લૌગાક્ષિ ગૃહ્ય સૂત્રાણિ · અધ્યાય 1

અથ
કાઠકે ચરકશાખાયાં
લૌગાક્ષિગૃહ્યસૂત્રાણિ ।
દેવપાલકૃતભાષ્યોપેતાનિ ।
પ્રથમા કણ્ડિકા ।
નમો નરહરિં ઘોરદંષ્ટ્રાનખરદારુણમ્ ।
સન્માર્ગોત્સાદિદુર્દાન્તદૈત્યનિર્મૂલનોદ્યતમ્

અવાવરીં ધીતિમિરસ્ય પીવરીં
સંસારસિન્ધોઃ પરમાર્થદૃશ્વરીમ્ ।
સુધીવરીં સત્પુરુષાર્થ સંપદાં
નમામિ ભક્ત્યા પરયા સરસ્વતીમ્

પિતુઃ શ્રીહરિપાલસ્ય નુત્વા પાદૌ નિબન્ધનમ્।
સમન્ત્રકાઠગૃહ્યસ્ય દેવપાલોઽભિધાસ્યતે

એકોનચત્વારિંશતાધ્યાયૈર્વૈતાનિકાનિ કર્માણિ પ્રતિપાદિતાનિ । સાંપ્રતં ગૃહ્યાગ્નિસા- ધ્યાનિ કથ્યન્તે । યદ્યપિ ગૃહ્યાનુષ્ઠાનપૂર્વાણિ વૈતાનિકાનિ, તથાપિ પ્રત્યક્ષવિધિમૂલત્વાત્ સૂત્રકૃતા પૂર્વં પ્રતિપાદિતાનિ । તતો વિધ્યુદ્દેશવાક્યત્વેન નિકટતરત્વાદર્થવાદાનાં તદ્ગમ્યં વ્રતાદ્યં વિધાય, મન્ત્રવર્ણગમ્યાન્ સંસ્કારાન્ વક્ષ્યતિ । તત્ર ત્રૈવર્ણિકાનાં કૃતવિવાહાનાં ગૃહ્યકર્મણ્યધિકારઃ । વિવાહોઽપ્યધીતવેદસ્ય
ઽવેદમધીત્ય સ્નાત્વા ભાર્યામધિગચ્છેત્ ।ઽ
ઇત્યાદિસ્મૃતેઃ । અધ્યયનમપ્યુપનીતસ્ય બ્રહ્મચારિણઃ । તત્રોપનયનં વક્ષ્યતિ । સંસ્કારવ્રતાનિ તાવદાહ
ઉપનયનપ્રભૃતિ વ્રતચારી સ્યાત્

વ્રતશબ્દો યમનિયમવાચકઃ । તત્ર પ્રસક્તિપ્રતિષેધાત્મકા યમાઃ અમાંસભક્ષણાદયઃ । નિયમાસ્તુ અપ્રાપ્ત્યઙ્ગપરિપૂરકા ભૈક્ષવૃત્ત્યાદિવિષયાઃ ।
ઽઅહિંસાસત્યાસ્તેયબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહાઃ " યમાઃ ।
ઽશૌચસન્તોષતપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિઽ નિયમાઃ ।
પાત૦ ૨ પા૦ ૩૦ સૂ૦ )
(પાત૦ ૨ પા૦ ૩૨ સૂ૦ )
ઇતિ તુ યમા નિયમાશ્ચ તૈરુક્તાસ્તેઽપિ યથા- સંભવમિહ નિર્ધાર્યન્તે । ઉપનયનાદારભ્ય આ વેદાધ્યયનપરિસમાપ્તેર્વ્રતચરણશીલો ભવેત્

માર્ગવાસાઃ

સ્યાદિત્યનુષઙ્ગઃ । ઉત્તરત્રાપિ યોજ્યમેવૈતત્ । મૃગસ્યેદં માર્ગ સામાન્યશબ્દેનાપ્યેણસ્યેતિ વિશેષો વક્ષ્યમાણત્વાત્ । વસ્તે આચ્છાદય- તીતિ વાસઃ પરિધાનમ્ । તચ્ચ મૃગચર્મ, માર્ગ વાસો યસ્યેતિ માર્ગવાસાઃ સ્યાત્

સંહતકેશઃ

હન્તિહિઁસાકર્મા । સમ્યક્ ક્ષુરેણ નતુ કર્ત- ર્યાદિના અપસારિતાઃ કેશા યસ્ય મુણ્ડિતશિરા ઇત્યર્થઃ, તેન મુણ્ડનેન વક્ષ્યમાણેન પૌનરુક્ત્ય- મિત્યાહુઃ । અથવા સંહતા એકરૂપાઃ કેશા યસ્ય સઃ । એતદુક્તં ભવતિ ઽમુણ્ડો જટિલો શિખી વાઽ ઇતિ વક્ષ્યતિ, તત્રૈકસ્ય ત્રૈવર્ણિ- કસ્ય બ્રહ્મચારિણઃ કાલભેદેન વિકલ્પનિવૃત્ત્યર્થં નિયમાભિધાનમેતત્ એકરૂપા એવૈકૈકેન કેશાઃ કર્તવ્યાઃ, જટી ચેન્ન મુણ્ડી શિખી વેતિ । એવં મુણ્ડાદિષુ

ભૈક્ષાચાર્યવૃત્તિઃ

ભિક્ષાણાં સમૂહો ભૈક્ષમ્। આચાર્યસ્તુ ઽઉપનીય તુ યઃ શિષ્યમ્ઽ (મનુ૦ ૨ અ૦ ૧૪૦ શ્લો) ઇત્યાદિલક્ષણઃ । ભૈક્ષેણૈવ બ્રહ્મચારિણા શરીરં સંધારણીયમિતિ નિયમઃ । આચાર્યાધીના ચાસ્ય વૃત્તિઃ સ્થિતિરૂપા શરીરપોષણરૂપા ચ સ્યાત્ । આચાર્યો હિ પ્રેર્ય કાંશ્ચિદ્ભિક્ષાંદાપ- યતીત્યાચાર્યેણાપિ તસ્ય શરીરપોષણલક્ષણા વૃત્તિરન્યચેષ્ટાવદુપપદ્યતે, અન્યતો વા કદા- ચિદ્વૈક્ષસ્યાલાભે આચાર્ય એવ ભોજનાદિકં દદાતીતિ

સશલ્કદણ્ડઃ

ઇહ સામાન્યાભિધાનેઽપિ દણ્ડ: પાલા- શાદિઃ યથાયથં વક્ષ્યમાણઃ । સહ શલ્કેન ત્વચા વર્તમાનો દણ્ડો યસ્ય સ સશલ્કદણ્ડઃ સ્યાદિત્યનુષઙ્ગ એવ

સપ્તમુઞ્જાં મેખલાં ધારયેત્

સપ્તભિર્મુઅવ્યક્તિભિનિવૃત્ત્યાવૃત્તી ભવતિ તાં મેખલાં ધારયેત્ । અત્ર મેહનસંબન્ધિનઃ ખસ્ય માલા મેખલેતિ નિર્વચનં કુર્વન્તિ । મયૂર - વ્યંસકાદિત્વાત્સાધુ કિલ । મિહ સેચને,
મિતે સિચ્યતે વીર્યાદિકમનેનેતિ મેહન- માનન્દેન્દ્રિયં તસ્યોપરિ નાભેરધોભાગે યત્ખં
તસ્ય માલા

ન મધુમાંસે અશ્નીયાત્

માક્ષિકં માંસં ન ભક્ષયેદિતિ તૃપ્ત્યર્થ - તયા પ્રસક્તસ્ય પ્રતિષેધઃ । મધુ મદ્યમપિ તત્ ક્ષત્રિયવૈશ્યયોર્નિષિધ્યતે ઇત્યુપાખ્યાન- મેકીયમ્ । તન્ન, પ્રસક્ત્યભાવાત્
ઽતસ્માદ્રાહ્મણરાજન્યૌ વૈશ્યશ્ચ ન સુરાં પિવેત્ ।ઽ ઇતિ ત્રયાણામપિ ન નિષેધઃ સ્યાત્

ક્ષારલવણવર્જી

ક્ષારં ચ તલવણમૌષરં સામુદ્રિકાદિ તદ્વર્જી તદ્વર્જનશીલઃ । સૈન્ધવસૌવર્ચલાદિકં ભક્ષયે- દેવ । ક્ષારદ્રવ્યં સર્વં ચ લવણં વર્જયેદિતિ કેચિત્

આચર્યસ્યાપ્રતિકૂલઃ

અનુકૂલ ઇત્યર્થઃ

સર્વકાર્યાસ્વતન્ત્રઃ

આસ્તામધ્યયનાદિકમ્, ક્રિયામાત્રમપ્યા- ચાર્યાનુજ્ઞયા વિના ન કુર્યાદિત્યર્થઃ

પૂર્વોત્થાયી જઘન્યસંવેશી

શયનાદિકમાશ્રિતે ગુરૌ ઉત્થાતુકામે પ્રથ-
મમેવોત્તિષ્ઠેત્, શયનાવસ્થિતે ચાચાર્યે તત્પાદ- સંવાહનાદિકં ચ કૃત્વા પશ્ચાત્ શયનાદિકં સંવિશેત્ । જઘન્યસંવેશીત્યસ્યાયમર્થઃ - યદા- ચાર્યઃ ખટ્ટાયાં તિષ્ઠતિ તદા બ્રહ્મચારિણા ખટ્ટાયાઃ સકાશાદ્યજ્જઘન્યમાસનં પટ્ટતલ- શય્યાદિકં તત્ર સંવેશનીયમ્ । એવં શય્યા - માસીને ગુરૌ તતો નિમ્ન ઇત્યાદ્યનુમન્ત- વ્યમ્

યદેનમુપેયાત્તદસ્મૈ દદ્યાત્

યત્ સુવર્ણાદિકં કિલૈનમુપેયાદાગચ્છેત્ તત્ બ્રહ્મચારી અસ્મૈ આચાર્યાય દદ્યાત્

બહૂનાં યેન સંયુક્તઃ

યદ્યપિ બ્રહ્મચારી સકલવેદવેદાઙ્ગોપાઙ્ગ- જ્ઞાનાર્થં યથાયોગ્યં ક્રમેણ બહૂનાચાર્યાનુપાસ્તે, તથાપિ યત્ યસ્ય સંનિધૌ નિવસઁલ્લભેત તત્તસ્મૈ દદ્યાત્ નતુ સર્વદા સર્વં સર્વેભ્યો વિભજ્યે - ત્યર્થઃ

નાસ્ય શય્યામાવિશેત્

યસ્યાં શય્યાયામાચાર્યઃ સ્થિતસ્તામપાટ- વાદિદશાયાં કારુણ્યાત્ સ્નેહાતિશયાદ્વાપાટવે વાચાર્યાનુજ્ઞાતોઽપિ નાધિતિષ્ઠેદિત્યર્થઃ । તેન જઘન્યસંવેશીત્યનેન પૌનરુક્ત્યાભાવઃ

ન રથમારુહેત્

અસ્યેત્યનુષઙ્ગઃ । અયમપ્યનુજ્ઞાતસ્ય પ્રતિ- ષેધઃ । અન્યે તુ શય્યાગ્રહણમાચાર્યાધિષ્ઠિતા- સનયાનાદ્યુપલક્ષણાર્થં રથવાક્યં વર્ણયન્તિ, રથગ્રહણં તુ કરિતુરગાદ્યુપલક્ષણાર્થં વર્ણ- યન્તિ, ઽન સંવત્રયેતઽ ઇત્યત્ર ચ સ્થિતેન દ્વિતી- યેન નઞા તત્રેણાવૃત્ત્યા વા સંબન્ધયન્તિ રથં ન સમારોહેન કિં તર્હિ ગ્રામાદિકં ગચ્છન્નસમર્થો વાહનાન્તરં ચ ન લભતે તદાચાર્યાનુજ્ઞાતસ્તેના- ધિષ્ઠિતમપિ કરિતુરગં સમારોહેદેવેત્યર્થઃ

ન સંવસ્ત્રયેત

સમાનં વસ્ત્રં ન કુર્યાત્, આચાર્ય પરિહિતં વસ્ત્રં ન પરિદધીત । નાપ્યાચાર્ય વસ્ત્રેણ સહ સમાને કરણ્ડાદિભાણ્ડે સ્વવસ્ત્રં સંશ્રિતં કુર્યાત્

સર્વાણિ સાંસ્પર્શિકાનિ સ્ત્રીભિઃ સહ વર્જયેત્

સંસ્પર્શનિમિત્તાનિ યાનિ પાણિગ્રહણાભ્ય- અનાદીનિ કર્માણિ તાનિ સર્વાણ્યેવ સર્વાભિઃ સ્ત્રીભિઃ સહ વર્જયેત્ । ઽગુરાવિવ તત્પુત્રદારેષુ વર્તનીયમ્ઽ ઇત્યસ્યાઃ સ્મૃતેરપ્યયમપવાદઃ પાદ- સંવાહનાદિવિષયઃ

ન મુષિતાં પ્રેક્ષેત્

મુષિતામિવ નગ્નાં ન પશ્યેદિત્યર્થઃ

ન વિહારાર્થં જલ્પેત્

વિહારઃ ક્રીડા તદર્થં પરિહાસાદિકં ન વદેત્ । અથવા ઽસર્વકાર્યાસ્વતન્ત્રઃઽ ઇત્યનેન સર્વક્રિયાખાચાર્યાનુજ્ઞાગ્રહણપૂર્વિકાયાં પ્રવૃત્તૌ સ્થિતાયાં વિહારં મૂત્રમલોત્સર્ગમાહ વિહારાર્થં ન જલ્પેદનુજ્ઞાગ્રહણાય

ન રુચ્યર્થં કિંચન ધારયેત્

રુચિદપ્તિઃ રતિઃ પ્રીતિશ્ચ । તદર્થં દ્રવ્ય- વિશેષાદિકં ન સંગૃહ્ણીયાત્ અલઙ્કરણં ક્રીડા- દિકમ્

ન સ્નાયાત્

રુચ્યર્થમિત્યનુવર્તતે

ઉદકં વાભ્યુપેયાત્

અયમર્થઃ - રુચ્યર્થં સ્નાનં નિષિદ્ધં નિત્યં તુ
કર્તવ્યમેવ
"
ઽનિત્યં સ્નાત્વા શુચિઃ કુર્યાદ્દેવર્ષિપિતૃતર્પણમ્ ।ઽ
( મનુ૦ ૨ અ૦ ૧૭૬ શ્લો૦ ) ઇત્યાદિના બ્રહ્મચારિણોઽપિ વિધાનાત્ । તત્ર ચ વિકલ્પઃ સ્નાનં કદાચિન્મત્રસંસ્કૃતેનોદકેન પ્રોક્ષણં કદાચિન્મજ્જનમ્ । તત્રાદ્યમનેનોક્તમ્ ઽઉદકં વાભ્યુપેયાત્ઽ ઇતિ

મજ્જનમધિકૃત્યાહ
યદિ સ્નાયાદ્દણ્ડ ઇવાપ્સુ પરિપ્લવેત

યદિશબ્દઃ પ્રતિબદ્ધો વિધાયકોઽનુવાદં પ્રાર્થયતે ઽયદિ શાલિં ભુઞ્જીત તદા દધ્યુપસિ ચેત્ઽ ઽયદિ રથન્તરસામા સોમઃ સ્યાત્ ઐન્દ્ર- વાયવાગ્રાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીયાત્ ઇત્યાદિવત્ । તેનાયમર્થઃ યદા મજ્જનરૂપઃ સ્નાનપક્ષસ્તદા બ્રહ્મચારિણા દણ્ડેનેવાપ્સુ પરિપ્લવમાત્રં કર્ત- વ્યમ્ । નતુ કાન્ત્યાદિસિદ્ધયે મલાપસારણા- દિના યતનીયમ્

મુણ્ડો જટિલઃ શિખી વા

મુણ્ડઃ શિખારહિતઃ

સાયં પ્રાતઃ સન્ધ્યામુપાસીત

સકલાદિત્યોપલક્ષિતઃ કાલો દિવસઃ । આદિત્યશૂન્યકાલો રાત્રિઃ । અર્ધોદિતેનાર્ધા- સ્તંગતેન ચાદિત્યેનોપલક્ષિતઃ કાલઃ સન્ધિઃ । સન્ધૌ ભવા સન્ધ્યા । તામુભયમપિ પ્રત્યહ- મુપાસીત । ઉપાસનં સેવા

કથમુપાસીતેત્યાહ
તિષ્ઠેત્પૂર્વામ્

પૂર્વાહ્નભાગગતાં તિષ્ઠેત્ નિવૃત્તગતિઃ પૂર્વાં પ્રાઙ્મુખો જપન્નવતિષ્ઠેત સનક્ષત્રકાલાદારભ્ય આ સૂર્યજ્યોતિર્દર્શનાત્

આસીતોત્તરામ્

અપરાહ્નસંનિહિતામુપવિષ્ટઃ પ્રત્યઙ્મુખઃ સ- ભાસ્કરકાલાદારભ્ય જપન્નાસીત આ તારક- જ્યોતિર્દર્શનાત્ આસીતોત્તરાં સંધ્યાકાલસ્યા- તિસૂક્ષ્મત્વાદેવં તદુપાસનમિષ્ટમ્

ઓં ભૂર્ભુવઃ સ્વરિત્યુક્ત્વા તત્સવિતુરિતિ સાવિત્રીં ત્રિરન્વાહ

દિઙ્માત્રદર્શનમેતત્ । બ્રાહ્મે મુહૂર્તેઽભ્યુત્થા- યાનુષ્ઠિતશરીરધર્મઃ,
ઽઅત્યન્તમલિનઃ કાયો નવચ્છિદ્રસમન્વિતઃ । સ્રવત્યેષ દિવા રાત્રૌ પ્રાતઃ સ્નાનં વિશોધનમ્ ॥ઽ
(દક્ષસ્મૃ૦ ૨ અ૦ ૭ શ્લો૦ )
ઇતિ સ્મરણાત્ મુખ્યં ગૌણં વા સ્નાનં વિધાય
ઽત્રિરાચમ્ય દ્વિરુન્મૃજ્ય ખાન્યુપસ્પૃશ્ય પ્રાણાયામૈસ્ત્રિભિઃ પૂતસ્તત ઓંકારમર્હતિઽ
ઇતિ સ્મરણાત્ ત્રીન્પ્રાણાયામાન્ પઞ્ચદશમાત્રાપરિમાણાન્સ્માર્તોક્તાન્કૃત્વા પ્રતિપ્રણવયુક્તવ્યાહૃતિસપ્તકાન્વિતસશિરસ્કસાવિત્ર્યા ત્રિરભ્યાસેન પરિચ્છિન્નાંસ્ત્રીન્પ્રાણાયામાન્કૃત્વા અઘમર્ષ-ણાદિસૂર્યોપસ્થાનાન્તં ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ મહાવ્યાહૃતિત્રયયુક્તાં તત્સવિતુરિતિ સાવિત્રીમભ્યસ્તાં જપેત્ । સાવિત્રીમન્વાહેત્યનુશબ્દોઽભ્યાસાર્થઃ । તત્સવિતુરિતિ પ્રતીકઃ સવિતૃદેવતાકત્વેઽપિ ઽઆકૃષ્ણેન રજસાઽ ઇત્યાદીનાં સાવિત્રાન્તરાણાં નિવૃત્ત્યર્થઃ

પ્રાગસ્તમયાન્નિષ્ક્રમ્ય સમિધ આહરેદ્ધરિણીર્બ્રહ્મવર્ચસકામ ઇતિ શ્રુતેઃ

અનસ્તંગતે ભાનૌ ગ્રામ નિષ્ક્રમ્યાષ્ટૌ સ- મિધો અગ્નિસમિન્ધનાર્થં હરિતવર્ણા આર્દ્રા આહરેદ્યો વેદાધ્યયનતદર્થાનુષ્ઠાનાદિસમૃદ્ધિ- લક્ષણં કામયતે । એતદ્ધિ શ્રુત્યાવેદિતં શ્રુતિ- મૂલત્વાત્સ્મૃતેઃ

સાયંપ્રાતઃ સંધ્યાનિઃસરણં ભૈક્ષાચરણમગ્નીન્ધનમ્

સાયંપ્રાતઃ સંધ્યોપાસનાર્થં ગ્રામાદ્બહિર્નિઃ- સરણં કર્તવ્યમ્ । સાયંપ્રાતશ્ચ ભૈક્ષાચરણં કર્તવ્યમ્ । ઉભયકાલં હિ ભોજનમામ્નાતમ્ ઽસાયંપ્રાતર્મનુષ્યાણામશનં દેવનિર્મિતમ્ ।ઽ
( સંવર્ત ૦ ૧ ૦ ૧૨ શ્લો૦
ઇતિ । એવમગ્નિસમિન્ધનં કાલદ્વયેઽપિ કર્ત- વ્યમ્ । ચતસ્રઃ પ્રાતઃ ચતસ્રઃ સાયં સમિધો હોતવ્યાઃ । એવમન્યકાલવિશેષવિધાનાર્થાન્યે- તાનિ ત્રીણિ વાક્યાનિ । પૂર્વશ્ચ મધ્યાહ્નાત્ પ્રાતઃકાલઃ ઉત્તરશ્ચ સાયંકાલઃ

સાયમેવાગ્નિમિન્ધીતેત્યેકે

ઽ સાયમેવાગ્નિસમિન્ધનમ્ઽ ઇત્યેકેષાં વેદ- વિદાં મતમ્ । અત્ર ચ પક્ષે ચતસ્રઃ સમિધ આહર્તવ્યાઃ

ભૈક્ષસ્યાચરણે દોષઃ પાવકસ્યાસમિન્ધને ।
સપ્તરાત્રમકૃત્વૈતદવકીર્ણિવ્રતં ચરેત્

ઉપલક્ષણમેતત્ । ભૈક્ષસ્યાચરણે અગ્ને શ્વાસ- મિન્ધને સંધ્યાલોપાદિકે ચ દોષઃ પ્રત્યવાયો ભવતિ વિહિતાતિક્રમણાત્ । યથોક્તમ્
ઽનોપતિષ્ઠતિ યઃ પૂર્વા નોપાસ્તે યશ્વ પશ્ચિમામ્ । સ શૂદ્રવદ્બહિઃ કાર્યઃ સર્વસ્માદ્વિજકર્મણઃ ॥ઽ
(મનુ૦ ૨ અ૦ ૧૦૩ શ્લો૦ )
ઇતિ । અથ સંધ્યોપાસનભ્રંશે ભૈક્ષાર્થમચરણે અનટને અગ્નેશ્ચાસમિન્ધને સતિ યત્પાપં ભવતિ તસ્ય વિનાશાય અવકીર્ણિત્રતં પ્રાયશ્ચિત્તમા- ચરેત્ । અવકરણમવકીર્ણોઽવિધાનોત્સર્ગઃ કામતો બ્રહ્મચારિણો રેતસ ઉત્સર્ગઃ । અવકીર્ણં વિદ્યતે યસ્ય સોઽવકીર્ણી । તસ્ય વ્રતમામ્નાતમ્ । ઽસપ્તાગારં ચરેદ્ભૈક્ષં સ્વકર્મ પરિકીર્તયન્ । તેભ્યો લબ્ધેન ભૈક્ષેણ વર્તયેદેકકાલિકમ્ ॥ ઉપસ્પૃશંસ્ત્રિષવણમબ્દેન સ વિશુદ્ધ્યતિ ।ઽ
ઇતિ । એતત્સન્ધ્યોપાસનાદિકમકૃત્વા અવ- કીર્ણિવ્રતમાચરેત્ । કિં પરિપૂર્ણમાદિકમેવ ? નેત્યાહ સપ્તરાત્રમિતિ । અન્યે તુ વ્યાચક્ષતે સંધ્યોપાસનાદિકં સપ્તરાત્રમકૃત્વા અવકીર્ણિ - વ્રતં ચરેત્ પરિપૂર્ણમેવેતિ । સપ્તરાત્રાન્યૂનાધિકે વા અવકરણં ન્યૂનમધિકં ચેતિ । યાજ્ઞવલ્ક્ય
આહ
ઽભૈક્ષાનિકાર્યે ત્યક્ત્વા તુ સપ્તરાત્રમનાતુરઃ । કામાકીર્ણ ઇત્યાભ્યાં હુત્વા ચાજ્યાહુતિદ્વયમ્ ॥ નૈરૃતં ગર્દભં વૈતત્સંવત્સરવતં ચરેત્ ।ઽ (યા૦ પ્રા૦ ૨૮૧ શ્લો૦) ઇતિ । અત્રાપિ પૂર્વવદ્યોજના

ઇતિ પ્રથમા કણ્ડિકા

અથ દ્વિતીયા કણ્ડિકા ।( ॽॽ)
અધુના સન્ધ્યોપાસનોપયોગિન ઓં ભૂર્ભુવઃ સ્વરિત્યાદીન્મન્ત્રાન્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ । તત્ર સર્વ- મન્ત્રેષુ દેવતા ઋષિશ્છન્દ ઇત્યેતત્રયં શ્રુતિરા- બોધયતિ અજ્ઞાનનિન્દામુખેન જ્ઞાનસંસ્તવાત્ ઽયો હ વાનધિગતર્ષિચ્છન્દોદેવતો બ્રાહ્મણેન મત્રેણ વા યાજયતિ વાધ્યાપયતિ સ સ્થાણું વચ્છેતિ ।ઽ ઇતિ । તત્ર સર્ગાદાવ ભ્રષ્ટસંસ્કારાઃ પુણ્ય- કર્માણો વિદિતસકલવેદિતવ્યાઃ સુપ્તપ્રબુદ્ધા- ત્માન ઋષયો યાજ્ઞવલ્ક્યાદ્યાઃ । હિરણ્ય- ગર્ભાદિપરમ્પરયા ચ નિત્યા વેદાઃ । તથા ચ શ્રૂયતે
ઽ તત એવ પરમેષ્ઠી પ્રાજાપત્યો યજ્ઞમપશ્યદ્દાર્શપૌર્ણમાસૌ ।ઽ ઇત્યાદિ । મન્ત્રાભિધેયા દેવતાઃ ।
ગાયત્ર્ષ્ણગનુષ્ટુભો બૃહતીપંક્તિત્રિષ્ટુભઃ । જગતી જયદેવસ્ય ચ્છન્દસાં સપ્ત જાતયઃ ॥ મન્ત્રાર્થં ચ સમ્યગ્બુભુત્સમાણેન ઉપસર્ગાણાં ઽછન્દસિ પરેઽપિ વ્યવહિતાઃઽ ઇત્યાદિલક્ષણ- મનુસર્તવ્યમ્ । ઽવર્ણાગમઽ ઇત્યાદિ નિરુક્તમ્ ।
વ્યત્યયશ્ચ સપ્તજાતીનામ્ । એવમાદિ પ્રતિમન્ત્રં નામ્નાભિધીયમાનં ગ્રન્થગૌરવમાતનોતીત્યર્થપ્ર- દર્શનમેવ કરિષ્યતે । ઓં ભૂઃ ઓં ભુવઃ ઓં ખઃ ઓં મહઃ ઓં જનઃ ઓં તપઃ ઓં સત્યમ્, - ઇતિ સપ્ત મહાવ્યાહૃતયઃ સપ્રણવાઃ સપ્ત- લોકનામાનિ । તત્રાદ્યાસ્તિસ્રો મહાવ્યાહૃતયઃ મહતોઽર્થસ્યાભિધાનાત્ । મહઃપ્રભૃતયસ્તુ ન મહત્ત્વેન વિશેષ્યન્તે સ્વર્ગેક દેશાભિધાનાત્ । ઽભુવનાનાં સમસ્તાનામધસ્તાન્નિવિડં તમઃ । લક્ષપઞ્ચાશીત્યધિકકોટિયોજનસંમિતમ્ ॥ અવીચિર્નામ નરકસ્તસ્ય ચોપરિ વર્તતે । અવીચિનરકાદૂર્ધ્વં મેરુપૃષ્ઠપરાવધિઃ ॥
ભૂલકો ભાષિતઃ સર્વૈઃ પુરાણેષુ મહર્ષિભિઃ ।ઽ
સૈષા સપ્તદ્વીપા મેદિની । તાનિ પુનરુક્તાનિ
પૌરાણિકૈઃ
ઽજમ્બુઃ શાકઃ કુંશઃ ક્રૌઞ્ચઃ શાલ્મલિશ્ચ તથાપરઃ । ગોમેદઃ પુષ્કરચેતિ સપ્તદ્વીપગણો મતઃ ॥ઽ
(લિંગપુ૦ ૪૬ અ૦ ૨ શ્લો૦)
ઇતિ । એષાં વિભાગઃ પાતઞ્જલે યોગશાસ્ત્રે
દર્શિતોઽસ્માભિર્વિભૂતિપાદે
ઽઅવનજ્ઞાનં સૂર્યે સંયમાત્ ઽ ( ૩।૨૬ )
ઇત્યત્ર સૂત્રે । તારાનક્ષત્રવિચિત્રસ્ત્વન્તરિક્ષ- લોકો ભુવોલોકો મેરુશિખરાદારભ્ય ધ્રુવા- વધિઃ । તતઃ પરસ્તાત્સ્વર્ગલોકઃ । સ ચ પઞ્ચવિધ ઇતિ સપ્ત લોકા ભવન્તિ । પઞ્ચવિધત્વં ચ સ્વર્ગસ્ય - માહેન્દ્ર એકઃ મહેન્દ્રખામિકત્વાત્ । એવં પ્રાજાપત્યો દ્વિતીયઃ અસ્ય મહ ઇતિ નામ । બ્રહ્મલોકસ્ત્રિવિધઃ જનસ્તપઃ સત્યમિતિ । પઞ્ચા- નામપ્યેષાં સ્વર્ગશબ્દઃ સાધારણઃ । અતો વ્યા- હૃતિમત્રાણામભિધેયાનિ ભુવનાનિ દેવતાઃ । તાસાં પ્રાણાયામે વિનિયોગ સ્તૈત્તિરીયે દૃશ્યતે ।
સ્મૃતાવપિ
ઇતિ ।
,
ઽપ્રણવે નિત્યયુક્તસ્ય વ્યાહૃતીષુ ચ સપ્તસુ । ત્રિપદાયાં ચ સાવિત્ર્યાં ન ભયં વિદ્યતે કચિત્ ॥ઽ
ઽપૃથિવ્યાદિલોકદેવતા વીર્યભૂતાઃ ।
ઇતિ બ્રાહ્મણાત્ । ઋષયસ્તાસાં નિદર્શિતાઃ
શૌનકેન તાવત્
ઽવ્યાહૃતીનાં તુ સર્વાસામૃષિરાદ્યઃ પ્રજાપતિઃ । વ્યસ્તાનાં ચ સમસ્તાનાં બ્રાહ્મમક્ષરમોમિતિ ॥ઽ
ઇતિ । અન્યેનાપિ
ઇતિ ।
ઽવિશ્વામિત્રો જમદગ્નિર્ભરદ્વાજોઽથ ગૌતમઃ । ઋષિરત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ કશ્યપશ્ચ યથાક્રમમ્ ॥ઽ
અગ્નિવાયૂ રવિશ્ચૈવ વાક્પતિર્વરુણસ્તથા । ઇન્દ્રો વિશ્વે વ્યાહૃતીનાં દૈવતાનિ યથાક્રમમ્ ॥ અગ્નિઃ સોમસ્તથા સૂર્યો વાક્પતિર્વરુણસ્તથા । ક્વચિદિન્દ્રસ્તથાદિત્યો વ્યાહૃતીનાં યથાક્રમમ્ ॥
અન્યો બભાણ
ઽસત્યસંકલ્પેન પ્રજાપતિના લોકનિવાસિનાં ભોગાય સપ્ત લોકાન્ સિસૃક્ષુણા એવં વ્યાહૃતં સપ્ત લોકા ભવિ ષ્યન્તિ ।ઽ
ઇતિ । તેન પ્રજાપતિરેવાસાં ઋષિઃ વ્યાહૃતિત્વં ચ । તથાચ પુરાણમ્
ઽચતુર્દશવિધં સર્ગં સૃષ્ટ્વેદં વ્યાહૃતં સ્વયમ્ ।
સપ્ત લોકા ભવિષ્યન્તિ તસ્માદ્વ્યાહૃતયઃ સ્મૃતાઃ ॥ઽ યુજ્યન્તે ચૈકત્રાનેકે દ્રષ્ટારઃ કાલભેદેન યુગ-
પઞ્ચ ॥
ઓં તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ । ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ઓમ્ ॥
ગાયત્રં છન્દઃ, • પ્રજાપતિઋષિઃ, સવિતા દેવતા, જપોપનયનહોમાદિષુ વિનિયોગઃ । તથાચ દ્વૈપાયનઃ
ઽવિશ્વામિત્ર ઋષિશ્છન્દો ગાયત્રં સવિતા તથા । દેવતોપનયે જપ્યે વિનિયોગો હુતે તથા ॥ઽ
ઇતિ । સર્વમિત્રો વિશ્વામિત્રઃ પ્રજાપતિરેવ વિવક્ષિતઃ । અભિધેયત્વાચ્ચાત્ર સવિતુર્દેવતા- રૂપત્વમ્ । જપમત્રાણામપિ પ્રતીયમાનત્વાદ્દુર- પહવોઽર્થઃ યદ્યપિ જપમન્ત્રઃ પ્રતીતસ્તથાપિ જપિતા ઉપમન્ત્રેણ તદર્થં ધ્યાયતિ । યુક્તિ- યુક્તમેતત્ જલ્પતિજપત્યોર્વ્યક્તાયાં વાચિ વૃત્તેઃ । એતદેવ વ્યક્તત્વં યદર્થપ્રતિપાદનયો- ગ્યત્વં, વિપર્યયે તુ અવ્યક્તત્વં કુકુટાદિવા- ચામ્ । નચ પ્રતીયમાનોઽપ્યવિવક્ષિત ઇત્યભિ - ધેયો ન ભવતીતિ ભણિતું પ્રભવતિ કશ્ચિત્ । નહિ ચક્ષુરાદિના પ્રતીયમાનો જલાદિરજ- લાદ્યર્થિનો નેન્દ્રિયવિષયઃ । નચાવિવક્ષાયાઃ સવિતુઃ કારણમસ્તિ ધ્યાનેન તદર્થજપોપરહી- તેનારાધિતસ્ય પરાપરપુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વાત્
ઽય એવં વિદ્વાન્ જપતિઽ ઇતિ જપમન્ત્રેષ્વપિ વિદ્વત્તાયા અપેક્ષણાત્ । કિંચ સર્વોપનિષત્સુ
પત્વં બ્રહ્મણોઽભિધીયતે, સર્વ- ભાવાત્મકત્વં ચ ગાયત્રીપ્રણવયોઃ । તથાચ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઠ્યતે
ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વં યદિદં કિંચ, વાગ્વૈ ગાયત્રી, વાગ્વા ઇદં સર્વ ભૂતં, ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચ યા સા ગાયત્રીયં વાવ સા યેયં પૃથિવી, અસ્યાં હીદં સર્વ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।ઽ (૩।૧૨ )
ઇત્યાદિ । સામાન્યવાચ્યપિ ગાયત્રીશબ્દઃ પ્રકૃ- તાયામિહ સાવિત્ર્યાં વર્તતે । અત એવ ગાયન્તં ત્રાયતે ઇતિ ગાયત્રીતિ તત્ર તત્ર નિર્વચનમ્ । ત્રાણં ચ પાલનમુપદ્રવનિવારણમુપકારાધાનં ચ । એતાં ચ સન્ધ્યાદૌ જપતોઽનાદ્યવિદ્યાવા- સનોપલવોપપ્લુતજીવેન્દ્રિયાદ્યુપદ્રવવિદ્રવે સતિ અખિલપ્રપઞ્ચવિહીન ચૈતન્યસુખખભાવમયપરબ્ર- હ્મલક્ષણમોક્ષપ્રાપ્તિર્ભવતિ । કામિનાં ચ સ્વર્ગા- દિપ્રાપ્તિરુપાત્તદુરિતવિદ્રવણં ચ । આદાવન્તે ચ વેદવાચાં પ્રપઞ્ચસ્યાપિ ઓંકારાત્મકે બ્રહ્મ- યવસ્થિતિ દર્શયિતુમાદાવન્તે ચ ઓંકારો- ચ્ચારણમિષ્યતે
ઽબ્રહ્મણઃ પ્રણવં કુર્યાદાદાવન્તે ચ સર્વદા । સ્રવત્યનોંકૃતં પૂર્વં પુરસ્તાચ્ચ વિશીર્યતે ॥ઽ
ઇતિ । તથાચ સ્મૃતાવપિ
ઽઓં તત્સદિતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ।ઽ
ઇત્યુક્તમ્ । યોગશાસ્ત્રે ચ
( ભ૦ ગી૦ ૧૭।૨૩ )
ઽતસ્ય વાચકઃ પ્રણવઃ । ઽ
( ૧૧૨૭ )
ઽતજપસ્તદર્થભાવનમ્ ।ઽ
( ૧૧૨૮ )
ઈશ્વરપ્રણિધાનાદ્વા ।
( ૧૧૨૩ )
ઇત્યનન્તરોક્તસ્ય । ઈશ્વરસ્ય ચ પ્રજાપતિર્વિષ્ણુ- રિત્યાદિ પર્યાય માત્રમ્ । બ્રહ્માત્મિકૈવ ગાયત્રી સર્વભાવાત્મનાપદેશેન વ્યવસ્થિતેતિ । વાજ- સનેયબ્રાહ્મણેઽપિ શ્રૂયતે
ઽભૂમિરન્તરિક્ષં દ્યૌરિત્યષ્ટાક્ષરાણિ, અષ્ટાક્ષરં હવા એકં ગાયત્ર્યૈ પદમેતદુ હાસ્યા એતત્સ યાવદેતેષુ લોકેષુ તાવદ્ધ જયતિ યોઽસ્ય એતદેવં પદં વેદ

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ ઇત્યષ્ટાક્ષરાણિ, અષ્ટાક્ષરં હવા એકં ગાયત્ર્યૈ પદમેદુ હાસ્યા એતત્સ યાવતીયં ત્રયી વિદ્યા અરેઅ જયતિ યોસ્સ્યા એતદેવં પદં વેદ

પ્રાણાપાનોદાનવ્યાના ઇત્યષ્ટાક્ષરાણિ, અષ્ટાક્ષરં હ વા એકં ગાયત્ર્યૈ પદમેતદુ હાસ્યા એતત્સ યાવદિદં પ્રાણિ તાવદ્ધ જયતિ યોઽસ્યા એતદેવં પદં વેદ

અથ એતદેવ તુરીયં દર્શિતં પદં પરોરજા ય એષ તપતિ ઇતિ યદ્વૈ ચતુર્થ તત્તુરીયં, દર્શિતં પદમિતિ દદૃશ ઇવ હ્યેષ, પરોરજા ઇતિ સર્વમુ હ્યેષ રજ ઉપર્યુપરિ તપત્યેવં હૈવ એષ શ્રિયા યશસા તપતિ યોઽસ્યા એતદેવં પદં વેદ

સૈષા ગાયત્રી એતસ્મિંસ્તુરીયે દર્શિતે પદે પરોરજસિ પ્રતિ- ષ્ઠિતા, તદ્વૈ તત્સત્યે પ્રતિષ્ઠિતં ચક્ષુર્વૈ સત્યં, ચક્ષુર્હિ વૈ સત્યં, તસ્માદ્યદિદાનીં દ્વૌ વિવદમાનાવેયાતામહમદ્રાક્ષમહમશ્રૌષ - મિતિ ય એવં બ્રૂયાદહમદ્રાક્ષમિતિ તસ્માદેવ શ્રદ્દધામ તદ્વૈ તત્સત્યં બલે પ્રતિષ્ઠિતં, પ્રાણો વૈ બલં તત્પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતં, તસ્માદાહુર્બલં સત્યાદોઘીય ઇત્યેવમ્વેષા ગાયત્ર્યધ્યાત્મં પ્રતિ- ષ્ઠિતા, સા વૈષા ગાયાંસ્તત્રે, પ્રાણા વૈ ગાયાસ્તાંસ્તત્રે યત્તસ્મા - ગાયત્રી નામ, સ યામેવામૂમન્વાષૈવ સા, સ યસ્મા અન્વાહ તસ્ય પ્રાણાંસ્ત્રાયતે

તાં હૈકે સાવિત્રીમેવાનુષ્ટુભમન્વાહુર્વાગનુષ્ટુવેતદ્વાચમનુબ્રૂમ ઇતિ ન તથા વિદ્યાદ્ગાયત્રીમેવ સાવિત્રીમનુબ્રૂયાત્ યદિ હ વા અપ્યેવં વિદ્વહ્નિવ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ન હૈવ તદ્ગાયત્ર્યા એકંચન પદં પ્રતિ

•
સ ય ઇમાંસ્ત્રીલ્લોકાન્પૂર્ણાન્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ સોઽસ્યા એતત્પ્ર- થમં પદમાપ્નુયાત્, અથ યાવતીયં ત્રયીવિદ્યા યસ્તાવત્પ્રતિ- ગૃહ્ણીયાત્ સોઽસ્યા એતદ્વિતીયં પદમાપ્નુયાત્, અથ યાવદિદં પ્રાણિ યસ્તાવત્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ સોઽસ્યા એતત્તૃતીયં પદમાપ્નુયાત્, અથાસ્યા એતદેવ તુરીયં દર્શિતં પદં પરોરજા ય એષ તપતીતિ, નૈવ ક્રેનચનાપ્યં, કુત એવં તાવત્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્

તસ્યા ઉપસ્થાનં ગાયત્ર્યસ્યેકપદી દ્વિપદી ત્રિપદી ચતુષ્પદી અપદસિ નહિ પદ્યસે નમસ્તે તુરીયાય દર્શિતાય પદાય પરો- રજસે સાવદો માત્રાપદિતિ યં દ્વિષ્યાદસાવસ્મૈ કામો મા સમદ્ધયેતિ વા ન વા સ કામઃ સમૃદ્ધ્યતે યસ્મા એવમુ પતિષ્ઠતેઽહમદ્ઃ પ્રાપમિતિ વા

એતદ્ધ વૈ તજ્જનકો વૈદેહો બુડિલમાશ્વિતરાશ્વિમુવાચ યન્નુ હો ગાયત્રીવિદથા અથ કથં હસ્તીભૂતો વહસીતિ મુખ હાસ્યાઃ સમ્રાટ્ ન વિદાંચકારેતિ હોવાચ તસ્યા અગ્નિરેવ મુખં યદિ હ વા અપિ વહ્નિવાનાવભ્યાદધાતિ સર્વમેવૈતત્સંદહત્યેવં
વિદ્યદ્યપિ પાપં કરોતિ સર્વમેતત્સંપ્સાય શુદ્ધઃ પૂતોઽજરોઽમૃતઃ સંભવતિ

ઽ ( વૃ૦ આ૦ ૫।૧૪) ઇતિ । અસ્યામુપનિષદિ ઽભૂમિરન્તરિક્ષં દ્યૌરિત્ય- ષ્ટાક્ષરાણિઽ ઇત્યાદિકસ્યાયં તાત્પર્યાર્થઃ - બ્રહ્મા- ત્મિકાયા ગાયત્ર્યા ત્રૈલોક્યં વિવર્તઃ પરિણામો વા, અતસ્તત્રાનેકશક્તિકત્વાત્ ભૂમ્યાદિશક્તિ- યોગિત્વમસ્તીતિ । ઽઋચો યજૂંષિ સામાનિ ઽ ઇત્યાદિકસ્યાપિ યદ્યપિ ત્રય્યાઃ પ્રમાણાન્ત- નવગતાર્થપ્રકાશકત્વં વિદ્યતે તદ્ગાયત્ર્યાં બ- હ્માત્મિકાયાં યચ્ચૈતન્યં તદેવ વિવૃત્તં પરિણતં વા પ્રથિતમિતિ । ઽપ્રાણાપાનોદાનવ્યાનાઃઽ ઇત્યા- દિકસ્યાપિ અનન્તરપાદપ્રતિપાદિતવાચ્યવા- ચકભાવાપન્ન લોકત્રયીગતસ્ય જગત્સૂત્રાખ્યસ્ય
વાયોઃ પ્રાણરૂપસ્ય યા ચેષ્ટા લક્ષ્યતે સા બ્રહ્મા- ખ્યાયાઃ સવિતુર્ગાયત્ર્યા એવ શક્તિઃ તદ્વશેનૈવ તથા પરિણામાદ્વિવર્તનાદ્વા । ઽ એતદેવ તુરીયં દર્શિતં પદમ્ઽ ઇત્યાદિના તુ વેદવિદા નિખિલ - લોકાવલોક્ય માનવિરજસ્કપદ્ગતતમસ્કવિગ- લિતાખિલકલ્લોલાલોલજલનિધિનિભપરબ્રહ્મ- નિકટવિવર્તરૂપે સવિતરિ વાચ્યૈકભાવેન વ્ય- વસ્થિતે પાદત્રયસ્ય પર્યવસાનં પ્રતિપાદિતમ્ । ય એવં હ્યત્ર શબ્દાનન્તરમર્થઃ પ્રતીયતે સ એવ હિ વાક્યાર્થઃ । તેન સવિતુરેવ દેવતાત્વમભિધેય - ત્વેનેહ યુક્તમવભાસતે । એતદુક્તં ભવતિ-પર- માર્થતો બ્રહ્મ પ્રણવ ગાયત્રીશબ્દાભિલાપ્યતત્ત્વા- તિરિક્તમદ્વૈતવાદે તત્ત્વં નાસ્તિ । કલ્પનયા ત્વેકત્રૈવ વાચ્યવાચકાદિવ્યવહારઃ સમાપ્યતે । તત્ર પાદત્રયાત્મકેન કલ્પિતેન રૂપેણ વાચ- કત્વં, સવિત્રાત્મના તુ વાચ્યત્વમ્ । તુરીયપાદ- વાચોયુક્તિરપિ સવિતરિ કલ્પનયા પાદત્રય- વત્ક્રિયતે પારમાર્થિકતત્ત્વૈકપ્રતિપાદનાયે યલ- મતિરસરભસવશપ્રસારિતરહસ્યસ્વધાસ્વાદપ્રમોદાનુભવવિભવપ્રવિતતવિપિનગહનવેદાન્તોદ્યાનાવગાહન નૈપુણ્યચાપલ્યેન । અસ્મિન્નવસરે સ્થિતમેતત્ - જપવિનિયુક્તાયામપ્યસ્યામૃચિ સ વિતા દેવતેતિ ।
અયં ચ પદાર્થઃ - યત્તદિતિ સામાન્યશબ્દઃ, સામાન્યં ચ સર્વભેદાનુગતં બ્રહ્મરૂપં યથાર્થમ્ । યથોક્તમ્
ઽઓં તત્સદિતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ।ઽ
( ભ૦ ગી૦ ૧૭।૨૩ )
ઇતિ । એતદપિ હિ સામાન્યવચનમેવાવિચારિ- તસિદ્ધ્યર્થત્વેન પ્રયુજ્યમાનત્વાત્ । યત્કિલાવિ- ચારિતમેવ ગૃહ્યતે તત્ર ઓમિતિ પ્રયુજ્યતે । અવિ- ચારિતસિદ્ધતા ચાસંદેહવસ્તુનિ ઉપપદ્યતે। સંદે- હશ્ચ ભેદનિષ્ઠાને કોટ્યવલેહિશ્વાત્ । તસ્માદ્બ્રહ્મ- યેવાદ્વૈતેઽવિચારિત સિદ્ધત્વમુપપદ્યતે । અતો યત્તદિતિ બ્રહ્મવિધેયૌ શબ્દૌ । ય ઇત્યપિ લિઙ્ગ- વ્યત્યયઃ । ધીશબ્દશ્ચ કર્મનામસુ પઠ્યતે । તેન ધીશબ્દેન જ્ઞાનવત્કર્માણ્યપ્યુચ્યન્તે । તે ચ સર્વલોકા વયં ચેતિ વયમ્ । ત્યદાદિષુ પરશેષઃ ।
તેષાં નોઽસ્માકમસ્મદ્યુક્તાનામિત્યર્થઃ । ધીમ- હીતિ ઽધ્યૈ ચિન્તાયામ્ઽ, છાન્દસં સંપ્રસારણમ્, વ્યત્યયેન લડર્થે લિઙ્, વ્યાયામશ્ચિન્તયામો ભાવયામ ઉપાસ્મહ ઇત્યર્થઃ । એવં પ્રચોદયા દિત્યત્રાપિ । અથવા પ્રચોદયાદિતિ સંભાવ- નાયાં લિઙ્ । ભર્ગ ઇતિ દીપ્તિરુચ્યતે ભાસન- પ્રકાશાદિપર્યાયઃ । ઽ ભા દીપ્તૌઽ ઇત્યસ્ય ઔણા- દિકો પ્રત્યયઃ, છાન્દસૌ ચ વર્ણાગમ વિકારૌ, ભાતિ દીપ્યતે પ્રકાશતે નિત્યાનન્દચૈતન્યાત્મ- કતયેતિ ભર્ગઃ । ઽભ્રાજૂ દીપ્તૌઽ ઇત્યસ્ય વા ભ્રાજત ઇતિ ભર્ગઃ । ઽ ભ્રસ્જ પાર્કઽ ઇત્યસ્ય વા ભ્રસ્જતિ પચત્યૌષધાદિકમિતિ ભર્ગઃ । સર્વં હિ સસ્યાદિકં બ્રહ્મ આદિત્યરૂપેણ પચતિ સંપાદ- યતિ । જલપવનાવપિ હિ રવિરૂપૌ । તથા ચ નિરુક્તકારઃ
ઽપર્જન્યો વાયુરાદિત્યઃ શીતોષ્ણવર્ષૈરોષધીઃ પચન્તિ । ૨૨૨ ઇતિ । તથારણ્યકે પર્વણિ યુધિષ્ઠિરસ્ય ધૌમ્યેન દિવાકરારાધનસમયેઽભિહિતમ્
ઽયથોત્તરાયણે સૂર્યઃ પૃથિવ્યા રશ્મભી રસાન્ । ઉદ્ધૃત્યાન્નમોષધીઃ ષડુસાંશ્ચ સૃજતિ ॥
દક્ષિણાયને ચન્દ્રતેજોભિરન્વિતો દિવસ્તેજ ઉદ્ધૃત્ય વારિણાન્નાદિકં જનયતીત્યુક્ત્વોક્તમ્ ઽ એવં ભાનુમયં હ્યન્નં લોકાનાં પ્રાણધારણમ્ ।ઽ (૩૯) ઇતિ । ઽડુભૃઞ્ ધારણ પોષણયોઃઽ ઇત્યસ્ય વા બિભર્તિ ધારયતિ પુષ્ણાતિ વા લોકાનિતિ ભર્ગઃ । ઽગલ્ભ ધાષ્ટયેંઽ ઇત્યસ્ય વા વર્ણવિકારવિપર્યયા- ભ્યાં પ્રગલ્ભતે શક્નોતિ ધાષ્ટર્ઘ્યં ભજતે જગદુદ્- યસ્થિતિવિલયતત્પ્રકાશનાદાવિતિ ભર્ગઃ સામ- ર્થ્યમ્ । ઽવૃજી વર્જનેઽ ઇત્યસ્ય વા વર્જયતિ અવિદ્યાનિબન્ધનભેદપ્રપઞ્ચદુઃખમિતિ ભર્ગઃ । તદનેનાધ્યાત્મમધિદૈવતં વા સવિતુર્ભર્ગો રૂપ- મુક્તમ્ । તથાચ શ્રુતિઃ
ઽ સ એષ વૈ સવિતા ય એષ તપતિ ।ઽ
ઇતિ । ઽવૃઞ્ વરણેઽ છાન્દસઃ કેન્યપ્રત્યયઃ, વરણાર્હં વરેણ્યં ધ્યેયતયા ધ્યાનફલકમુક્તિ- રૂપપ્રાપ્યતયા ચાભિલષણીયમિત્યર્થઃ । દી- વ્યતિ ક્રીડતિ જગન્નિર્માણાવસ્થાપનવિલાપ- નૈર્વિજિગીષતે વ્યવહરતિ સ્તૌતિ ચાર્થવાદાદિ- ભિર્વિવર્તાત્મના ગચ્છતિ ચ વિવર્તસંવર્તરૂપમિતિ દેવઃ, તસ્ય । સૂતે સસ્યાદીનીતિ સવિતા, તસ્ય । એષ પદાર્થઃ ઉક્તઃ ।
અથ વાક્યાર્થઃ - સવિતુર્દેવસ્ય સંબન્ધિ વરે - યં ભર્ગો ધીમહિ । તદ્ધિ યત્તદ્રૂપં સામાન્યસ્વ- ભાવબ્રહ્માત્મકં યથાયોગ્યતાં કર્માણિ જ્ઞાનાનિ ચ લોકસ્ય પ્રકર્ષેણ ચોદયતિ પ્રવર્તયતિ પ્રચો- દયાત્ પ્રવર્તયેદિતિ વા સંભાવ્યતે । એષા તાવ- દેકા પઘટના । યદ્વા તદિતિ ષષ્ઠ્યાઃ ઽસુપાં સુલુઽ (૭।૧।૩૯) ઇતિ લુક્ । ય ઇતિ યથા- શ્રુતમેવ । તસ્ય દેવસ્ય સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો ધીમહિ । કસ્ય સવિતુઃ । યઃ સવિતાસ્માકં કર્માણિ જ્ઞાનાનિ ચ પ્રકર્ષેણ ચોદયતિ ॥
આપો હિ ષ્ટા મયોભુવસ્તા ન ઊર્જે દધાતન । મહે રણાય ચક્ષસે ॥
ગાયત્રં છન્દઃ । અબ્દૈવતં સૂક્તમ્ । ત્વાષ્ટ્ર- સ્ત્રિશિરા અપશ્યદમ્બરીષો વા સિન્ધુદ્વીપઃ । માર્જનાદૌ વિનિયોગઃ ।
મય ઇતિ સુખનામ । ઊર્મિત્યન્નનામ । ઽતેનેહ સકલં ભોગ્યં લક્ષ્યમ્ । હે આપઃ, હિ-ર્યસ્માદર્થે, યસ્માદ્યયં મયોભુવઃ સુખસ્ય ભાવ- યિત્ર્યઃ સ્થ ભવથ, તસ્માત્તા એવંવિશિષ્ટા ભવત્યઃ કર્મભૂતાન્નોઽસ્માન્ દધાતન ધારયત ‘તપ્તનપ્તનથનાશ્ચઽ (૭।૧।૪૫ ) ઇતિ તનાદેશઃ । કિમર્થં દધાતન । ઊર્જે અન્નાદ્યુપભોગાય । એવં ભોગાર્થમભ્યર્થ્ય અપવર્ગાર્થમર્થયતે - મહે રણાય ચક્ષસે । મહે મહતે । પરબ્રહ્મણોઽન્યસ્ય મહત્ત્વમા- પેક્ષિકં બ્રહ્મણ એવ તુ તાત્ત્વિકં પરમમહત્ત્વ - મિતિ બ્રહ્મૈવ મહચ્છબ્દેનોચ્યતે । દધાતનેત્ય- નુષઙ્ગઃ । કીદૃશાય મહતે । રણાય રમણીયાય નિત્યાનન્દ ચૈતન્યરૂપાય, તથા ચક્ષસે દર્શની - યાય યોગિનાં ધ્યાનજપપ્રત્યક્ષવિષયાયેત્યર્થઃ ।
તેન દર્શનયોગ્યાય નિત્યાનન્દ ચૈતન્યસ્વભા- વાય મહતે બ્રહ્મણે બ્રહ્મપ્રાપ્તયે અસ્માન્ ધારય- તેતિ વાક્યાર્થઃ ॥
યો વઃ શિવતમો રસસ્તસ્ય ભાજયતેહ નઃ । ઉશતીખિ માતરઃ ॥
અપામાધારભેદેન શિવ - શિવતર - શિવતમા
રસાઃ સન્તિ । અથવા અપાં રસઃ પરબ્રહ્મરૂપઃ શિવતમઃ સુખતમો મતઃ । સ યથાયોગ્યં ત્રૈવ- ર્ણિકૈરભ્યર્થ્યતે - હે આપઃ, યુષ્માકં યઃ સુખતમો રસસ્તમસ્માન્ ભાજયત ભોજયત પ્રાપયત વા । નઃ અસ્માકમ્ દ્વિતીયાર્થે ચ વ્યત્યયેન ષષ્ઠી અંશાપેક્ષિણી વા । યથાવયવિસંબન્ધે શિવતમર- સાંશભાગિનોઽસ્માન્વિધત્તેત્યર્થઃ । ભોગાર્થિનાં ક્ષીરાદિરસાપ્તયેઽભ્યર્થના, મુમુક્ષૂણાં તુ પરબ્રહ્મ- સ્વરૂપલાભાય । કિંવદ્ભાજયતેત્યાહ ઉશતીરિવ માતરઃ ઽવશ કાન્તૌઽ યથા માતરો બાલાપત્ય- કાનાં વૃદ્ધિં કામયમાના વાત્સલ્યાતિશયાત્ સ્તનપાનાદિદાનેન સ્વાપત્યકાન્ શિવતમં ક્ષી - રાદિરસં ભોજયન્તિ તદ્વત્ ॥
તસ્મા અરઙ્ગમામ વો યસ્ય ક્ષયાય જિન્વથ । આપો જનયથા ચ નઃ ॥

યસ્યેતિ વ્યત્યયેન કર્મણિ ષષ્ઠી । હે આપઃ, યં રસં પ્રાણિષુ જિન્વથ । ઽજિ જયેઽ । લટ્ વ્યત્યયેન ભ્રુઃ । તતઃ શપ્ બાહુલકાત્ ક્વચિદ્વિવિ- કરણાદિતા ઽહુનુવોઃ સાર્વધાતુકેઽ (૬૪૯૭) ઇતિ યણાદેશઃ । અનેકાર્થા ધાતવઃ । તેનાય- મર્થઃ - જયથોપચિનુથ વા । કિમર્થમ્ । ક્ષયાય । ઽક્ષિ નિવાસગત્યોઃ ઽ ભૂતાનાં નિવાસાય સ્થિતયે ગમનાય ચ નાનારૂપકર્મોપભોગાર્થચેષ્ટાયૈ જ્ઞા- નાય ચ । તસ્મૈ અરઙ્ગમામ વઃ । ઽ ગત્યર્થ - કર્મણિઽ (૨૩।૧૨ ) ઇતિ કર્મણિ ચતુર્થી । તં યુષ્માકં સંબન્ધિનં રસં તૂર્ણમલં પર્યાપ્તં વા કૃત્વા ગચ્છેમ જીવનાર્થમાસાદયામાશાસ્મહે ઇતિ ભોગાસક્રય આશાસ્યતે ।
મુમુક્ષ્વભિપ્રાયેણ વિરથં યોજના- હે આપઃ, યસ્ય પરમાત્મનઃ ક્ષયાય નિત્યાનન્દદ્વારેણાનુ- જ્ઞાનાય જિન્વથ યતધ્વમ્, તં યુષ્માકમેવ સંબન્ધિનં પરં સ્વભાવં વયં યુષ્મત્પ્રસાદાત્પૂર્ણ પર્યાપ્તં વા કૃત્વા ગચ્છેમ જાનીયામ પ્રાપ્નુયામ ચ, મોક્ષપ્રાપ્તિરસ્માકમસ્ત્વિત્યાશાસ્મહે ઇત્યર્થઃ । આપો જનયથા ચ નઃ । યસ્માદ્યુષ્મત્પ્રસાદા- દેવમાશાસ્મહે તસ્માદસ્માન્ મોક્ષપ્રાપ્તિયો - ગ્યાન્ જનયધ્વં કુરુધ્વમ્ । મહાનુભાવત્વાદે કૈવ ચ સર્વત્ર દેવતા બ્રહ્મરૂપા આદિત્યરૂપા વા શ્રૂયતે । ગમામેતિ યદ્યપ્યાશીર્લિંઙો ઽલિઙા- શિષિઽ (૩।૪।૧૧૬ ) ઇત્યાર્ધધાતુકત્વં, તથાપિ ઽછન્દસ્યુભયથાઽ (૩।૪।૧૧૭ ) ઇતિ સાર્વ- ધાતુકત્વમપ્યસ્તીતિ શપઃ સંબન્ધઃ । ઽ સર્વે - વિધયશ્છન્દસિ વિકલ્પ્યન્તેઽ (પા૦ વા૦ ) ઇતિ છત્વાભાવઃ । એવમન્યત્રાપિ અનુસર્તવ્યમ્ ॥
શન્નો દેવીરભિષ્ટય આપો ભવન્તુ પીતયે ।
શં ય્યોરભિસ્રવન્તુ નઃ ॥
ઇ
અબ્દૈવત્યા । ગાયત્રી । સિન્ધુદ્વીપસ્યામ્બરી- સ્ય વાર્ષમ્ ।
દાનાદિગુણયુક્તા દેવ્યઃ આપઃ નોઽસ્માકં શં ભવન્તુ । શમિતિ સુખનામ સુખરૂપાઃ સુખકારિણ્યો વા ભવન્તુ, તાદર્થ્યં વા જ્ઞેયં સુખાય ભવત્વિત્યર્થઃ । કિંચ અભિષ્ટયે શં ભવન્તુ । ઇષ્યત ઇતીષ્ટિઃ સ્વર્ગાદિફલાભિ- મુખ્યેનેષ્ટિરભીષ્ટિઃ । છાન્દસ એવાદેશવર્ણવિ- કારઃ અભીષ્ટિરિતિ પ્રાપ્તે । ઇષ્યમાણાન્નાદિ - પ્રાપ્તયે આપોઽસ્માકં ભવન્તુ । આપો હિ અન્ના- દિરૂપેણ પરિણમન્તિ । તથાચ બ્રાહ્મણમ્ ઽઆપશ્ચ પૃથિવી ચાન્નમ્ ।ઽ
ઽએતન્મયાનિ વનાનિ ભવન્તિ ।ઽ
ઇતિ ચ । તથા પીતયે ભવન્તુ, પાનમુપલક્ષણં ભુક્તપીતસુખપરિણામકારિણ્યો ભવન્ત્વિત્યર્થઃ । અથવા અભિયજનમભીષ્ટિઃ, પીતિઃ સોમપાનં, જ્યોતિષ્ટોમાદિયાગાય સોમપાનાય ચાસ્માક - માપો ભવન્ત્વિત્યર્થઃ । અધિષ્ઠાત્રી દેવતેત્થં સમભ્યર્થ્યતે - શં થ્યોરભિસ્રવન્તુ નઃ । ઽયુ મિ- શ્રણેઽ યૌતિ મિશ્રીભવતીતિ યુર્વ્યાધિઃ સંસારો જ્વરાદિશ્ચ । શમિતિ લક્ષણયા દુઃખાભાવમ- ત્રાહ । આપોઽસ્માકમભિસ્રવન્તુ કુર્વન્ત્વિત્યર્થઃ । તેનૈષ વાક્યાર્થઃ - યોર્વ્યાધેઃ સંબન્ધિનં દુઃખા- ભાવમાપોઽસ્માકં કુર્વન્ત્વિતિ । અથવા યૌતિ શરીરાદિભિર્મિશ્રીભવતિ ઇતિ યુશબ્દેનાત્મો- ચ્યતે । યોરાત્મનો યત્ શં નિત્યસુખં, તદ્- સ્માકમભિસ્રવન્તુ વ્યઞ્જયન્ત્વિત્યર્થઃ ॥
ર્ષમ્ ।
શન્ન આપો ધન્વન્યાઃ શત્રઃ સન્ત્વનૂપ્યાઃ । શન્નઃ સમુદ્રિયા આપઃ શમુ નઃ સન્તુ કૂપ્યાઃ ॥ અબ્દૈવત્યા । અનુષ્ટુપ્ । સોમપુત્રસ્યાધ્વરસ્યા-ધન્વનિ મરૌ જઙ્ગલે ભવા ધન્વન્યાઃ । એવમનૂપે જલસ્રાવિણિ દેશે ભવા અનૂપ્યાઃ । તથા સમુદ્રે ભવા સમુદ્રિયાઃ । કૂપે ભવાઃ ઇતિ ચ । તથા પીતયે ભવન્તુ, પાનમુપલક્ષણં ભુક્તપીતસુખપરિણામકારિણ્યો ભવન્ત્વિત્યર્થઃ । અથવા અભિયજનમભીષ્ટિઃ, પીતિઃ સોમપાનં, જ્યોતિષ્ટોમાદિયાગાય સોમપાનાય ચાસ્માક - માપો ભવન્ત્વિત્યર્થઃ । અધિષ્ઠાત્રી દેવતેત્થં સમભ્યર્થ્યતે - શં થ્યોરભિસ્રવન્તુ નઃ । ઽયુ મિ- શ્રણેઽ યૌતિ મિશ્રીભવતીતિ યુર્વ્યાધિઃ સંસારો જ્વરાદિશ્ચ । શમિતિ લક્ષણયા દુઃખાભાવમ- ત્રાહ । આપોઽસ્માકમભિસ્રવન્તુ કુર્વન્ત્વિત્યર્થઃ । તેનૈષ વાક્યાર્થઃ - યોર્વ્યાધેઃ સંબન્ધિનં દુઃખા- ભાવમાપોઽસ્માકં કુર્વન્ત્વિતિ । અથવા યૌતિ શરીરાદિભિર્મિશ્રીભવતિ ઇતિ યુશબ્દેનાત્મો- ચ્યતે । યોરાત્મનો યત્ શં નિત્યસુખં, તદ્- સ્માકમભિસ્રવન્તુ વ્યઞ્જયન્ત્વિત્યર્થઃ ॥
ર્ષમ્ ।
શન્ન આપો ધન્વન્યાઃ શત્રઃ સન્ત્વનૂપ્યાઃ । શન્નઃ સમુદ્રિયા આપઃ શમુ નઃ સન્તુ કૂપ્યાઃ ॥ અબ્દૈવત્યા । અનુષ્ટુપ્ । સોમપુત્રસ્યાધ્વરસ્યા-
ધન્વનિ મરૌ જઙ્ગલે ભવા ધન્વન્યાઃ । એવમનૂપે જલસ્રાવિણિ દેશે ભવા અનૂપ્યાઃ । તથા સમુદ્રે ભવા સમુદ્રિયાઃ । કૂપે ભવાઃ કૂપ્યાઃ । તાઃ સર્વા નોઽસ્માકં સુખાય ભવ- ન્ત્વિત્યર્થઃ । શમુ ન ઇત્યત્રોકારો નિપાતઃ પાદ- પૂરણાર્થઃ ॥
આપો અસ્માન્માતરઃ સૂદયન્તુ ઘૃતેન મા ઘૃતપ્વઃ પુનન્તુ । વિશ્વં હિ રિપ્રં પ્રવહન્તિ દેવીરુદિદાભ્યઃ શુચિરાપૂત એમિ ॥ ત્રિષ્ટુપ્ । ઋષિરનન્તરોક્તઃ । એષૈવ દેવતા ચ । આપો માતરઃ જગતાં નિર્માત્ર્યઃ । અસ્મા- નિતિ ષષ્ઠ્યર્થે દ્વિતીયા । અસ્માકં રિપ્રં પાપં ઘૃતેન સારેણ સૂદયન્તુ નાશયન્તુ । રિપ્રનાશ- નેન ચ માં ઘૃતેન પુનન્તુ પવિત્રીકુર્વન્તુ અસ્માકં પાપં નાશયન્ત્વિતિ । એતત્કિયદ્વા ચિત્રં યતો વિશ્વં સર્વં જગત્રયગતમપિ પાપં પ્રવ- હન્તિ પ્રવાહયન્તિ અપસારિતું શક્નુવન્તિ । તા હિ દેવીઃ દેવ્યો દાનદ્યોતનાદિગુણયુક્તાઃ । ઉદિદાભ્યઃ શુચિરાપૂત એમિ ઇતિ । ઇદિતિ પાદપૂરણાર્થે નિપાતઃ । ઉદિતિ એમીત્યનેન સંબધ્યતે । અભ્ય અદ્ભ્ય આપૂતઃ પવિત્રીભૂત એવ શુચિરુદેમિ આગચ્છામિ સ્વર્ગાપવર્ગમાપ્નુ વાનીત્યર્થઃ ॥
ઇદમાઃ પ્રવહત યત્કિંચિદ્દુરિતં મયિ । યાહમભિદુદ્રોહ યદ્વા શેષ ઉતાનૃતમ્ ॥
ઋષિઃ પૂર્વવત્ । અનુષ્ટુપ્ । હે આપઃ યત્કિં - ચિન્મય દુરિતં દુશ્ચેષ્ટિતં પાપરૂપં કર્મ તત્પ્ર- વહતાપસારયત । યદ્વાહમભિદુદ્રોહ યત્ દુગ્ધં હિંસિતં કિંચિન્મયા, યચ્ચાનૃતમલીકં નિષ્કા- રણમેવાહં કિંચનાભિશેપ આક્રુષ્ટવાન્ તત્સર્વં પ્રવહત । દુરિતપદેન સામાન્યાભિધાનેઽપિ દ્રોહાભિશાપયોઃ પુનર્વચનમતિશયાર્થમ્ ॥ દ્રુપદાદિવેન્મુમુચાનઃ ખિન્નઃ સાત્વી મલાદિવ । પૂતં પવિત્રેણેવાજ્યમાપઃ શુન્ધન્તુ મૈનસઃ ॥ અનુષ્ટુપ્ । ઋષિઃ કોકિલરાજપુત્રઃ । આપો મામેનસઃ પાપાચ્છુન્ધન્તુ મોચયન્તુ સુગતિ - યોગ્યં કુર્વન્તુ । કઃ કસ્માન્મુક્તો યથા યથેષ્ટ- બિહારી ભવતિ, દ્રુપદાદિવેન્મુમુચાનઃ । દ્રુપદાઃ પાદુકાઃ, તથાચ મન્ત્રવર્ણઃ ઽ કનીનકેવ વિદ્રધે નવે ડુપદે (ઋ૦ ૪।૩૨।૨૩) ઇતિ । યદ્વા દ્રુતં પદં યત્ર સદ્રુપદો દસ્યૂપહતો દેશઃ, દ્રુમયં વા પદં દ્રુપદં બન્ધનકાષ્ઠમ્ । ઇચ્છબ્દઃ પાદપૂરણઃ । ઽમુલુ મોચનેઽ વ્યત્યયેન લડર્થે લિટ્ કાનચ્ । યથા- દ્રુપદાત્પાદુકાસભયદેશબન્ધનકાષ્ઠલક્ષણાન્મુ- ચ્યમાનો નરઃ સ્વૈરવિહારી ભવતિ । ખિન્નઃ સ્નાત્વી મલાદિવ । ખિન્નઃ પ્રખેદયુક્તો નિદાઘાદૌ । ઽસ્નાલ્યાદયશ્ચઽ (૭।૧।૪૯) ઇતિ સ્નાત્વી- શબ્દો નિપાતિતઃ । યથા પ્રખેદેન વ્યાપ્તગાત્રઃ સ્નાનં કૃત્વા મલાદ્વિમુક્તો નિર્વૃતો ભવતિ, યથા વા દર્ભપવિત્રેણ પૂતમાજ્યં નિર્મલં ભવતિ તિતૌના સક્તવ ઇવ, તથા મામાપો નિર્મલં નિષ્પાપં સંપાદયન્ત્વિત્યર્થઃ ॥

અવ તે હેળો વરુણ નમોભિરખ યજ્ઞેભિરીમહે હવિર્ભિઃ । ક્ષયમસ્મભ્યમસુર પ્રચેતો રાજન્નેનાંસિ શિશ્રથઃ કૃતાનિ ॥ ત્રિષ્ટુપ્ । શુનઃશેપસ્યાર્ષં દેવાસુરાણાં વા । વરુણો દેવતા । અવેત્યુપસર્ગઃ ઈમહે ઇત્યનેન સંબધ્યતે ઽવ્યવહિતાશ્ચઽ (૧।૪।૮૨ ) ઇતિ સ્મૃતેઃ । હે વરુણ તે તવ હેળઃ ક્રોધમવેમ હેઽપનયામઃ । કૈઃ । નમોભિઃ સ્તોત્રૈઃ, યજ્ઞેભિઃ પઞ્ચમહાયજ્ઞા- દિકૈઃ, હવિર્ભિઃ પુરોડાશાદિકૈઃ । અતસ્ત્વમપ- સારિતકોપઃ પ્રસન્નચિત્તઃ સન્ અસ્મભ્યં ક્ષયં નિવાસમન્નં વા પ્રયચ્છ । તથાચ યાન્યસ્માભિરે- નાંસિ નિષિદ્ધસેવનાદીનિ કૃતાનિ તાનિ શિશ્રથઃ શિથિલીકુરુ નાશયેત્યર્થઃ । હે અસુર, હે પ્રચેતઃ, હે રાજન્ ઇત્યામન્ત્રણત્રયં વરુણવિશેષણમ્ । અસુઃ પ્રાણઃ શક્તિવિશેષઃ સ વિદ્યતે યસ્ય સોઽસુરઃ, હે બલવન્ । પ્રકૃષ્ટં ચેતો જ્ઞાનં મનો વા યસ્ય તસ્ય સંબોધનં હે પ્રચેતઃ । રાજન્ દીપ્યમાન ॥
ઉદુત્તમં વરુણપાશમસ્મદવાધમં વિ મધ્યમં શ્રથાય । અથા વયમાદિત્ય વ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ ॥ અનન્તરવત્ છન્દોદેવતાવગતિઃ । ઉત્તરત્રા- પ્યેવમ્ । શુનઃશેપસ્ત્રિભિઃ પાશૈર્યૂપે મૂલમધ્ય- પ્રાન્તદેશેષુ બદ્ધો મુક્તયે વરુણસ્તુતિં ચકાર । ઉદિત્યુપસર્ગઃ શ્રથાયેત્યનેન સંબધ્યતે । હે વરુણ ઉત્તમં
પાશમસ્મત્સકાશાદુચ્છ્રથાય ઊર્ધ્વં શિથિલીકુરુ શિથિલં કૃત્વા ઊર્ધ્વસાર- ન પ્રાન્તપાશમપસારયેત્યર્થઃ । અવાધમમ્, અધમં મૂલપ્રદેશસ્થમવશ્રથાય શિથિલં કૃત્વા - ધોનયનેન મૂલપાશમપસારયેત્યર્થઃ । વિ મધ્યમં, મધ્યમં વિશ્રથાય મધ્યપ્રદેશસ્થં પાશં વિવિધ- રૂપેણ શ્રથય શિથિલં કૃત્વા મૂલેન પ્રાન્તેન મધ્યમં પાશં યૂપાન્નિસારયેત્યર્થઃ । અથ પાશ- ત્રયવિમુક્ત્યનન્તરં હે આદિત્ય અદિતેઃ પુત્રઃ તવ વ્રતે કર્મણિ વર્તમાના વયમનાગસો નિ- પાપાઃ સ્યામ । કિમર્થમ્ । અદિતયે દૈન્યા દૈન્યસ્ય પાપનિબન્ધનત્વાત્ ॥
તત્ત્વા યામિ બ્રહ્મણા વન્દમાનસ્તદાશાસ્તે યજમાનો હવિર્ભિઃ । અળમાનો વરુણેહ બોધ્યુરુશંસ મા ન આયુઃ પ્રમોષીઃ ॥
હે વરુણ યદ્યજમાનો હવિર્ભિઃ પુરોડાશ- સોમપ્રભૃતિભિરાશાસ્તે તદહં ત્વાં યામિ ત્વાં યાચે । કિં કુર્વાણઃ । બ્રહ્મણા મત્રરૂપેણ વેદેન વન્દમાનઃ સ્તુવન્ । તદિહ યાચનં સ્તવનં ચ બોધિ બુધ્યખ । અહેળમાનઃ ઽહેડ અનાદરેઽ અનાદરમકુર્વન્ । શંસનં શંસઃ ઉરુભિર્બહુભિઃ શંસો યસ્ય સ ઉરુશંસસ્તસ્ય સંબોધનં હે ઉરુ- શંસ બહુસ્તુત । મા ન આયુઃ પ્રમોષીઃ, અસ્માક માયુર્વિલોપં મા કાર્ષીઃ ॥
ઉદુત્તમં મુમુગ્ધ નો વિપાશં મધ્યમં શ્રથ । અવધમાન જીવસે ॥
વારુણી । ગાયત્રી । ઋષિઃ શુનઃશેપ એવ । પાશવિમોચનમભ્યર્થ્યાજરામરણમભ્યર્થયતે । ઉદિત્યુપસર્ગે મુમુગ્ધીત્યનેન સંબધ્યતે । અ- સ્માકમુત્તમં પાશમુન્મુમુગ્ધિ ઊર્ધ્વં મોચય વિ પાશં મધ્યમં શ્રથ, મધ્યમં પાશં વિશ્રથ । અધમાનિ ચ બન્ધનાનિ અવશ્રથ અધોભાગે વિમુચ્યાપસારય । કિમર્થમ્ । જીવસે ઽજીવ ઽપ્રાણધારણેઽ જીવનાય પાશમોચનં કૃત્વા બહ્વસ્મભ્યમાયુર્દેહિ ઇત્યર્થઃ । અથવા જીવન- મિહ કૈવલ્યમ્ । બન્ધનાનિ દેવર્ષિપિતૄણા- મૃણાનિ ઉત્તમાધમમધ્યમાનિ યથાસંખ્યં, તદ્વિ- મોચનેન મોક્ષઃ પ્રાર્થ્યતે । યથોક્તમ્ ઽઋણાનિ ત્રીણ્યપાકૃત્ય મનો મોક્ષે નિવેશયેત્ ।"
ઇતિ ॥
( મનુ૦ ૬।૩૫ )
હિરણ્યવર્ણાઃ શુચયઃ પાવકા યાસુ જાતઃ કશ્યપો યાખિન્દ્રઃ । - યા અગ્નિં ગર્ભં દધિરે વિરૂપાસ્તા ન આપઃ શંસ્યોના ભવન્તુ ॥ અબ્દૈવત્યા । ત્રિષ્ટુપ્ । હિરણ્યસ્યેવ શુદ્ધો નિર્મલ વર્ણો યાસાં તા હિરણ્યવર્ણાઃ । શુચયઃ પવિત્રભૂતાઃ । અત એવ પાવકાઃ પવિત્રતાયા આપાદિકાઃ । યાસુ કશ્યપપ્રભૃતય ઋષયો જાતા ઇન્દ્રપ્રભૃતયશ્ચ દેવાઃ । કા ગણનાન્યેષામ્ । તથાચ મનુઃ
ઽઅપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમથાસૃજત્ ।
તદણ્ડમભવદ્વૈમં સહસ્રાર્કસમદ્યુતિ ॥ ઽ ( મનુ૦ ૧૧૯ ) ઇત્યાદિ । યાશ્ચ વિવિધરૂપા ગગનસાગરા- દિવ્યવસ્થિતા અપિ અગ્નિં વૈદ્યુતવડવામુખા- દિકં ગર્ભ દધિરે । તથાચ મત્રવર્ણઃ
ઽઆપો હ યન્મહતીર્વિશ્વમાયન્ગર્ભ દધાના જનયન્તીરગ્નિમ્ ।
( ક૦ શા ૦ ૪૦ । ૧ )
ઇતિ । તા આપો નોઽસ્માકં શંસ્યોનાઃ સુખતમા ભવન્તુ ॥
યાસાં દેવા દિવિ કૃણ્વન્તિ ભક્ષ્યં યા અન્તરિક્ષે બહુધા ભવન્તિ । યા અગ્નિં ગર્ભ દધિરે વિરૂપાસ્તા ન આપઃ શંસ્યોના ભવન્તુ ॥
યાસામપાં ત્રૈવર્ણિકદત્તાનાં દેવાઃ પિતૃપ્રભૃ- તયો દિવિ સ્વર્ગે ભક્ષણં કુર્વન્તિ, ભક્ષિતેન બલેન હવિષ્યરૂપેણાપિ પરિણતાનાં દેવોપયો- ગિત્વં પ્રતીયતે । તથાચ શ્રુતિઃ
ઽ તતઃ પ્રજનં દેવા ઉપજીવન્તિ ।ઽ
ઇતિ । તત એવ મનુષ્યેભ્ય એવોપજીવન્તિ નતુ વિદ્યમાનમપિ સ્વયં ગૃહ્ણન્તિ મેઘાદા- વિત્યર્થઃ । યાશ્ચાન્તરિક્ષે બહુપ્રકારા હિમકરક- પાનીયરૂપા ભવન્તિ । શેષં વ્યાખ્યાતમ્ ॥
યાસાં રાજા વરુણો યાતિ મધ્યે સત્યાનૃતે અવપશ્યઞ્જના- નામ્ । યા અગ્નિં ગર્ભં દધિરે વિરૂપાસ્તા ન આપઃ શંસ્યોના ભવન્તુ ॥
યાસામપાં મધ્યે રાજમાનો વરુણો યાતિ । કિં કુર્વન્ જનાનાં સત્યાનૃતે ધર્માધર્મૌ પશ્યન્ ॥
શિવેન મા ચક્ષુષા પશ્યતાપઃ શિવયા તન્વોપસ્પૃશત ત્વચં મે । મધુશ્રુતઃ શુચયો યાઃ પાવકાસ્તા ન આપઃ શંસ્યોના ભવન્તુ ॥ ગતાર્થમ્ ॥
હિરણ્યવર્ણાઃ શુચયઃ પાવકા વિચક્રમુર્હિત્વાવદ્યમાપઃ । શતં પવિત્રા વિતતાન્યાસાં તાભિર્મા દેવઃ સવિતા પુનાતુ ॥ હિરણ્યવર્ણાઃ શુદ્ધઃ શુચિત્વાત્ પવિત્રત્વા- પાદિકાઃ, આપઃ અવયવદાનાર્હં ખણ્ડનયોગ્યં પાપં ત્યક્ત્વા વિચક્રમુઃ વિવિધં ક્રાન્તા ભૂલ- કમાગતાઃ । શતગ્રહણમતિબહુત્વોપલક્ષણમ્ । પવિત્રા ઇતિ લિઙ્ગવ્યત્યયઃ । અતિવિતતાનિ સુભૂયાંસિ ચ પવિત્રીકરણાનિ રૂપાણિ આસાં યસ્માત્તસ્માદાસામધિપતિઃ સવિતા તાભિર- મિ પુનાતુ ॥
એતા હિરણ્યવર્ણાઃ સમાખ્યાતા ઋચઃ । ઇત ઊર્ધ્વં પાવમાનીઃ સમાખ્યાતાઃ ષડૂચો ભવિષ્ય- ન્તિ । તાસામૃષિઃ પવમાનઃ । સોમો દેવતા અર્ધાશ્રિતાધિષ્ઠાતૃરૂપેણ । અનુષ્ટુપ્ છન્દઃ
યઃ પાવમાનીરધ્યેતિ ઋષિભિઃ સંભૃતં રસમ્ । સર્વં સ પૂતમશ્નાતિ સ્વદિતં માતરિશ્વના ॥
યઃ પાવમાનીરધ્યેતિ પવિત્રીકરણીરપામ્ । : તસ્મૈ સરસ્વતી દુહે ક્ષીરં સર્પિર્મધૂદકમ્ ॥ પવિત્રીકરણીરપાં વાચિકા ઇતિ કૃત્વા ઋચ એવ પાવમાન્યઃ । ઋષિભિર્જ્ઞાનિભિરેવાત્ર સં- ભૃતો ઢૌકિતો યો રસસ્તત્સ્વભાવાઃ પાવમાનીઃ ઋચો યઃ પઠતિ, સ સર્વમેવાન્નાદિરસમુત્તમ- મશ્નાતિ ભુઙ્કે સ્વભાવપવિત્રેણ વાયુનાપ્યા- સ્વાદિતં શોધિતં પાવિતમ્ । તથા સરસ્વતી વાક્ દુહે દુગ્ધે પૂરયતિ ક્ષીરં શુદ્ધત્વાદુપચારા- દ્ધર્મમ્ । સર્પિરિતિ સ્નિગ્ધત્વસામાન્યાત્ સ્વર્ગા- દિકં કામમ્ । મધ્વિતિ નિત્યાનન્દાત્મકમપ- વર્ગ મધુરૈકરસત્વાત્ । ઉદકમિતિ ક્ષીરાદિક- મુદકપ્રભવમિત્યર્થઃ, -ઇતિ કેચિદન્યે તુ ઉદક- શબ્દેન સંતાનભાવાત્મકો દુઃખાભાવો લક્ષ્યતે ઇત્યાહુઃ ॥
ઽપાવમાનીઃ સ્વસ્ત્યયનીઃ સુદુઘા હિ ઘૃતશ્ચતઃ ઋષિભિઃ સંભૃતો રસો બ્રાહ્મણેષ્વમૃતં હિ તત્ ॥ પાવ માન્યઃ પાત્રયિત્ર્યઃ । સ્વસ્ત્યયનીઃ સ્વસ્તિ અવિનાશઃ અવિનાશકારિણ્યઃ આયુષ્પ્રદા ઇ- ત્યર્થઃ । સુદુઘાઃ સુદોહનાઃ । ઘૃતશ્રુતો ઘૃત- સ્રાવિણ્યઃ । ઋષિભિર્મન્ત્રસારવેદિભિરયં સંભૃત એવાત્ર રાશીકૃતો રસો યા એતાઃ પાવમાન્ય:- યતો બ્રાહ્મણેષુ તદમૃતમ્, અમરણકારી આયુ- પ્રદો ભોગાસક્તાનાં મુમુક્ષૂણાં તુ મોક્ષદોઽયં રસ ઇત્યર્થઃ ॥
પાવમાનીઃ સ્વસ્ત્યયનીર્યાભિર્ગચ્છતિ નન્દનમ્ । પુણ્યશ્ચ ભક્ષ્યાન્ભક્ષયત્યમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ ॥
તથા પાવમાન્યઃ સ્વસ્ત્યયન્યઃ, યાભિરધી- તાભિર્નરો નન્દનં વનં દેવોદ્યાનં ગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ તથા ભક્ષ્યાંશ્ચ પુણ્યફલભૂતાન્ સ્વર્ગાદિકાન્ ભુઙ્ક્તે અમૃતત્વં ચ મોક્ષલક્ષણં લભતે ॥
પાવમાની ર્દિશન્તુ ન ઇમં લોકમથો અમુમ્ । કામાન્ સમર્ધયન્તુ નો દેવૈર્દેવીઃ સમાહૃતાઃ ॥

એવં ચૈતાઃ પવમાન્યોઽસ્માકમિમં પૃથિવી- લોકમમું ચ સ્વર્ગલોકં દિશન્તુ દર્શયન્તુ, કામાંશ્ચ કામ્યમાનાન્ સર્વાનર્થાનસ્માકં સમ્ય- વર્ધયન્તુ દેવૈદ્યતનૈઋષિભિઃ સમાહૃતા એકી- કૃતાઃ સત્યઃ ॥
યેન દેવાઃ પવિત્રેણ આત્માનં પુનતે સદા । તેન સહસ્રધારેણ પાવમાન્યઃ પુનન્તુ નઃ ॥
યેન પવિત્રીકરણેન ઉદકવિશેષાત્મના દેવા આત્માનં પવિત્રીકુર્વન્તિ, તેનાનન્તધારેણાસ્માન્ પાવમાન્યઃ પુનન્તુ ॥
મુઞ્ચન્તુ મા શપથ્યાદથો વરુણ્યાદુત ।
અથો યમસ્ય પડ્ડીશાત્સર્વસ્માદ્દેવકિલ્બિષાત્ ॥ આથર્વણસ્ય ભિષજ આર્ષમ્ । અનુષ્ટુપ્ આપ ઉચ્યન્તે ઋષિણા । શપથ્યાચ્છપથપ્રભવાત્ પડ્ડીશાત્પાશાત્ કિલ્બિષાચ્ચ । તથા વરુણ્યા- રુણપાશનિમિત્તાત્ યેન પાપેન સતા વરુણઃ પાશૈ- નાતિ તસ્માત્ કિલ્બિષાત્ તન્નિમિત્તાચ્ચ પા- શાત્ । ઉતેતિ સમુચ્ચયે । તથા યમસ્ય ચ સંબ- ન્ધિનઃ પાશાત્પાપાચ્ચાપો વિમુઞ્ચન્તુ મામ્ । યેન પાપેન સતા યમઃ પ્રભવતિ તદ્યમસ્ય પાશઃ । કિંચ સર્વસ્માદ્દેવકિલ્બિષાત્, અવશ્યકર્તવ્યં - યદ્દેવાનાં યાગહોમાદિકં તદકરણાદ્યત્પાપમુ- પજાયતે તદેવકિલ્બિષમ્, તસ્માત્સમગ્રાત્પાપા- દાપો માં મુઞ્ચન્તુ ॥
જાગ્રદ્યત્સુતઃ પાપમભિજગામ । સર્વસ્માન્મા તસ્માદેનસઃ પ્રમુઞ્ચતુ ॥ ગાયત્રી । આપ ઉચ્યન્તે । યત્પાપં જાગ્રદહ-
મભિજગામ આભિમુખ્યેન કૃત્વા કૃતવાન્,
યચ્ચ સુપ્તઃ સુપ્ત ઇવ સુપ્તઃ અજ્ઞાનાત્ તસ્માત્સર્વસ્મા- દેનસો મામાપઃ પ્રમુઞ્ચતુ વિમુઞ્ચન્ત્વિત્યર્થઃ ॥ તદ્વષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ । દિવીવ ચક્ષુરાતતમ્ ॥
વિષ્ણોર્વ્યાપકસ્ય પરમં બ્રહ્મરૂપં પદં મોક્ષ- લક્ષણં પ્રાપ્નુયામેત્યાશાસ્મહે ।
સંમાર્જનમત્રા વ્યાખ્યાતાઃ । સંમાર્જનાદન- ન્તરં ઽઋતં ચ સત્યમ્ઽ ઇત્યાદિકમઘમર્ષણસૂક્તં જપેત્ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારકારિણં સૂક્તાભિધેયં પ્રજાપતિં ધ્યાયન્ । સૂક્તાભિધેયાશ્ચ સૃષ્ટિ- સ્થિતિપ્રલયાઃ પ્રજાપત્યધીના ઇત્યેતદુપનિષત્સુ તત્ર તત્ર પ્રતિપાદિતમ્ । પ્રજાપતિર્હિ અનેક- શક્તિખચિતઃ સંકલ્પમાત્રેણ ત્રૈલોક્યં ખતનો- રેવ સૃજતિ, સંહારસમયે ચ સ્વાત્મન્યેવ પુનઃ શક્તિરૂપેણોપસંહરતિ । તથાચ શ્રુતિઃ
ઇતિ ।
ઽહિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતાગ્રે ।ઽ (ઋ૦ ૧૦ ૧૨૧ । ૧ ).
ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્તતો વૈ સદજાયત । તદાત્માનં સ્વયમકુરુત ।ઽ ( તૈ૦ આ૦ ૮।૭।૧)
ઇતિ । બ્રાહ્મણમપિ
ઽયો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વ યો વૈ વેદાંચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈ । તંહ દેવમાત્મબુદ્ધિપ્રકાશં મુમુક્ષુર્વૈ શરણમહં પ્રપદ્યે ॥
(શ્વેત૦૬।૧૮ )
એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપશ્ચ પૃથ્વી વિશ્વસ્ય ધારિણી ॥ઽ
( મુ૦ ૨૧૧૩ )
ઇતિ । તદેતત્સૃષ્ટિકર્તૃકત્વાપન્નપ્રજાપતિપ્રકાઃ
શકં સૂક્તં વ્યાચક્ષતે ॥
ઋતં ચ સત્યં ચાભીદ્ધાત્તપસોઽધ્યજાયત । તતો રાત્રિરજાયત તતઃ સમુદ્રો અર્ણવઃ ॥ સમુદ્રાદર્ણવાદધિ સંવત્સરો અજાયત । અહોરાત્રાણિ વિદધદ્વિશ્વસ્ય મિષતો વશી । સૂર્યાચન્દ્રમસૌધાતા યથાપૂર્વમકલ્પયત્ । દિવં ચ પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષમથો ખઃ ॥ ઋષિરઘમર્ષણઃ । અનુષ્ટુપ્ છન્દઃ । પ્રજાપ- તિર્દેવતા જગત્સ્રષ્ટૃત્વેન સૂક્તજપસમયે ધ્યા- તવ્યઃ । તપો જ્ઞાનં ઽસમ્યગ્જ્ઞાનમયં તપઃ ।ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્માદભીદ્ધાત્ત્રષ્ટવ્યપદાર્થ- સાંમુખ્યેન દીપ્તાદ્વર્તમાનાત્ ઋતં ચ સત્યં ચાજાયત । જગત્સૂત્રભૂતઃ પ્રાણઃ સત્યં ઽપ્રાણો વૈ સત્યમ્ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । ઋતમપિ પ્રાણસ્વરૂપ- મેવ ગતિમત્ત્વાત્ । ઋતમિતિ હિ ગત્યર્થસ્યાર્તે રૂપમ્ । મનોઽપિ ઋતં સત્યં ચ સત્યસંકપત્વાત્ વિદ્યુદ્વત્સુવેગગામિત્વાચ્ચ । સંકલ્પ - માત્રાત્ મનઃ સહિતઃ પ્રાણઃ પ્રજાપતિના નિર્મિત ઇત્યર્થઃ । તતઃ પ્રાણોત્પત્ત્યનન્તરં તત એવ સંકલ્પમાત્રાત્પ્રાજાપત્યાદ્વાત્રિરજાયત । અઞ્જનપુઞ્જવર્ણસામ્યાદ્રાત્રિશબ્દ આકાશે વર્તતે । પ્રાણોત્પત્ત્યનન્તરં તત્ર તત્રાકાશોત્પત્તિશ્રુતિ- રુપનિષત્સુ । તત આકાશોત્પત્ત્યનન્તરં સમુદ્રો અર્ણવઃ જલમર્ણવરૂપં ગતિયુક્તં પોલૂયમાનં જલં જાતમિત્યર્થઃ । સમુદ્રગ્રહણં ભૂતત્રયસ્યા- ન્યસ્યાપ્યુત્પત્તિં લક્ષયતિ । તથાચ શ્રુતિઃ ઽઆકાશાદ્વાયુર્વાયોરગ્નિરગ્નેરાપોઽદ્યઃ પૃથિવીઽ ( તૈ૦ ૨।૧ ) ઇતિ । ક્રમાનિયમં ચ તત્ર તત્ર દર્શયન્નૃષિર- વિદ્યાનિર્મિતત્વેન ભેદવિવર્તસ્યાદ્વૈતે ક્રમસ્યા- પારમાર્થિકતામાહ - સમુદ્રાદર્ણવાત્ સંવત્સરઃ સમ્રાટ્ ઽઅધિરીશ્વરેઽ (૧।૪।૯૭) ઽયસ્માદધિ- કમ્ઽ ( ૨૩૯) ઇતિ સમુંદ્રશબ્દાત્સપ્તમ્યાં જાતાયાં વ્યત્યયેન પઞ્ચમી । સમુદ્રગ્રહણં ચ ભૂતપઞ્ચકોપલક્ષણમ્ । અધિભૂતેષુ સમ્રાટ્ જાતઃ ભૂતખામી ભૂત ઇત્યર્થઃ । કિં કુર્વાણઃ સમ્રાડજાયત । અહોરાત્રાણિ તત્પરિચ્છેદકા- રિણૌ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિદધત્ જનયન્ । કથં વિરાડ્ જનયતિ, વિનિયુઙ્ક્તે ચાદિત્યાદિકં કાર્યશેષેષુ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ યતોઽસૌ મિષતો નિમેષોન્મેષવતો વિશ્વસ્ય સમસ્તભુવનસ્ય ધાતા નિર્માતાતો વિદધાતિ, તસ્ય ચ વશી- તિકૃત્વા યથાયોગ્યત્વં યુઙ્ક્તે । કથં વિદધત્ । યથાપૂર્વં પૂર્વકલ્પાનતિક્રમેણ અનાદિરેતદીયઃ સર્ગપ્રલય ઇત્યર્થઃ । અથવા યથાપૂર્વં પૂર્વકર્મા- નુસારેણ તેન ન મુક્તાન્ શરીરાદિના યોજ - યતિ । યદ્વા યથાપૂર્વં યથાક્રમં ન સર્વાન્ તુલ્યાન્ નિર્મિતવાન્ ઉપભોગાભાવપ્રસઙ્ગાત્ કિં તર્હિ ઉચ્ચાવચાન્ અકલ્પયત્ કલ્પિતવાન્ । અથવા પૃથિવીમન્તરિક્ષં ચ સ્વશ્ચ સ્વર્ગમિતિ લોકત્રયં યથાક્રમમકલ્પયદિતિ સંબન્ધઃ । પૃથિવ્યા ઉપર્યન્તરિક્ષં નક્ષત્રાદિલોકં, તતઃ પઞ્ચવિધં પૂર્વપ્રદર્શિતં સ્વર્ગમિતિ । કિં તસ્ય જગન્નિર્માણ પ્રયોજનમિતિ ચેદત આહ દિવમિતિ ઽદિવુ ક્રીડાયામ્ ઽ ક્રીડયેત્યર્થઃ ।
એવં ઽસંમાર્જનાનન્તરભૂતમૃતં ચ સત્યં ચેત્યે- તયાનયુક્ત આવર્તયેત્ઽ ઇતિ કાઠકશ્રુતેઃ અઘ- મર્ષણસૂક્તજપઃ કર્તવ્યઃ । તદનન્તરં પ્રાણ- સંયમઃ । તથાચ યાજ્ઞવલ્ક્યેન
ઽમાર્જનં પ્રાણસંયમઃ । ( ૧।૨૨ )
ઇતિ માર્જનોત્તરકાલેઽપિ પ્રાણસંયમશ્ચોદિતઃ । કિંચ સ્નાનાદાવપ્યસ્યોપયોગોઽસ્તિ । તથા ચ વસિષ્ઠેન પ્રાયશ્ચિત્તાર્થત્વમસ્ય પાપક્ષયહેતુ- ત્વેઓક્તમ્
ઽઆવર્તયેત્સદા યુક્તઃ પ્રાણાયામાન્પુનઃ પુનઃ । આલોમાગ્રાન્નખાગ્રાચ્ચ તપસ્તપ્સ્યન્નનુત્તમમ્ ॥ પ્રાણાયામાન્ધારયેત્રીન્યથાશાસ્ત્રમતન્દ્રિતઃ । અહોરાત્રકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ ॥
ઇતિ । તથાચ
ઽઅહોરાત્રં ચ યાઞ્જન્તૂન્હિનસ્ત્યજ્ઞાનતો દ્વિજઃ । તતઃ સ્વાત્વા વિશુદ્ધ્યર્થં પ્રાણાયામાન્ ષડાચરેત્ ॥ઽ ઇતિ । યોગશાસ્ત્રેષૂપનિષત્સુ ચ પ્રાણાયામૈરેવ પવનજયે સતિ ભૂતેન્દ્રિયજયઃ પ્રાધાન્યેન પ્રતિપાદિતઃ । તેનાસ્ય પ્રયત્નતરેણ લક્ષણમભિ- ધેયમ્ । તચ્ચ તથૈવ યાજ્ઞવલ્ક્યાદિભિઃ પ્રતિ- પાદિતમ્ ।
ઽગાયત્રીં શિરસા સાર્ધં જપેદ્વ્યાહૃતિપૂર્વિકામ્ । પ્રતિપ્રણવસંયુક્તાં ત્રિરયં પ્રાણસંયમઃ ॥ ( યા૦ ૧ ( ૨૩ )
ઇતિ । વસિષ્ઠ
ઽવ્યાહૃતિપ્રણવૈર્યુક્તાં ગાયત્રી શિરસા સહ । ત્રિઃ પઠેદાયતપ્રાણઃ પ્રાણાયામઃ સ ઉચ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । તત્ર કુમ્ભકેનૈવ પ્રાણાપાનવૃત્તેર્નિરોધ- મિચ્છન્તિ સન્ધ્યોપાસનપ્રાયશ્ચિત્તાદિષુ, સમા- ધૌ કુમ્ભકેન રેચકેન ચ । કુમ્ભકો બાહ્યવાયો- રાચમને ક્રિયમાણે ઉદરસ્ય કુમ્ભવત્પૂરણા- દ્ભવતિ, રેચકસ્ત્વાન્તરવાયોર્નિઃસારણાદુદરસ્ય રિક્તતાપાદનાત્ । તત્રાયં ક્રમઃ -ઓં ભૂઃ
ઓં ખઃ ઓં
ઓં
ભુવઃ
મહઃ । કેચિત્તુ તકારાન્તં મહચ્છબ્દ પઠન્તિ ઓં મહદિતિ । તથાચ પાતઞ્જલભાષ્યે
ઽબ્રાહ્મસ્ત્રિભૂમિકો લોકઃ પ્રાજાપત્યસ્તતો મહાન્ । માહેન્દ્રશ્ચ સ્વરિત્યુક્તો દિવિ તારા ભુવિ પ્રજાઃ ॥ઽ (૩।૨૬) ઇતિ । ઓં જનઃ ઓં તપઃ ઓં સત્યમ્ । ઓં તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ઓં આપો જ્યોતી રસોઽમૃતં બ્રહ્મ ભૂર્ભુવઃ સ્વરોમ્ ॥

એતદ્યાવતા કાલેન ત્રિઃ પઠ્યતે તાવન્તં કાલં પ્રાણનિરોધઃ પ્રાણાયામઃ સોઽભ્યસનીયઃ । એતં ચ પ્રાણાયામમુપક્રમેઽપિ સન્ધ્યોપાસન- સ્વેચ્છન્તિ । ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ
ઽત્રયઃ પ્રાણાયામાઃ પઞ્ચદશમાત્રાપરિમાણાઃઽ
ઇત્યયં ગૌતમોક્તઃ પ્રથમમનુષ્ઠેયઃ, પશ્ચાદયં ગૌત- મીયવ્યતિરેકેણાત્રાધિકારાત્ । યથોક્તં ઽપ્રાણાયામૈસ્ત્રિભિઃ પૂતસ્તત ઓઙ્કારમર્હતિ ।ઽ એવમેવ ચાસ્માકં વૃદ્ધેભ્ય આગમઃ - ઉપક્રમ ઇવ સન્ધ્યોપાસનસ્ય વયમુપનયનકાલ એવ દ્વિવિધમપિ પ્રાણાયામં યત્નેનાનુષ્ઠાપિતા વેદાર્થ- વિદુત્તમૈઃ પિતૃપાદૈઃ । તત્ર વ્યાહૃતીનાં સાવિ- ત્ર્યાચાર્થો વ્યાખ્યાતો બ્રહ્મરૂપઃ । લોકસપ્તક- મપિ હિ બ્રહ્મણો રૂપમોંકાર સાવિત્રીવાચ્યસ્યો- ક્તમ્ । આપો જ્યોતિરિત્યસ્યાપિ સર્વાઙ્ગોપરિ- સ્થિતત્વાત્ પ્રાધાન્યાચ્ચ સાક્ષાદ્બ્રહ્મશબ્દવત્તયા શિરઃ શબ્દવાચ્યસ્ય બ્રહ્મરૂપમેવાભિધેયં બ્રહ્મા- દ્વૈતે જ્ઞાનકાણ્ડાર્થં, દ્વૈતેઽપિ કર્મકાણ્ડાર્થમ્ । તત્ર બ્રહ્મેતિ વિશેષ્યપદમ્ । આપ ઇત્યાદીનિ ચત્વારિ વિશેષણપદાનિ । ઽઆપૂ વ્યાપ્તૌ ઽ ઇત્ય- સ્યાપઃ, વ્યાપકઃ સર્વકાર્યાનુબન્ધિત્વાદતો બ્રહ્મણ એવ વ્યાપકત્વમુક્તમ્ । જ્યોતિરિતિ જ્ઞાનપ્રકાશકત્વમુક્તમ્ । રસ ઇતિ સારત્વમ્ । અમૃતમિતિ નિત્યાનન્દાત્મકત્વં પરમવિના- શિત્વં ચ । ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ લોકત્રયાત્મકત્વમ્ । અસ્ય ચ શિરસઃ પ્રભાવોઽપ્યુક્તઃ
ઽ ષોડશાક્ષરકં બ્રહ્મ ગાયત્ર્યાસ્તુ શિરઃ સ્મૃતમ્ । સદાવર્તયન્વિપ્રઃ સંસારાદાશુ મુચ્યતે ॥ઽ
છન્દઃ શિરસો નાસ્તિ યજુષ્વાત્ । ઋષિસ્તુ પ્રજાપતિઃ । દેવતાસ્ત્વગ્નિબ્રહ્મવાયુસૂર્યાઃ । તથાચ પારાશર્યઃ
ઽગાયત્ર્યાસ્તુ શિરઃ પ્રોક્તમાપો જ્યોતી રસોઽમૃતમ્ । તત્ર પ્રજાપતેરાર્ષ છન્દોહીનં યજુઃ સ્મૃતમ્ ॥ બ્રહ્માગ્નિવાયુ સૂર્યાશ્ચ દેવતાસ્તસ્ય કીર્તિતાઃ ।ઽ ઇતિ । પ્રાણાયામાદનન્તરં સમન્ત્રકમાચમનં કુર્યાત્ । યથાહ શઙ્ખઃ
ઽ એવં સંમાર્જનં કૃત્વા પ્રણાયામાંશ્ચ ધર્મવિત્ । ઉપસ્પૃશેત્તતઃ પશ્ચાન્મત્રેણાનેન સન્ધ્યયોઃ ॥ આપશ્ચરસિ ભૂતેષુ ગુહાયાં સર્વમૂર્તિષુ ।
ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્કાર આપો જ્યોતી રસોઽમૃતમ્ ॥ઽ ઇતિ । બ્રહ્મોચ્યતે તદ્રૂપા આપઃ સ્તોતુમ્ । ત્વમેવ સર્વભૂતેષુ ચરસિ । તથાહિ ત્વમેવાપઃ । ત્વમેવ ગુહાયાં હૃદયાકાશે મન ઇત્યર્થઃ । સર્વે - ન્દ્રિયોપલક્ષણં ચૈતત્ । સર્વાસુ ચ મૂર્તિષુ યે સ્થિતા જીવાત્માનસ્તેઽપિ ત્વમેવ । ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્કારસ્ત્વમેવ સાધ્યસાધકરૂપ ઇત્યર્થઃ । ત્વં જ્યોતિસ્ત્વં રસસ્ત્વમમૃતં, યશ્ચ ત્વં તા આપ
ઇતિ । દ્વિતીયમબ્ગ્રહણમાચમ્યમાનાખપ્સુ બ્રહ્મ- રૂપોપસંહારાર્થમ્ । ગૌતમોઽપ્યાહ
ઽઅશ્વ માદિત્યશ્ચ પુનાતુઽ ઇતિ સાયમ્ । ઽરાત્રિશ્ચ મા ચન્દ્રમા પુનાતુ ઇતિ પ્રાતઃ । આચમેદિતિ શેષઃ । પ્રાણાયામાદનન્તરં
ઽસૂર્યસ્ય ચાપ્યુપસ્થાનં ......
ઇતિ દર્શનાત્
ઽઉદુત્યં જાતવેદસં ચિત્રં દેવેત્યૃચૌ પઠન્ । દ્વિજઃ પ્રદદ્યાદ્વિધિવદ્ભાસ્કરાય જલાઞ્જલિમ્ ॥”
ઇતિ વચનાત્
ઽઉદુત્યં જાતવેદસમૃષિઃ પ્રસ્કણ્વ ઉચ્યતે । ગાયત્રં છન્દ આખ્યાતં દેવતા સૂર્ય ઉચ્યતે ॥ ચિત્રન્દેવેત્યત્ર ત્રિતઃ કુત્સો વા કીર્ત્યતે ઋષિઃ । ત્રિષ્ટુપ્ છન્દો દૈવતં ચ સૂર્યોઽસ્યાઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ઽ ઽઅતિરાત્રેઽશ્વિને શસ્ત્રે નિયોગોઽસ્યાસ્તથા જપે ।ઽ ઇતિ સ્મરણાત્ ઽઉદુ ત્યંઽ ઽચિત્રન્દેવાનામ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામાદિત્યમુપતિષ્ઠેત જલાઞ્જલિમાદાય ॥ ઉદુત્યં જાતવેદસં દેવં વહન્તિ કેતવઃ દૃશે વિશ્વાય સૂર્યમ્ ॥
ત્યદ્ શબ્દઃ સર્વનામ । ઉશબ્દો નિપાતઃ પાદ- પૂરણાર્થઃ । ઉદિત્યુપસર્ગે વહન્તીત્યનેન સંબ- ધ્યતે। ત્યં તં જાતવેદસં જાતપ્રજ્ઞાનં જાતધનં વા, દેવં દાનાદિગુણયુક્તં, સૂર્ય વિક્રાન્તિમન્તં કેતવો રશ્મયોઽશ્વા વા વહન્તિ । કિમર્થં વહન્તિ । દૃશે દર્શનાય । કસ્ય । વિશ્વાય ષષ્ઠ્યર્થે ચતુર્થી વિશ્વસ્ય સર્વસ્ય જગત્રયસ્ય ॥ ચિત્ર દેવાનામુદ્ગાદનીકં ચક્ષુર્મિત્રસ્ય વરુણસ્યાનેઃ । આપ્રા દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષં સૂર્ય આત્મા જગતસ્તસ્થુષશ્ચ ॥ આદિત્યો બ્રહ્મ । સ ચાત્ર પરાપરરૂપેણ સ્થિતઃ સ્તૂયતે । તત્રાપરરૂપેણ તાવદુદયકાલાદારભ્ય સ્તુતિમાહ । ચિત્રમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્। યશ્ચિ- ત્રમાશ્ચર્યભૂતમુદ્ગાદુદગમત્ શાર્વરં તમોઽપહત્ય અયાદિતેજશ્ચાપહૃત્ય, દેવાનાં ચ દ્યોતમા- નાનાં રશ્મીનામનીકં મુખમાદાય સમૂહં વા । કઃ । સૂર્યઃ । કીદૃશઃ । જગતો જઙ્ગમસ્ય ચક્ષુઃ । કિંવા સામાન્યેનોચ્યતે, મિત્રાવરુણાભિપ્રભૃતી- નામપિ નેત્રમ્ । યશ્ચ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ આપ્રા આ સમન્તાત્ અપ્રાઃ પૂરિતવાન્ અન્તરિક્ષં ચ । પરરૂપેણ સ્તૌતિ - આત્મા જગતો જઙ્ગમસ્ય, તસ્થુષઃ સ્થાવરસ્ય । સૂર્યાદ્વૈતમનેનોક્તં બ્રહ્મા- દિત્યરૂપેણ ભાવનીયમ્ । તથાચ શ્રુતિઃ ઽયે વૈ તમાદિત્યં પુરુષં વેદયન્તે સ ઇન્દ્રઃ સ પ્રજાપતિઃ સ બ્રહ્મા ।ઽ
ઇતિ ॥
ઽઉપતિષ્ઠેત ચાદિત્યં મત્રૈસ્તદૈવતૈર્દ્વિજઃ । ઽ
ઇતિ વચનાદન્યૈરપ્યાદિત્યદેવતાકૈર્મન્ત્રૈરાદિત્યઃ સ્તોતવ્ય ઇતિ પ્રયુજ્યમાના અન્યેઽપિ વ્યા- ખ્યાયન્તે ।
હંસઃ શુચિષદ્વસુરન્તરિક્ષસદ્ધોતા વેદિષદતિથિર્દુરોણસત્ । નૃષદર સહસયોમસદબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહત્ ॥ છન્દો જગતી । ઋષિર્વામદેવઃ । પરમાત્મરૂ- પેણ સ્તૂયમાનઃ સૂર્યો દેવતા । હન્તિ ધ્વાન્તં, ગચ્છતિ ચાધ્વાનમધિદૈવરૂપેણ વાવિદ્યામિતિ હંસઃ । તથાચોક્તં
ઽહંસો નારાયણઃ પ્રોક્તો હંસ આત્મેતિ નિશ્ચિતઃ । વાત્મા સ ભગવાન્વિષ્ણુસ્તદ્રહ્મ સર્વગમ્ ॥ઽ
ઇતિ । શુચયો દીપ્તયો રશ્મયઃ, સ્વર્ગે વા શુચિઃ, નિત્યજ્ઞાનસુખં વા તત્ર સીદતિ શુચિષત્ । તથા વાસયતિ જગત્ વૃષ્ટ્યાદિદ્વારેણ વિવર્ત પરિણતિમુખેન અધ્યાત્મરૂપેણેતિ વસુરા- દિત્યઃ । અન્તરિક્ષે સીદતિ વાય્વાદિરૂપેણે- ત્યન્તરિક્ષસત્, અધ્યાત્મરૂપેણ વા સર્વજીવા- ત્મનામન્તરિક્ષે હૃદયાકાશ અન્તર્યામિરૂપેણ સીદતીત્યન્તરિક્ષસત્ । હોતેતિ હેઓ રૂપમ્ । સચ પ્રાણિનાં રાત્રૌ પ્રસુપ્તાનાં વ્યાપારસિદ્ધિષુ સાંમુ- ખ્યાપાદનાદાહૃતેર્વાધિદૈવરૂપેણાધ્યાત્મરૂપેણ આહ્વયતિ સ્પર્ધયતે જુહોતીતિ વા અવિદ્યા- મધિક્ષિપતીત્યર્થઃ । વેદ્યાં સીદત્યગ્નિરૂપેણે- તિ - વેદિષત્ । અધ્યાત્મરૂપેણાપિ ઽવિદ જ્ઞાનેઽ વેદ્યાં નિત્યજ્ઞાનરૂપાયાં સીદતીતિ વેદિષત્, અતિથિઃ સન્ દુરોણે ગૃહે જીવાત્મનિવાસે સર્વ- શરીરે વા સીદતિ । યદ્વા દ્રોણકલશે સો- મરસાધાનેઽગ્ન્યાદિદેવતાભાવેનેત્યતિથિર્દુરોણ- સત્ । અથચ બ્રહ્માણ્ડસ્થસ્ય સર્વશરીરગસ્ય ચાનિત્યત્વાદતિથિઃ, અતિથિરપ્યનિત્યઃ યતો ગૃહાગૃહાન્તરં યાતિ । નૃષુ મનુષ્યેષુ અન્તર્યા- મિત્વેન પ્રાણાદિભાવેન ચ સીદતીતિ નૃષત્ । નૃગ્રહણં ચેતનોપલક્ષણાર્થમ્ । અધિદૈવેઽપિ નૃષુ સર્વચેતનેષુ સીદતિ પ્રકાશકત્વેન નયન- સહકારિતયેતિ નૃષત્ । વરે દ્યુસ્થાને સીદત્ય- ધિદૈવાત્મનેતિ વરસત્ । તથાચ બ્રાહ્મણમ્
ઽવરં વા એતત્સદનં યસ્મિન્નેષ આસન્નસ્તપતિ । ઇતિ । અથવા વરેષૂત્કૃષ્ટેષુ સ્થાનેષુ નન્દનવન - મહદાદિલોકપ્રભૃતિષુ સીદતિ ક્રીડતિ ઇન્દ્રાદિભાવેનેતિ વરસત્ । અધ્યાત્મપક્ષે ઋતે સત્યે નિત્યચૈતન્યાત્મકે તિષ્ઠતીતિ ઋતસત્ । અધિ- દૈવપક્ષે વા ઋતે યજ્ઞે સૌર્યાદિ કે સીદતિ દેવ- તાત્વેનેત્યૃતસત્ । વ્યોમ્ન્યન્તરિક્ષે હૃદયાકાશે વા સીદતીતિ વ્યોમસત્ । સ્તુતૌ પૌનરુક્તયે ન દોષઃ । યથોક્તં
ઽવક્તા હર્ષ ભયાદિભિરાકૃષ્ટમનાસ્તથા સ્તુવન્નિન્દન્ । _ યત્પદમસકદ્રૂયાત્તત્પુનરુક્તં ન દોષાય ॥ ઽ
ઇતિ । ઇહાપિ વેદાત્મા વક્તા । તથાચ શ્રુતિઃ ઽયં સર્વે વેદા ન વિદુર્યસ્ય સર્વે વેદાઃ શરીરં સોઽન્ત- ર્યામૃતઃ ।ઽ
ઇતિ । અથવા પૌનરુક્તત્યોચ્ચારણેનેદં બોધયતિ યદુત સર્વઃ પદગ્રામો બ્રહ્માભિધાયિતયૈવંપ્રાય ઇતિ । અપ્સુ જાયતે ઇત્યબ્જાઃ
ઽઅપ એવ સસર્જાદૌ
....ઽ (૧1૮)

ઇત્યાદિમાનવશાસ્ત્રાનુસારેણાદિત્યોઽબ્જાઃ । અથવા સમુદ્રતીરસ્થદૃષ્ટ્યા અબ્જાઃ । તથાચ શ્રુતિઃ
ઽઅઓ વા એષ પ્રાતરુદેત્યપઃ સાયં પ્રવિશતિ ।ઽ
ઇતિ । વૈદ્યુતાગ્નિરૂપો વડવાગ્ન્યાત્મકઃ સૂર્યસ્ય સ્વભાવોઽબ્જાઃ । ગવિ ખર્ગે ઇન્દ્રાદિરૂપેણ, અન્તરિક્ષે વા ભાનુસ્વભાવેન, પૃથિવ્યાં વા અન્નૌ- બધ્યાદિરૂપેણ જાયત ઇતિ ગોજાઃ । ઋતે સત્યજ્ઞાને જાયતે તિષ્ઠતીતિ ઋતજાઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ
ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ ।ઽ ( તૈત્તિ૦ ૨ ૧ )
ઇતિ । એવમદ્રૌ મેરૌ જાયતે ઉદયસમયે ઉપલભ્યતે ઇત્યદ્રિજાઃ । કિંવા બહુચ્યતે ઋત- માદિત્ય એવ ઋતં સર્વગતં પરબ્રહ્મરૂપં યત્ સ સૂર્ય ઇતિ । તત્પરમં બ્રહ્મ પ્રાપ્નુયામેતિ વાક્યં પૂરયિતવ્યમ્ । બૃહદ્વ્યાપકમ્ ॥
ઉદ્વયં તમસસ્પરિ જ્યોતિષ્પશ્યન્ત ઉત્તરમ્ । દેવન્દેવત્રા સૂર્યમગન્મ જ્યોતિરુત્તમમ્ ॥
અનુષ્ટુપ્ છન્દઃ । સૂર્યો દેવતા । ઉદિત્યુપસર્ગઃ અગન્મેત્યનેન સંબધ્યતે । વયમુત્તમં બ્રહ્મલક્ષણં જ્યોતિરુદ્ગન્મ । આશીર્લિઙોઽર્થે વ્યત્યયેન લુઙ્ ઉદગન્મેત્યાશાસ્મહે ઊર્ધ્વં ગમ્યાસ્મ ઇત્યર્થઃ । કિં કુર્વન્તઃ । દીપાદિજ્યોતિરન્તરાપેક્ષયા ઉત્ત- રમુત્કૃષ્ટમુપરિવર્તિ વા જ્યોતિઃ સૂર્યં પશ્યન્તો ધ્યાયન્તઃ અનેન સૂર્યધ્યાનેનેત્યર્થઃ । અન્યચ્ચ કીદૃશં સૂર્ય પશ્યન્તઃ । તમસસ્પરિ તમસ ઉપરિ વર્તમાનં તમસોઽન્ધકારસ્યા વિદ્યારૂ- પસ્ય ચ નાશકમિત્યર્થઃ । અન્યચ્ચ કીદૃશમ્ । દેવં દાનાદિગુણયુક્તં દ્યોતમાનં વા । તથા દેવત્રા દેવાનાં ત્રિદશબ્રાહ્મણલક્ષણાનાં ત્રાણાત્ । ઽત્રૈઙ્ પાલનેઽ ઽઆતોઽનુપસર્ગે કઃઽ (૨૩) આકારો વર્ણાગમઃ ઽસુપાં સુલુઽ (૭।૧૧૩૯) ઇતિ દ્વિતી- યાલુક્ । નતુ દેવ એવ દેવત્રા ઽદેવપુરુષમનુષ્યે- ભ્યસ્ત્રાઽ (૫।૪।૫૬) ઇતિ તદ્ધિતસ્ત્રાપ્રત્યયઃ દેવ- મિત્યનેનૈવ ગતાર્થત્વાત્ ॥
મિત્રસ્ય ચર્ષણીધૃતઃ શ્રવો દેવસ્ય સાનસિ । દ્યુમ્નં ચિત્રશ્રવસ્તમમ્ ॥
ગાયત્રી
મિત્રો જનાન્યાતયતિ બ્રુવાણો મિત્રો દાધાર પૃથિવીમુ૒ત દ્યામ્ । મિત્રઃ કૃષ્ટીરનિમિષાભિચષ્ટે મિત્રાય હવ્યં ઘૃતવદ્વિધેમ ॥ ઇયં ત્રિષ્ટુપ્ । દ્વયોરપિ મિત્રાદિત્યૌ દેવતે । અનયોઃ ક્રમેણ ભાષ્યમ્ । મિત્રસ્યાદિત્યસ્યાકાર- સ્નિગ્ધસ્ય શ્રવો માહાત્મ્યં ધ્યાયામેત્યધ્યાહારઃ । શ્રૂયત ઇતિ શ્રવઃ ઉપનિષત્પ્રસિદ્ધં પરબ્રહ્મરૂપ- મિત્યર્થઃ । કીદૃશં શ્રવઃ । દ્યુમ્નં દ્યોતમાનમ્ । તથા સાનસિ સમુચ્છ્રિતમ્, ચિત્રશ્રવસ્તમં ચિત્રતમ- માશ્ચર્યતમં શ્રવસ્તમં ચ પ્રસિદ્ધતમં સર્વજીવા-
ત્મભિરન્તર્યામિતયાધિદૈવરૂપેણ ચેત્યમાનત્વાત્ । સર્વોઽપિ હિ મન્યતે - કેનાપ્યહં પ્રેરિતઃ કર્મ કરોમીતિ । યથોક્તં
ઽઅજ્ઞો જન્તુરનીશોઽયમાત્મનઃ સુખદુઃખયોઃ । ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેચ્છુ વા સ્વર્ગમેવ વા ॥ઽ
ઇતિ । કીદૃશસ્ય । ચર્ષણીધૃતઃ ચર્ષણયો મનુ- વ્યાસ્તાન્ધારયતિ વૃષ્ટ્યાદિદ્વારેણ અધિદૈવરૂ- પેણ, અધ્યાત્મરૂપેણ તુ ચૈતન્યવિવર્તપરિણામા-
દ્યાત્મના ॥
અથોત્તરા મિત્રો જનાનીતિ । જનાનીતિ લિઙ્ગવ્યત્યયઃ, જાયન્ત ઇતિ જનાસ્તાના- તયતિ વિસ્તારયતિ ક્રિયાસુ પ્રવર્તયતીત્યર્થઃ । કિં કુર્વાણઃ । ન પરાન્ પ્રકાશયન્નેવ ક્રિયાઃ કારયતિ યાવતા વેદાદિરૂપેણ બ્રુવાણોઽપિ વિદધત્ નિષેધશ્ચ । મિત્રઃ પૃથિવીં દ્યાં ચ દાધાર વ્યત્યયેન લિટ્ ધારયતે વૃષ્ટ્યાદિદ્વા- રેણ । તથા કૃષ્ટીર્મનુષ્યાન્ મિત્ર એવાનિ - મિષમનિમીલિતં કૃત્વા અભિચષ્ટે આભિમુ ખ્યેન પશ્યતિ કઃ સુકૃતં કરોતિ દુષ્કૃતં વા યથોક્તમસ્માભિર્વિષ્ણુસ્તોત્રે ઽરવિરપિ સકલાનાં કર્મણાં સાક્ષિભૂતઃ ।ઽ ઇત્યાદિ । કિંચન પરં વયં મિત્રં ધ્યાયામો યાવતાસ્મૈ મિત્રાય સૂર્યાયાગ્નિરૂપાય વયં સાયં પ્રાતશ્ચ પ્રતિદિનં હવ્યં હવનીયં ઘૃતસહિતં હવિર્વિધેમ દદ્મ ઇત્યર્થઃ ॥
ઇત ઊર્ધ્વમુદકતર્પણમૃષિવિહિતમવશ્યં કર્ત- વ્યમ્ । તત્ મતભેદેન પ્રદર્શ્યતે । તત્ર બૌધાયન- સ્તાવદાહ
ઽઅતોઽનન્તરં દેવતાસ્તર્પયતિ । અગ્નિઃ પ્રજાપતિઃ સોમો રુદ્રોઽદિતિર્વૃહસ્પતિઃ સર્પ ઇત્યેતાનિ પ્રાગ્દ્વારાણિ સદૈવતાનિ સનક્ષત્રાણિ સગ્રહાણિ સાહોરાત્રાણિ સમુહૂર્તાનિ તર્પયામિ વશ્વ તર્પયામિ ।
તપનોઽર્યમા ભગઃ સવિતા ત્વષ્ટા વાયુરિન્દ્રાગ્ની ઇત્યેતાનિ દક્ષિણદ્વારાણિ સદૈવતાનિ સનક્ષત્રાણિ સગ્રહાણિ સાહોરાત્રાણિ સમુહૂર્તાનિ તર્પયામિ રુદ્રાંશ્ચ તર્પયામિ ।
મિત્ર ઇન્દ્રો નિરૃતિઃ પૂષા આપો વિશ્વે દેવા બ્રહ્મા વિષ્ણુ- રિત્યેતાનિ પ્રત્યગ્દ્વારાણિ સદૈવતાનિ સનક્ષત્રાણિ સગ્રહાણિ સાહોરાત્રાણિ સમુહૂર્તાનિ તર્પયામિ આદિત્યાંશ્ચ તર્પયામિ ।
વસવો વરુણોઽજૈકપાદહિર્બુધ્ન્યઃ પૂષાશ્વિનૌ યમ ઇત્યેતાનિ ઉદગ્દ્વારાણિ સદૈવતાનિ સનક્ષત્રાણિ સંગ્રહાણિ સાહોરાત્રાણિ સમુહૂર્તાનિ તર્પયામિ સાધ્યાંશ્ચ તર્પયામિ ।
બ્રહ્માણં તર્પયામિ, પ્રજાપતિં ચતુર્મુખં તર્પ ૦ પરમેષ્ઠિનં તર્પ ૦ બ્રહ્મ પાર્ષદાન્ તર્પ ૦ બ્રહ્મપાર્ષદીશ્ચ તર્પ૦ । ઓં ભૂઃ પુરુષં તર્પ • ઓં ભુવઃ પુરુષં ત૦ ઓં સ્ત્રઃ પુરુષં ત૦ ઓં ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ પુરુષં ત૦ । ઓં ભૂસ્ત ૦ઓં ભુવસ્ત૦ ઓં સ્વસ્તર્પયામિ ઓં મહસ્ત૦ ઓં જનસ્ત૦ ઓં તપસ્ત૦ ઓં સત્યં ત૦ । ઓં ભવં દેવં ત૦ ઓં શર્વ દેવં ત૦ ઓં ઈશાનં દેવં ત૦ ઓં પશુપતિં દેવં ત૦ ઓં રુદ્રં દેવં ત૦ ઓં ઉગ્રં દેવં ત૦ ઓં ભીમં દેવં ત૦ ઓં મહાદેવં ત૦ । ઓં ભવસ્ય દેવસ્ય પત્નીં ત૦ ઓં શર્વસ્ય દેવસ્ય પત્નીં ત૦ ઓં ઈશા- નસ્ય દેવસ્ય પત્નીં ત૦ ઓં પશુપતેર્દેવસ્ય પત્નીં ત૦ ઓં રુદ્રસ્ય દેવસ્ય પત્નીં ત૦ ઓં ઉગ્રસ્ય દેવસ્ય પત્નીં ત૦ ઓં ભીમસ્ય દેવસ્ય પત્નીં ત૦ ઓં મહાદેવસ્ય પત્નીં ત૦ । ઓં ભવસ્ય દેવસ્ય સુતં ત૦ ઓં શર્વસ્ય દેવસ્ય સુતં ત૦ ઓં ઈશાનસ્ય દેવસ્ય સુતં ત૦ ઓં પશુપતેર્દેવસ્ય સુતં ત૦ ઓં રુદ્રસ્ય દેવસ્ય સુતં ત૦ ઓં ઉગ્રસ્ય દેવસ્ય સુતં ત૦ ઓં ભીમસ્ય દેવસ્ય સુતં ત૦ ઓં મહાદેવસ્ય સુતં ત૦ ઓં રુદ્રપાર્ષદાન્ રુદ્રપાર્ષદીશ્ચ । ઓં સ્કન્દં સન- ત્કુમારં ષષ્ઠીં વિશાખં સ્કન્દપાર્ષદાન્ સ્કન્દપાર્ષદીશ્ચ તર્પયા - મિ । વિઘ્નાંસ્તર્પ ૦ વીરં ત૦ શીલં ત૦ વીરદન્તં ત૦ હસ્તિ- મુખં ત૦ વિઘ્નપાર્ષદાન્ વિઘ્નપાર્ષદીશ્ચ । વિષ્ણું ત૦ નારાયણં શ્રિયં દેવીં સરખતીં પુષ્ટિં વિષ્ણુપાર્ષદાન્ વિષ્ણુપાર્ષદીશ્ચ । યમં ત૦ કાલં વૈવસ્વતં ચિત્રગુપ્તં વૈવસ્વતપાર્ષદાન્ વૈવખત - પાર્ષદીશ્ચ । ભરદ્વાજં ત" વિદ્યાં ધન્વન્તરિં ધન્વન્તરિપાર્ષદાન્ ધન્વન્તરિપાર્ષદીશ્ચ ॥
અથ ઋષયઃ । ઋષીંસ્તર્પયામિ મહર્ષીસ્ત૦ પરમર્ષીંસ્ત૦ દેવષસ્ત • બ્રહ્મષસ્ત૦ શ્રુતર્ષીસ્ત તાપસર્ષીન્ સપ્તર્ષીન્ કણ્વ - ર્ષીન્ ઋષિકાન્ ઋષિપત્નીઃ ઋષિપુત્રકાન્ કાણ્વં બૌધાયનં આ- પસ્તમ્ભં સૂત્રકારં સત્યાષાઢં હિરણ્યકેશં વ્યાસં પ્રણવં ગાયત્રીં સાવિત્રીં સરસ્વતીં છન્દાંસિ ઋગ્વેદં યજુર્વેદ સામવેદં અથર્વવેદ અથર્વાઙ્ગિરસં ઇતિહાસપુરાણાન્ સર્વવેદગણાન્ સર્વભૂતાનિતર્પયામિ ।ઽ
ઇતિ ॥
યાજ્ઞવલ્કીયયોગશાસ્ત્રાત્
ઽ સનક સનન્દશ્વ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ । કપિલચારિચૈવ વોઢુઃ પઞ્ચશિખસ્તથા ॥ એતે બ્રહ્મસુતાઃ સપ્ત મનુષ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।ઽ કાત્યાયનઃ
ઽમરીચિમત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ । પ્રચેતસં વસિષ્ઠં ચ ભૃગું નારદમેવ ચ ॥ઽ
અથ પુરાણમ્
ઽતર્પણં દેવતાનાં ચ ઋષીણાં ચ તતઃ પુનઃ । કૃત્વાધિકારી ભવતિ પિતૄણાં તર્પણે સદા ॥ઽ એવમેવ ચ સ્નાનકાલે દેવતાનાં તર્પણમવશ્યં કર્તવ્યમિતિ । અથાશ્વલાયનોક્તમ્

ઽદેવતાસ્તૃપ્યન્તુ અગ્નિસ્તૃપ્યતુ વાયુસ્તૃપ્યતુ સૂર્યઃ પ્રજાપતિઃ બ્રહ્મા વેદાઃ ઋષયઃ ઓઙ્કારો વષટ્કારો વ્યાહૃતયઃ ગાયત્રી સાવિત્રી સરસ્વતી યજ્ઞાઃ । દ્યાવાપૃથિવ્યૌ તૃપ્યતામ્ । અન્ત- રિક્ષં નક્ષત્રાણિ સાંખ્યાઃ સિદ્ધાઃ સાધ્યાઃ નદ્યઃ ગિરયઃ ક્ષે- ત્રૌષધિવનસ્પતયઃ ગન્ધર્વાઃ અપ્સરસઃ વિપ્રાઃ વયાંસિ ગાવઃ યક્ષાઃ રક્ષાંસિ ભૂતાન્યેવમન્તાનિ તૃપ્યન્તુ ॥
અથ ઋષયઃ । શતર્ચિનઃ માધ્યમાઃ ગૃત્સમદઃ વિશ્વા- મિત્ર: વામદેવઃ ભરદ્વાજઃ વસિષ્ઠઃ પ્રગાથાઃ પાવમાન્યઃ ક્ષુદ્રસૂક્તા મહાસૂક્તાસ્તૃપ્યન્તુ । વૈશમ્પાયન પૈલસૂત્રભાષ્યભારતમહા- ભારતધર્માચાર્યાસ્તૃપ્યન્તુ । જાનકિવાહવિગાર્ગ્યગાલવ ગૌતમ- શૌનકશાણ્ડિલ્યવાભ્રવ્યમાણ્ડૂકેયાસ્તૃપ્યન્તુ । ગાર્ગી વાચક્નવી તૃપ્યતુ । વડવા પ્રાતિથેયી સુલભા મૈત્રેયી તૃપ્યતુ । કહોડં કૌષીતકં મહાકૌષીતકં આશ્વલાયનં ઐતરેયં મહૈતરેયં પૈજયં વાષ્કલં અજાતવ ઔદવાહિં મહૌદવાહિં સૌજામિ શૌનક તર્પયામિ । યે ચાન્યે આચાર્યાસ્તે સર્વે તૃપ્યન્તુ પ્રતિપુરુષં પિવંસ્તર્પયિત્વા ॥ઽ
અથેતિહાસઃ ઽબ્રહ્મણે નમઃ વિષ્ણવે નમઃ મહે- શ્વરાય નમઃ વહ્નયે સૂર્યાય સોમાય વરુણાય વાયવે યમાય કુબેરાય ઇન્દ્રાય પૃથિવ્યૈ અદ્ભ્યઃ તેજસે વાયવે આકાશાય અગ્નયે આદિત્યાય વરુ- ણાય ચન્દ્રમસે કુમારાય ભૌમાય વિષ્ણવે બુધાય ઇન્દ્રાય બૃહસ્પતયે સરસ્વત્યૈ શુક્રાય પ્રજાપતયે શનૈશ્ચરાય ગણપતયે રાહવે રુદ્રાય કેતવે બ્રહ્મણે ધ્રુવાય અનન્તાય અગસ્ત્યાય ધ્રુવાય કાલાય વિ- શ્વકર્મણે પ્રજાપતિભ્યઃ વસુભ્યઃ રુદ્રેભ્યઃ આદિ- ત્યેભ્યઃ મરુદ્ભ્યઃ સાધ્યેભ્યઃ ઋષિભ્યઃ દેવર્ષિભ્યઃ બ્રહ્મર્ષિભ્યઃ રાજર્ષિભ્યઃ સિદ્ધેભ્યઃ વિદ્યાધરેભ્યઃ ગન્ધર્વેભ્યઃ નાગેભ્યઃ વૈનતેયેભ્યઃ અપ્સરોભ્યઃ સમુદ્રેભ્યઃ પવર્તેભ્યઃ નક્ષત્રેભ્યઃ નક્ષત્ર દેવતાભ્યઃ દેવમાતૃભ્યઃ દેવપત્નીભ્યઃ દેવકન્યાભ્યઃ વેદેભ્યઃ વેદાઙ્ગેભ્યઃ યજ્ઞાઙ્ગેભ્યઃ ધર્માર્થકામમોક્ષેભ્યઃ સપ્તપ્રણેતૃભ્યઃ સત્ત્વેભ્યઃ દિગ્ભ્યઃ વિદિગ્ભ્યઃ દિક્પતિભ્યઃ તીર્થેભ્યઃ નદીભ્યઃ સપ્તભ્યો લોકેભ્યઃ સપ્તભ્યઃ પાતાલેભ્યઃ વિશ્વેભ્યો- દેવેભ્યઃ શ્રિયૈ સરખત્યૈ દિવાચરેભ્યો ભૂતેભ્યો નમઃ નક્તઞ્ચરેભ્યો ભૂતેભ્યો નમઃ ॥ઽ અથ બૌધાયનઃ
ઽદર્ભેષ્વાસીનો દર્ભાન્ધારયમાણઃ પ્રાઙ્મુખઃ સાવિત્રીં સહસ્રકૃત્વ આવર્તયેત્ શતકૃત્વો વાપરિમિતકૃત્વો વા ઽ ઇતિ । પ્રણવવ્યાહૃતિયુક્તાં ગાયત્રીં ચ જપેત્ । ઽતતોસ્સૂત્રમાદાય તેનૈવ ગણયેઞ્જપમ્ ।
નીચૈર્જપં બુધઃ કુર્યાત્સાવિત્ર્યાસ્તુ વિશેષતઃ ॥ સાવિત્રીં જયમાનસ્તુ સ્વર્ગ ગચ્છતિ માનવઃ । શાન્ત્યર્થં માનસં જપ્યમુપાંશુ સ્યાચ્ચ પૌષ્ટિકમ્ ॥ અભિચારે સશબ્દં તુ હ્યુદક્પ્રાગ્દક્ષિણામુખમ્ । ધ્યાયેત મનસા મત્રં જિહ્વૌષ્ઠં નચ ચાલયેત્ ॥ ન કમ્પયેચ્છિરોગ્રીવં દન્તાન્નૈવ પ્રદર્શયેત્ । પિણ્ડીકૃત્યેન્દ્રિયગ્રામં મત્રાર્થધૃતમાનસઃ ॥ સ્વરવર્ણપદવાક્યૈઃ શુદ્ધમાવર્તયેજપમ્ । દશભિર્જન્મચરિતં શતેન ચ પુરાકૃતમ્ ॥ ત્રિયુગોત્થં સહસ્રેણ ગાયત્રી હન્તિ કિલ્બિષમ્ । વિના દર્ભૈશ્ચ યત્નાનં યચ્ચ દાનં વિનોદકમ્ ॥
અસંખ્યાતં તુ યજતં તત્સર્વં નિષ્ફલં ભવેત્ । હિરણ્યદન્તમણિભિર્જપ્યં શતગુણં ભવેત્ ॥ સહસ્રગુણમિન્દ્રાક્ષૈ રુદ્રાક્ષૈરયુતં ભવેત્ । નિયુતં પ્રયુતં વા સ્યાત્પદ્માક્ષૈસ્તુ ન સંશયઃ ॥ પુત્રજીવકજપ્યસ્ય પરિસંખ્યા ન વિદ્યતે ।ઽ
સ એષ એતામેવાહરહરહોરાત્રં સન્ધિષૂપતિષ્ઠમાનો બ્રહ્મપુત્રો બ્રાહ્મણઃ શાસ્ત્રમનુવર્તમાનો બ્રહ્મલોકમભિજયતિ ય એવં વેદ ॥ ઽ
યં ધ્યાયન્તિ ચિદાત્માનં સતતં જપ્યપૂર્વકમ્ ।. સોઽસ્તુ વઃ શ્રેયસે નિત્યં જગદાદિરજોઽવ્યયઃ ॥
ઇતિ દ્વિતીયા કાણ્ડકા

તૃતીયા કાણ્ડિકા ।
બ્રહ્મચર્યવ્રતસ્યાચાર્યપૂજાવિધિદ્વારેણાવધિમાહ
છન્દસ્યર્થાન્ બુદ્ધ્વા સ્નાસ્યન્ ગાં કારયેદાચાર્યમર્હયેત્

છન્દસિ વેદે ઋગ્યજુઃસામલક્ષણે મત્રબ્રા- હ્મણાર્થવાદનામધેયભેદયુક્તે યે વ્યવસ્થિતા અર્થા દ્વાદશાધ્યાય નિર્ણેયાસ્તાન્ બુદ્ધા તદ્યો - ગ્યત્વાત્, સ્નાસ્યન્ દારપરિગ્રહાર્થં સ્નાતકધર્માન્ ગ્રહીતુમિચ્છન્ આચાર્યમધીષ્ય ગાં મધુપર્કાર્થં કારયેત્ સ્વધનં દત્ત્વા અર્હયેત્ । સા મધુપર્કો- પયોગિની સતી ગુરવે દાસ્યતે । આચાર્યો હિ શિષ્યાય સિષ્ણાસવે મધુપર્કં દદાતિ, શિષ્ય- શ્વાચાર્યાય દક્ષિણામિતિ કેચિત્ । અન્યે તુ ગોપ્રભવો મધુપર્કો ગોશબ્દેન વિવક્ષિત ઇતિ વ્યાચક્ષતે । તેનાચાર્યમધીષ્ય મધુપર્કો મેં દીયતામિતિ મધુપર્ક કારયેદિત્યર્થઃ । ગૃહી-તમધુપર્કશ્ચ બ્રહ્મચારી આચાર્યમર્હયેદ્દક્ષિણા- દિના યથાશક્ત્યા પૂજયેત્ । અપરે તુ સૂત્રભેદેન વ્યાચક્ષતે – છન્દસ્યર્થાન્ બુદ્ધા સ્નાસ્યન્ ગાં કારયેદિત્યેકમ્, આચાર્યમર્હયેદિતિ દ્વિતીયમ્ । આચાર્યમધીષ્યાદાવાત્મને ગાં મધુપર્કચ દાપયેદિત્યાદ્યસ્યાર્થઃ । આચાર્યેણ ચ પૂજિતો ગૃહીતદક્ષિણઃ સન્ બ્રહ્મચારી પશ્ચાદાચાર્યમર્હયેત્ દક્ષિણાદાનાદિના । બ્રહ્મ- ચારિણં હિ સમ્યગધીતાવબુદ્ધવેદમાચાર્યઃ પૂર્વં પૂજયતીતિ । તથાચ સ્મૃતિઃ
ઽતં પ્રતીતં સ્વધર્મેણ બ્રહ્મદાયહરં પિતુઃ ।
સ્રગ્વિણં તલ્પ આસીનમર્હયેત્પ્રથમં ગવા ॥ઽ (મનુ૦ ૩।૩) ઇતિ । તં બ્રહ્મચારિણં, સ્વધર્મેણ શિષ્યધર્મેણ, પ્રતીતમભિમુખમાગતમ્, આચાર્યસ્ય બ્રહ્મહરં પિ- તુર્દાયહરં, ત્રગ્વિણં માલાધારિણં, તલ્પે ખટ્ટા- યામાસીનમુપવિષ્ટં ગવા પૂજયેદાચાર્યઃ । તસ્માન- હીતવિદ્યો ગુરુણાનુજ્ઞાતઃ સ્નાયાત્, સ્નાત્વા ચ ભાર્યામધિગચ્છેત્ । અનુત્સૃષ્ટસ્તુ વીર્યં હિત્વા ઉપાવર્તતે । તથાચ શ્રુતિઃ
ઽઇન્દ્રો વૈ પ્રજાપતૌ બ્રહ્મચર્યમુવાસ સ વા અનુત્સૃષ્ટો વીર્ય હિત્વોપાવર્તત ॥
ઇતિ ।
ઽઆચાર્યો બ્રહ્મચારિણઃ પ્રજાપતિઃ ।ઽ
ઇતિ ચ

દ્વિવિધો બ્રહ્મચારી — ઉપકુર્વાણો યો બ્રહ્મ- ચર્યં ચરિત્વા સ્નાનદારપરિગ્રહાદિકં સંશ્ર- યતે, નૈષ્ઠિકો યો બ્રહ્મચર્યેણ નિષ્ઠાં ગમયતિ । તત્રોપકુર્વાણકસ્ય સાવધિકં બ્રહ્મચર્યમિતિ ત- દપેક્ષયોક્તં ઽછન્દસ્યર્થાન્ઽ ઇત્યાદિ । નૈષ્ઠિકા - પેક્ષયા ત્વિદમુચ્યતે
શ્રોત્રિયોઽન્યો વેદાધ્યાયી

અન્યો નૈષ્ઠિકો બ્રહ્મચારી । શ્રોત્રિયો વેદા- ધ્યાયી । ઽશ્રોત્રિયંશ્છન્દોઽધીતે (પા૦ સૂ. ૫।૨।૮૪) ઇતિ શ્રોત્રિયશબ્દો વેદાધ્યાયિનિ નિપાતિતઃ । વેદાધ્યાયીતિ પુનર્વચનમવધારણાર્થં વેદાધ્યા- ય્યેવ ન સ્નાનાદ્યાચરતિ, નિધનાવધિકમસ્ય બ્રહ્મચર્યવ્રતમિત્યર્થઃ

અત એવ સ્પષ્ટાર્થમાહ
ન તસ્ય સ્નાનમ્

તસ્યાનન્તરોક્તસ્ય નૈષ્ઠિકસ્ય સ્નાનં નાસ્તી- ત્યર્થઃ

તસ્ય યસ્ય તૂપકુર્વાણકસ્ય સ્નાનાદિકમસ્તિ સ્નાનકર્તવ્યતામાહ
અથાસ્ય સ્નાનં વ્રજપરિહિતં પ્રપાદ્ય જટાશ્મશ્રુલોમનખમભિસંહાર્ય આપો હિ ષ્ઠેતિ તિસૃભિઃ સ્નાયાત્ હિરણ્યવર્ણા ઇતિ ચ દ્વાભ્યાં, શં ન ઇતિ ચ દ્વાભ્યામ્

ગોસમૂહો બ્રજઃ, તેન પરિહિતમધિષ્ઠિતં દેશં પ્રપાદ્ય પ્રવેશ્ય પ્રયોજક કર્તુરાચાર્યસ્યાયં નિર્દેશઃ । યથાસંભવં જટિલપક્ષે જટાનાં વાપનમ્, શિખિપક્ષે કેશાનામ્ । તેન જટા - દિકમભિસંહાર્યાપસાર્ય વાપયિત્વા આપો હિ ષ્ઠેત્યાદિભિસ્તિભિઃ સંમાર્જનં કુર્વન્તં સ્નાયાત્ સ્નાપયેત્ મજ્જયેત્ । હિરણ્યવર્ણા ઇતિ દ્વાભ્યાં દ્વિતીયં મજ્જનં કુર્યાત્, ઽશં ન આપઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં તૃતીયમ્ । અત્ર ચ શ્મશ્રુગ્રહણેનૌ - ષ્ઠોપરિગતકેશાનામપિ ગ્રહણમ્ । લોમગ્રહણેન ગુપ્તસ્થાનગતાનાં ગ્રહણં નતુ વાદિવૃત્તીનામા- ર્યપ્રસિદ્ધિવિરોધાત્

તતસ્ત્રિઃ સ્નાતઃ પવિત્રી ભૂત ઇદમિદં કુર્યાદિત્યાહ
દ્યૌસ્તે પૃષ્ઠમિતિ ચ્છત્રં ધારયેત

ઇમમગ્ન ઇતિ હિરણ્યમ્

પ્રતિષ્ઠે સ્થો દેવતે મા મા હિંસિષ્ટમિતિ વારાહ્યોપાનહૌ પ્રતિમુઞ્ચતે

દ્વિવસ્ત્રોઅત ઊર્ધ્વં તસ્માચ્છોભનં વાસો ભર્તવ્યમિતિ શ્રુતિઃ

વૈણવદણ્ડધારી નિત્યમ્

છત્રધારી

અપન્થદાયી

અદત્તહરણં પ્રતિષિદ્ધમ્

અપરયા દ્વારા નિઃસરણમ્

મલવદ્વાસસા સહ સંભાષા

રજોવાસસા સહ શય્યા

ગુરોર્દુરુક્તવચનમ્

અસ્થાને સ્મયનમ્

સરણમ્

ગાયનમ્

નર્તનમ્

તસ્ય ચેક્ષણમ્

અત્ર સૂત્રગણે પાઠક્રમાદર્થક્રમસ્ય બલીય- સ્ત્વાત્ ઉક્તાનુક્તપદાર્થાનામર્થવશેન ક્રમવિ- શેષયોજના કર્તવ્યા । તથાહિ ત્રિઃસ્નાતસ્ય જલાશયાન્નાદ્યાદેરુત્તીર્ણસ્ય ચરણપ્રક્ષાલનાદ-
યોઽનુક્તાઃ સૂત્રિતાશ્ચ ધૌતવસ્ત્રપરિધાનાદયો યથાક્રમેણ જ્ઞેયાઃ । દ્યૌસ્તે પૃષ્ટમિત્યાદિ - મન્ત્રેણ ચ્છત્રં ધારયેત, યથાવિભવાનુસારેણ ઇમમગ્ન ઇત્યાદિના કટકકુણ્ડલાદિ હિર- યમ્ । પ્રતિષ્ઠે સ્થ ઇત્યાદિના વારાહ્યોપાનહૌ પ્રતિમુઞ્ચતે પરિધત્તે । વરાહશબ્દો વરાહ- ચર્મણિ વર્તતે । વરાહચર્મણા નિર્વૃત્ત ઇત્યણ્, તસ્ય ઽઅણિઞોરનાર્ષયોર્ગુરૂપોત્તમયોઃ ષ્યઙ્ ગોત્રે ( ૪।૧।૭૮) ઇતિ વ્યઙ્, ઽયઙશ્ચાપૂઽ (૪।૧।૭૪ ) વારા ચ તે ઉપાનહૌ વારા- હ્યોપાનહૌ । વરાહઃ સૂકરઃ । વરાહોપાનહૌ ચ રાજસૂયાદાવર્થવાદાદિકાદવગમ્યેતે । અન્યે તુ વારાહ્યશબ્દં સંનિવેશવિશિષ્ટોપાનદ્વાચકં વ્યાચક્ષતે ચતુષ્કચ્છાદિતવત્ । અપરે લક્ષ- યા ચર્મમાત્રમ્યત્વં વર્ણયન્તિ, નહિ કશ્ચિદા- ચાર્યઃ સૂકરચર્મમય્યાવુપાન હૌ પરિદધદૃશ્યતે । કેચિત્તુ પઠન્તિ વારાઘુપાનહાવિતિ । તત્ર વા- રાહી ઉપાનહૌ ઇતિ દ્વે પદે । ઽછન્દોવત્સૂત્રાણિ ભવન્તિઽ ઇતિ પ્રથમપદદ્વિવચનસ્ય લુક્ પૂર્વ- સવર્ણાદેશો વા ઽસુપાં સુલુક પૂર્વસવર્ણઽ (૭ ૧।૩૯ ) ઇત્યાદિના । દ્વિવસ્ત્રોત ઊર્ધ્વમ્, અતો બ્રહ્મચર્યાદૂર્ધ્વં દ્વિવસ્ત્રઃ । બ્રહ્મચારી ક- વસ્ત્ર આસીત્, મૃગાજિનં હિ તેનોપરિ ધારિ- તમ્, નચ તત્ર લોકે વસ્ત્ર શબ્દપ્રયોગોઽસ્તિ । તતશ્ચ વસ્ત્રદ્વયં વિભવાનુસારેણોત્કૃષ્ટં ભર્ત વ્યમ્ । તથાચ શ્રુતિઃ ઽતસ્માચ્છોભનં વાસો ભર્તવ્યમ્ઽ ઇતિ । વેણોઃ સંબન્ધિનં ચ દણ્ડં ધારયતે તચ્છીલો વૈણવદણ્ડધારી । નિત્યમિતિ નત્વવષ્ટમ્ભનાદ્યર્થિતયૈવ કદાચિદેવેતિ । એવં છત્રધારી । અપન્થદાયી નાન્યસ્મૈ પન્થાનં દદ્યાત્ દૃષ્ટપ્રયોજનવ્યતિરેકેણ । અપથદાયીતિ તુ યુક્તઃ પાઠઃ । યતઃ ઽરાજ્ઞા તુ શ્રોત્રિયાય પન્થા દેયઃઽ ઇતિ ગૌતમાદિભિરુક્તમતઃ કથમયં શ્રોત્રિયવિશેષઃ સન્નન્યસ્મૈ પ્રાણિમાત્રાય પન્થા- નં દદ્યાત્ । અત્તહરણં પ્રતિષિદ્ધં - પરકીયં યદ્રવ્યં તત્પરેણાદત્તં ન ગૃહ્ણીયાત્ ઽન પર- સ્વમપહરેત્ઽ ઇતિ શ્રુત્યાદિનિષિદ્ધત્વાત્ । અપરયા દ્વારા નિઃસરણમ્ । પ્રતિષિદ્ધમિતિ કાણ્ડિકાન્તં યાવદનુષઙ્ગઃ । પ્રસિદ્ધમવિગર્હિતં યદ્વારં, તતોઽન્યયા દ્વારા અપ્રસિદ્ધયા ગુપ્તાન્ત:-
પુરાદિનિઃસરણપ્રવેશાય પરિકલ્પિતયા નિઃસ- રણં પ્રવેશનં ચ પ્રતિષિદ્ધમ્ । મલવદ્વાસાઃ શ્વપ- ચાદિ:, તેન સહ સંભાષણં પ્રતિષિદ્ધમ્ । તથા રજોવાસસા રજખલયા ઉદક્યાપરપર્યાયયા સહ શયનં પ્રતિષિદ્ધં, સ્નાનસ્ય વિવાહોપક્રમત્વાદેવ- મુચ્યતે ઇતિકર્તવ્યતયા હિ સ્નાનસ્ય વિવાહમૃતે નાસ્તિ પ્રસક્તિઃ । ગુરોર્માન્યસ્ય
ઽવિત્તં બન્ધુર્વયઃ કર્મ વિદ્યા ભવતિ પઞ્ચમી । એતાનિ માન્યસ્થાનાનિ ગરીયો યદ્યદુત્તરમ્ ॥ (મ૦ ૨।૧૩૬) ઇત્યાદિકસ્ય, દુષ્ટં પરુષાદિ વચનં પ્રતિષિદ્ધમ્ । અસ્થાને ગુરુસ્ત્રીજનાદૌ સ્મયનં હસનં પ્રતિષિ- દ્ધમ્ । એવં સરણં ગમનમસ્થાને રહસ્યગુરુજના- ધિષ્ઠિતે । એવં ગાયનં ગીતં નર્તનં ચાસ્થાને પ્રતિષિદ્ધમ્, નતૂત્સવાદૌ સમાનશીલમધ્યગ- તસ્ય ગુપ્તસ્થાને । તથાચ મહાવ્રતે ગીતવાદ્યન- ર્તનકર્તવ્યતાવચનમ્ ।
ઽતમુદ્ગાતા વાચયિત્વા પ્રસ્તોત્રે પ્રયચ્છતિ પ્રસ્તોતાધ્વર્ય- અસ્ધ્વર્યુરન્યસ્મૈ બ્રાહ્મણાય ।ઽ
ઇત્યાદિવીણાવાદનવચનં શ્રૂયતે । યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચાહ
ઽવીણાવાદનતત્વજ્ઞઃ શ્રુતિજાતિવિશારદઃ ।
તાલજ્ઞશ્ચાપ્રયાસેન યોગમાર્ગ નિગચ્છતિ ॥ઽ ( ૩।૧૧૪ )
ઇતિ । તસ્ય ચ નૃત્તગીતાદેરસ્થાનેઽવેક્ષણં પ્રતિ- ષિદ્ધં નતૂત્સવાદૌ ॥
ઽઆપો હિ ષ્ઠાઽ ઇત્યાદયો વ્યાખ્યાતાઃ । હિરણ્યવર્ણા ઇતિ શાખાન્તરીયત્વાત્ સમસ્તાઃ સૂત્રકૃતા પઠિતાઃ ॥
દ્યૌસ્તે પૃષ્ઠં પૃથિવી સધસ્થમાત્માન્તરિક્ષં સમુદ્રો યોનિઃ । વિખ્યાય ચક્ષુષા ત્વમભિતિષ્ઠ પૃતન્યતઃ ॥
બૃહતી। અશ્વસ્તુતૌ વિનિયુક્તા । ઇહ ચ્છત્ર- સ્તુતાવપિ તુલ્યા । તવ દ્યૌઃ સ્વર્ગલોકઃ પૃષ્ઠ પૃષ્ઠે ઉપરિ । પૃથિવી સધસ્થં સમાનસ્થાનમ્ । આત્માન્તરિક્ષં છત્રાવયવિનો મહત્ત્વસ્તુતિઃ । સમુદ્ર ઉદકં યોનિઃ કારણમ્ ઽઅપ્સુજોઽશ્વઃ ઽ ઇતિ સંસ્તવાત્ અશ્વયોનિઃ સર્વસ્યોદકપ્રભવ- ત્વાન્નેત્રવસ્ત્રાદેશ્છત્રમપિ તથા । એવં ચેન્મ- હાપ્રભાવસ્ત્વમતશ્ચક્ષુષા વિખ્યાય નિરીક્ષ્યા- ભિતિષ્ઠ આકામ અભિભવ । કાન્ । પૃતન્યતઃ પૃતના સેના તામિચ્છન્તિ યે તે પૃતન્યન્તઃ, તાન્ પૃતન્યતઃ ॥
ઇમન આયુષે વર્ચસે કૃધિ તિગ્મમોજો વરુણ સંશિ- શાધિ । માતેવાસ્મા અદિતે શર્મ યચ્છ વિશ્વે દેવા જરદષ્ટિ- ર્યથાસત્ ॥
ઇમં સુવર્ણાલઙ્કારમાયુષે ચિરજીવનાય, વર્ચસે ચ દીપ્તયે કૃધિ કુરુ । હે વરુણ ત્વમપિ ઓજો બલં તિગ્મં તીવ્રં સમ્યક્ સંપા- દ । હે અદિતે દેવમાતઃ અસ્મૈ સ્નાતકાય શર્મ સુખં યચ્છ પ્રયચ્છ માતેવ જનનીવ । હે વિશ્વે દેવાઃ સર્વદિવૌકસઃ જરદષ્ટિર્જરાવ્યાપ્તિ- યથા યેન પ્રકારેણ અસદ્ભવતિ, તથા કુરુત જરાજર્જરિતશરીરા યથા સંપદ્યામહે તથા કુરુતેત્યર્થઃ ॥
પ્રતિષ્ઠે સ્થો દેવતે મા મા હિંસિષ્ટમ્ ॥
હે દેવ ઉપાનહૌ સુપ્રતિષ્ઠે સ્થઃ શોભન- પ્રસ્થાને ભવતમ્ । મા મા હિંસિષ્ટં મમ હિંસાં
॥
ઇતિ તૃતીયા કાણ્ડકા

અથ
ચતુર્થી કાણ્ડકા ।
અથાતોઽષ્ટાચત્વારિંશત્સંમિતમ્

વ્યાખ્યાસ્યામ ઇત્યધ્યાહારઃ । વ્રતમિતિ ચ પ્રસ્તાવાદ્ગમ્યતે । ચતુર્ષુ વેદેષુ યદષ્ટાચત્વારિંશ- ત્સંવત્સરૈઃ સંમિતં પરિચ્છિન્નં વ્રતમુક્તં, તસ્ય પ્રતિનિધિભૂતં સંવત્સર નિર્વર્ત્યં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । યસ્ય વેદમધીયાનસ્ય યથાકાલવિહિતં વ્રતં ન સંપન્નં, તેન ચૈતત્કર્તવ્યમધીતવેદચતુષ્ટયે- ન ચ । અત એવ ત્રૈવિદ્યકવ્રતમિદમુચ્યતે । સ્નાનાદનન્તરં ચાસ્યાભિધાને પ્રયોજનં - સ્નાત- કભૂતેનાપ્યેતત્કર્તવ્યં પ્રાગ્વિવાહાદિતિ । અન્યે તુ યથાકાલવિહિતવ્રતસંપત્તાવપિ એતદ્વાર્ષિકં વ્રતં તપોઽતિશય સિદ્ધ્યર્થં કર્તવ્યતયા અનેન વિધીયતે ઇતિ વ્યાચક્ષતે । અથશબ્દો વ્રતપૂ- રણાર્થઃ । યથોક્તમ્
ઽમઙ્ગલે પૂરણે હેતાવાનન્તર્યાધિકારયોઃ ।
ષટ્સ્વર્થેષ્યથશબ્દોઽયં સ્મૃતઃ પ્રાક્પ્રસ્તુતેઽપિ ચ ॥ઽ અન્યોઽપિચાર્થો યથાસંભવં યોજ્યઃ । અતઃ-
શબ્દ હેત્વર્થઃ । યતોઽધ્યયનકાલે યથાવિહિત- વ્રતાસંપત્તિઃ કસ્યચિત્સંભાવ્યતે, અતો હેતોઃ પ્રતિનિધિભૂતં વ્રતાન્તરં વક્ષ્યામ ઇતિ

તત્ર વિધિવિશેષઃ

ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ

નિયમેષ્વાચાર્યપ્રધાનઃ સ્યાત્

સ્થાનાસનાદિકાન્ વક્ષ્યમાણાન્નિયમાન્ આચાર્ય માદાય કુર્યાત્ । આચાર્યપ્રાધાન્યેન ચ વેદગુણનાર્થાભ્યાસાવનુવર્તેતે

નિલયાર્થી યૂનબદ્ધં ન પ્રવિશેત્

શીતાતપભીતો નિલયાર્થી ભૂત્વા યૂનબદ્ધં મિશ્રવેણુવીરણકાણ્ડાદિનિબદ્ધં કુટીશાલાપ- ર્ણાદિકવાસવિશેષં ન પ્રવિશેત્

અનિલયઃ સ્યાત્

ન કેવલં પરનિર્મિતમાશ્રયવિશેષં ન પ્રવિ- શેત્ યાવતા સ્વયં નિલયમાત્રમપિ ન કુર્વી- તેત્યર્થઃ

યદ્યેવં વાત્યાકરકદૃષ્ટ્યાદ્યુપલવાદ્દેહભઙ્ગઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કયાહ
અન્યત્ર વૃક્ષાદ્વલ્મીકાદ્વા

વૃક્ષાદિકમાશ્રયેદિત્યર્થઃ । વલ્મીકં વલ્મીભૂમ્યાદિ

નિસ્તાન્તવમિત્યેકે

તન્તુર્વેણુરિતિ કેચિત્ શીતાદ્યુપહતો વંશ- નિર્મિતવ્યતિરેકેયાશ્રયાન્તરં વિશેત્ । રજ્જુસ્ત- ન્તુરિત્યન્યે, રજ્વાદિબન્ધૈર્યન્નિર્વૃત્તં શાલાદિ, તત્તાન્તવમ્

યથોક્તમેકં તુ વાસઃ શાણી કુતપં વા

યત્પૂર્વમુક્તમેકં વાસઃ, તદેવાત્રાપિ । ઇયાંસ્તુ વિશેષ :- ઇહ શાણી કુતપં વા । શાણી વરાસિઃ, ન પુનઃ ક્ષૌમી પ્રસિદ્ધા, ક્લિન્નકુટ્ટિતદર્ભનિર્મિ- તેતિ ત્વન્યે । અજલોમનિર્મિતં કુતપમ્

અસ્ય વાસસઃ પરિમાણમાહ
પરિમિતમુરઃપ્રમાણમુપરિજાનુ

ઉરસ આરભ્ય જાનુનોરુપરિભાગં યાવળ્યા- મોતિ તાવત્પરિમિતમેતત્કર્તવ્યમેકમેવ ત્રૈ-
વિદ્યેન । અધ્યયનકાલે તુ અધોભાગે પટો- લિકા વાસીદુપરિ તુ માર્ગ ચર્મ, તચ્ચ વાસ ઇતિ નોચ્યતે લોકે ઇત્યુક્તમ્

ચતુર્થકાલપાનભક્ષઃ

ઽસાયં પ્રાતર્મનુષ્યાણામશનં દેવનિર્મિતમ્ ।ઽ (સંવર્ત ૦ ) ઇતિ ભોજનકાલઃ । તત્ર પ્રથમદિનસ્ય સાયંપ્રાતર્લક્ષણં કાલદ્વયં દ્વિતીયદિનસ્ય ચ પ્રાતઃકાલં વર્જયિત્વા સાયં ચતુર્થે કાલે ભોજનપાને કુર્યાદિત્યેકે । એકદિન વ્યવધા નેન એકકાલં ભુઞ્જીતેત્યર્થઃ । અન્યે ત્વાહુઃ- પીયતે ઇતિ પાનં ક્ષીરતકાદિ તદેવ ચતુર્થ- કાલે પશ્ચિમપ્રહરે ભક્ષોઽસ્યેતિ, ક્ષીરાદિપાનીયે ભક્ષશબ્દો દૃષ્ટઃ ઽઅબ્ભક્ષો વાયુભક્ષઃઽ ઇતિ ॥
અસંચયવાન્

હિરણ્યાદિ સંચયં ન કુર્વીતેત્યર્થઃ

અહરહર્વા ભૈક્ષમશ્નીયાત્

ભિક્ષાણાં સમૂહો ભૈક્ષમ્ । પૂર્વેણ ભિક્ષાણા- મપિ સંચયસ્ય પ્રતિષેધે પ્રાપ્તે પ્રતિપ્રસવોઽનેન ક્રિયતે । પ્રતિદિનં ભૈક્ષમશ્નીયાત્ । શરીરા-
પાટવે તુ કદાચિદેકામપિ ભિક્ષામશ્નીયાત્, અ- ટિતુમશક્તઃ સક્તકણિકાદિકં વા । તાવન્માત્રં સંચિનુયાદિત્યનેનાભિપ્રાયેણ વાશબ્દઃ

અહસ્તિષ્ઠેદ્રાત્રાવાસીત

કાલાધ્વનોરત્યન્તસંયોગે અહઃ શબ્દાદ્વિતી- યા । અહનિ તિષ્ઠેદેવ ઊર્ધ્વ એવાસીતેત્યર્થઃ । રાત્રાવાસીતોપવિશેત્ । અતિશ્રાન્તઃ સ્વપ્યાદપિ કદાચિદન્તરા મનાક્ । અત્યન્તસંયોગાભાવાત્ દ્વિતીયાવિરહઃ

ઉભયં મુનિવ્રતઃ સ્યાત્

ઉભયમહોરાત્રં વાક્સંયમં કુર્યાત્ । મુનીનાં વ્રતમેતત્

સ્ત્રીશૂદ્રપતિતરભસરજસ્વલૈર્વા ન સંભાષયેતેતિ ચ્યવનો ભૃગુઃ

ભાર્ગવસ્તુ ચ્યવનો મન્યતે ખ્યાદિભિરેવ ન સંભાષેત, નતુ સર્વૈઃ । સંભાષયેતેતિ સ્વાર્થે ઽણિચ ઽરામો રાજ્યમકારયત્ઽ ઇતિવત્ । પતિતા- ત્રૈવર્ણિકા અપિ । રભસા અપૃષ્ટવક્તારો ભણ્ડવ- ન્દિપ્રભૃતયઃ । રજખલાસ્તુ યે રક્તેન શરીરમ- વલિપ્ય ભોજનાદિકં દાપયન્તિ

દ્વાદશરાત્રં વોભયતોઽમાવસ્યાં પૌર્ણમાસીં ચ

અસમર્થાપેક્ષમેતત્ । સંવત્સરસ્યોભયોરાર- મ્ભસમાપ્તિલક્ષણયોઃ પાર્શ્વયોર્દ્વાદશરાત્રમેત- સ્થાનાસનવાગ્યમપ્રભૃતિકં કુર્યાત્ પૌર્ણમા- સીમમાવસ્યાં ચ । તેન સંવત્સરમધ્યે અષ્ટાચ- ત્વારિંશદિનાનિ ભવન્તિ । ઉપક્રમોપસંહારયો- દશરાત્રદ્વયં દ્વાદશ પૌર્ણમાસ્યઃ, દ્વાદશામાવસ્યાઃ

પાલાશ્યઃ સમિધો નિત્યાઃ પરિધિવૃક્ષાણાં વા

યા બ્રહ્મચારિણો નિત્યાઃ સમિધઃ, તા ઇહ પાલાશ્યઃ । પલાશાલાભે પ્રતિનિધિઃ, પ્રતિનિ- ધાને ચ પરિધિવૃક્ષાણાં વા, પરિધિવૃક્ષાણાં સંબ- ન્ધિન્યો ગ્રાહ્યાઃ । પરિધિવૃક્ષાશ્ચ યૂપ્યાઃ બિ- ઽલ્વખદિરપલાશરોહીત કોદુમ્બરબધિરપ્રભૃતયઃ । તથાચ બ્રાહ્મણં શ્રુતિશ્ચ
ઽવૈલ્વો વા ખાદિરો વા પાલાશો વા રૌહીતકો વા સૌમ્ય - સ્વાધ્વરસ્ય યૂપઃ સ્યાત્ । ઔદુમ્બરો યૂપો ભવતિ ।ઽ ઽખાદિરે ભાતિ પાલાશે ભાતિ રૌહીતકે બધ્નાતિ ॥ઽ
ઇતિ । યજ્ઞિયા વા સર્વે પરિધિવૃક્ષાઃ । શ્રૂયતે હિ પરિબ્રાહ્મણમ્
ઽતસ્યેન્દ્રઃ પરિધીન્યજ્ઞિયેમ્યો વૃક્ષેમ્ય આજહારઽ ઇતિ । પરિધિવૃક્ષત્વાદેવ પાલાશીનાં સિદ્ધેઃ પૃથગ્ગ્રહણં તાસાં નિત્યત્વાર્થં તથાચેહ નિત્ય- ગ્રહણમ્ । નનુ મૂલપ્રકૃતાવેવ કસ્માન્નોક્તમ્ । સાધૂચ્યતે ભવતા કિંતુ જ્ઞાપકાર્થં ભવિષ્યતિ યથા સાદ્યસ્ક એવમુક્તં મધ્યમાયાં સંસ્થિ- તાયાં યૂપકર્મેતિ, પ્રકૃતૌ ચોક્તમુપસત્સુ યૂપકર્મેતિ । તત્ર કાલાકાઙ્ક્ષાયાં સત્યાં વિકૃ- તિરપિ પ્રકૃતિં ગૃહ્ણાતિ ઇત્યેતમર્થમવબોધ- યિતુમેવં સૂત્રિતવાનાચાર્યો વિરોધાભાવાત્ । એવમન્યત્રાપિ તુલ્યન્યાયત્વાદ્યોજ્યમ્ । તેનાં- હોમુગ્ભિઃ સમિદ્દાનેઽપ્યેવં જાનીયાદેવ
ઽતસ્યેન્દ્રો યજ્ઞિયેભ્યો વૃક્ષેભ્યઃ પરિધીનાજહાર ।
ઇતિ

મેધાં મહ્યમિતિ પાણિના માર્ગ દત્ત્વા ત્રિષવણમહોરાત્રમુદકોપસ્પર્શનમ્

કુર્યાદિતિ શેષઃ । મેધાં મહ્યમઙ્ગિરસ ઇત્યાદિભિર્મંત્રૈઃ દ્વાભ્યાં નાભેરારભ્યોર્ધ્વ બ્રહ્મદ્વારપ- ર્યન્તં માર્જનં નિઘર્ષણાત્મકં કૃત્વા
ઽનાભેરૂર્ધ્વમેવ પાણિના ઉન્માર્ષ્ટિ ઽ
ઇતિ સ્મૃતેઃ પ્રાતઃસવને મધ્યન્દિનસવને તૃતીયસવને ઇતિ સવનત્રયેઽપિ રાત્રિભાગત્રયે - પ્યેવમુદકોપસ્પર્શનં કુર્યાત્ । ઉપસ્પર્શનમિહ સ્નાનમ્ । ઉપસ્પર્શનશબ્દો હ્યાચમનસ્પર્શનસ્ત્રાનેષુ દૃષ્ટઃ, ઽઉપસ્પૃશ્ય સ્વસ્ત્યયનં ભવતિઽ ઇત્યાદાવાચ- મને, ન કુલ્યાદ્યન્તરાગમનનિમિત્તપ્રાયશ્ચિત્તભૂતે સદાચારાદિસિદ્ધે; ઽઉપસ્પૃશ્ય સોમમાલભેરન્ ઽ ઇત્યત્ર સ્પર્શે; ઽઆલભ્ય ચોપસ્પૃશેયુઃઽ ઇત્યત્રા- પ્યુદકાચમનમાત્રે; ઽરથ્યાદાવુપસ્પૃશેત્ઽ ઇત્યાદૌ સ્નાને । તત્ર પ્રકરણવશાદ્વિશેષવ્યવસ્થા । યથા સૈન્ધવશબ્દાદેરશ્વલવણમનુષ્યેષુ ।
દિવા વાતાર્કસંયોગાદ્રાત્રૌ નક્ષત્રમારુતૈઃ । સન્ધ્યયોરગ્નિવાતાભ્યાં પવિત્રં સર્વદા જલમ્ ॥ તત્ર ચાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય સુવર્ણ સંનિધાયેતિ વદન્તિ । અસ્તમિતે વસતીવરીગ્રહણવત્ ઽઅર્વૈ વાક્ઽ ઇત્યભેદાત્ અગ્ન્યભાવેઽપિ વાગુ- ચાર્યા એવં રાત્રાવાચમનાદ્યપિ કુર્યાત્

એવં સ્નાત્વા
નમો હમાય મોહમાયેતિ ચાનુસવનમગ્નયે વૈશ્વાનરાય તપાય તાપસાય તપન્તાય વિન્દવે વિન્દાય વસુવિન્દાય સર્વવિન્દાય નમઃ પારાય સુપારાય પારયન્તાય શાન્તાય, નમ ઊર્મ્યાય સૂર્મ્યાય, નમઃ ચ્યવનાય ભાર્ગવાય ઇત્યેતા એવ દેવતાસ્તર્પયન્નુદકેન

એતા એવ દેવતાસ્તર્પયન્નુદકેન તર્પયન્નમઃ- શબ્દાવચ્છિન્નૈર્મત્રૈશ્ચતુર્ભિરુપસ્પર્શનં કુર્યાદિતિ સંબન્ધઃ । આદિત્ય એવોપાધ્યવચ્છિન્નોઽત્રાનેક- દેવતારૂપોઽભિમતઃ । તથાચ હમ આદિત્યો ગન્તૃત્વેન સ્તૂયતે । ઽદ્રમહમ્મમીમૃગતૌઽ ઇતિ હમ્મેઃ રૂપં હમ ઇતિ । ઽમીઞ્ હિંસાયામ્ઽ ઇત્યસ્ય ત્વપ્રત્યયે રૂપં છાન્દસમ્, મોહમાયેતિ અન્ધ- કારાપસારકાયેત્યર્થઃ । તપતીતિ તપઃ । તપ- શ્ચચારેતિ તાપસઃ આદિત્ય એવ પ્રજાપતિરૂપેણ સ્તુતઃ । તપ્યતે ઇતિ તપઃ બ્રહ્માણ્ડાદિસર્ગઃ, તં તનોતિ ઉત્પાદયતીતિ તપન્તઃ ઽસર્વે વિધયૈછ-
દસિ વિકલ્પ્યન્તેઽ ઇતિ સુપો લુક્ । વિન્દતે ચેતયતે ઇતિ વિન્દુઃ, વિન્દ્યતે ચેત્યતે ઇતિ વિન્દઃ ચેત્ય ચેતયિતૃરૂપઃ પ્રજાપતિસ્તસ્મૈ નમઃ । વસુ વિન્દતે વસુવિન્દઃ, એવં સર્વવિન્દઃ ઽ તયોર્વિશેષણસમાસઃ । ઽપારતીરકર્મસમાપ્તૌ, પારયતીતિ પારઃ । પારયન્તં તનોતિ પારયન્તઃ । ઊર્મીન્રશ્મિકલ્લોલાન ર્હતીતિ ઊર્ભ્યઃ । એવં સૂર્યઃ । ચયાવયતીતિ ચ્યવનઃ । ભૃજ્જતિ પાચ- યતિ ભૂતાનીતિ ભૃગુઃ, તસ્યાપત્યં ભાર્ગવઃ -ભાનુરેવાત્ર

એષ સંવત્સરં ચરિત્વા વિમલો વિપાપો ભવતિ

એષ બ્રહ્મચારી સ્નાતકો વા પ્રકૃતઃ સંવત્સ- રમુક્તં વ્રતં ચરિત્વા, વિમલો રાગાદિમલશૂન્યો વિગતપાપશ્ચ ભવતિ

પાપાભાવપ્રદર્શનેનાધ્યયનાઙ્ગત્વવિહિતાધ્ય- -યનકાલવ્રતાકરણનિમિત્તપ્રાયશ્ચિત્તતામસ્ય સં- વત્સરવ્રતસ્ય દર્શયતિ
સર્વેષાં વેદાનાં ચરિતબ્રહ્મચર્યો યદિ નાન્યત્કુરુતે

યદ્યન્તં વેદાધ્યયનકાલે ન કુરુતે, તદાસિંસ્તત્પ્રતિનિધિભૂતે સંવત્સરબતે કૃતે સતિ ચતુર્ણામપિ વેદાનામધીતાનાં ચરિત- બ્રહ્મચર્યઃ સંપયતે વ્રતપરિપૂર્ણ વેદચતુષ્ટયાધ્ય- નમસ્ય સંપદ્યત ઇત્યર્થઃ । યે તુ સ્વતત્રમેવેદં સં- વત્સરવ્રતં ત્રૈવિદ્યકસ્ય તપોતિશયાર્થં વર્ણયન્તિ, ત એવં વ્યાચક્ષતે - પૂર્વેણ સહાસ્યૈકવાક્યતા, એષ સંવત્સરવ્રતં ચરિત્વા સર્વેષાં વેદાનાં ચરિતવ્રતઃ સન્ વિમલો વિપાપશ્ચ ભવતિ, યદિ તન્મધ્યેઽન્યન્નિષિદ્ધાચરણં ન કુરુતે

સ તુ ખલુ ચરિતબ્રહ્મચર્યો દશ દશ પુરુષાન્પુનાતિ પૂર્વાપરાન્ આત્માનં ચૈકવિંશમ્

તુશબ્દઃ ફલાન્તરસમુચ્ચયે । ખલુર્નિશ્વયે ॥ ૨૨ વૈદિકત્વપ્રસિદ્ધિ દ્યોતનાય ચ ફલાન્તરમાહ
પઙ્ક્તિં ચ યાવદનુપશ્યતિ યસ્યામુપવિશતિ

પુનાતીત્યનુષઙ્ગઃ । યાન્પશ્યતિ તાનપઙ્ક્તિપાવ-
નાનપિ પઙ્ગિપાવનાન્કરોતિ તપોબલાત્ યાંશ્ચૈ- કપયુપવિષ્ટાન્ન પશ્યત્યપિ, તાનપિ પાવયતિ ૨૩
સમાપ્ત એતાસામેવ દેવતાનામન્નસ્ય જુહોતિ । ધેનુર્દક્ષિણા

એતસ્મિન્વ્રતે સમાપ્તે, પૂર્વોક્તદેવતાભ્યોઽન્નં જુહોતિ તણ્ડુલલક્ષણં સ્થાલીપાકં વા । ઽછન્દોવત્સૂત્રાણિ ભવન્તિઽ ઇતિ સુબ્વ્યત્યયઃ । અન્નશબ્દો હિ કૃતે કૃતે વિપક્કે ચ દૃષ્ટઃ ઽહેષિભિ નિધનં કુર્યાદન્નકામાયઽ ઇત્યકૃતવચનઃ, ઽઅન્નં પ્રયોતિ ઘૃતં મધુ તણ્ડુલાન્ઽ ઇત્યાદૌ કૃત- ઽયોસ્ન્નમશ્નીયાત્ઽ ઇત્યાદૌ વિપકવ-
વચનઃ,
ચનઃ । ત્રિવિધમપિ બ્રીહિતણ્ડુલસ્થાલીપાકરૂપં પર્યાયેણ યથાસ્વં નિર્વાહ્યમ્ ॥
મેધા મામઙ્ગિરસો મેધાં સપ્તર્ષયો દધુઃ । મેધામગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચ મેધાં ધાતા દધાતુ મે

મેઘાં મે વરુણો રાજા મેધામનિર્દધાતુ મે । મેઘામિંદ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ મેધાં દેવી સરસ્વતી

યા મેધા અપ્સરસ્સુ ગન્ધર્વેષુ ચ યન્મનઃ । દૈવી મનુષ્યે યા મેધા સા મામાવિશતાદિહ

શરીરં મે વિચક્ષણં વા મધુમહુહે ।
નિશામિતં નિશામયે મયિ શ્રુતમ્

યન્મેઽનૂક્તં તદ્રમતાં શકેયં યદનુબુવે ।
પ્રિયાઃ શ્રુતસ્ય ભૂયાસ્મ મેધયા સંવિધીમહિ

નમો હમાય મોહમાય ॥
સયજુષ્કઃ પંચર્ચઃ । અઙ્ગિરસો દેવાઃ મહ્યં મેધાં બુદ્ધિં દધુર્દધતુ મદર્થં કુર્વન્તુ દદતુ વા મહ્યમ્ । કશ્યપાદયશ્ચ સપ્તર્ષયો મેધાં દધતુ । તથાગ્નિર્વાયુઃ ધાતા પ્રજાપતિર્મેધાં મે દધાતુ । એવં રાજા વરુણોઽગ્નિરિન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ મહ્યં મેધાં દધાતુ દેવી ચ સરખતી । તથાપ્સરઃસુ ચ યા મેધા સ્થિતા, ગન્ધર્વેષુ ચ યત્ મનઃ સ્થિતં, ત- દુભયમિહૈવ માનુષશરીરે સતિ મામાવિશતા- પ્રવિશતુ । યા ચ મનુષ્યવિશેષે દૈવી અમાનુષી મેધા, સાપિ મામાવિશતાત્ । મમ ચ શરીરં વિચક્ષણં વિપશ્ચિત્ સકલકલાકોવિદ્મસ્તુ । વાક્ સરખતી ત્રયીરૂપા મે મમ મધુમત્ મધુ- રવિપાકં સ્વર્ગાપવર્ગાદિકં ફલં દુહે દોગ્ધુ । યચ્ચ મયિ શ્રુતં જાતં, નિશામિતં ચાવબુદ્ધં મયાસીત્, તત્ નિશામયે નિશામયેય સ્મરણશક્તિસ્તત્ર મ- માસ્ત્વિત્યર્થઃ । યચ્ચ મમાનૂક્તં ગુરુણા નિગદિતં,
તદ્રમતાં શતશાખં શિષ્યપ્રશિષ્યાદીન્ પ્રસરતુ ફલપર્યવસાયિ સત્ । યચ્ચાનુબુવે નિગદિતુમિ- ચ્છામિ, તચ્છન્નુયામ્ । તથા વયં શ્રુતસ્ય પ્રિયાઃ ભૂયાસ્મ શ્રુતમસ્માકં ફલદાનપ્રસાદપરમસ્તુ । મેધયા ચ સંવિધીમહિ સમ્બધ્યેમહિ વયમ્ । યજુર્વ્યાખ્યાતમ્

ઇતિ ચતુર્થી કાણ્ડકા

અથ
પઞ્ચમી કાણ્ડિકા ।
3
યેનાધીયાનેન યથાવિહિતવ્રતાનિ નાનુષ્ઠિ - તાનિ, નાપિ સંવત્સરવ્રતં પશ્ચાત્ તં પ્રતિ પ્રાયશ્ચિત્તાન્તરં સ્વતત્રં વા તપોઽન્તરં પૂર્વવત્કૃચ્છ્રાદિકમાહ
અથ કૃચ્છ્રવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

કૃતમકુશલં વિહિતાકરણપ્રતિષિદ્ધસેવન- લક્ષણં કર્મ ચ્છ્રદતિ ઇતિ કૃચ્છ્રઃ । તથાનન્તરમેવ વક્ષ્યતિ ઽસર્વાકુશલમોક્ષાયઽ ઇતિ । ગૌત- મોહ
ઽઅથૈતાંસ્ત્રીન્કૃચ્છ્રાંશ્ચરિત્વા સર્વવેદેષુ સ્વાતો ભવતિ, સર્વેષુ તીર્થેષુ સ્વાતો ભવતિ ।ઽ
ઇતિ । ત્રીનિતિ કૃચ્છ્રમહાકૃચ્છ્રતપ્તકૃચ્છ્રાન્ । કૃતસ્ય પાપસ્ય ચ્છ્રદનં વા કૃચ્છ્રમિતિ નિર્વ- ચનમ્ । વર્ણલોપશ્છાન્દસત્વાત્ કૃચ્છ્રશબ્દસ્ય । તથાચ ચારાયણિસૂત્રમ્ ઽપુરુકૃતે ચ્છચ્છ્રયોઃ ઽ ઇતિ પુરુશબ્દઃ કૃતશબ્દશ્ચ લુપ્યતે યથાસંખ્યં
છે છે પરતઃ । પુરુચ્છદનં પુચ્છમ્, કૃતસ્ય
ચ્છ્રદનં વિનાશનં કૃચ્છ્રમિતિ ।
દુસ્તરં ગહનં કૃચ્છ્રં કષ્ટં દુષ્કરમિત્યપિ । લોકપ્રસિદ્ધપર્યાયે લિપ્યાપ્યર્થોઽસ્ય ગમ્યતે ॥ કૃચ્છ્રસ્ય વિધિઃ પ્રભાવ ઇતિકર્તવ્યતા કૃચ્છ્ર- વિધિઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ શિષ્યબુદ્ધિ- સમાધાનાર્થમિદં વાક્યમ્ । એવમન્યત્રાપ્ય- નુસર્તવ્યમ્

સ્તુત્યર્થમાત્માર્થં ચાસ્ય વ્રતસ્ય પુરાકલ્પાર્થ-
વાદમાહ
દેવાસો યથાચરન્વસવો રુદ્રા આદિત્યા મરુદઙ્ગિરસઃ પુરા

દેવાદીનામેવાત્ર વ્રતે આર્ષમ્ । પ્રશસ્તં ચૈતદ્દેવાદિભિઃ પાપવિમોક્ષાયાનુષ્ઠિતત્વાદિતિ તાત્પર્યાર્થઃ । દેવા એવ દેવાસઃ ઽઆજ્જસેર - સુકૂ (૭।૧।૫૦) । યેન પ્રકારેણ દેવાદય આ- ચરન્તં પ્રકારં વક્ષ્યામ ઇત્યન્વયઃ

સ્ત્રીશૂદ્રં નાભિભાષેત

સ્ત્રીમાત્રં શૂદ્રમાત્રં ચ ન સંવાદયેત્કૃચ્છ્રં ચરન્

દેવપાલકૃતભાષ્યોપેતાનિ ।
નક્તમાસીત સંશ્રિતઃ

કુડ્યકાષ્ઠાદિકમાલમ્બનમાત્રમાશ્રિતઃ સન્ રાત્રાવાસીતૈવ ઉપવિશેત્ શ્રમાતિશયનિવૃત્તયે, નતુ સુપ્યાત્ । એવં હિ સાતિશયં તપો ભવતિ । અતિશ્રાન્તસ્તૂપવિષ્ટ એવાન્તરાન્તરા મનાક્ સ્વાપં કુર્વીત શરીરાપાયસ્યાવશ્યવર્જનીયત્વાત્ નતુ શય્યામારોહેત્

સર્વાણ્યહાનિ તિષ્ઠેત્

દિનેષુ સર્વેષુ તિષ્ઠેદેવ, નતૂપવિશેત્

બ્રહ્મચારી

બ્રહ્મચર્યચરણશીલઃ । એતેન ગૃહસ્થસ્યાપ્ય- ધિકારં દર્શયતિ

ક્ષપાશયઃ

યદિ શ્રમાતિશયમપનોદયિતું મનાઙ્ગિદ્રાં કુ- ર્યાત્ તદા ક્ષપાયામેવ કુડ્યાદ્યવષ્ટમ્ભેનોપવિષ્ટઃ સન્, નતુ કથંચિદપિ દિવા શય્યાયાં વા

મધુમાંસલવણશ્રાદ્ધાનિ વર્જયેદવિચારયન્

ઽઅકામોપેતં મધુ ન દુષ્યતિઽ
ઇતિ વાજસનેયકાદૌ યદ્દૃશ્યતે, તથા
.............
ઇતિ,
6
ઇતિ,
•• સૈન્ધવં તુ ન દુષ્યતિ ।ઽ
દત્ત્વા તુ દેવવિપ્રેભ્યઃ ખાદન્માંસં ન દુષ્યતિ । ઽ
( મનુ૦ ૫।૩૨ )
( મનુ૦ ૩।૨૩૪ )
ઽવ્રતસ્થમપિ દૌહિત્રં શ્રાદ્ધે યત્તેન ભોજયેત્ ।ઽ
ઇત્યાદ્યાગમમવિચારયન્નેવ પ્રયત્નવિશેષેણ મ-
ધ્વાદીન્યત્ર વ્રતે વર્જયેત્

ગવાજિનં શાણીચીરં કુતપં માર્ગં વા વાસ ઉચ્યતે

ગવાજિનં ગોચર્મ । શાણીચીરં વરાસિખણ્ડઃ । મૃગસ્યેદં માર્ગ ચર્મ । કુતપમુક્તમ્

સર્વાકુશલમોક્ષાય મરુતોઽપ્યાચરંસ્તથા

અધ્યયનકાલે વૈગુણ્યકૃતસ્યેવાન્યકાલ- કૃતસ્યાપિ સમસ્તસ્યેહ જન્મકૃતસ્ય પૂર્વજન્મવિ- હિતસ્ય ચ અકુશલસ્ય પાપસ્ય કર્મણો મોક્ષાય વિનાશાયૈતદ્વતં ભવતિ સમ્યક્ કૃતં સત્ ।
તથાચ મરુદાદયોઽપિ તાદર્થ્યેનૈવાચરિતવન્તો- સમ્ભાવ્યમાનવ્યામોહા ઇતિ દૃઢપ્રમાણકમે-
તત્

ત્ર્યહં સાયં ત્ર્યહં પ્રાતસ્ત્ર્યહં ભુઞ્જેદયાચિતમ્ ।
ત્ર્યહં નૈવ તુ ભુઞ્જીત ।
એતદ્વસુભી રુદ્રૈરાદિત્યૈશ્ચરિતં વ્રતમ્

મરુદ્ભિશ્ચેતિ વિજ્ઞેયમ્ । ત્રીણ્યહાનિ સાયમેવ ભુઞ્જીત હોમકાલાદૂર્ધ્વમ્, ત્ર્યહં પ્રાતરેવ ત્ર્યહં ત્વયાચિતં લબ્ધમેવ ભુઞ્જીત, ત્ર્યહં તૂપવસ- નમ્, - ઇતિ ક્રમેણૈવ દ્વાદશ દિનાનિ વ્રતમ્ । એતત્કૃચ્છ્રં વ્યાખ્યાતમ્ । અસ્ય પ્રાજાપત્યમિતિ નામ । એવંપ્રકારં ક્લેશસાધ્યમન્યદપિ કૃચ્છ્ર- શબ્દેનોચ્યતે કૂર્ચસાન્તપનાદિકમ્

એતમેવ પ્રકારમતિકૃચ્છ્રેઽતિદિશન્નાહ
એષ એવાતિકૃચ્છ્રસ્ય વિધિરેવં વિધીયતે

યઃ કૃચ્છ્રસ્ય પ્રકારઃ સ્થાનશયનબ્રહ્મચ ર્યાદિક ઉક્તઃ, સ એષ એવાતિકૃચ્છ્રસ્ય વિધિઃ ।
યદ્યેવમભેદ એવ સ્યાત્ તદત્ર કોઽતિદેશાવકા- શોઽસ્ય ભિન્નવિષયત્વાદિત્યાશંક્યાહ એવં વિધી - યતે ઇતિ, વિશેષ ઇતિ શેષઃ

તથાચાહ
એતેષ્વેવ તુ કાલેષ્વેકૈકં પિણ્ડં પ્રાશ્નીયાત્

ભોજને વિશેષ ઇત્યર્થઃ । તથાચૈતેષ્વેવ સા-. માદિષુ ભોજન કાલેષ્વેકૈકં ગ્રાસમશ્નીયાદ- તિકૃચ્છ્રં ચરન્ । પિણ્ડંપ્રમાણં ત્વસ્યાવિકારેણ યાવદ્વાસો મુખે વર્તતે પાણિપૂરણભોજન ઇતિ

ઇતિ પંચમી કાણ્ડિકા

અથ ષષ્ઠીકણ્ડિકા ।
તપ્તકૃચ્છમાહ
તપ્તકૃચ્છ્રં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ત્ર્યહમુષ્ણાઃ પિવેદાપસ્ત્ર્યહમુષ્ણં પયઃ પિવેત્ । ત્ર્યહમુષ્ણં પિવેત્સર્પિર્વાયુભક્ષઃ પરં ત્ર્યહમ્

કૃચ્છ્રકાલેષ્વેવ સાયમાદિષુ ઉષ્ણજલપા- નાદિકમ્ । પયઃ ક્ષીરમ્ । સર્પિખ્યહમયાચિતમ્ । વાયુભક્ષ ઇતિ વાયુમેવોપજીવેત્ પવિત્રતાર્થં શરીરસન્ધારણાર્થં ચ, નત્વન્યત્કિમપિ ભુઞ્જીત પિવેદ્વેતિ તીવ્રોપવાસનત્રયવિધાનમેવૈતત્

બૃહસ્પતેસ્તુ કૂર્ચસ્ય એષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ

બૃહસ્પતેરિત્યાર્ષમ્ । પ્રરોચનાર્થં કૂર્ચ ઇતિ સંજ્ઞા । યઃ કૃચ્છ્રસ્ય સ્થાનાસનાદિપ્રકાર ઉક્તઃ, સ એવ કૂર્ચસ્યાપિ । તુશબ્દોઽપ્યર્થે ભિન્નક્રમઃ

પૂર્વવદ્વિશેષમાહ
યવાગૂં યાવકં શાકં
પયઃ સર્પિઃ કુશોદકમ્ ।
ત્ર્યહં ત્ર્યહં તુ પ્રાશ્નીયા-
દ્વાયુભક્ષઃ પરં ત્ર્યહમ્

યવાગૂરપાતિતુષયવસમ્પાદ્યા પેયપ્રાયા પ્ર સિદ્ધા । યાવકોઽપિ તદ્વત્ સ તુ ભક્તપ્રાયઃ કઠિનઃ । શાકં તુ હવિષ્યમેવ, નવવિશેષેણ 1 એવં ભોજનેઽપિ સાયમાદૌ કૃચ્છ્રાદૌ જ્ઞેયમ્ । કુશોદકમિતિ સમાહારનિર્દેશાત્સહોપયોગઃ । તેન સપ્ત ત્ર્યહા ભવન્તિ

ઇતિ ષષ્ઠી કાણ્ડકા

અથ
સપ્તમી કણ્ડિકા ।
અથ સાન્તપનમ્

કૃચ્છ્રવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ વાક્યશેષઃ । અથશબ્દઃ પૃથક્સ્થાનતાં પૂર્વેભ્યો દ્યોતયતિ

મરુતાં હોમો મરુતસ્તર્પયેત્

મરુતામેવાત્રાર્ષમ્ । અતસ્તેષામેવ હોમઃ । તાનેવ ચોદકેન તર્પયેત્ । ઇયમપિ ચૈતત્ સ્નાના-
દૂર્ધ્વમ્

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં
દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્ ।
એકરાત્રોપવાસશ્ચ
કૃચ્છ્રસાન્તપનં સ્મૃતમ્

કૃચ્છ્રરૂપં ચ તત્સાન્તપનં કૃચ્છ્રસાન્તપનમ્ । કુશોદકમેકત્રાહનિ, ગોમૂત્રાદિકમેકૈકમહન્ય- હનિ, એકરાત્રોપવાસશ્ચેતિ સપ્તરાત્રઃ

એતદેવ ત્રિરભ્યસ્તં
મહાસાન્તપનં સ્મૃતમ્

એતદેવ સાન્તપનં યથાસ્થાનં ગોમૂત્રાદિભક્ષ- ણમુખેન ત્રિરભ્યસ્તં દણ્ડકલિતકેન વા મહા- સાન્તપનં ભવતિ । તેન ભંગ્યા સાન્તપને સપ્તો- પવાસાઃ, મહાસાન્તપને ચૈકવિંશતિઃ પર્યવસ્ય- ન્તીતિ મહદેતત્તપઃ । યત્તુ યાજ્ઞવલ્ક્યે સાન્તપ- નસ્ય યહત્વં, મહાસાન્તપનસ્ય ચ સપ્તાહત્વં પ્રતી- યતે, તદપિ વિકલ્પેન શક્તિવિશેષભાવાપેક્ષયા પુરુષાન્તર એવ કલ્પ્યતે સર્વસ્મૃતીનાં પ્રામા- ણ્યાત્ । નત્વેતાવતા સર્વત્ર સંકોચ વ્યાખ્યયા ક્લેશોઽનુભવનીયઃ । તત્ર યાજ્ઞવલ્ક્યવચનમ્ ઽપંચગવ્યં તુ ગોક્ષીરં દધિ મૂત્રં શઙ્ખતમ્ । જગ્ધ્વાપરેઽહ્નયુપવસેત્કૃચ્છ્રં સાન્તપનં ચરન્ ॥ઽ (૩।૩૧૪) અનેન પંચગવ્યાદીનામેકત્રાહન્યુપયોગઃ, દ્વિ- તીયે તૂપવાસ ઉક્તઃ, યતો મહાસાન્તપનમાહ ઽપૃથક્સાન્તપનદ્રવ્યૈઃ ષડહઃ સોપવાસકઃ ।
સપ્તાહેન તુ કૃચ્છ્રોઽયં મહાસાન્તપનઃ સ્મૃતઃ ॥ઽ (૩।૩૧૫) ઇતિ । અત્ર પંચગવ્યાદીનાં પૃથગુપયોગાત્ ષડહાનિ, સપ્તમેઽહન્યુપવાસઃ

ઇતિ સપ્તમી કણ્ડિકા

અથ
અષ્ટમી કાણ્ડિકા ।
સર્વેષાં કૃચ્છ્રવ્રતાનાં દ્વાદશાહાદધિકત્વં, ગૌણત્વં તુ દ્વાદશાહસ્યેતિ તેન તદીયા એવ માદયોઽત્ર ગુણત્વેન યોજયિતવ્યા ઇત્યભિ- પ્રાયેણ ગુણવિશેષમાહ
અથાત્ર વ્રતોપાયનમ્

એતેષુ સમસ્તેષુ કૃચ્છ્રેષુ અત્ર યત્પૂર્વં વ્રતમુક્તં વ્રતનિયમાશ્ચેતિ તસ્યોપાયનં ગ્રહણોપાય ઇતિ- કર્તવ્યતા દ્વાદશાહાદિત્યુચ્યતે, ત્યાગોપાયશ્ચ તત એવેતિ જ્ઞેયમ્

વસવો વ્રતપતયો રુદ્રા વ્રતપતય આદિત્યા ત્રતપતયો મરુદંગિરસો વ્રતપતય ઇતિ વ્રતમાલભ્ય, વસૂનદ્ભિસ્તર્પયેત પ્રથમેસ્સ્મિઁસ્રિત્રાત્રે, રુદ્રાન્ દ્વિતીયે, આદિત્યાંસ્તૃતીયે, મરુદંગિરસશ્ચતુર્થે

પ્રથમસ્ય ત્રિરાત્રસ્ય પ્રથમેઽહનિ સ્નાત્વાગ્નિ-
સમીપે ઽ વસવો વ્રતપતયઃઽ ઇત્યાદિભિર્મન્ત્રૈર્બ્રતં ગૃહ્ણીયાત્ । ઽ વસવો વ્રતપતયો વ્રતમાલભે તદ્વઃ પ્રબ્રવીમિ તચ્છકેયં તેનર્ધ્યાસમ્ ।ઽ ઇત્યાદિ- મન્ત્રલિઙ્ગાદ્ધિ સંસિદ્વ્યન્તત્રતગ્રહણાનુજ્ઞાસિદ્ધયે દેવતાભ્યર્થનં પ્રતીયતે । તથા વ્રતાન્તે વ્રતત્યાગઃ કર્તવ્યઃ ઽવસવો વ્રાતપતયો વ્રતમચારિષં તદશકં તદ્વઃ પ્રબ્રૂમસ્તન્નો ગોપાયઽ ઇત્યાદિભિઃ । એવમેતૈ- ચતુર્ભિર્મન્ત્રૈર્વ્રતમાલભ્ય પ્રથમે ત્રિરાત્રે અદ્ભિર્વસૂ- ન્પ્રત્યહં તર્પયેત્, દ્વિતીયે રુદ્રાન્ તૃતીયે આદિ- ત્યાન્ । ચતુર્થે ત્રિરાત્રે મરુદઙ્ગિરસ ઉદકેન સન્તર્પયેત્

આ મે ગૃહાઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં વસૂનાં સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ

પ્રથમે ત્ર્યહન્યહનિ ચરુણા મન્ત્રદ્વયેન વસુભ્યો હોમઃ કાર્યો બ્રહ્મચારિસ્નાતકાભ્યાં લૌકિઅસ, ગૃહસ્થેનાહવનીયે ગૃહ્યેન વા

અસંખ્યાતાઽ ઇતિ દશભી રુદ્રાણામ્

હોમ: કાર્યો દ્વિતીયે ત્ર્યહે

કદાચન સ્તરીરસિઽ ઇતિ પંચભિરાદિત્યાનામ્

તૃતીયત્ર્યહવિષયમેતત્

સાન્તપના:ઽ ઇતિ ષડભિર્મરુદ્ગણાનાં ઽત્વામગ્ને અંગિરસો ઽ ઽવાયુરગ્રેગાઃ ઽ

ચતુર્થે ત્ર્યહે મરુદ્ગણાનામંગિરસાં ચાહન્ય- હનિ હોમો યથાયોગ્યમેતૈર્મન્ત્રૈઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ

હવ્યવાહમિતિ સ્વિષ્ટકૃતમ્ ॥ ૭
હવ્યવાહમિત્યાદિમન્ત્રેણ સ્વિષ્ટકૃતં જુહુયાદવિશેષેણ સર્વેષુ ત્ર્યહેષુ

વસવો વ્રતપતયો વ્રતમાલભે તદ્વઃ પ્રત્રવીમિ તચ્છકેયં તેનર્ધ્યાસમ્ ॥
હે વસવો વાસયિતારઃ યતો યૂયં ત્રતપતયો વ્રતસ્ય પાલયિતારસ્તત્તસ્માદ્યુષ્માન્પ્રબ્રવીમ્યભ્ય- યે અહં વ્રતમાલ આરભે, તસ્માદ્યુષ્મત્પ્રસા- દાદહં શકેયં શક્નુયાં પારયેય, તેન ચ વ્રતેન સંપન્નેન ઋયાસં સમૃદ્ધિં ફલવિશેષાત્મિકાં પ્રાપ્નુયામ્ ॥
રુદ્રા વ્રતપતયો વ્રતમાલભે તદ્વઃ પ્રબ્રવીમિ તચ્છકેયં તેનર્ધ્યાસમ્ ॥
પૂર્વવ્યાખ્યાનેનૈવ ગતાર્થઃ । રુદ્રાસ્ત્વભ્યર્થ- નયા વિશેષ્યન્તે । એવમુત્તરયોરાદિત્યા મરુદં- ગિરસશ્વ વિશેષ્યન્તે । શેષં તુલ્યમ્ ॥
આદિત્યા વ્રાતપતયો વ્રતમાલમે તદ્વઃ પ્રબ્રવીમિ તચ્છકેયં તેનર્ધ્યાસમ્ ॥ મરુદઙ્ગિરસો વ્રતપતયો વ્રતમાલભે તદ્વઃ પ્રબ્રવીમિ તચ્છકેયં તેનર્ધ્યાસમ્ ॥ આ મે ગૃહા ભવન્ત્વા પ્રજા મ આમા યજ્ઞો વિશતુ વીર્યાવાન્ । આપો દેવીર્યજ્ઞિયા મા વિશન્તુ
સહસ્રસ્ય મા ભૂમા મા પ્રહાસીત્ સ્વાહા ॥
આ મે ગૃહા ભવન્ત્વા પુરોરુક્
સ્તુતશસ્ત્રે માવિશતાં સમીચી ।
આદિત્યા રુદ્રા વસવો મે સદસ્યાઃ
સહસ્રસ્ય મા ભૂમા મા પ્રહાસીત્ સ્વાહા ॥ ત્રિષ્ટુપ્છન્દઃ । મુદ્ગલસ્ય ભાન્યશ્વસ્યાર્ષમ્ । મે મમ ગૃહા દારા આભવન્તુ । પ્રજાશ્ચ પુત્રા મમાભવન્તુ । યજ્ઞશ્ચ વીર્યવાન્માં વિશતુ । તથા દેવીઃ દેવ્યઃ આપો યજ્ઞિયા યજ્ઞસાધન- ભૂતા મા માં વિશન્તુ સાહાય્યં ભજન્તામ્ ।
સહસ્ત્રશબ્દોઽતિભૂયસ્ત્વોપલક્ષણાર્થઃ । ભૂમશ- બ્દઃ પુષ્કલધનવિષયઃ । સુબહૂનાં ભૂરિધનં તન્મા મા પ્રહાસીત્ માં મા ત્યાક્ષીત્ । ખાહા સુહુત- મસ્તુ ॥ તથા મમ ગૃહા ઉપાંશુપ્રભૃતયઃ આભ- વન્તુ । તેષામેવ ચ ગૃહાણાં યા પુરોરુક પુરોઽનુ- વાક્ય હવિગ્રહણાત્પૂર્વમન્ત્ર આભવતુ, સ્તુતશસ્ત્રે ચ મામાવિશતાં સમીચી સમ્યગઞ્ચને સમ્મુ- ખમિત્યર્થઃ । આદિત્યા રુદ્રા વસવશ્ચ મમ સ- દસિ ભવાઃ સદસ્યાઃ ભવન્તુ । સહસ્રેત્યાદિ વ્યા- ખ્યાતમ્ ॥
અસંખ્યાતા સહસ્રાણિ યે રુદ્રા અધિ ભૂમ્યામ્ । તેષાં સહસ્રયોજનેસ ધન્વાનિ તન્મસિ

અગ્નિપ્રકરણે રુદ્રાભિધાનાઃ ષડનુવાકાઃ પઠ્યન્તે ઽનમસ્તે રુદ્ર મન્યવેઽ ઇત્યાદ્યાઃ । તન્મધ્યે એતે દશ મન્ત્રાઃ । સર્વેષુ તેષ્વનુવાકેષુ દેવાના- મામ્ । તથાચ શ્રૂયતે
ઽરુદ્રં વૈ દેવા યજ્ઞાન્નિરભજન્ । સ દેવાનાયતયા આયા- મવત્યા સેનયાભિપર્યાવર્તત । એતે દેવા ભીતા એતચ્છવરુ- દ્રિયમપશ્યંસ્તેનૈનમશમયન્યચ્છતરુદ્રિયં જુહોતિ તેનૈતં રુદ્રં વિતતધન્વાનં સંહતેષુ મન્યુમન્તં મહાબાહું શમયતિ ॥ઽ
ઇતિ । યે ભૂમ્યામધિ પૃથિવ્યામીશ્વરત્વેના- ન્તર્વર્તમાના વ્યવસ્થિતા રુદ્રા અસંખ્યાતા સહસ્રાણિ અસંખ્યાનિ સહસ્રાણિ ઽશેશ્છન્દસિ બહુલમ્ઽ ( ૬।૧।૭૦ ) ઇતિ શેર્લુક્ અપરિમિતા રુદ્રા ઇત્યર્થઃ તેષાં કુપિતાનામારોપિતગુણ- ધનુષ્કાણાં હનનોદ્યતાનાં સતાં ધન્વાનિ ધનૂંષિ અવતન્મસિ અવતનુમઃ ઇદન્તો મસિઃ, અવ- તારિતગુણાનિ કુર્મઃ સ્તુતિદ્વારકકો પ્રશાન્ત્યા સહસ્રયોજને અતિદૂરે સ્થિતાઃ સન્તઃ । ઽ ઊધ- સોઽનઙ્ઽ ઽધનુષશ્ચઽ (૫।૪।૧૩૨) ઇત્યનઙ્ ।
યેઽસ્મિન્મહત્યર્ણવેઽન્તરિક્ષે ભવા અઘિ । તેષાં સહસ્રયોજનેસ ધન્વાનિ તન્મસિ

યેઽસ્મિન્પ્રત્યક્ષે સર્વેષામન્તરિક્ષે આકાશે અર્ણવે સમુદ્રે આકાશં હિ સૂક્ષ્મસમુદ્રયુક્તમિ- ત્યાહુઃ રાત્ર્યાદાવવશ્યાયાદિરૂપજલપતનદર્શ- નાત્, અથવા યે સમુદ્રેઽન્તરિક્ષે ચ મહતિ અધિ ભવા અધિપતિત્વેન વર્તમાનાઃ, તેષાં ધ- નૂંષિ અવરોપિતજ્યાનિ દૂરાદેવ કુર્મ ઇતિ પૂર્વવત્ ॥
યે નીલગ્રીવાઃ શિતિકણ્ઠા દિવં રુદ્રા ઉપાશ્રિતાઃ । તેષાં સહસ્રયોજનેઽવ ધન્વાનિ તન્મસિ

યે રુદ્રા નીલગ્રીવા અશુક્લગલાશ્ચ દિવં સ્વર્ગમુપાશ્રિતાઃ । શેષં પૂર્વવત્ ॥
યે નીલગ્રીવાઃ શિતિકણ્ઠાઃ શર્વા અધઃ ક્ષમાચરાઃ । તેષાં સહસ્રયોજનેઽવ ધન્વાનિ તન્મસિ

યે શર્વા રુદ્રા અધઃક્ષમાચરાઃ પાતાલચરાઃ ॥ યે વનેષુ શષ્પિજરા નીલગ્રીવા વિલોહિતાઃ । તેષાં સહસ્રયોજનેઽવ ધન્વાનિ તન્મસિ

યે વિપિનેષુ તરુગુલ્મલતાવિતાનતૃણાદિગ- હનેષુ સ્થિતાઃ શષ્પવત્ કોમલતૃણવત્ પિંજરાઃ કપિલાઃ નીલગ્રીવાશ્ચ, તથા વિલોહિતા નિતા- ન્તરક્તાઃ ॥
યેનેષુ વિવિધ્યન્તિ પાત્રેષુ પિવતો જનાન્ । તેષાં સહસ્રયોજનેઽવ ધન્વાનિ તન્મંસિ

યે ચાન્નેષુ ભુજ્યમાનેષુ, પીયમાનેષુ ક્ષીરા- દિષુ પ્રચ્છન્નરૂપેણાન્તર્ગતાઃ સન્તો ભોક્તૃન્ પાતૄંશ્ચ જનાન્ વિવિધ્યન્તિ તાડયન્તિ વ્યથ-
યન્તિ ॥
યે ભૂતાનામધિપતયો વિશિખાસઃ કપર્દિનઃ । તેષાં સહસ્રયોજનેઽવ ધન્વાનિ તન્મસિ

યે ભૂતાનાં પૃથિવ્યાદીનાં દેવવિશેષાણાં વાધિપતયો રક્ષકાઃ । વિશિખાસો મુણ્ડાઃ । કપર્દિનો જટિલાઃ ॥
યે પથીનાં પથિરક્ષય ઐડમૃદા યન્યુધઃ । તેષાં સહસ્રયોજનેસ ધન્વાનિ તન્મસિ

યે પથીનાં અધ્વન્યાનાં પથિરક્ષય અધ્વ- ન્યાઃ સન્તો રક્ષકા આદિત્યરૂપા ઇત્યર્થઃ । ઇડા અન્નં તત્સમૂહ ઐડં, તન્મૃગન્તિ કોમલીકુર્વન્તિ ઇતિ ઐડમૃદાઃ । યુધિ સંગ્રામે યુવન્તિ મિશ્રી - ભવન્તીતિ યવ્યુધઃ યોદ્ધાર ઇત્યર્થઃ ॥
યે તીર્થાનિ પ્રચરન્તિ સૃકાવન્તો નિષઙ્ગિણઃ । તેષાં સહસ્રયોજનેઽવ ધન્વાનિ તન્મસિ

યે તીર્થાનિ પ્રચરન્તિ તપોતિશયસિદ્ધયે સૃકાવન્તઃ સાતિશયબુદ્ધિયુક્તાઃ, નિષઙ્ગાઃ ખ- ઙ્ગાસ્તદ્યુક્તાઃ ॥
ય એતાવન્તો વા ભૂયાંસો વા દિશો રુદ્રા વિતષ્ઠિરે । તેષાં સહસ્રયોજનેઽવં ધન્વાનિ તન્મસિ

યે રુદ્રા એતાવન્ત ઇયત્તયા અવઘૃતા, ભૂયાંસો વા ઇયત્તયા અનવધૃતા દિશો વિતષ્ઠિરે દિક્ષુ વિવિધં સ્થિતાઃ ॥
કદાચન સ્તરીરસિનેન્દ્ર સશ્ચસિ દાશુષે ।
ઉપોપેન્નુ મઘવન્ભૂય ઇન્નુ તે દાનં દેવસ્ય પૃચ્યતે

ઐન્દ્રી । બૃહતી । એક ઉપશબ્દઃ પાદપૂરણઃ ઽપ્રસમુપોદઃ પાદપૂરણે (૮।૧।૬) ઇતિ પાણિનિ- વચનાત્ । ઽ સ્તરી હિંસાયાં । હે ઇન્દ્ર ત્વં ન કદાચન નૈવ કદાચિત્ સ્તરીહિંસકો યજમાનસ્ય ભવસિ પ્રત્યુત સશ્ચસિ દાશુષે । સ- શ્રુતિરનુગ્રહકર્મા । દાશુષે ઇતિ દ્વિતીયાસ્થાને વ્યત્યયેન ચતુર્થી । દાશ્વાંસં દાતારં યજમાન- મનુગૃહ્ણાસિ ફલેન યોજયસિ । એકો નુશબ્દઃ ક્ષિપ્રવચનઃ, દ્વિતીયો નિશ્ચયાર્થઃ । ઇચ્છબ્દોઽવ- ધારણાર્થ એકઃ, ઉપેદિત્યત્ર તુ પાદપૂરણાર્થઃ । ઘમન્નં ધનં ચ વિદ્યતે યસ્ય સ મઘવા । હે મઘવન્ ધનેશ તે તવ દેવસ્ય દાનાદિગુણયુક્તસ્ય સમ્બન્ધિ દાનં દીયમાનં સ્વર્ગાદિફલં ભૂયઃ પ્રચુરં ક્ષિપ્ર- મેવ ઉપપૃચ્યતે ઽપૃચી સમ્પર્કેઽ સમ્બધ્યતે । કેન । અર્થાદ્દાશુષા યજમાનેન । ઽદાશ્વાન્સાહાન્મીઢાં શ્વઽ (૬।૧।૧૨ ) ઇતિ દાશ્વાઞ્છન્દો નિપાતિતઃ ઽદા દાનેઽ ઇત્યસ્ય ॥
કદાચ ન પ્રયુચ્છસ્યુભે નિપાસિ જન્મની । તુરીયાદિત્ય સવનં ત ઇન્દ્રિયમાસ્થા અમૃતં દિવિ

ઽઇદિ પરમૈશ્વર્યેઽ ઇત્યસ્યેન્દ્રઃ । સચ પૂર્વમં - ત્રેઽપિ આદિત્યે પ્રવૃત્તઃ આદિત્યાનાં સ્થાલી- પાકે વિનિયોગાત્ । આદિત્યો વાત્રેન્દ્રો બ્રહ્મા પ્રજાપતિસ્તસ્યૈવ પ્રકાશવિભવત્વાત્ । ઽયુચ્છ પ્રમાદેઽ । હે ઇન્દ્ર ત્વં સમ્યક્ પૂજિતઃ સન્ ન કદાચિત્ પ્રયુચ્છસિ પ્રમાદ્યસિ યજ્ઞે ફલવૈગુ- ણ્યાદિરૂપેણ । યત ઉભે દેવમાનુષજન્મની નિપાસિ નિતરાં રક્ષસિ । હે તુરીય ત્વરમાણ ચતુર્થગાયત્રીપાદાત્મકપરબ્રહ્મસ્વભાવ આદિત્ય તે તવ સમ્બન્ધિ સવનં સૂયમાનં ક્રિયમાણં કર્મ સૂયતેઽનેન ફલમિતિ સવન- મિતિ કર્મ, ઇન્દ્રિયમિન્દ્રદૃષ્ટં દિવિ દ્યુસ્થાન- મમૃતમમરણધર્મ કમાતસ્થૌ આસ્થિતં યજ- માનં તત્ર પ્રાપયતીત્યર્થઃ ॥
યદ્વા
યજ્ઞો દેવાનાં પ્રત્યેતિ સુમ્નમાદિત્યાસો ભવતા મૃડયન્તઃ । આ વોર્ધ્વાચી સુમતિર્વવૃત્ત્યાદંહોશ્વિદ્યા વરિવોવિત્તરાસત્

ત્રિષ્ટુપ્ । આદિત્યદૈવત્યા । આદિત્ય એવાદિ- ત્યાસઃ ઽઆજસેરસુક્ઽ । ભવતા ઇતિ સુબ્વ્યત્યયઃ ।
મૃડયન્ત ઇતિ તૃચઃ સ્થાને શતૃ । હે આદિત્યા યતો ભવન્તો મૃડયિતારઃ સુખયિતારઃ ઽમૃડ સુખનેઽ અતો હેતોરયં ભવદૈવત્યો યજ્ઞો દેવાનાં યજમાનાનાં સુમ્નં સુખં પ્રત્યેતિ સુખાભિમુખો ગચ્છતિ સુખં સાધયતીત્યર્થઃ । કિંચ વઃ યુષ્મા- કં સમ્બન્ધિની સુમતિઃ કલ્યાણી બુદ્ધિ: અ- ર્વાચી અભિમુખા સતી આવવૃત્ત્યાત્ અસ્મદ- ભિમુખા આવર્તતાં પુનઃ પુનરસ્માકં કલ્યાણી મતિર્ભવત્વિત્યર્થઃ । કીદૃશી મતિઃ । અંહોશ્ચિદ્યા વરિવોવિત્તરાસત્ । ચિચ્છન્દોઽપ્યર્થે । અસત્ ભવતિ । વરિવો ધનમ્ । યા અંહોરપિ પાપિષ્ઠ- સ્યાપિ વરિવોવિત્તરા ધનલબ્ધિતરા ભવતિ ॥ વિવસ્ત્ર આદિત્યૈષ તે સોમપીથસ્તસ્મિન્મન્દખ । યા દિવ્યા વૃષ્ટિસ્તયા ખા શ્રીણામિ ॥ 11
1
તમાંસિ વિવાસયતીતિ કૃત્વા વિવખાન્ । હે વિવખન્ આદિત્ય અદિતેરપત્ય એષ તે તવ સોમ- પીથઃ સોમપાનં સોમગ્રહે વિનિયોગાત્ જ્યોતિ - ષ્ટોમે સોમપીથઃ સોમરસઃ, ઇહતુ ઊહેનોપચારેણ વા સોમપીથઃ સ્થાલીપાકસ્તસ્મિન્સ્થાલીપાકે મન્દખ તૃપ્તિં ભજખ । અનેનૈવ કર્માનુષ્ઠાનેન
૧૬
યા દિવ્યા વૃષ્ટિઃ, તયા ત્વાં શ્રીણામિ મિશ્રીક- રોમિ મેઘાદિદ્વારેણ વૃષ્ટ્યા સંયોજયામીત્યર્થઃ ॥
અદબ્ધેભિઃ સવિતઃ પાયુભિષ્ટું
શિવેભિરદ્ય પરિપાહિ નો ગયમ્ । હિરણ્યજિહ્વઃ સુવિતાય નવ્યસે
રક્ષા મા કિર્નો અઘશંસ ઈશત

હે સવિતઃ અદ્યાસ્મિન્નહનિ નઃ અસ્માકં ગયં ગૃહં પરિપાહિ પરિપાલય । કૈઃ । પાયુભિઃ પાલ- નશીલૈઃ પાનશીલૈર્વા રશ્મિભિઃ । અદબ્ધેભિઃ અનુપહિંસિતૈઃ । યતસ્ત્વં હિરણ્યજિહ્વઃ સત્ય- વાદી, તેન સુવિતાય ફલપ્રસવનાય યજ્ઞાય નવ્યસે નવાય ગયં ગૃહં રક્ષ । કિંચ મા નઃ અસ્માન્ કિઃ કશ્ચિત્ અઘં પાપં શંસતીત્યઘ- શંસઃ પાપિષ્ઠ ઈશત પ્રાભૂત્ ॥
સાન્તપના ઇટું હવિર્મરુતસ્તજુજુષ્ટન । યુષ્માકો રિશાદસઃ

હે મરુતઃ ઇદં હવિઃ યુષ્માકં તત્તસ્માત્ જુજુષ્ટન જુષત ભજધ્વં ઊતી રક્ષાશ્ચાસ્માકં કુરુત । સમ્યક્ તાપયન્તિ વિઘ્નકારિણો રક્ષઃ- પ્રભૃતીનિતિ સાન્તપનાઃ । યતો રિશાદસઃ રિ-
શતિહિંસાકર્મા ઽદસુ ઉપક્ષયેઽ હિંસાકારિણામ- પક્ષયકારિણઃ ॥
યો નો મર્તો મરુતો દુર્હૃણાયુસ્તિરચિત્તા વો વસવો જિઘાંસત્ । દ્રુહઃ સપાશં પ્રતિષૂમુચીષ્ટ તપિષ્ઠેન તપસા હન્તના તમ્

હે મરુતઃ યો નઃ અસ્માન્ મર્તો મરણધ- ર્મા મનુષ્યો, દુષ્ટં હૃણં કાર્યમપકારં કામ- યમાનઃ, તિરઃ નિકટે વર્તમાનઃ ગુપ્તરૂપો વા ચિત્તા ચિત્તેન તિરશ્ચિત્તો વા અસ્પષ્ટચિત્તઃ જિઘાંસત્ જિઘાંસેત્ વઃ યુષ્માકં સમ્બન્ધી યુષ્માનપિ વા યો જિઘાંસેત્ - હે વસવઃ વાસ- યિતારઃ - અન્યચ્ચ કીદૃશો મર્તઃ, દ્રુહઃ સ્વભાવેન હિંસકઃ - તં પ્રતિષૂમુચીષ્ટ સુષ્ઠુ પ્રતિમુંચત નીત । તથા હન્તન હિંસત । કેન । તપિષ્ઠેન તપસા અતિશયેન તપસા । કીદૃશં તમ્ । સપાશં પાશયતિ પાશઃ પુત્રદારાદિઃ સ્વવર્ગઃ, સહ પાશેન વર્તમાનં સપશુબાન્ધવમિત્યર્થઃ ॥
ગૃહમેધા રિશાદસો મરુતો માપભૂતન । પ્રમુઞ્ચન્તો નો અંહસઃ

ગાયત્રી । હે મરુતઃ ગૃહમેધા અસ્માકં ભવત
ગૃહં મેધયન્તીતિ ગૃહમેધાઃ । કીદૃશાઃ સન્તઃ ।
રિશાદસઃ હિંસાનાં ક્ષયકારિણઃ અસ્માન્
3
અંહસઃ પાપાત્ પ્રમુઞ્ચન્તઃ સન્તઃ । મા અપભૂતન અસ્માકં અભિભવં મા કાર્ષુઃ ॥
પ્રબુનયા વ ઈરતે મહાંસિ
પ્ર નામાનિ પ્રયજ્યવસ્તિરધ્વમ્ । સહશ્રિયં દમ્યં ભાગમેતં
ગૃહમે ધીયં મરુતો જુષધ્વમ્

ત્રિષ્ટુપ્ । હે મરુતઃ એતં ભાગં હવિલક્ષણં સ્થાલીપાકં જુષધ્વં ભજધ્વમ્ । ગૃહમેધીયં ગૃહદેવતાર્હ પ્રયાજાનુયાજહીનમ્ । એતેન ચ ભાગેન પ્રયજ્યવઃ ઇજ્યમાનાઃ સન્તઃ અસ્મભ્યં દયં દમનાર્હ અભિનવકરિતુરગપ્રભૃતિકં પ્રતિરધ્વં દદત સહશ્રિયં કનકમણિમુક્તા- કલાપાદિલક્ષ્મીયુક્તમ્ । મહાંસિ ચ તેજાંસિ નામાનિ ચ ઽયજ્વાનો મી ધાર્મિકાઃ સત્પુત્રાઃ ઽ ઇત્યાદીનિ પ્રતિરધ્વમ્ । યતો બુને ભવા બુઝ્યા ભૂમિલોકે વર્તમાના જના વો યુષ્માન્ પ્ર ઈરતે પ્રેરતે ઉપસર્પન્તિ યુષ્મદધીનાઃ સિદ્ધિ- વિત્યર્થઃ ॥
ક્રીડં વશ્શર્ધો મારુતમનર્વાણં રથેશુભમ્ । કણ્વા અભિ- પ્રગાયત

રિશાદસઃ હિંસાનાં ક્ષયકારિણઃ અસ્માન્
3
અંહસઃ પાપાત્ પ્રમુઞ્ચન્તઃ સન્તઃ । મા અપભૂતન અસ્માકં અભિભવં મા કાર્ષુઃ ॥
પ્રબુનયા વ ઈરતે મહાંસિ
પ્ર નામાનિ પ્રયજ્યવસ્તિરધ્વમ્ । સહશ્રિયં દમ્યં ભાગમેતં
ગૃહમે ધીયં મરુતો જુષધ્વમ્

ત્રિષ્ટુપ્ । હે મરુતઃ એતં ભાગં હવિલક્ષણં સ્થાલીપાકં જુષધ્વં ભજધ્વમ્ । ગૃહમેધીયં ગૃહદેવતાર્હ પ્રયાજાનુયાજહીનમ્ । એતેન ચ ભાગેન પ્રયજ્યવઃ ઇજ્યમાનાઃ સન્તઃ અસ્મભ્યં દયં દમનાર્હ અભિનવકરિતુરગપ્રભૃતિકં પ્રતિરધ્વં દદત સહશ્રિયં કનકમણિમુક્તા- કલાપાદિલક્ષ્મીયુક્તમ્ । મહાંસિ ચ તેજાંસિ નામાનિ ચ ઽયજ્વાનો મી ધાર્મિકાઃ સત્પુત્રાઃ ઽ ઇત્યાદીનિ પ્રતિરધ્વમ્ । યતો બુને ભવા બુઝ્યા ભૂમિલોકે વર્તમાના જના વો યુષ્માન્ પ્ર ઈરતે પ્રેરતે ઉપસર્પન્તિ યુષ્મદધીનાઃ સિદ્ધિ- વિત્યર્થઃ ॥
ક્રીડં વશ્શર્ધો મારુતમનર્વાણં રથેશુભમ્ । કણ્વા અભિ- પ્રગાયત

હે પ્રકૃતા મરુતઃ વઃ યુષ્માકં સમ્બન્ધિ શર્ધઃ બલં ક્રીડં ક્રીડયત્વસ્માન્ । કણતિઃ શબ્દ- કર્મા, કણન્તીતિ કણ્વા વાયવઃ યૂયમેવ મારુતં મરુતાં સમ્બન્ધિ શર્ધઃ પ્રગાયત ક- યત યાદૃશં તદિતિ । કીદૃશં શર્ધઃ । રથેશુભં રથવિમાનાદીનામનુકૂલં ગમને, તથાનવીણં લિંગવ્યત્યયઃ । અનર્વ અપ્રચ્યુતમિત્યર્થઃ ॥ અત્યાસો ન યે મરુતઃ સ્વઞ્ચો યક્ષદૃશો ન શુભયન્ત મર્યાઃ । તે હર્મ્યેષ્ઠાઃ શિશવો ન શુભ્ર વત્સાસો ન પ્રક્રીડિનઃ પયોધાઃ

ત્રિષ્ટુપ્ । અન્તત્યા અશ્વાઃ । નશબ્દઃ સર્વત્રોપમાર્થીયઃ । યે મરુતઃ અશ્વા ઇવ સ્વઞ્ચઃ શોભનગતયઃ, યે ચ યક્ષદૃશ ઇવ શુભયન્તઃ શુભમિચ્છન્તઃ સમ્યગવલોકનં કુર્વન્તિ યક્ષા યજ્વાનઃ મર્યા મર્ત્યાઃ, તે હર્મ્યેષ્ઠા ભવન્તુ યજ્ઞમણ્ડપસ્થા ભવન્તુ તત્ર ક્રીડન્ત્વિત્યર્થઃ । શિશવ ઇવ શુભ્રા અનાહાર્યશોભાયુક્તાઃ । પ્રક્રીડનશીલા વત્સા ઇવ વત્સાસઃ, અત એવ પ્રક્રીડનશીલાઃ । પયોધાઃ પયો ધયન્તિ પિવન્તિ યે તે પયોધાઃ અભિનવાઃ । તે હિ પ્રક્રીડન - શીલા ભવન્તિ વત્સાઃ શિશવશ્ચ ॥
ત્વામને અંગિરસો ગુહા હિતમન્વવિન્દઞ્છિશ્રિયાણં વને વને । સ જાયસે મથ્યમાનઃ સહો મહત્ત્વામાહુઃ સહસસ્પુત્રમંગિરઃ। હે ત્વામંગિરસઃ ગુહાહિતં અંગારેષુ ગુપ્ત- મન્વવિન્દન્ લેભિરે વને વને શિશ્રિયાણં તેષાં વનસ્પત્યાદીનાં વનેષ્વાશ્રિતમ્ । સહો મહત્ મહતા સહસા બલેન મથ્યમાનસ્ત્વં જાયસે । યસ્માત્સ ત્વમેવંભૂતઃ, તસ્માત્ત્વામૃષયઃ સહસો બલસ્ય પુત્રમાહુઃ । અંગિરઃ અંગારેષુ જાતઃ ॥ વાયુરગ્રેગા યજ્ઞપ્રીસ્સાકં ગન્મનસા યજ્ઞમ્ । શિવો નિ- યુદ્ભિઃ શિવાભિઃ ॥
વાયુરેવ સર્વદેવતાનામગ્રે ગચ્છતિ યસ્માત્, તસ્માત્સ એવ પ્રથમં યજ્ઞપ્રીઃ યજ્ઞે પ્રીયતે તર્પ્યતે । તેન ઽઅંગિરોભ્યો દીયમાને હવિષિ તન્મધ્યે વાયવેઽપિ હવિર્દીયતેઽ ઇતિ લિંગાડા - યોરપિ દેવતાત્વં પ્રતીયતે યતો વાયુરેવ મનસા સાકં સહ યજ્ઞં ગત્ ગચ્છતિ । શિવઃ શાન્તઃ । રૂપેણ યજ્ઞોપકારિણા નિયુજ્યન્તે ઇતિ નિયુતઃ અશ્વાઃ તાભિરશ્વાભિસ્તુલ્યં કૃત્વા ગચ્છતિ ॥ હવ્યવાહમભિમાતિષાહં રક્ષોહણં પૃતનાસુ જિષ્ણુમ્ । જ્યોતિષ્મન્તં દતં પુરન્ધિમગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતમાહુવેમ ॥
વયમગ્નિમાહુવેમ આહ્વયામઃ હવ્યવાહં યો દેવાનાં પિતૄણાં ચ હવ્યં વહતિ તમ્ । અ- ભિમન્યતે ઇતિ અભિમાઃ શત્રુઃ, તં પ્રસહતે અભિભવતિ યસ્તમભિમાતિષાહમ્ । રક્ષસાં હન્તારમ્ । પૃતનાસુ પરસેનાસુ જયનશીલમ્ । જ્યોતિષ્મન્તં જ્વાલાકરાલમ્ । દીદ્યુતં અતિશ- યેન દ્યોતમાનમ્ । પુરં સમૂહં ધત્તે ધયતિ વા પુરન્ધિસ્તમ્ । યજનમિષ્ટં, શોભનમિષ્ટં કરોતીતિ સ્વિષ્ટકૃત્ તમ્ ॥
વસ્તૂંસ્તર્પયામિ રુદ્રાંસ્તર્પયામિ આદિત્યાંસ્તર્પયામિ મરુદં- ગિરસ્તર્પયામિ ॥
વસવો વ્રતપતયોં વ્રતમચારિષં તદશકં
તદ્વઃ પ્રબ્રૂમસ્તન્નો ગોપાયત ॥
રુદ્રા તપતયો વ્રતમચારિષં તદશકં તદ્વઃ પ્રબ્રૂમસ્તન્નો ગોપાયત ॥ આદિત્યા વ્રાતપતયો વ્રતમચારિષં તદશકં તદ્વઃ પ્રબ્રૂમસ્તન્નો ગોપાયત ॥
મરુદઙ્ગિરસો વ્રાતપતયો વ્રતમચારિષં તદશકં તદ્વઃ પ્રબ્રૂમસ્તન્નો ગોપાયત ॥
હે વસવઃ વાસયિતારઃ વ્રતપતયો વ્રતસ્ય પાલયિતારઃ યુષ્મત્પ્રસાદાદહં વ્રતમચારિષં
ચરિતં સમ્પાદિતં મયા વ્રતમ્ । તદ્વ્રતમહમશકં યુષ્મત્પ્રસાદાદશક્નવં શક્તિં પારિતં મયા વ્રત- મિત્યર્થઃ । તત્તસ્માદ્વયં વઃ યુષ્માન્ બ્રૂમઃ તદ્વ્રત- મામાકીનં વ્રતં યૂયં ગોપાયત રક્ષત । એતેનૈ- વાન્યદપિ મન્ત્રત્રયં વ્યાખ્યાતમ્ ॥
ઇતિ અષ્ટમી કાણ્ડકા

અથ
નવમી કાણ્ડિકા ।
વર્ષાસુ શ્રવણેનાધ્યાયાનુપાકરોતિ

અત્ર ઽઅન્તેવાસિનાં યોગમિચ્છન્ઽ ઇતિ વક્ષ્યમાણં સમ્બન્ધનીયમ્ । યદ્યદધ્યયનાધ્યાપ- નાંગં સ્મર્યતે, તત્તત્કિલ વક્તવ્યમ્ । ઉપાકરણં ચાધ્યયનાધ્યાપનયોરપ્યંગમ્ । તથાચ ઽઅન્તે- વાસિનાં યોગમિચ્છન્ઽ ઇત્યતોઽધ્યેતુઃ ફલ- સમ્બન્ધઃ પ્રતીયતે । ઽઅમુષ્મૈ કામાયાયુષે ત્વાઽ ઇત્યતશ્ચ મન્ત્રલિંગાદુપાકર્ત્રાચાર્યેણ પ્રયુજ્યમા - નાદ્વયોરપિ શિષ્યાચાર્યયોરવિશેષેણ ફલં પ્રતી- યતે । તત્ર ત્રૈવિદ્યકત્વસિદ્ધ્યર્થં વેદાધ્યયનાં- ભૂતાનિ વ્રતાનિ પ્રતિપાદિતાનિ । અધીતવેદ- સ્યાપિ ચ શિષ્યસ્યાંગોપાંગગ્રહણાર્થં ગુરોર્વાસ ઇષ્યતે શિલ્પાદિશિક્ષાર્થં ચ । તથાચ સ્મૃતિઃ ઽકૃતશિલ્પોઽપિ નિવસેત્કંચિત્કાલં ગુરોર્ગૃહે ।
અન્તેવાસી...
॥ ( યા૦ ૨।૧૮૪ )
ઇત્યાદિ । તત્રાન્તેવાસિનાં યોગં સમ્વન્ધમિ-
ચ્છન્નાચાર્ય ઉપાકરણં વેદાનાં કુર્યાત્ । ઉપા- કરણં ખીકરણં, મનસા સંકલ્પનં, એતત્સ્થાનક - વિશેષાદિ મયા અસ્મૈ શિષ્યાય પ્રવક્તવ્ય - મિતિ । શિષ્યો હિ શિલ્પાંગોપાંગપરિજ્ઞાના- યાપિ ગુરૌ વસન્ સ્થાનક વિશેષાદિકમપિ ગુરોઃ સકાશાદધીતે, તમધ્યાપયતા ગુરુણા ઉપાકરણં કર્તવ્યમ્ । શિષ્યો યદિ કસ્મૈચિદ- ધ્યાપયતિ, તદા તેનાપિ કર્તવ્યમ્ । સોઽપિહિ શિષ્યસ્ય ગુરુઃ । નચ વક્તવ્યં શિષ્યસ્યાચાર્ય- વૃત્તિત્વાન્નાનાદ્રહ્મચારિણિ ગુરૌ કથં વૃત્તિસ્તસ્ય ભોજનાસ્તરણાદિદાનસામર્થ્યાભાવાદિતિ, યતો ભૈક્ષવૃત્તિત્વમપ્યાનામ્ । સમ્ભવતિ ચ ત્રૈ- વિદ્યકસ્ય બ્રહ્મચારિણોઽપિ ધનવિશેષપ્રાત્યા જ્ઞાનાદિના વા સ્વશિષ્યપોષણસામર્થ્યમ્। તસ્મા- તેનાપ્યુપાકરણં. કર્તવ્યં યથાસંભવમ્ । શ્રાવ- ભાદ્રપદ માસૌ વર્ષાઃ । તત્ર યત્ પ્રથમમેવ શ્રવણનક્ષત્રં, તત્રૈવોપાકરણં કર્તવ્યં પ્રથમપરિ- ત્યાગે કારણાભાવાત્ ઽપ્રથમં વા નિયમ્યેત કારણાદતિક્રમઃ સ્યાત્ઽ ઇતિ નયેન । કિં કુર્વતા । અન્તેવાસિનાં સાંગોપાંગાદિશિક્ષાર્થં ગુરૌ નિવસતાં યોગં સમ્બન્ધમધ્યાપયિત્રધ્યાપ્યલક્ષણ- મિચ્છતા અન્તેવાસિનશ્ચ પ્રજ્ઞાતિશયસમ્બન્ધ- મિચ્છતેતિ ફલતો વ્યાખ્યા

સ જુહોતિ ઽઅપવા નામાસિ તસ્યાસ્તે જોષ્ટ્રીયં ગમેયમહમિદ્ધમેધસ્પરિ મેધામૃતસ્ય જગૃહુરહં સૂર્ય ઇવાજનિ સ્વાહાઽ રન્તિર્નામાસિ, યુક્તિર્નામાસિ, યોગો નામાસિ, ઇત્યુત્તરાસ્તિસ્રઃ । તસ્યાસ્ત ઇતિ સર્વત્રાનુષજતિ

સ જુહોતિ ય ઉપાકરોતિ ઽઅપના નામાસિઽ ઇત્યાદિભિર્યજુર્ભિઃ । અન્યાસ્તિસ્રઃ । એતેષુ યજુષુઃ પ્રથમમત્રસ્થં ઽતસ્યાસ્તેઽ ઇત્યેતદનુષજ્યતે વાક્ય- પરિપૂરણસામર્થ્યાત્ અનુષંગો વાક્યસમાપ્તિ સર્વેષુ તુલ્યયોગિત્વાદિતિ નયેન । તેન ઽરન્તિ- ર્નામાસિ તસ્યાસ્તેઽ ઇત્યાદીનિ ત્રીણિ વાક્યાનિ ભવન્તિ । સમસ્તપાઠઃ શાખાંતરીયત્વાત્

યુજે સ્વાહોદ્યુજે સ્વાહા યુક્ત્યૈ સ્વાહા યોગાય સ્વાહેત્યન્તેવાસિનાં યોગમિચ્છન્

અન્તેવાસિનાં યોગમિચ્છન્નિતિ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે

દધિક્રાવ્ણઽ ઇતિ ત્રિર્દધિ ભક્ષયિત્વા દર્ભપાણિઃ સાવિત્રીં ત્રિરન્વાહાદિતશ્ચ ત્રીનનુવાકાન્ ઽકસ્ત્વા યુનક્તિઽ ઇતિ ચ

ઽદધિ ક્રાવ્ણ ઽ ઇતિ મન્ત્રઃ સકૃત્ । દધિભક્ષ- મેવાવર્તતે ત્રિઃ । સાવિત્રી સવિતૃદૈવત્યા તત્સવિતુરિત્યાદિકૈવ મહાપ્રભાવત્વાત્ । નાન્યા ઽઆકૃષ્ણેન રજસાઽ ઇત્યાદિકા । આદાવા- દિતઃ યે ત્રયોઽનુવાકઃ ઽઇષે ત્વાઽ ઇત્યાદિરેકઃ, ઽદેવસ્ય ત્વાઽ ઇત્યાદિર્દ્વિતીયઃ, ઽવસોઃ પવિત્ર- મસિઽ ઇત્યાદિસ્તૃતીયઃ । ‘કસ્ત્વા યુનક્તિઽ ઇતિ વાશ્વમેધે પરિધિનિયોજને નિયુક્તઃ । ઉભય- ત્રાન્વાહેત્યનુષંગઃ

તસ્યાનધ્યાયઃ

તસ્યાધ્યાપયિતુરધ્યેતુશ્ચાનધ્યાય ઉચ્યતે

ન વિદ્યોતમાને ન સ્તનયતિ

વર્તમાનનિર્દેશાત્તાત્કાલિકમેતદનધ્યયન-
મ્ । વિદ્યોતમાને વૈદ્યુતે તેજસિ । સ્તનયતિ ગર્જતિ મેઘે

આકાલિકં દેવતુમુલં વિદ્યુદ્ધન્વોલ્કા

આકાલિકં સમાનકાલમુચ્યતે । ય એવાદિઃ સ એવ ચેદન્તો ભવતિ, તસ્ય વચને આકા - લિક્શબ્દો નિપાતિતઃ ઽઆકાલિકડાદ્યન્ત- વચનેઽ ( પા૦ ૫।૧।૧૧૪ ) ઇતિ સૂત્રેણ, ટકારો ઙીબર્થઃ । આકાલિકી વિદ્યુત્, ય એવોપક્ર મકાલઃ, સ એવ વિનાશકાલો વિદ્યુત ઇ- ત્યર્થઃ । એવમિહાપિ યસ્મિન્પ્રથમાર્ધપ્રહરાદૌ દેવતુમુલાદિકમુત્પદ્યતે સ તસ્યાદિકાલઃ સ એવ દ્વિતીય દિવસેઽન્તકાલો ભવતિ એતદા- કાલિકશબ્દેનોક્તમ્ । એતદુક્તં ભવતિ યાવતિ કાલે દેવતુમુલાદિકમુત્પદ્યતે, તાવત્યેવ કાલે દ્વિતીયદિવસેઽધ્યયનયોગ્યતા ભવતિ અન્તરા ત્વનધ્યાયઃ । યે ત્વાકાલિકશબ્દ ઽન વિદ્યો - તમાને ન સ્તનયતિ આકાલિકમ્ઽ ઇત્યેવં પૂર્વેણ સમ્બન્ધયન્તિ, યાવદ્દેવતુમુલાદિ શ્રૂયતે તાવ- ન્માત્રકાલં ચાનધ્યયનમિતિ વ્યાચક્ષતે; તેષા- મુત્તરત્રાહોરાત્રિકમનધ્યયનં શબ્દતઃ પ્રયોજ્યં, વર્તમાનનિર્દેશલબ્ધસ્ય ચ પુનર્વચનં પુનરુ- તમ્ । તત્રાન્તરિક્ષે ગીતવાદ્યાત્મકં ગન્ધર્વા -
દિકૃતં દેવતુમુલમ્ । વિદ્યુદિતિ વિદ્યુત્પાતો વિવક્ષિતોઽત્રાહોરાત્રાદિકાધ્યયનાવસરે, ધન્વ- શબ્દેનાપીન્દ્રધનુર્વર્ષા કાલાદન્યત્ર । વર્ષાસુ તા- ત્કાલિકત્વં સદાચારરૂઢમ્ । ઉલ્કયાપિ મહ- ત્યા ઉલ્કાયાઃ પાતો વિવક્ષિતઃ । તારકામા- ત્રપતનેઽપિ હ્યુલ્કાશબ્દપ્રયોગોઽસ્તિ

આચારેણાન્યે

અન્યેઽપ્યનધ્યયનહેતવ આચારાધ્યાયોક્તા અનુસર્તવ્યાઃ ભૂકમ્પચન્દ્રાર્કોપરાગનૃપતિમહા- પુરુષપ્રમયપ્રભૃતયઃ

તદ્યથા
અત્યક્ષરાઃ શબ્દાઃ સન્તતવલીકપ્રસ્રાવાઃ

અતિક્રાન્તા અક્ષરાણિ અત્યક્ષરાઃ શબ્દાઃ નિર્ઘાતહુંકારતલાસ્ફોટનપ્રભૃતયઃ । સન્તતસ્ય વલીકસ્ય પ્રસ્ત્રાવો, નતુ પ્રસ્રાવમાત્રં તસ્ય પ્રાયેણ ભાવાત્ । એતદ્વયમાકાલિકસ્યાનધ્યય- નસ્ય નિમિત્તમ્

અર્ધપઞ્ચમાન્માસાનધીત્ય પંચાર્ધષષ્ઠાન્વોત્સૃજતે, ઉત્સૃજામહેઽધ્યાયાન્ પ્રતિવિશ્વસન્તુ છન્દાંસિ, કસ્ત્વા વિમુઞ્ચતીતિ ચ

અર્ધ પંચમો યેષાં તેઽર્ધપંચમા માસાઃ સા- ર્ધચત્વારઃ। એવમર્ધષષ્ઠાઃ સાર્ધપંચ । માસાનુક્ત- વિધિનાધીત્યાધ્યયનાર્થપ્રયોજકવ્યાપારાધ્યયનં નિર્વર્ત્ય અધ્યાપ્યેતિ યાવત્, ઉત્સૃજતે અધ્યા- યાન્ ઉત્સર્ગસંકલ્પનં કરોતીત્યર્થઃ નચ વેદા- ધ્યયનસ્ય ત્યાગોઽસ્તિ, અનધ્યાયવિશેષેભ્યોઽ- પિવા ઉત્સર્ગે મદ્વયસમ્બન્ધમાહ ઽઉત્સૃજામહે ઽ ઇત્યાદિ

તસ્યાનધ્યાયોઽમાવસ્યાં પક્ષિણીં નાધીતે

અયમન્યોઽનધ્યાયઃ । પક્ષાવિલોભયપાર્શ્વવર્તિ- તયા અમાવસ્યાયાશ્ચતુર્દશી પ્રતિપઞ્ચ । યદ્યપિ - ચાચારાધ્યાયે દ્વે પૌર્ણમાસ્યૌ હે અમાવસ્યે ઇતિ ચતુર્દશીસહિતે પૌર્ણમાસ્યમાવસ્યે ઉક્તે, તથાપિ પ્રતિપદ્વિધાનાર્થા પુનઃ શ્રુતિઃ । તદુક્તં ઽગુણા- ન પુનઃ શ્રુતિઃઽ (૫૦ મી૦ ૧।૨।૪૧ ) ઇતિ

નાત ઊર્ધ્વમભ્રેષુ

અત ઉત્સર્ગાદૂર્ધ્વમભ્રદર્શનમાત્રેઽપિ સતિ નાધ્યેતવ્યં, કા કથા વિદ્યોતમાનાદિષુ ॥
અપના નામાસિ તસ્યાસ્તે જોષ્ટ્રીયં ગમેયમહમિદ્ધમેધઃ પરિ મેધામૃતસ્ય જગૃહુરહં સૂર્ય ઇવાજનિ ખાહા ॥ રન્તિર્નામાસિ, યુક્તિર્નામાસિ, યોગો નામાસિ, યુજે સ્વાહા ઉદ્યુજે સ્વાહા યુક્ત્યૈ સ્વાહા યોગાય સ્વાહા ॥ બ્રાહ્મી વિદ્યા દેવતા । પવતે સ્વરૂપાચ્ચયવતે ઇતિ પવા અધ્રુવા, તત્પ્રતિષેધેન અપવા ધ્રુવા વિદ્યા । કેચિદપ્વેતિ પઠન્તિ તત્રાપ્યય- મેવાર્થઃ । અપના નામાસિ નિત્યાનન્દા, તસ્યા- સ્તવ સમ્બન્ધિ યદેધઃ ઇદ્ધં રૂપં, તદહં ગમેયં પ્રાપ્નુયામ્ । ઇદ્ધમેધ ઇતિ પુનર્વચનમનાદિત્વ- ખ્યાપનાર્થમ્ । કીદૃશમેધઃ । જોષ્ટ્રીયમતિશયેન સેવનીયમ્ । એતસ્ય અમૃતસ્ય મરણરહિતસ્ય બ્રહ્મમયસ્ય વિદ્યારૂપસ્ય મેધાં પરિજગૃહુર્વિપશ્ચિતઃ મેધાવન્તો વિદ્યાસ્વરૂપં બ્રહ્મ લેભિરે ઇત્યર્થઃ, અથવા ઋતસ્ય સત્યસ્ય બ્રહ્મણો મેધાં પરિજ- ગૃહુર્વિપશ્ચિતઃ । અતશ્ચાહમપિ સૂર્ય ઇવાજનિ સૂર્ય ઇવાહમુત્તમપ્રકાશો બ્રહ્મરૂપનિકટઃ સ્યા
મિત્યર્થઃ । સ્વાહા સુહુતમસ્તુ ॥ રમતે કી- ડતિ જગદ્વિવર્તાદિના ઇતિ રન્તિઃ બ્રહ્મમયી વિદ્યા । યુજ્યતે લોકે વિવર્તપરિણામશક્તિભિ- રિતિ યુક્તિઃ । એવં યોગો, યુક્, ઉદ્યગિ- ત્યાદિ વ્યાખ્યેયમ્ । પુનર્વચનં સ્તુત્યર્થમ્ ॥ દધિક્રાવ્ણો અકારિષં જિષ્ણોરશ્વસ્ય વાજિનઃ । સુરભિ નો મુખા કરત્પ્ર ણ આયૂંષિ તારિષત્ ॥ અનુષ્ટુપ્ । અસ્યાશ્ચ ઋચઃ સુરભિમતીતિ નામ । તથાચ શ્રુતિઃ
ઽઋત્વિજો યજમાનાશ્ચ સુરભિમતીમૃચમન્વાહુર્વાચમેવ પુનતે ઽ ઇતિ । અન્યત્રાશ્વસંસ્કારોત્તરકાલમૃત્વિગ્ય- જમાનયોર્દધિભક્ષણસમયાદાવિયમભ્યર્થના ઇ- હાપિ યથાયોગ્યત્વં યોજયિતવ્યા । ક્રામતીતિ કાવા । જયનશીલો જિષ્ણુઃ । વ્યાત્યર્થસ્ય અશ્નોતેરશ્વઃ, વેજનવાન્વાજી અન્યત્રાશ્વઃ, ઇહ તુ પ્રજાપતિઃ। યત્કાવ્ણો જિષ્ણોરશ્વસ્ય વાજિનઃ અશ્વસ્ય સંસ્કારકાલે અશ્લીલાભિભાષણેન મુખાણ્યપવિત્રીભૂતાનિ દધિદના પવિત્રાણિ અકારિષં વ્યત્યયેનૈકવચનં ઉત્તરત્ર ચ બહુવ- ચનદર્શનાત્ વયં અકારિષ્મ । પ્રજાપતેર્વા સર્વા-
ત્મકસ્ય વેદાત્મનો વા અજ્ઞાનેનાપભાષણેન બાલ્યાદિતયા અપવિત્રાણિ મુખા મુખાનિ ઽશેશ્છન્દસિ બહુલમિતિ લુક્ નઃ અસ્માકં સુરભિ સુરભીનિ પવિત્રાણિ કરત્ લોડર્થેલેટ્ ઽઇતશ્ચ લોપઃ પરસ્મૈપદેષુઽ ( ૩।૪।૯૭) ઇતિ તેરિ- કારલોપઃ ઽલેટોસ્સિચૌઽ (૩ । ૪ । ૯૪ ) ઇત્યડાગમઃ કરોતુ । કિઞ્ચ અશ્વઃ પ્રજાપતિર્વા અસ્માક માયૂંષિ પ્રતારિષત્ પ્રતરતુ કરોતુ । ઽ તૃપ્લવન - તરણયોઃ પૂર્વવત્પંચમલકારાદિ ઽસિપ્ બહુલં લેટિઽ ( ૩।૪।૩૪ ) ઇટ્ ગુણઃ વર્ણવ્યત્યયે-
નાકારઃ ॥
ઇષે ત્વોર્જે ત્વા વાયવસ્થોપાયવસ્સ્થ દેવો વસ્સવિતા પ્રાર્પયતુ શ્રેષ્ઠતમાય કર્મણે ॥
આપ્યાયધ્વમન્નયા દેવભાગં પ્રજાવતીરનમીવા અયક્ષ્માઃ ॥ મા વસ્સ્તેન ઈશત માઘશંસઃ પરિ વો રુદ્રસ્ય હેતિર્વૃણક્તુ ॥ ધ્રુવા અસ્મિન્ગોપતૌ સ્યાત બહ્વીર્યજમાનસ્ય પશૂન્પાહિ યજમાનસ્ય પશુપા અસિ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તા- ભ્યામાદદે ગોષદસિ પ્રત્યુષ્ટં રક્ષઃ પ્રત્યુષ્ટારાતિઃ પ્રેયમગાદ્ધિ- ષણા બર્હિરચ્છ મનુના કૃતા સ્વધયા વિતષ્ટા ॥
ઉર્વન્તરિક્ષં વીહીન્દ્રસ્ય પરિષૂતમસિ માધો મોપરિ પરુસ્ત ઋદ્ધ્યા સમાચ્છેત્તા તે મા રિષત્ ॥
દેવ વર્હિશ્શતવશં વિરોહ સહસ્રવલ્શા વિ વયં રુહેમ ॥ અદિત્યા રાત્રાસીન્દ્રાણ્યાસ્સન્નહનં પૂષા તે ગ્રન્થિ ગ્રનાતુ સ તે મા સ્થાદિન્દ્રસ્ય ત્વા બાહુભ્યામુદ્યચ્છે બૃહસ્પતેસ્ત્વા મૂર્ધ્નાહરામિ દેવંગમમસિ ॥
તદાહરન્તિ કવયઃ પુરસ્તાદેવેભ્યો જુષ્ટમિહ બર્હિરાસદે

વસોઃ પવિત્રમસિ શતધારં વસૂનાં પવિત્રમસિ સહસ્રધા - રમ્ ॥ અયક્ષ્મા વઃ પ્રજયા સંસૃજામિ રાયસ્પોષેણ બહુલા ભવન્તીઃ । મધુમદ્ધૃતવત્પિન્વમાના જીવા જીવન્તીરુપ વસ્સદેમ ॥ માતરિશ્વનો ધર્મોઽસિ દ્યૌરસિ પૃથિવ્યસિ વિશ્વ- ધાયાઃ પરેણ ધામ્નાહુતાસિ મા હ્વાસ્સા વિશ્વાયુસ્સા વિશ્વવ્ય- ચાસ્તા વિશ્વધાયા હુતસ્સ્તોકો હુતો દ્રપ્સોઽનયે વૃહતે નાકાય સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ ॥
સમ્પૃચ્યધ્વમૃતાવરીરૂર્મિણા મધુમત્તમાઃ । મંદ્રા ધનસ્ય
સાતયઃ ॥
ઇન્દ્રસ્ય ત્વા ભાગં સોમેનાતનમ્યધસ્તમસિ વિષ્ણવે વિષ્ણો હવ્યં રક્ષસ્વાપો જાગૃત

ઽઇષેત્ઽ ઇત્યાદયો મન્ત્રા દાર્શપૌર્ણમાસયોઃ શાખાચ્છેદનાદૌ વિનિયુક્તાઃ શ્રુતિલિંગાદિભિઃ । તત્ર પરમેષ્ઠિનઃ પ્રાજાપત્યસ્યાર્ષમ્, શાખાદિ- રભિધેયો દેવતા । યજુષાં છન્દો નાસ્તીત્યેકે । કેચિત્તુ વૈશેષિકં છન્દ ઇચ્છન્તિ પિંગલ પરિ- પઠિતં દૈવ્યેકમિત્યાદિ । તત્ર ચ સર્વસં- ખ્યાયા વ્યવહારઃ પાદ ઇત્યધિકારાત્ ।
ઇષે ત્વા ॥
દૈવી, અનુષ્ટુપ, ત્ર્યક્ષરા, શાખાચ્છેદને વિ- નિયુક્તા । ઽઇષે ત્વેતિ ચ્છન્દન્તિઽ ઇતિ । ઽઇષુ ઇચ્છાયાઁઽ ક્વિપ્ તાદર્થ્યે ચતુર્થી ઽસાવે- કાચસ્તૃતીયાદિર્વિભક્તિઃ (૬।૧।૧૬૮) ઇત્યન્તો- દાત્તમ્ ઽઇષેઽ ઇતિ પદમ્, અથવા ઇડ્ડિય યસ્ય સ ઇષઃ ઇષ્યમાણોઽન્નાદિઃ । અકારઃ પ્ર- ત્યયઃ। નિમિત્તાત્કર્મસંયોગે સપ્તમી । ઽઆગુણઃ । ઽએકાદેશ ઉદાત્તેનોદાત્તઃઽ (૮।૨।૫) ઇત્યન્તો- દાત્તત્વમ્ । ઽવાઽ ઇતિ કર્મપદં યુષ્મદાદેશઃ । કર્મ ચ ક્રિયાયામ્ । તત્ર ક્રિયાયા અશ્રવણાદિ- નિયોગબલાચ્છિન્દન્તિ ઇત્યધ્યાહારઃ । અન્નાદિ - સિદ્ધયે ત્વાં છિન્દન્તીતિ સમુદાયાર્થઃ । અન્નાદિ- નિમિત્તત્વં તુ
ઽઅગ્નેર્ધૂમો જાયતે ધૂમાદભ્રમભ્રાદ્વૃષ્ટિઃ ।ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિકથિતપ્રણાલિકયા ॥
ઊર્જેત્વા ॥
ઽઊર્જ બલપ્રાણનયોઃઽ ક્વિબન્તઃ અન્નસ્ય બલસ્ય ચ નામધેયત્વેન પ્રસિદ્ધઃ । શાખાસન્નમને પરિ- માર્જને ચ દ્વિપદસ્યાસ્ય મન્ત્રસ્ય યક્ષરાયા દૈવ્યા
અનુષ્ટભો વિનિયોગઃ । પરિમાર્જિમ સન્નમયા - મીતિ પર્યાયેણાધ્યાહારઃ । બલાર્થં ત્વાં પરિ- મામિ સન્નમયામીતિ વાક્યાર્થઃ ॥
વાયવસ્થોપાયવસ્સ્થ ॥
અનુષ્ટુપ્ । વત્સદૈવત્યા । ચતસૃણાં ગવાં સમ્બન્ધિનો વત્સાન્ શાખયોપસ્પૃશન્ દેશાદે - શાન્તરં નયતિ કૃતપ્રસ્રવણાન્ । હે વત્સાઃ વા- યવઃ ઇવ સ્થ ભવત કૃતપ્રસ્રવણાઃ સન્તો વેગે- નાપસરત યાવદહં ક્ષીરં ગૃહ્ણામિ, ઉપાયવસ્સ્થ ઉપગચ્છત માતુઃ સમીપે અનુસરત પુનઃ ક્ષીરં પાતુમિત્યર્થઃ ॥
દેવો વઃ સવિતા પ્રાર્પયતુ શ્રેષ્ઠતમાય કર્મણે ॥ ધૃતિશ્છન્દઃ, ગાવો દેવતા, અનેન ધેનૂઃ પ્રાચીં ગમયતિ । હે ધેનવઃ વો યુષ્માન્ દેવો દાનાદિગુણકઃ, સવિતા કર્મણોઽનુજ્ઞાતા ફલ- પ્રસવિતા વા પ્રાર્પયતુ શરીરાન્તરસમ્બન્ધં સમર્પયતુ દેશાન્તરં પ્રાપયતુ, નત્વહં માનુષમાત્ર ઇત્યર્થઃ । કિમર્થમ્ । શ્રેષ્ઠતમાય કર્મણે યજ્ઞાર્થં ઽયજ્ઞો વૈ શ્રેષ્ઠતમં કર્મઽ ઇતિ શ્રુતિઃ ॥
ઽઆપ્યાયધ્વઽ ઇત્યાદિ યજુઃ । હે અન્યાઃ અહન્તવ્યાઃ અઘસ્ય પાપસ્ય હન્યો વા દેવસ્યે- ન્દ્રસ્ય સમ્બન્ધિનં ભાગં ભજનીયં સાન્નાય્યલ- ક્ષણમાપ્યાયધ્વમ્ ઽપ્યાયી વૃદ્ધૌઽ વર્ધયત । યતો યૂયં પ્રજાવતીઃ પ્રજાવત્યઃ પુત્રવત્યઃ, અનમીવા ઽઅમ રોગેઽ ઇત્યસ્યામીવાશબ્દઃ વ્યાધિવિશેષ- શૂન્યાઃ, અયક્ષ્માઃ યક્ષ્મો વ્યાધિવિશેષઃ રાજય- ક્ષ્માખ્યસ્તચ્છૂન્યાઃ, અથવા અયનમયઃ ક્ષ્માયાં પૃથિવ્યાં યાસાં તાઃ અયક્ષ્માઃ । ઽ મા વસ્સ્તેન ઈ- શતઽ વઃ યુષ્માકં સ્તેનશ્ચૌરો મા પ્રાભૂત્ । ઽમા- ઘશંસઃ - અયં પાપં શંસતીત્યઘશંસઃ ચાણ્ડા- લાદિઃ મા વઃ ઈશત । ઽપરિ વો રુદ્રસ્ય હેતિ- બૃણક્તુઽ પરિવૃણક્તુ પરિવર્જયતુ । ઽધ્રુવા અસ્મિ ન્ગોપતૌ સ્યાત વહી : ઽ અસ્મિન્યજમાને સ્થિરા ભવત બહ્વીઃ બહ્વયશ્ચ ભવતાસ્મિન્ । ઽયજમાનસ્ય પશૂન્પાહિ યજમાનસ્ય પશુપા અસિ ।ઽ અનેન શાખાં સ્થાપયતિ, હે શાખે યતસ્ત્વં સ્વભા- વેનૈવ યજમાનસ્ય પશુપાઃ અતો યજમાનસ્ય પશૂન્પાહિ ॥ પ્રથમોઽનુવાકઃ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તા- ભ્યામાદદે ॥
અનેન હવિર્નિદધાતિ । સંકૃતિશ્છન્દઃ । હે ધાન્યાદિક દેવસ્ય સવિતુરાદિત્યસ્ય પ્રસ- વેઽનુજ્ઞાયાં વર્તમાનસ્તેન પ્રકાશદ્વારેણ કર્મસુ પ્રવર્તનાત્, અશ્વિનોઃ સમ્બન્ધિભ્યાં બાહુભ્યાં, પૂષ્ણશ્ચ હસ્તાભ્યાં નતુ સ્વકાભ્યાં ચર્માદિમયા- ભ્યાં ત્વામાદદે । પ્રતિગ્રહાદાવપ્યસ્ય વિનિયોગઃ ॥ ગોપદસિ ॥
વર્હિર્લવણીમશ્વપશૂનામાહ ગાવઃ સીદન્ત્ય- સ્યામિતિ ગોષત્ તથા બર્હિલવણ્યા ગાવો વર્તન્તે ઇત્યેવમુક્તમ્ ॥
ઽપ્રત્યુષ્ટં રક્ષઃ પ્રત્યુષ્ટારાતિઃઽ ઇત્યગ્નિમભ્યર્થ- યતે પશૂંસ્તાપયન્ । ઽઉષ દાહેઽ રક્ષઃ રાક્ષસ ઉપલક્ષણમેતત્ રાક્ષસ પિશાચાદિકં પ્રતિ- દગ્ધમસ્તુ । ન વિદ્યતે રાતિઃ ધનં યત્ર સોઽરા- તિરર્થાભાવઃ અલક્ષ્મીરિત્યાદિપર્યાયઃ, અદાનં કાર્પણ્યં વા અરાતિઃ શત્રુર્વા અરાતિઃ સ દગ્ધો
ભવતુ ॥
બર્હિલવનાયોત્તિષ્ઠન્નાહ
પ્રેયમગાદ્ધિપણા બર્હિરચ્છ મનુના કૃતા સ્વધયા વિતષ્ટા ॥
ઇયં મમ ધિષણા બુદ્ધિઃ બર્હિઃ કર્મભૂતં અચ્છ પ્રાગાત્ આભિમુખ્યેન ગન્તું પ્રવૃત્તા । ઽઅચ્છાભેઃ શાકપૂણિઃઽ ઇત્યચ્છશબ્દોઽભેરર્થે આભિમુખ્યે વર્તતે । કીદૃશી ધિષણા । મનુના પ્રજાપતિના કૃતા, તથા સ્વધયા અન્નેન વિતષ્ટા તીક્ષ્ણી-
કૃતા ॥
બર્હિઃ સ્થાનં ગચ્છતિ
ઉર્વન્તરિક્ષં વીહિ ॥
હે ચરણયુગલક ઉરુ વિસ્તીર્ણમન્તરિક્ષં
વીહિ ગચ્છ ॥
દર્ભસ્તમ્વં ત્રિઃ પરિલિખતિ
ઇન્દ્રસ્ય પરિષૂતમસિ ॥
હે દર્ભસ્તમ્વ ત્વમિન્દ્રસ્ય કૃતે પરિપૂતં
જાતઃ ॥
પક્કં મધ્યેન યોજયતિ ॥
માધો મોપરિ પરુસ્તે ॥
હે દર્ભસ્તમ્બ તે તવ પરુઃ પર્વ અધઃ ઉપરિ મા ભૂત્ પરશુધારાસામ્યેન વર્તતામિત્યર્થઃ ॥ લુનાતિ
ઋદ્ધ્યા સમાચ્છેત્તા સે મા રિષત્ ॥
ઽરુષ રિષ હિંસાર્થઃ ઽ તે તવ સમાચ્છેત્તા લવિતા ઋદ્ધિં મા રિષત્ મા હિંસીત્ યજ્ઞ- સાધનશક્તિં માચ્છૈત્સીદિત્યર્થઃ । ઋદ્ધ્યેતિ વ્યત્યયેન તૃતીયા ॥
છિન્નશેષાણિ ભૂમિલગ્નાનિ પુનઃ પ્રરોહણ- સમર્થાનિ બર્હિર્મૂલાનિ અભિમૃશતિ
દેવ બર્હિઃ શતવશં વિરુહ સહસ્રવલ્શા વિ વયં રુહેમ ॥ હે દેવ બર્હિઃ ત્વં જાતં સત્ શતવલ્શં શત- શાખં વિરુહ વર્ધસ્વ, વયમપિ ત્વત્પ્રસાદાત્ સહસ્રવલ્શાઃ સહસ્રશાખાઃ વિરુહેમ વર્ધિ- મહિ ॥
બન્ધનાર્થં રજ્જું કરોતિ અદિત્યા રાસ્નાસિ ॥
અસિ ત્વં અદિત્યાઃ પૃથિવ્યા રાસ્તા રજ્જુઃ ॥ બર્હિઃ સન્નહ્યતિ
ઇન્દ્રાયાઃ સન્નહનં પૂષા તે ગ્રન્થિ પ્રશ્નાતુ સ તે મા સ્થાત્ ॥ યતસ્ત્વમિન્દ્રાણ્યાઃ સન્નહનં બન્ધનમતસ્તે પૂષા ઇન્દ્રો ગ્રન્થિં ગ્રશ્નાતુ તે વર્હિષઃ, ત્વા-
મિન્દ્રો બન્નાત્વિત્યર્થઃ । સચ ગ્રન્થિર્યથિતઃ સન્ તવ ચિરં મા સ્થાત્ શીઘ્રમેવ તવ વિમુ- તસ્ય યજ્ઞોપયોગોઽસ્ત્વિત્યર્થઃ ॥
ઉદ્યચ્છતિ બર્હિઃ
ઇન્દ્રસ્ય સ્ખા બાહુભ્યામુદ્યચ્છે ॥
બર્હિઃ ત્વામહમિન્દ્રસ્ય સમ્બન્ધિભ્યાં બા- હુભ્યામુદ્યચ્છામિ, નતુ સ્વકાભ્યાં ચર્માદિમયા- ભ્યામિતિ ॥
પ્રોત્સાહેન ઉદ્ધૃતં મૂર્ધ્નિ નિધત્તે બૃહસ્પતેસ્ત્વા મૂર્ધ્નાહરામિ ॥
ત્વામહં બૃહસ્પતેઃ સમ્બન્ધિના મૂર્ધ્ના શિ રસાહરામિ ધારયામીતિ ॥
પૂર્વવદ્દહિંરાહ
દેવઙ્ગમમસિ ॥
અસિ ત્વં બર્હિર્દેવઙ્ગમં દેવાર્થં તવ નયન-
મિત્યર્થઃ ॥
ન કેવલં વયમેવ દેવાર્થં ત્વા નયામઃ, પૂર્વૈરપ્યેવમનુષ્ઠિતમિત્યાહ
તદાહરન્તિ કવયઃ પુરસ્તાત્ ॥
કવયઃ ક્રાન્તદર્શનાઃ સમ્યગ્વિદિતાનુષ્ઠિત- સકલવેદાર્થાઃ તદ્બર્હિરેવમેવાહૃતવન્ત ઇતિ
તાત્પર્યાર્થઃ ॥
વેદ્યામાસાદયતિ
દેવેભ્યો જુષ્ટમિહ બર્હિરાસદે ॥
ઇદં બર્હિર્દેવેભ્યો જુષ્ટમિતિ રુચિતમિહ વેદ્યામાસાદયામીતિ ॥ દ્વિતીયોઽનુવાકઃ

ક્ષીરપાવનાર્થં દર્ભપવિત્રં કરોતિ
વસોઃ પવિત્રમસિ શતધારં વસૂનાં પવિત્રમસિ સહસ્રધારમ્ ॥ હે પવિત્ર વસોર્ધનસ્ય ક્ષીરસ્ય ત્વં પવિત્રં પાવનં અસિ । શતસહસ્રગ્રહણમપરિમિતત્વોપલક્ષ- ણાર્થમ્, અપરિમિતચ્છિદ્રત્વાદપરિમિતધારમિ- ત્યર્થઃ । વસૂનામિતિ, આસ્તામિદમેકયજ- માનસમ્ભૃતમલ્પં પયઃ, યાવજ્જગતીગતાના- મિતરયજમાનસમ્ભૃતાનાં પયસાં પાવનમસિ । યદ્વાત્ર મરુતો વસવ ઉચ્યન્તે ઇન્દ્રસાહાય્યેન વર્તમાનાઃ, તે હિ વસતે આચ્છાદયન્તીતિ
વસવઃ । તથાચ બ્રાહ્મણમ્
ઽવસૂનાં વા એતદ્ભાગધેયમ્ઽ
ઇતિ ॥
વત્સૈઃ સંગૃહ્યમાણા ગા અનુમન્ત્રયતે
અયક્ષ્મા વઃ પ્રજયા સંસૃજામિ રાયસ્પોષેણ બહુલા ભવન્તીઃ ॥
હે અયક્ષ્માઃ વ્યાધિવિશેષહીનાઃ અવધ્ય- ધના વા વો યુષ્માન્ પ્રજયા સંસૃજામિ । રાયો ધનસ્ય ભક્ષ્યવિશેષાત્મકસ્ય પોષેણ બ- હુલાઃ પ્રવૃદ્ધદેહા ભવન્તીઃ, યદ્વા ધનપુષ્ટ્યા સહ બહુલાઃ પ્રચુરાઃ ભવન્તીઃ ॥ દુહ્યમાનાસુ જપતિ
મધુમદ્ધૃતવત્પિન્વમાના જીવા જીવન્તીરુપ વઃ સદેમ ॥ હે ગાવઃ વો યુષ્માન્વયમુપસદેમ અનવર- તમિત્યાશાસ્મહે । કીદૃશીઃ । જીવન્તીઃ દીર્ઘા - યુષઃ, જીવાઃ પ્રાણયુતા વલવતીરિત્યર્થઃ । કિં કુર્વતીઃ । મધુમત્ મધુરરસસંયુક્તં, ઘૃતવ- ચ્ચાતિસ્નિગ્ધં ક્ષીરં પિન્વમાનાઃ સ્રવન્ત્યઃ ॥ ગાર્હપત્યાદંગારરાશિં પૃથક્કરોતિ
માતરિશ્વનો ઘર્મો ઽસિ ॥
હે અંગારરાશે ત્વં માતરિશ્વનો વાયોઃ ધર્મઃ તેજઃ । તથાચ બ્રાહ્મણમ્
ઽઅન્તરિક્ષં વૈ માતરિશ્વનો ધર્મઃ ।ઽ
ઇતિ । અત્રાન્તરિક્ષશબ્દઃ તાત્સ્થ્યાદન્તરિ- ક્ષસ્થે ભાનુતેજસિ વર્તતે ॥
ઉદ્ધૃતેઽઙ્ગારરાશૌ ઉખામધિશ્રયતિ
દ્યૌરસિ પૃથિવ્યસિ વિશ્વધાયાઃ પરેણ ધામ્નાહુતાસિ
માહ્વાઃ ॥
ઽઉપસ્તીત્યેવૈનામેતત્ઽ ઇતિ શ્રુતિઃ । યદા દિ વઃ પતિતેનોદકેન સમ્પાદ્યતે તદા દ્યૌરિતિ સ્તૂયતે । પૃથિવ્યવયવનિર્મિતત્વાત્પૃથિવીતિ । એx વિશ્વં સર્વં ધત્તે ઇતિ વિશ્વધા પૃથિવી, તસ્યાઃ સમ્બન્ધિના પરેણોત્કૃષ્ટેન
ધામ્ના
તેજસા સારેણ અસિ ત્વં અતા ઽ કૌટિ - લ્યેઽ અકુટિલા । યતશ્ચ ત્વમકુટિલા, અતઃ માહ્વાઃ દ્રવ્યધારણે વ્યાપૃતા સતી કુટિલા મા ભૂઃ ॥
તિસૃષુ ધેનુષુ દુગ્ધાસુ કાં દુગ્ધવાનસીતિ પ્રશ્ને અમૂમિતિ ચોત્તરે દોગ્ધાભિહિતે અધ્વ-
રાહ
સા વિશ્વાયુઃ સા વિશ્વવ્યચાઃ સા વિશ્વધાયા ॥
યા પ્રથમં દુગ્ધા, સા વિશ્વાયુઃ સર્વસ્યાયુષો ધાત્રી ક્ષીરાદિદ્વારેણ । તથાચ શ્રુતિઃ ઽઆયુ- ઘૃતમ્ઽ ઇતિ । યા દ્વિતીયસ્થાનદુગ્ધા, સાવિ- શ્વવ્યચાઃ ઽવ્યચ સમ્ભવેઽ વિશ્વં તતઃ સમ્ભ- વતિ યજ્ઞદ્વારેણ । યા તૃતીયસ્થાનદુગ્ધા, સા વિશ્વધાયા વિશ્વં ધાપયતીતિ વિશ્વધાયા સર્વસ્ય ક્ષીરેણ તૃપ્તિં કરોતીત્યર્થઃ ॥ પૃથગ્ભવતો દુગ્ધવિપ્રુષોઽનુમન્ત્રયતે
હૃતઃ સ્તોકોઽહુતો દ્રપ્સોઽનયે બૃહતે નાકાય સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ ॥
યઃ સ્તોકો બિન્દુઃ, યશ્ચ દ્રપ્સઃ સ્થૂલો ભૂમૌ પતિતઃ, સ સર્વ એવાહુતોઽપિ હુતોઽસ્તુ । કસ્મૈ । અગ્નયે, બૃહતે મહતે, તથા નાકાય ના- સ્મિન્ અકં દુઃખમસ્તીતિ કૃત્વા સ્વર્ગાય । દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં ચ સ્વાહા સુહુતમસ્તુ ॥
દ્યૌરન્તરિક્ષમિતિ યત્ર પાત્રે દોહઃ કૃતસ્ત-
સ્માદુખાયાં ક્ષીરે આસિક્તે સતિ યત્કિંચન દોહભાણ્ડે લગ્નં, તદદ્ભિઃ પ્રક્ષાલ્ય સ્થાલ્યાં નિક્ષિપતિ
સમ્પૃચ્યધ્વમૃતાવરીરૂર્મિણા મધુમત્તમાઃ । મન્દ્રા ધનસ્ય
સાતયઃ ॥
હે આપઃ સંપૃચ્યધ્વં પયસોખાસ્થેન । ઋ- તાવરીઃ સત્યવત્યઃ, યજ્ઞવત્યો વા તત્સાધન- ત્વાત્ । કેન । ઊર્મિણા કલ્લોલૈઃ । મધુમત્તમા મધુરતમ રસસંયુક્તાઃ । મંદ્રાઃ ઽમદી હર્ષેઽ માદ- પિત્ર્યઃ, તથા ધનસ્ય સાતયઃ સાધિકાઃ ॥ દુગ્ધે દધ્યાસિઞ્ચતિ
ઇન્દ્રસ્ય ત્વા ભાગં સોમેનાતનચ્મિ ॥
હે પયઃ ત્વાં સોમેન દના આતનચ્મિ સં- કોચયામિ, તઞ્ચિઃ સંકોચનાર્થઃ । કીદૃશં ત્વામ્ । ઇન્દ્રસ્ય ભાગં ભજનીયમ્ ॥
ગાર્હપત્યસમીપે પયઃ સ્થાપયતિ અદસ્તમસિ વિષ્ણવે ॥
ઽદસુ ઉપક્ષયેઽ અદસ્તમનુપક્ષીણં હે પયઃ યતસ્ત્વં વિષ્ણવે વિષ્ણ્વર્થં યજ્ઞોપયોગીત્યર્થઃ । ઽયજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃઽ ઇતિ શ્રુતિઃ ॥
હવિરભિમન્ત્રયતે
વિષ્ણો હવ્યં રક્ષખ ॥
હે વિષ્ણો ઇદં હવ્યં હવનીયં રક્ષખ ॥
સજલેન દારુપાત્રેણ ઉખાં પિદધાતિ
આપો જાગૃત ॥
હે આપઃ જાગૃત રક્ષાર્થં જાગરૂકા ભવત ॥ તૃતીયોઽનુવાકઃ

કસ્ત્વા યુનક્તિ સત્વા યુનક્તુ વિષ્ણુસ્ત્વા યુનક્ત્વસ્ય યજ્ઞસ્ય ॥
યજ્ઞાદિકં પ્રસ્તુતં કર્મૈવમુચ્યતે । કઃ પ્રજા- પતિઃ, હે કર્મન્, ત્વાં યુનક્તિ સંપાદયતિ ફલેન વા યોજયતિ । સ ઇત્યપિ પ્રજાપતેરેવ નિર્દેશઃ પરોક્ષરૂપેણ । અભ્યાસે ભૂયાંસમર્થં મન્યન્તે યથા અહો રમણીયા અહો રમણીયેતિ । વિષ્ણુર્યજ્ઞઃ, સ ચ પ્રજાપતિરેવ । યજ્ઞસ્ત્વા યુનક્તુ ફલેન સંવર્ધયતુ । કિમર્થમ્ । અસ્ય પ્રારબ્ધસ્ય યજ્ઞા- દિકસ્ય કર્મણઃ સમૃદ્ધ્યૈ માહાત્મ્યાય । સાવિ- ત્ર્યનુવાકવદનુવચનમસ્ય ॥
1
અમુષ્મૈ કામાયાયુષે ત્વા પ્રાણાય ત્વા વ્યાનાય ત્વાપા- નાય ત્વા વ્યુષ્ટ્યૈ ત્વા રય્યૈ ત્વા રાધસે ત્વા પોષાય વા ઘોષાય નારાદ્ધોષાય ત્વા પ્રચ્યુત્યૈ વા ॥
અત્ર પ્રત્યેકં તર્પયામીત્યધ્યાહૃત્ય યોજની - યમ્ । અમુષ્મૈ કામાય ત્વાં પ્રજાપતિ તર્પ- યામિ । અસાવિત્યુક્તે નામ પ્રતીયાત્ । તેન ઽઅમુષ્મૈઽ ઇત્યસ્માત્કામ્યમાનપશુપુત્રાદિફલ- વિશેષનામાનિ પ્રત્યેતવ્યાનિ । આયુષે આયુ- રર્થં ત્વાં તર્પયામિ । સર્વત્ર તાદર્થે ચતુર્થી । વ્યુષ્ટ્યૈ ત્વાં તર્પયામિ ઽઉષ દાહેઽ વિશેષેણ અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશ લક્ષણાનાં શાનાં ઉષ્ટિઃ, તદર્થમ્ । રયિર્ધનં, તદર્થમ્ । રાધોઽન્નમ્ । પોષસ્તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય, તદર્થમ્ । પ્રક- ર્ષેણ ચ્યુતિઃ સંસારસ્ય તદર્થં ત્વાં પ્રજાપતિં તર્પયામિ ॥
અગ્નયે વાયવે સૂર્યાય બ્રહ્મણે ઇન્દ્રાય પ્રજાપતયે ભવાય શર્વાય ઈશાનાય ઈશ્વરાય વિષ્ણવે વૃહસ્પતયે યજુર્વેદાય ચ્છન્દોભ્ય ઋષિભ્યો વેદેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યઃ સોમેભ્યઃ સોમપેભ્ય આચાર્યેભ્યો નમો નમઃ ॥
-
-ઇત્યુદકતર્પણમાચારાધ્યાયોક્તમદોઽપ્યધ્યા-
યોપાકરણમ્ ॥
ઇતિ નવમી કાણ્ડિકા

અથ
દશમી કણ્ડિકા ।
અથોપનિષદર્હાઃ

શિષ્યા ઉચ્યન્તે ઇતિ શેષઃ । અધ્યાયોપા- કરણાનન્તરમધ્યયનપ્રસંગેનોપનિષદં રહસ્ય - શાસ્ત્રં યેઽર્હન્તિ, તે ઉપનિષદર્હાઃ શિષ્યાઃ નૈષ્ઠિ કબ્રહ્મચાર્યાદય ઉચ્યન્તે

બ્રહ્મચારી સુચરિતી મેધાવી કર્મકૃદ્ધનદઃ પ્રિયો વિદ્યયા વા વિદ્યામન્વિચ્છંસ્તાનિ તીર્થાનિ બ્રહ્મણઃ

બ્રહ્મચારી નૈષ્ઠિકબ્રહ્મચર્યયુક્તઃ, સુચરિત - મસ્યાસ્તીતિ સુચરિતી સદાચારો ગૃહસ્થા- દિરપિ । મેધાવી ગ્રહણધારણશક્તિયુક્તઃ । કર્મકૃત્ નિત્યનૈમિત્તિકકર્માનુષ્ઠાનરતઃ ગુરુ- પરિચર્યાવરણકારી ચ । ધનદઃ પ્રચુરધનદાને સમર્થઃ ગ્રહણાન્તે ગુરુદક્ષિણાવસાને, નતુ પૂર્વ નિષિદ્ધત્વાત્
ઽન પૂર્વ ગુરવે કિઞ્ચિદુપકુર્વીત ધર્મવિત્ ।ઽ
ઇતિ । પ્રિયઃ પુત્રાદિઃ સદાચારઃ । યશ્ચ વિદ્યયા વિદ્યાન્તરમાદિત્સતે, તાનિ બ્રહ્મણસ્તીર્થાનિ વેદસ્ય રહસ્યરૂપસ્ય દાને નિપાનાનિ ગ્રહણે ચોપાયા ઇત્યર્થઃ । તીર્થં હિ નિપાનં સ્મૃતમ્ ।
ઽતીર્થાભિધાનમિચ્છન્તિ ત્રિતયં કૃતબુદ્ધયઃ । શાસ્ત્રં ચૈવ નિપાનં ચ વારિ ચાપ્યૃષિસેવિતમ્ ॥ઽ
ઇતિ

ઇતિ દશમી કાણ્ડિકા