kṛtā svadhayā vitaṣṭā //
iyaṃ mama dhiṣaṇā buddhiḥ barhiḥ karmabhūtaṃ accha prāgāt ābhimukhyena gantuṃ pravṛttā / 'acchābheḥ śākapūṇiḥ' ityacchaśabdo'bherarthe ābhimukhye vartate / kīdṛśī dhiṣaṇā / manunā prajāpatinā kṛtā, tathā svadhayā annena vitaṣṭā tīkṣṇī-
kṛtā //
barhiḥ sthānaṃ gacchati
urvantarikṣaṃ vīhi //
he caraṇayugalaka uru vistīrṇamantarikṣaṃ
vīhi gaccha //
darbhastamvaṃ triḥ parilikhati
indrasya pariṣūtamasi //
he darbhastamva tvamindrasya kṛte paripūtaṃ
jātaḥ //
pakkaṃ madhyena yojayati //
mādho mopari paruste //
he darbhastamba te tava paruḥ parva adhaḥ upari mā bhūt paraśudhārāsāmyena vartatāmityarthaḥ // lunāti
ṛddhyā samācchettā se mā riṣat //
'ruṣa riṣa hiṃsārthaḥ ' te tava samācchettā lavitā ṛddhiṃ mā riṣat mā hiṃsīt yajña- sādhanaśaktiṃ mācchaitsīdityarthaḥ / ṛddhyeti vyatyayena tṛtīyā //
chinnaśeṣāṇi bhūmilagnāni punaḥ prarohaṇa- samarthāni barhirmūlāni abhimṛśati
deva barhiḥ śatavaśaṃ viruha sahasravalśā vi vayaṃ ruhema // he deva barhiḥ tvaṃ jātaṃ sat śatavalśaṃ śata- śākhaṃ viruha vardhasva, vayamapi tvatprasādāt sahasravalśāḥ sahasraśākhāḥ viruhema vardhi- mahi //
bandhanārthaṃ rajjuṃ karoti adityā rāsnāsi //
asi tvaṃ adityāḥ pṛthivyā rāstā rajjuḥ // barhiḥ sannahyati
indrāyāḥ sannahanaṃ pūṣā te granthi praśnātu sa te mā sthāt // yatastvamindrāṇyāḥ sannahanaṃ bandhanamataste pūṣā indro granthiṃ graśnātu te varhiṣaḥ, tvā-
mindro bannātvityarthaḥ / saca granthiryathitaḥ san tava ciraṃ mā sthāt śīghrameva tava vimu- tasya yajñopayogo'stvityarthaḥ //
udyacchati barhiḥ
indrasya skhā bāhubhyāmudyacche //
barhiḥ tvāmahamindrasya sambandhibhyāṃ bā- hubhyāmudyacchāmi, natu svakābhyāṃ carmādimayā- bhyāmiti //
protsāhena uddhṛtaṃ mūrdhni nidhatte bṛhaspatestvā mūrdhnāharāmi //
tvāmahaṃ bṛhaspateḥ sambandhinā mūrdhnā śi rasāharāmi dhārayāmīti //
pūrvavaddahiṃrāha
devaṅgamamasi //
asi tvaṃ barhirdevaṅgamaṃ devārthaṃ tava nayana-
mityarthaḥ //
na kevalaṃ vayameva devārthaṃ tvā nayāmaḥ, pūrvairapyevamanuṣṭhitamityāha
tadāharanti kavayaḥ purastāt //
kavayaḥ krāntadarśanāḥ samyagviditānuṣṭhita- sakalavedārthāḥ tadbarhirevamevāhṛtavanta iti
tātparyārthaḥ //
vedyāmāsādayati
devebhyo juṣṭamiha barhirāsade ||
idaṃ barhirdevebhyo juṣṭamiti rucitamiha vedyāmāsādayāmīti // dvitīyo'nuvākaḥ

3

kṣīrapāvanārthaṃ darbhapavitraṃ karoti
vasoḥ pavitramasi śatadhāraṃ vasūnāṃ pavitramasi sahasradhāram // he pavitra vasordhanasya kṣīrasya tvaṃ pavitraṃ pāvanaṃ asi / śatasahasragrahaṇamaparimitatvopalakṣa- ṇārtham, aparimitacchidratvādaparimitadhārami- tyarthaḥ / vasūnāmiti, āstāmidamekayaja- mānasambhṛtamalpaṃ payaḥ, yāvajjagatīgatānā- mitarayajamānasambhṛtānāṃ payasāṃ pāvanamasi / yadvātra maruto vasava ucyante indrasāhāyyena vartamānāḥ, te hi vasate ācchādayantīti
vasavaḥ / tathāca brāhmaṇam
'vasūnāṃ vā etadbhāgadheyam'
iti //
vatsaiḥ saṃgṛhyamāṇā gā anumantrayate
ayakṣmā vaḥ prajayā saṃsṛjāmi rāyaspoṣeṇa bahulā bhavantīḥ //
he ayakṣmāḥ vyādhiviśeṣahīnāḥ avadhya- dhanā vā vo yuṣmān prajayā saṃsṛjāmi | rāyo dhanasya bhakṣyaviśeṣātmakasya poṣeṇa ba- hulāḥ pravṛddhadehā bhavantīḥ, yadvā dhanapuṣṭyā saha bahulāḥ pracurāḥ bhavantīḥ // duhyamānāsu japati
madhumaddhṛtavatpinvamānā jīvā jīvantīrupa vaḥ sadema // he gāvaḥ vo yuṣmānvayamupasadema anavara- tamityāśāsmahe / kīdṛśīḥ / jīvantīḥ dīrghā - yuṣaḥ, jīvāḥ prāṇayutā valavatīrityarthaḥ / kiṃ kurvatīḥ / madhumat madhurarasasaṃyuktaṃ, ghṛtava- ccātisnigdhaṃ kṣīraṃ pinvamānāḥ sravantyaḥ // gārhapatyādaṃgārarāśiṃ pṛthakkaroti
mātariśvano gharmo 'si //
he aṃgārarāśe tvaṃ mātariśvano vāyoḥ dharmaḥ tejaḥ / tathāca brāhmaṇam
'antarikṣaṃ vai mātariśvano dharmaḥ /'
iti / atrāntarikṣaśabdaḥ tātsthyādantari- kṣasthe bhānutejasi vartate //
uddhṛte'ṅgārarāśau ukhāmadhiśrayati
dyaurasi pṛthivyasi viśvadhāyāḥ pareṇa dhāmnāhutāsi
māhvāḥ //
'upastītyevaināmetat' iti śrutiḥ / yadā di vaḥ patitenodakena sampādyate tadā dyauriti stūyate / pṛthivyavayavanirmitatvātpṛthivīti / EX viśvaṃ sarvaṃ dhatte iti viśvadhā pṛthivī, tasyāḥ sambandhinā pareṇotkṛṣṭena
dhāmnā
tejasā sāreṇa asi tvaṃ atā ' kauṭi - lye' akuṭilā / yataśca tvamakuṭilā, ataḥ māhvāḥ dravyadhāraṇe vyāpṛtā satī kuṭilā mā bhūḥ //
tisṛṣu dhenuṣu dugdhāsu kāṃ dugdhavānasīti praśne amūmiti cottare dogdhābhihite adhva-
rāha
sā viśvāyuḥ sā viśvavyacāḥ sā viśvadhāyā //
yā prathamaṃ dugdhā, sā viśvāyuḥ sarvasyāyuṣo dhātrī kṣīrādidvāreṇa / tathāca śrutiḥ 'āyu- ghṛtam' iti / yā dvitīyasthānadugdhā, sāvi- śvavyacāḥ 'vyaca sambhave' viśvaṃ tataḥ sambha- vati yajñadvāreṇa / yā tṛtīyasthānadugdhā, sā viśvadhāyā viśvaṃ dhāpayatīti viśvadhāyā sarvasya kṣīreṇa tṛptiṃ karotītyarthaḥ // pṛthagbhavato dugdhavipruṣo'numantrayate
hṛtaḥ stoko'huto drapso'naye bṛhate nākāya svāhā dyāvāpṛthivībhyām ||
yaḥ stoko binduḥ, yaśca drapsaḥ sthūlo bhūmau patitaḥ, sa sarva evāhuto'pi huto'stu / kasmai / agnaye, bṛhate mahate, tathā nākāya nā- smin akaṃ duḥkhamastīti kṛtvā svargāya / dyāvāpṛthivībhyāṃ ca svāhā suhutamastu //
dyaurantarikṣamiti yatra pātre dohaḥ kṛtasta-
smādukhāyāṃ kṣīre āsikte sati yatkiṃcana dohabhāṇḍe lagnaṃ, tadadbhiḥ prakṣālya sthālyāṃ nikṣipati
sampṛcyadhvamṛtāvarīrūrmiṇā madhumattamāḥ / mandrā dhanasya
sātayaḥ //
he āpaḥ saṃpṛcyadhvaṃ payasokhāsthena / ṛ- tāvarīḥ satyavatyaḥ, yajñavatyo vā tatsādhana- tvāt / kena / ūrmiṇā kallolaiḥ / madhumattamā madhuratama rasasaṃyuktāḥ / maṃdrāḥ 'madī harṣe' māda- pitryaḥ, tathā dhanasya sātayaḥ sādhikāḥ // dugdhe dadhyāsiñcati
indrasya tvā bhāgaṃ somenātanacmi //
he payaḥ tvāṃ somena danā ātanacmi saṃ- kocayāmi, tañciḥ saṃkocanārthaḥ / kīdṛśaṃ tvām / indrasya bhāgaṃ bhajanīyam //
gārhapatyasamīpe payaḥ sthāpayati adastamasi viṣṇave //
'dasu upakṣaye' adastamanupakṣīṇaṃ he payaḥ yatastvaṃ viṣṇave viṣṇvarthaṃ yajñopayogītyarthaḥ / 'yajño vai viṣṇuḥ' iti śrutiḥ //
havirabhimantrayate
viṣṇo havyaṃ rakṣakha //
he viṣṇo idaṃ havyaṃ havanīyaṃ rakṣakha //
sajalena dārupātreṇa ukhāṃ pidadhāti
āpo jāgṛta //
he āpaḥ jāgṛta rakṣārthaṃ jāgarūkā bhavata // tṛtīyo'nuvākaḥ

9

kastvā yunakti satvā yunaktu viṣṇustvā yunaktvasya yajñasya //
yajñādikaṃ prastutaṃ karmaivamucyate / kaḥ prajā- patiḥ, he karman, tvāṃ yunakti saṃpādayati phalena vā yojayati / sa ityapi prajāpatereva nirdeśaḥ parokṣarūpeṇa / abhyāse bhūyāṃsamarthaṃ manyante yathā aho ramaṇīyā aho ramaṇīyeti / viṣṇuryajñaḥ, sa ca prajāpatireva / yajñastvā yunaktu phalena saṃvardhayatu | kimartham / asya prārabdhasya yajñā- dikasya karmaṇaḥ samṛddhyai māhātmyāya / sāvi- tryanuvākavadanuvacanamasya //
1
amuṣmai kāmāyāyuṣe tvā prāṇāya tvā vyānāya tvāpā- nāya tvā vyuṣṭyai tvā rayyai tvā rādhase tvā poṣāya vā ghoṣāya nārāddhoṣāya tvā pracyutyai vā //
atra pratyekaṃ tarpayāmītyadhyāhṛtya yojanī - yam / amuṣmai kāmāya tvāṃ prajāpati tarpa- yāmi / asāvityukte nāma pratīyāt / tena 'amuṣmai' ityasmātkāmyamānapaśuputrādiphala- viśeṣanāmāni pratyetavyāni / āyuṣe āyu- rarthaṃ tvāṃ tarpayāmi / sarvatra tādarthe caturthī / vyuṣṭyai tvāṃ tarpayāmi 'uṣa dāhe' viśeṣeṇa avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśa lakṣaṇānāṃ śānāṃ uṣṭiḥ, tadartham / rayirdhanaṃ, tadartham / rādho'nnam / poṣastattvajñānasya, tadartham / praka- rṣeṇa cyutiḥ saṃsārasya tadarthaṃ tvāṃ prajāpatiṃ tarpayāmi //
agnaye vāyave sūryāya brahmaṇe indrāya prajāpataye bhavāya śarvāya īśānāya īśvarāya viṣṇave vṛhaspataye yajurvedāya cchandobhya ṛṣibhyo vedebhyo brāhmaṇebhyaḥ somebhyaḥ somapebhya ācāryebhyo namo namaḥ //
-
-ityudakatarpaṇamācārādhyāyoktamado'pyadhyā-
yopākaraṇam //
iti navamī kāṇḍikā

1

atha
daśamī kaṇḍikā /
athopaniṣadarhāḥ

1

śiṣyā ucyante iti śeṣaḥ / adhyāyopā- karaṇānantaramadhyayanaprasaṃgenopaniṣadaṃ rahasya - śāstraṃ ye'rhanti, te upaniṣadarhāḥ śiṣyāḥ naiṣṭhi kabrahmacāryādaya ucyante

2

brahmacārī sucaritī medhāvī karmakṛddhanadaḥ priyo vidyayā vā vidyāmanvicchaṃstāni tīrthāni brahmaṇaḥ

2

brahmacārī naiṣṭhikabrahmacaryayuktaḥ, sucarita - masyāstīti sucaritī sadācāro gṛhasthā- dirapi / medhāvī grahaṇadhāraṇaśaktiyuktaḥ / karmakṛt nityanaimittikakarmānuṣṭhānarataḥ guru- paricaryāvaraṇakārī ca / dhanadaḥ pracuradhanadāne samarthaḥ grahaṇānte gurudakṣiṇāvasāne, natu pūrva niṣiddhatvāt
'na pūrva gurave kiñcidupakurvīta dharmavit /'
iti / priyaḥ putrādiḥ sadācāraḥ / yaśca vidyayā vidyāntaramāditsate, tāni brahmaṇastīrthāni vedasya rahasyarūpasya dāne nipānāni grahaṇe copāyā ityarthaḥ / tīrthaṃ hi nipānaṃ smṛtam /
'tīrthābhidhānamicchanti tritayaṃ kṛtabuddhayaḥ / śāstraṃ caiva nipānaṃ ca vāri cāpyṛṣisevitam //'
iti

10

iti daśamī kāṇḍikā

Original text: laugākṣi gṛhya sūtrāṇi · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc