laghustutiḥ · Chapter 1

anantaśayanasaṃskṛtagranthāvali
granthāṅkaḥ

laghustutiḥ
śrīlaghubhaṭṭārakapraṇītā
śrīrāghavānandapraṇītayā vṛttyā sametā
saṃskṛtagranthaprakāśanakāryādhyakṣeṇa
ta० gaṇapatiśāstriṇā
saṃśodhitā /
sā ca
anantaśayane
mahāmahimaśrīmūlakarāmavarmakulaśekharamahārājaśāsanena
rājakīyamudraṇayantrālaye tadadhyakṣeṇa
mudrayitvā prakāśitā /
krastābdāḥ

śrīḥ
śrīlaghubhaṭṭārakapraṇītā
laghustutiḥ
śrīrāghavānandapraṇītayā vṛttyā sametā /
viśvātītacidekavigrahavatī viśvātmikāpīha yā
bhāti dhvastabhidābhramaiḥ sukṛtibhiryā śaśvadāsevyate /
viśvāsena hṛdāhamityavatu sā saṃsāraduḥkhārditā-
nanyatrāśaraṇān gṛhītacaraṇānasmānmaheśapriyā //
śrīmallaghubhaṭṭārakaḥ svayaṃ
nirvyājasamārādhitaguruvarakaruṇākaṭākṣalabdhaparaśaktipātāparanāmadheyapa
rasaṃvidātmaikyabodhasiddhaparasaṃvidātmabhāvaḥ
prakṣīṇāśeṣadoṣapāśapaṭalaḥ prādurbhūtaparamanirvṛtiḥ pareṣāmapyanayā
paradevatātattvavibhūtivibhavaviśeṣaprakāśinyā stutyā parasaṃvidbhāvo
bhūyāditi tadajñānājjanmādimaraṇāntaduḥkhasāgare
nimagnāñjanānātmadṛṣṭāntenāvalokyānukampākulahṛdayasteṣāmāśiṣam
āśāsānaḥ stutiṃ prastauti -
aindrasyeva śarāsanasya dadhatī madhyelalāṭaṃ prabhāṃ
śauklīṃ kāntimanuṣṇagoriva śirasyātanvatī sarvataḥ /
eṣāsau tripurā hṛdi dyutirivoṣṇāṃśoḥ sadāhassthitā
chindyād vaḥ sahasā padaistribhiraghaṃ jyotirmayī vāṅmayī //
p. २)
aindrasyeveti /
āśīrnamaskriyā vastunirdeśo vāpi tanmukham
iti prathamapaṭhita āśīrvāda ihādāvaucityasaraṇimanusarati /
vastunirdeśastaccheṣatayaiva kriyate / tena cāsya stotraratnasya mantradevatārūpo
viṣayaśca prakāśyate } āśīrvādena prayojanaṃ ca sadyomuktilakṣaṇaṃ
prakāśyate / iha māyāpāśabaddhāstāpatrayataptatanavaḥ sarve paśavaḥ / teṣvapi
vidhimadhikṛtya svecchāmātreṇa vā ye paśūn ghnanti manuṣyāste sarve'pyatra
gurudevatābhaktibhājo'dhikāriṇa ityaviśeṣanirdeśād gamyate / yathoktaṃ -
sarvopāyaparibhraṣṭaḥ kulamārgamupāśrayed
iti / sarvādhikāritvena cāsya stotratantrasyātyantaśuddhatvaṃ bhūriphalatvaṃ ca
bhāgīrathībhāratyādipravāhādivadāviṣkṛtaṃ bhavati / vaḥ yuṣmākam aghaṃ
chindyād ityuktibhaṅgyā svayaṃ parisamāptasakalakāmatvāt
parānugrahaikaprayojana eveti svātmeśvarabhāvaścāviṣkṛtaḥ yenāsya
stotratantrasya sarvaiḥ svataḥpramāṇatvena grahaṇaṃ syāt /
nokhalvavimuktapāśapaṭalasyānāvirbhūtabhagavadbhāvasyānāptakāmasya
vasiṣṭhakulodbhavasya catvāriṃśatsaṃskārasaṃskṛtasya dvijavarasyāpi
vākpravāhavaitaraṇīṃ kṛtapuṇyaḥ ko'pi naro buddhipūrvamavatarati yastu
nātmahantā bhavati / etacca pūrvasūribhiḥ saṅgrahavistārābhyāṃ bhūriśo
vivṛtamapi svaśuddhipaddhatimadhyāsīnena rāghavānandanāmnā munimukhyena
prācīnalokaniṣevitamapi bhāgīrathībhāratyādyambha idānīntanairyathā
svaśuddhaye niṣevyate tathā saṅgrahavistārābhyāṃ yathāśakti vimṛśyate / iha
dvividhaṃ vṛttaṃ mātrāvṛttaṃ varṇavṛttaṃ ceti / tatra
catasṛbhiścatasṛbhirmātrābhiḥ pañca gaṇā yatra kalpyante taiśca ślokā
grathyante tanmātrāvṛttaṃ yathā pathyāryādi / yatra
punastribhistribhirvarṇairgaṇāṣṭakaṃ kalpayitvā tadavalambanena granthaviracanaṃ
tad varṇavṛttam /
p. ३)
tasmiṃścaikaikākṣarādikramamitapādacatuṣkāṇāmuktātyuktādicchandasāmekai
kārṇādhikāṅghrīṇāmutkṛtyantānāṃ
ṣaḍviṃśatyarṇamitapādāntānāmavatāraḥ / tataḥ paraṃ
caṇḍavṛṣṭipravāhādidaṇḍakā bhavanti /
teṣvekonaviṃśatyarṇamitapāde'tidhṛtisaṃjñe chandāsi
śārdūlavikrīḍitākhyavṛttavānayaṃ ślokanicayaḥ stutirūpo bhavati /
atrāyamādiślokastripurāmantrataddevatāsvarūpopakṣepakaḥ / tato dvau
tatprathamabījadevatālakṣaṇasya tattvasya nādavinduprādhānyena bījaprādhānyena
ca sevāphalaprakāśakau / caturthastaddvitīyabījadevatāsevāphalārthaḥ /
pañcamastṛtīyabījadevatāsevāphalānugaḥ /
ṣaṣṭhastanmantrajapakramaphalākhyāpakaḥ /
saptamastanmantrabījatrayasādhāraṇadevatādhyānaphaloddīpakaḥ / tatastrayaḥ
ślokā ekaikabījadevatādhyānaphalaviṣayāḥ / ekādaśo
dvitīyabījasthaniṣkalākṣaradhyānaphalapratipādakaḥ / dvādaśa etatsevanasya
sārvajñyasāmrājyādidṛṣṭaphalatvaṃ gamayati / trayodaśa etatsevanena
vinānantairapi sādhanāntarairbhogamokṣayorihaivānubhūtirdurlabhā bhavināmiti
bhāṣate / caturdaśa etatsevādhikārisādhanaphalaviśeṣapratyāyakaḥ / pañcadaśo
devyāḥ prapañcātītarūpopadeṣṭā / ṣoḍaśaḥ
śabdārthātmakaprapañcamayarūpanirṇayakarṇadhāraḥ / saptadaśaḥ
kāryaviśeṣakāmukairdhyeyaṃ parameśvaryā vibhūtiviśeṣaṃ tannāma
copadiśati / aṣṭādaśastanmantrapārāyaṇaviṣayaḥ /
ekonaviṃśastannāmapārāyaṇaviṣayaḥ / viṃśaḥ stotrasyāsya
tripurāsaṃvidviṣayatvena svayaṃ mantramayatvena ca
sadbhirabhyasanīyatvakhyāpakaḥ / ekaviṃśo
gurudevatāprasādabalenaivālpaśrutādapyasmatto buddhipūrvaṃ jhaṭiti
nirbādhamāvirbhūtatvādetadāgamavat svataḥpramāṇatvena grāhyaṃ
mahātmabhiri(tī)mamarthaṃ samarthayate / eṣa
stotrārthasārasarvasvasaṃkṣepaḥ / atha krameṇaikaikaślokārtho'pi tatrodīryate / eṣā
pramātṛpramāṇaprameyātmakadvaitaprapañcarūpeṇākhilajanairanubhūyamānā
na punardeśakālādivyavahitā / asau etadāvirbhāvatirobhāvasthānatvāt
pramātrādiprabhedavihīnā akhaṇḍasaṃvitātmakaprapañcottīrṇarūpā ca / ata eva
svabhaktiśūnyaiḥ kaiścidapyadṛṣṭatattvā / tribhiḥ padaiḥ purairupalakṣitā /
p. ४)
ata eva trīṇi purāṇyasyā iti tripureti prasiddhā devī vaḥ svopāsakānāṃ yuṣmākam /
agham ātmatattvājñānamātraparamārtham āṇavamāyīyakārmabhedena trividhaṃ
malam / sahasā acireṇa kālena / sadā punarutthānaśūnyatayā / chindyāt
svenātmanā pratyakṣībhūya saṃharedityanvayaḥ / tathācāgamaḥ -
svarūpajyotirevāntaḥ parā vāganapāyinī /
yasyāṃ dṛṣṭasvarūpāyāmadhikāro nivartate //
iti / antardṛṣṭasvarūpāyāmiti yojyam / bhagavadgītā ca -
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ /
jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ //
teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam /
tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ //
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ //
iti / kiṃ tasyāḥ svarūpamityata uktaṃ jyotirmayī vāṅmayīti / prakāśaikavapuṣaḥ
sarvabhūtātmanaḥ parameśvarasya svabhāvabhūto yo'navacchinno'haṃvimarśaḥ
sa jyotiḥpadena nigadyate / yathoktaṃ rahasyāgame - svasaṃvit tripurā devīti /
tadvimarśābhilāpalakṣaṇo'kārādihakārāntāśeṣavarṇapratyāhārarūpo'khilāmnā
yasārabhūtaḥ
akṣarāṇāmakāro'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca
iti śrībhagavadgītoktanītyā prakṛtiratha hasaṃjñā bhaved vyāpya
viśvamityācāryoktanītyā ca dvandvasamāsatvaṃ napuṃskatvamekatvaṃ ca
prāptākārahakāravigraho'haṃśabdo'napāyī pareti mahāmantra iti ca prasiddho
vākśabdena gṛhyate tadatmānamevāvedahaṃ brahmāsmīti śruteḥ
pūrṇāhantātmabhāvena kṛtrimāhantayā vinā /
ātmānamātmanā sākṣād yaḥ paśyati sa paśyati //
iti ca śrīmadanuttaranirṇayāt / evañca eṣāsau jyotirmayī vāṅmayī cetyaṃśena
p. ५)
viśvātmikāṃ taduttīrṇāṃ hṛdayaṃ parameśituḥ /
parādiśaktirūpeṇa sphurantīṃ saṃvidaṃ numaḥ //
iti rahasyāmnāyārthaḥ prakāśitaḥ / eṣāsāvitīhopātte devyāḥ parāpararūpe
nāgameṣveva prasiddhe kintūpaniṣatsvapi -
viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim
iti bhagavadgītāyāṃ ca saptame'dhyāye -
bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca /
ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā //
apareyemitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām /
jīvabhūtāṃ mahāvāho ! yayedaṃ dhāryate jagat //
ityādi trayodaśādhyāye ca -
idaṃ śarīraṃ kaunteya ! kṣetramityabhidhīyate /

etad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ //
ityādyupadiṣṭe ācāryaiśca prapañcasāre - prakṛtiḥ puruṣaścaiva
nityāvityādinānugṛhīte / kena karmaṇā punardevyaghacchedanābhimukhī
bhavedityapekṣāyāṃ tadupāyopāsanāsthānaviṣayasādhanānvāviṣkartuṃ
jyotirmayaṃ vāṅmayaṃ ca devyāḥ padatrayamāha - aindrasyetyādinā /
madhyelalāṭaṃ lalāṭasya madhye ājñāsthāne / aindrasya śarāsanasyeva prabhāṃ
dadhatī / hṛdayapadmasthā
bhrūmadhyapadmaparyantadīptaśuklaraktakṛṣṇatejomātramūrtistryavayavna
kāmabījenopāsyeti yāvat / śirasi dvādaśāntapadme anuṣṇagoścandrasyeva
śauklīṃ kāntiṃ sarvata ātanvatī / ājñāpadmasthā tāvadvyāpta
śaśiprabhāsadṛśaprabhārūpā śaktibījenopāsyeti yāvat / hṛdi
hṛdayapuṇḍarīke / ahaḥsthitā uditā uṣṇāṃśoḥ raveḥ dyutiḥ prabheva sthitā
mūlādhārapadmasthā hṛtpadmaparyantaprabhā codyadarkasadṛśajyotīrūpā
vāgbhavenopāsyeti yāvat / yathoktaṃ śrīsaubhāgyahṛdaye -
yonau kanakapuñjābhaṃ hṛdi vidyucchaṭojjvalam /
ājñāyāṃ candrasaṅkāśaṃ mahastava maheśvari //
p. ६)
iti / so'yaṃ stutiprakāraḥ / mantroddhāraprakārastu - yatrādyavṛtte sphuṭam /
ekadvitripadakrameṇa kathitastatpādasaṃkhyākṣarairmantroddhāravidhirityante
vakṣyamāṇatvād asmin śloke ādyadvitīyatṛtīyapādeṣu krameṇa
ādyadvitīyatṛtīyārṇatayā śrībālābījānyuddhṛtāni / sarvata ityatra visargaśca
saukārāt prāgeva sakārasya tadutthatvāduddhṛtaḥ / sarvata iti
taparakaraṇenānuttaramapyuddhṛtam / tayoḥ pṛthakkaraṇena śudhādibhedaśca
sūcitaḥ / viśeṣasahito mantroddhāravidhiḥ kathita ityuktatvād ihaiva
tadviśeṣāścoddhṛtāḥ / katham / ai ī au / aiṃ ī au / aiṃ īṃ au / aiṃ īṃ auḥ / iti
śuddhābhedāstāvadatraivāntarbhavantīti sahoddhṛtāḥ / evaṃ sadā ahasthitā
akārahakārayoḥ sthitā / śirasyanuṣṇagorbindorhetoḥ sarvataḥ kāntiṃ
mahāprakāśavimarśasamullekhaśaktiśobhāṃ dadhatīti ca sarvamantrabījabhūto
mahāmantra uddhṛtaḥ / haiṃ klīṃ hsauḥ sarvataḥ sarveṣu bījeṣu hasthitā hakāre
sthitā iti tripurāvāsinīmantra uddhṛtaḥ / hai hī hsau sarvataḥ sahasā
hakārasakārābhyāṃ sa i vartamāneti madhyamacatuṣkūṭatripurāśrīmantraḥ /
hsaiṃ hsklīṃ hsauḥ / sahasā sadāhasthitā sadāho dāhaguṇavān vahnistamin rephe
sthiteti madhyamapañcakūṭatripurādevīmantraḥ / hsraiṃ hsklrīṃ hsrauḥ / sarvataḥ
sahasā sadāhasthitā klīṃ kāntiṃ kakāralakārarūpiṇīṃ kāntiṃ
śobhāhetumātanvatī ceti sarvapañcakūṭatripurāsiddhāmantraḥ / hsklraiṃ hsklarīṃ
hsklraiḥ / tatraivānuṣṇagoṣṭhakārasya śirasi ūrdhvasthitaḍakāre nimitte ca
sarvataḥ kāntiṃ prabhāmātanvatīti śrīmaddvādaśārdhakūṭātmā
tripurāṃbikāmantraḥ / hsklrḍai hsklrdī hsklrdauḥ / ete catvāraḥ sādayaśca bhavanti
/ śai śklīṃ śauḥ / ityādi / tathā bālādayaḥ ṣaṇmantrā visargāntā bindvantā
binduvisargāntā ubhayavikalāśca syuḥ / ityādiyathāśrutamūhyam /
bālāprathamabījāntyabījābhyāṃ binduvisargāntābhyāṃ sarve svarā āviṣkṛtāḥ
/ katham / ivarṇāvarṇayorguṇayogādekāro bhavati / punarekārasya avarṇena
vṛddhiyogādaikāraḥ / tathāca
p. ७)
a ā i ī e ai iti ṣaṭ svarāḥ pañcadaśo bindurūpaḥ svaraśca
prathamabīje'ntarbhavanti / tathā uvarṇāvarṇayoḥ guṇayogādokāro bhavati / tasya
punaravarṇena vṛddhiyogādaukāraḥ / tathācāvaśiṣṭāḥ svarā u ū o au iti
catvāraḥ ṣoḍaśasvarātmā visargaścāntyabīje'ntarbhavanti / ṛ ṛ it svarau
rephaśyaiva rūpabhedau ḷ ḹ iti lakārasya / pratilomoccarito visargo hakāraḥ
madhyamabīje kakāraśca / ata ādyantārṇagrahaṇe sandaṃśanyāyāt sarve halo
gṛhītāḥ / sakārakakārābhyāṃ kṣakāraścopāttaḥ / evaṃ pañcāśadvarṇamayī
mātṛkā cātroddhṛtā / mātṛkoddharaṇe ca
sarvamantrayantratantravedaśāstretihāsapurāṇakāvyanāṭakabhāṣābhedagītabheda
stutibhedāḥ sūcitāḥ syuḥ / sarvasyāsya tanmayatvāt / ata evoktaṃ - na
mātṛkāparo mantraḥ iti / evaṃ tṛīyabīje su au jas iti prathamāvibhaktirūpaṃ
labhyate / sā ca prātipadikārthamātraniṣṭheti dvitīyādyāḥ ṣaḍ
vibhaktayo'syāmevāntarbhavanti / tattadavasthāviśeṣavataḥ prātipadikārthasyaiva
karmādikārakatayāvasthitatvāt / evaṃ saptavibhaktayo'pyasyāṃ
tripurāyāmantyabījenoddhṛtāḥ / kiñca pṛthivyādimāyāntāni
yānyekatriṃśattattvāni tānīha satsaditi rpatīteḥ sarvānugatena sakāreṇa gṛhītāni
/ aukāreṇa ca śuddhavidyādiśivāntāni pañca tattvāni gṛhītāni /
tasyānuttarānandonmeṣonatāśaktisambhavatvāt svayaṃ tadavayavitvena
śaktiviśeṣatvācca pañcaśaktirūpatvam /
tāścāntataścidānandecchājñānakriyāśaktaya eva yāḥ
śivādiśuddhavidyāntapañcatattvātmikā bhavantīti / ṣaṭtriṃśattatvāni cāntyabīje
virājante / yathoktaṃ -
yathā nyagrodhabījasthaśaktirūpo mahādrumaḥ /
tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetaccarācaram //
iti / ūrdhvādho bindurūpeṇa visargeṇa sarvatattvāvirbhāvatirobhāvasthānabhūtaṃ
paramaśivaparābhaṭṭārikākhyaṃ pradhānatattvaṃ ca saṅgṛhītamityeṣā dik /
evaṃ tribhiḥ sthānai rūpairbījaiśca purāparaparyāyaiḥ padairyuktatvāt tripureti
niruktaṃ bhavati / etacca nirvacanāntaropalakṣaṇam / kathaṃ tribhyastejovannebhyaḥ
purā bhāvāt tripurā / sadeva somyedamagra āsīd
p. ८)
ekamevādvitīyaṃ tadaikṣata tattejo'sṛjata tadapo'sṛjata tā annamasṛjanteti
śruteḥ / teja āditrirūpatvādvā kāraṇavyatirekeṇa kāryābhāvād vāārambhaṇaṃ
vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyaṃ evaṃ somya ! sa ādeśaḥ iti śruteśca /
tathā tribhyo lokebhyaḥ purā bhāvāt tadrūpatvādvā evaṃ tribhyo vedebhyaḥ purā
bhāvāt tattrirūpatvādvā tribhyo devebhdyaḥ purā bhāvāt tadrūpatvādvā tribhyaḥ
sūrgyāgnīndubhyaḥ purā bhāvāt tadrūpatvādvā tribhyaḥ pramātrādibhyaḥ purā
bhāvāt tadrūpatvādvā tisṛbhyaḥ śaktibhyaḥ purā bhāvāt tadrūpatvādvā ityādi
/ iha mahāmantraḥ purā asyā eva tripurākhyā yatastrīṇi bījāni
paśyantīmadhyamāvaikharīrūpāṇi / iha sarvāntarātmanaḥ
parameśvarasyānavacchinnāhantāparāmarśamayayanapāyinī cādyā / dvitīyā
dehādiparicchinnāhantāparāmarśamayī / tṛtīyā
dehādimāyāpramātṛbhyo'nyatra nīlasukhādau svātmanyevedantāparāmarśamayī
/ caturthī tadvistāramayīti bhedaḥ / puraistribhirityanuktiḥ padaistribhirityuktiśca
śrutipratyabhijñāpanārthā / catvāri vāk parimitā padānītyādikā
śrutiratrānusandheyā / atra stutau tripurāśabdo devatāvācī / itaratra mantravācīti
draṣṭavyam

evaṃ tripurāmantradevatātadupāsanāsthānaphalāni sāmānyenopadiśyātha
tadviśeṣopadidikṣuḥ prathamaṃ nādabindubījabhedena tridhā sthitasya
prathamabījasya niṣkalasakalaniṣkalasakalabhedena tridhāvasthitadaivatasya
māhātmyaṃ dvābhyāṃ ślokābhyāṃ kathayati -
yā mātrā trapusīlatātanulasattantūtthitispardhinī
vāgbīje prathame sthitā tava sadā tāṃ manmahe te vayam /
śaktiḥ kuṇḍalinīti viśvajananavyāpārabaddhodyamāṃ
jñātvetthaṃ na punaḥ spṛśanti jananīgarbhe'rbhakatvaṃ narāḥ

yā mātreti / anayorādyena sanādasya bindoḥ sadaivatasyopāsanāphalamaghaccheda
eveti varṇayati / yadyapyaghacchedaḥ pūrvaśloke tripurā-
p. ९)
mantrasāmānyasya phalatvenopadiṣṭaḥ tathāpīha tadviśeṣasya
phalacintārthamayamārambha iti sanādabindūpāsanasya mokṣa eva
phalamityupadiśyate / devīti saṃbodhanamuttaraślokādihāpi grāhyam /
viśvasargasthāpanasaṃharaṇatirobhāvānugrahalakṣaṇaiḥ pañcakṛtyaiḥ
svātmanyeva viharatīti vā svaprakāśasaṃvidrūpeti vā devī tasyāḥ saṃbodhanaṃ
tathā / yadvā devasya svaprakāśaikatanormahādevasya sarvāntarātmanaḥ
svabhāvabhūtānavacchinnāhaṃvimarśamayī devī /
śūnyabuddhiprāṇadehalakṣaṇamāyāpramātṛtadantargatasukhaduḥkhanīlapītādya
arthatajjñānānāṃ svābhāsāveśavaśenāhammametyādirūpeṇa prakāśayitrī vā
devī / tava saṃbandhini tvadviṣaye prathame vāgbīje vāgbhavākhye bīje
mūlādhāracaturdale padmakarṇikāgatanavayonimadhyayonyātmani trikoṇākāre /
sthitā tanmadhyasthā sanādabindurūpā / yā mātrā kalā /
trapusīlatātanulasattantūtthitispardhinī / trapusīlatā urvāruvalli tasyāstanorlasantī yā
tantūtthitistantorudayaḥ utthito vṛttāgrasūkṣmo guṇaḥ tayā spardhinī sadṛśī
samānasaṃsthānajyotīrūpā kuṇḍalinī śaktiriti śāstreṣu prasiddhā / tāṃ
viśvajananavyāpārabaddhodyamāṃ parāpaśyantyādirūpiṇīṃ
pañcāśadvarṇakrameṇa śabdārthaprapañcajanayitrīm / sadā savanatraye'pi /
jñātvā svātmatayopāsya / narā jananīgarbhe sthitaṃ yadarbhakatvaṃ tanna punaḥ
spṛśanti na prāpnuvanti svayaṃ viśvajanakajananībhāvaṃ gatatvāt / itthaṃ
manmahe niścinumaḥ / te bhavadbhaktā vayam

evaṃ sanādabindūpāsanasya mokṣaphalatvamuktvā bījopāsanasya
tatsādhanajñānasādhakatamavāksiddhirūpaṃ phalaṃ kaimutikanyāyena kathayati
-
dṛṣṭvā sambhramakāri vastu sahasā ai ai iti vyāhṛtaṃ
yenākūtavaśādapīha varade! binduṃ vināpyakṣaram /
p. १०)
tasyāpi dhruvameva devi! tarasā jāte tavānugrahe
vācaḥ sūktisudhārasadravamuco niryānti vaktrodarāt //
dṛṣṭvā saṃbhrameti / varaṃ sādhakābhimatārthasarvasvaṃ dadātīti varadā tatra
saṃbodhanaṃ varade! iti / iha loke / yena puṃsā sahasā akasmāt / saṃbhramakāri
sarpādikaṃ vastu dṛṣṭvā / ākūtavaśād abhiprāyāntaravaśād bhayādihetorapi /
ai ai iti binduṃ vināpyakṣaram ādyaṃ vyāhṛtaṃ tasyāpi tavānugrahe jāte
anicchayāpi saṃspṛṣṭo dahatyeva hi pāvakaḥ
iti nyāyāt tvatkaṭākṣapāte jāte sati / tarasā jhaṭiti / sūktisudhārasadravamucaḥ
sūktayaḥ salakṣaṇāḥ sumadhurā uktayaḥ tā eva sudhārasadravaḥ taṃ muñcantīti
tathā / evaṃbhūtā eva vāco vaktrodarānniryānti svayameva prādurbhavanti /
dhruvaṃ niścitametat / tadekakāmanayā yathāvidhi kṛsnaṃ bījamabhyasyataḥ kiṃ
punarityapyarthaḥ

evaṃ dvitīyabīje'pyekadeśasyāpi sārasvatatvaṃ kiṃ punaḥ samastasyetyāśayenāha
-
yannitye! tava kāmarājamaparaṃ mantrākṣaraṃ niṣkalaṃ
tat sārasvatamityavaiti viralaḥ kaścid budhaśced bhuvi /
ākhyānaṃ pratiparva satyatapaso yat kīrtayanto dvijāḥ
prārambhe praṇavāspadapraṇayinīṃ nītvoccaranti sphuṭam //
yannitye iti / he nitye! kālatrayānācchinnacidrūpe! yat kāmarājaṃ
kāmarājasaṃjñam / aparaṃ dvitīyamantrākṣaram / niṣkalaṃ kakāralakārābhyāṃ
rahitamapi / sārasvataṃ sarasvatīprasādakaramiti ced bhuvi kaścidavaiti sa viralo'lpaḥ
bālako'pi budho bhavati / kutaḥ pratiparva pratyamāvāsi / satyatapasaḥ ṛṣeḥ /
ākhyānaṃ kīrtayanto dvijāḥ yad akṣaram /
p. ११)
praṇavāspadapraṇayini praṇava eva yadāspadamadhiṣṭhānaṃ tasmin praṇayini
sāpekṣe prārambhe / īṃ nītvā īṃ ityetāvanmātrākāraṃ kṛtvā
sphuṭamucairuccaranti / praṇavena sahaikārthatvādekaprayojanatvāccākhya
tripurāsarasvatītattvabodhaphalatvaṃ niścīyata ityabhihitaṃ bhavati / tathāca śrutiḥ
- yastityāja sacividaṃ sakhāyaṃ na tasya vācyapi bhāgo asti / yadīṃ
śṛṇotyalakaṃ śṛṇoti nahi praveda sukṛtasya panthām iti / ayamarthaḥ -
vāci mantrabījaviśeṣe'pi / sacividaṃ samavetaṃ nityasambandhinam / sakhāyaṃ
samānaṃ khyāti arthaviśeṣaṃ prakathayati sakhā tam aikyena
paṭhitamekārthaniṣṭhaṃ ca varṇam / yastityāja tyajati / tasya bhāgaḥ tajjaptṝṇāṃ
yat phalaṃ tad nāsti naiva bhavati / tadevodāhṛtya darśayati - yadīmiti / īṃ
ityetadvarṇarūpaṃ yaḥ śṛṇoti ācāryasakāśād gṛhṇāti sa yad yadi / alakaṃ
kakāralakārābhyāṃ rahitam / śṛṇoti īṃ ityeva mantratvena gṛhṇāti / tarhi
sukṛtasya kāmabījajapasaṃbhūtasya puṇyasya panthāṃ panthānaṃ mārgaṃ
phalaṃ trailokyavaśīkaraṇalakṣaṇam / nahi praveda nānubhavati / kintu
sarvadvaitaprapañcadarśanalakṣaṇabandhavimukta eva bhavet / asya praṇavena
sahaikārthatvādekaphalatvamavaśyambhāvi / tadekārthatvaṃ ca satyatapasaḥ
ākhyānārambhe tārasthāne tasyaiva sarvairbrāhmaṇairabhiṣiktatvādavadhāryate /
praṇavaścopaniṣadā mokṣaikaphala ātmatattvaikaviṣayaścopadiṣṭaḥ -
omityevaṃ dhyāyatha ātmānamanyā vāco vimuñcatha amṛtasyaiṣa seturiti /
yadvā īṃ śṛṇoti sa yadyalakaṃ śṛṇoti tarhi sukṛtasya sarvasya puṇyasya /
panthānaṃ brahmendrarudrādipadamapi / nahi praveda prakṛṣṭaṃ bahu veda na
vahumanute / svayaṃ brahmānandamihaivānubhavatītyarthaḥ / athavā sa sukṛtasya
panthānamapi nahi praveda kiṃ punarduṣkṛtasya panthānam / ubhābhyāṃ
saphalābhyāṃ vihīno mukto bhavatītyarthaḥ /
apuṇyapuṇyoparame yaṃ punarbhavanirbhayāḥ /
śāntāḥ saṃnyāsino yānti tasmai mokṣātmane namaḥ //
iti / athavā yadīmityetadalakaṃ śṛṇoti tarhi sukṛtasya śobhanāni kṛtāni
yajñadānatapāṃsi yasya tasya / saphalībhūtasarvasatkarmaṇastāya
p. १२)
panthānaṃ vartma sañcāramārgaṃ dehaṃ vṛttaṃ vā / nahīha praveda kaścid
apūrvadarśana eṣa syādityarthaḥ / sarvaṃ tadabhisameti yat kiñca prajāḥ sādhu
kurvanti yastad veda yat sa veda iti śruteḥ / sarvakarmaṇāṃ brahmavidyāphalatvam /
sā caitadabhyāsina ihaiva vedāntaśravaṇādīnāṃ dṛṣṭaphalatvāt samupajāyata
ityāśayaḥ / smṛtiśca -
manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścid yatati siddhaye /
yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ //
iti

atha tṛtīyabījopāsanaphalamā -
yat sadyo vacasāṃ pravṛttikaraṇe dṛṣṭaprabhāvaṃ budhai-
stārtīyaṃ tadahaṃ namāmi manasā tvadbījaminduprabham /
astvaurvo'pi sarasvatīmanugato jāḍyāmbuvicchittaye
gauśśabdo giri vartate sa niyataṃ yo gaṃ vinā siddhidaḥ

yaditi / nitye ~ iti sambuddhiratrāpi grāhyā / yat sadyaḥ acireṇa kālena / vacasāṃ
pravṛttikaraṇe kavitvakaraṇe / budhaiḥ dṛṣṭaprabhāvaṃ dṛṣṭasāmarthyam /
yaccenduprabhaṃ tatprabhāsadṛśatejomūrtervācakam / tārtīyaṃ tṛtīyaṃ
tvadbījam / sadaiva tannamāmi / kimarthamityata uktam - astvityādi / astu auḥ vaḥ
api sarasvatīm anugataḥ jāḍyāmbuvicchittaye gauśśabdaḥ giri vartate saḥ niyataṃ
yaḥ gaṃ vinā siddhidaḥ iti padacchedaḥ / yo gauriti śabdo bhūtvā giri sarasvatyāṃ
niyataṃ vartate niyamena vācako bhavati yaśca gaṃ gakāraṃ vinā siddhidaḥ
sarasvatīprasādakaro mantraviśeṣo bhavati
sandhyakṣarāḥ syuścatvāro mantrāḥ sarvārthasādhakāḥ
ityācāryavacanāt / va iti yuṣmacchabdena devī gṛhyate / vo yuṣmākaṃ
sambandhinīṃ sarasvatīm anugataḥ bhavatyāstṛtīyabījagataḥ sa auḥ
p. १३)
auriti śabdo'pi no jāḍyāmbuvicchittaye mohapravāhasaṃhārāya astu / liṅrthe loṭ /
niyoge ca liṅ / avaśyaṃ bhavatyeveti manasā niścayena / sakārayuktastu kiṃ
punarityapyarthaḥ / evaṃ yā mātreti caturbhiḥ ślokaiḥ śuddhā ca
pṛthagupadiṣṭā aiṃ īṃ auḥ iti / nāhaṃ kavitāmātraphalaṃ tṛtīyaṃ
bījamupagacchāmi tasyā etannāntarīyaphalatvāt / kintu
aśeṣānarthabījabhūtāvidyānivṛttiphalamupagacchāmityabhiprāyaḥ

kathaṃ punaretāni bījāni japtavyāni kiṃkāmaiḥ kairvā japtavyānītyatrāha -
ekaikaṃ tava devi ! bījamanaghaṃ savyañjanāvyañjanaṃ
kūṭasthaṃ yadi vā pṛthak kramagataṃ yadvā sthitaṃ vyutkramāt /
yaṃ yaṃ kāmamavekṣya yena vidhinā kenāpi vā cintitaṃ
japtaṃ vā saphalīkaroti tarasāṃ taṃ taṃ samastaṃ nṛṇām

ekaikamiti / he devi ! tava saṃbandhi bījam ekaikaṃ savyañjanāvyañjanaṃ
savyañjanamavyañjanaṃ ca vā / savyañjanatve'pi kūṭasthaṃ dvyādikrameṇa
ṣaḍvyañjanayuktaṃ vā / tatrāpi pṛthak pṛthagvā / apṛthaktve'pi kramagataṃ
vā / yadvā vyutkramāt sthitam / yaṃ yaṃ kāmaṃ dharmādikam avekṣya yena
kenāpi vā vidhinā vidhānena aṅgarṣyādinyāsakrameṇa vā
srīgurupādukāmātrasmaraṇakrameṇa vā kimapyakṛtvaiva vā / svena rūpeṇa
japtaṃ svavācyadevatārūpeṇa cintitaṃ niṣkalatayā sakalaniṣkalatayā sakalatayā
dhyātaṃ vā / nṛṇāṃ sarveṣāṃ manuṣyāṇāṃ strīśūdrādīnāmapi na
brāhmaṇaparivrājakādīnāmeva / taṃ taṃ kāmaṃ kāmitamartham /
samastamaśeṣam / tarasā asminneva janmani saphalaīkaroti japtaṃ cintitaṃ veti
mantradevataikyābhiprāyeṇoktam / yathāgamaḥ -
devatāgurumantrāṇāṃ bhāvayannaikyamātmanā
iti / sarvādhikāritve heturanaghamiti / svataḥ śuddhatvād bhāgīrathītoyavat
sarvasevyatvamucitamiti bhāvaḥ / iha śuddhābhedāścatvāraḥ puroktāḥ /
kalasundaryādayaḥ ṣaṭ cāviṣkṛtāḥ / teṣu ca śuddhabindvantādibhedena
p. १४)
cāturvidhyamiti caturviṃśatibhedāḥ / tatrāpi dvyādikūṭacatuṣke sādihādibhedena
dvaividhyamiti teṣāmaṣṭadhā bhedāḥ / teṣu ca pratyekaṃ caturdhā bheda iti
catvāriṃśat / śuddhābhedāśca catvāraḥ / tena catuścatvāriṃśanmantrāḥ / teṣu
trayāṇāṃ bījānāṃ pṛthak pṛthag jape na kramākramacintā / bālādibījānāṃ
śuddhādibhedena pratyekaṃ cāturvidhyam / dvyādikūṭeṣu pratyekaṃ hāditvaṃ
sāditvaṃ ca tatrāpi grāhyam / yadā samudāyajapastadā sṛṣṭau kramājjapaḥ /
saṃhāre sthitau cākramataḥ / tatrāntyādyādyabījāntatve saṃhāro dvitīyabījāntatve
sthitiḥ / tadetadabhipretyāhuḥ purāvidaḥ -
ādimādimanādiṃ ca madhyaṃ madhyamamadhyamam /
antyamantyamanantyaṃ ca tripurā śīghrasiddhidā //
iti /
ādinātha ṛṣistveṣāṃ laipeyaṃ chanda ucyate /
devatā tripurā devī dviruktaiḥ svaiḥ ṣaḍaṅgakam //
dharmavāksiddhikāmānāṃ jape sṛṣṭikramo bhavet /
arthakāmārthināṃ gīto jape sadbhiḥ sthitikramaḥ //
mumukṣūṇāṃ tu sarveṣāṃ saṃhārakrama īritaḥ /
mantrākṣaranyāsavidhāvapi nyāyamimaṃ viduḥ //
aiṃ aṇḍaje aṅgajānandadevi ! nu hi ka ri ājñāṃ pūjayāmi / aiṃ parāyai
śrīgurupādukāpaṅktyai namaḥ / klīṃ aparāyai sauḥ parāparāyai aiṃ
anantānandanādhadeva ! anantānandanāthadevi ! śrīgurupādu० namaḥ / klīṃ
avatāranāthadeva ! avatāranāthadevi ! śrīgurupādu० namaḥ / sauḥ
śrīsiddhanāthadeva! śrīsiddhanāthadevi! śrī(guru)pādu० namaḥ / punaḥ
paramagurupādukānāthadevīpadayuktā / punaḥ svagurupāduketi nava
śrīgurupādukā iha jñeyāḥ / aiṃ raktacaraṇābhyāṃ namaḥ / sauḥ
śuklacaraṇābhyāṃ namaḥ / klīṃ raktaśuklacaraṇābhyāṃ namaḥ / aiṃ klīṃ sauḥ
raktaśuklamiśracaraṇābhyāṃ namaḥ / iti rahasyacaraṇacatuṣṭayaṃ
p. १५)
ca mūrdhani śrīgurupādukānte vāmadakṣiṇamadhyasarvordhvapradeśeṣu
dvādaśāntasthasahasradalapadmakarṇikāyāṃ smṛtvā vinyasyādhāre gaṇeśaṃ
hṛdi saparivārāṃ devīṃ ca mūlena natvāstramantreṇa
karatalaśuddhitālatrayadigbandhanāgniprākārān vidhāya
nābhihṛdbhrūmadhyeṣu bālābījāni vinyasya hṛdayaṃ spṛṣṭvā tāṃ
caturvāramāvartyānte śrītripureśvari ! ātmānaṃ rakṣa ityātmarakṣāṃ kṛtvā
recakādikrameṇa triṣaḍdvādaśābhyastaṃ mūlabījaiḥ prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā
samastavyastamūlabījaiścaturvāraṃ vyāpya
śaktyaṇḍamāyāṇḍaprakṛtyaṇḍapṛthvyaṇḍamātraparamārthaṃ
sāmānyakāraṇasūkṣmasthūlaśarīracatuṣkamutpādyānulomavilomamūlapuṭikāṃ
mātṛkāṃ vinyasya
nābherathācaraṇamā hṛdayācca nābhi
mūrdhnastathāhṛdayamityamunā krameṇa /
bījaistribhirnyasatu hastatale ca savya-
dakṣāhvaye dvitayamityubhayostṛtīyam //
mūrdhani guhye hṛdaye nitratritaye'pi karṇayorāsye /
aṃsadvaye ca pṛṣṭhe korparayornābhimaṇḍale nyasyet //
ityācāryopadiṣṭakrameṇa mantrākṣarāṇi tanau
nyasyāṅgaṣaṭkamṛṣyāditrikaṃ ca nyasya aiṃ bījaṃ sauḥ śaktiḥ klīṃ kīlakaṃ
śrītripurādevīprasādasiddhyarthe viniyoga iti smṛtvā āṃ hrīṃ kroṃ ya-ra##-
śrītripurādevyāḥ prāṇā iha prāṇāḥ / evaṃ śrītripurādevyā jīva iha sthitaḥ /
evaṃ śrītripurādevyāḥ sarvendriyāṇi vāṅmanaścakṣuḥśrotraghrāṇaprāṇā
ihaivāgatya sukhaṃ ciraṃ tiṣṭhantu svāhā haṃsaḥ saṃ laṃ iti prāṇapratiṣṭhāṃ
kṛtvā akṣasrakpustakābhayavaramudrā akṣasraje namaḥ pustakāya abhayāya
varadāya iti viracayaya / aiṃ iti yonimudrāṃ ca baddhvā dhyātvā yathāvidhi
ṣoḍaśabhiḥ pañcabhirvā mānasopahārairabhyarcya brahmārpaṇamanunā
brahmārpaṇam ātmārpaṇamanunā ātmārpaṇaṃ ca kṛtvā
mūlenaikyamupagamya svayaṃ devatāmūrtirbhūtvā gurorgṛhītāṃ
sugandhāliptāṃ sudhūpitāṃ cākṣamālāmādāya mantrajapaṃ kuryāt / sa ca
japastrividhaḥ vācikopāṃśumānasabhedāt / yathoktaṃ -
p. १६)
yaduccanīcasvaritaiḥ spaṣṭaiḥ śabdapadākṣaraiḥ /
mantramuccārayedvācā japayajñaḥ sa vācikaḥ //
śanairuccārayenmantraṃ kiñcidoṣṭhau pracālayet /
īṣacchabdaṃ svayaṃ vidyādupāṃśuḥ sa japaḥ smṛtaḥ //
dhyānaṃ yadakṣaraśreṇyā varṇādvarṇaṃ padātpadam /
śabdārthacintanābhyāsaḥ sa ukto mānaso japaḥ //
iti / japānte punardevīṃ pṛthak svapurata iva sañcintya
\/
guhyātiguhyagoptri! tvaṃ gṛhāṇāsmatkṛtaṃ japam /
siddhirbhavatu me devi! tvatprasādāddhṛdi sthite ! //
iti mantreṇa devyāścaraṇamūle japaṃ samarpya prāṇāyāmatrayaṃ vyāpakatrayam
aṅgarṣyādinyāsaṃ ca vidadhyāditi tripurāmantrajapasāmānyasaṃkṣepaḥ /
vistarastvanyato draṣṭavya iti śivam

cintitaṃ japtaṃ vetyatra kathaṃ cintā kāryetyapekṣāyāṃ niṣkalarūpasya jyotirmayī
vāṅmayītyupadiṣṭatvādaindrasyeveti sakalaniṣkalarūpasya
copadiṣṭatvādavaśiṣṭaṃ devyāḥ sakalaṃ rūpamāha vāma iti pañcabhiḥ
ślokaiḥ /
vāme pustakadhāriṇīmabhayadāṃ sākṣasrajaṃ dakṣiṇe
bhaktebhyo varadānapeśalakarāṃ karpūrakundojjvalām /
ujjṛmbhāmbujapatrakāntinayanasnigdhaprabhālokinīṃ
ye tvāmamba! na śīlayanti manasā teṣāṃ kavitvaṃ kutaḥ //
vāma iti / he amba ! jaganmātaḥ! ye tvāṃ manasā na śīlayanti na dhyāyanti / vācā
tvanmantraṃ na japanti ca / teṣāṃ kutaḥ kavitvaṃ krāntadarśitvaṃ sārvajñyaṃ na
kutaścit / ye tu punaḥ śīlayanti teṣāṃ kavitvābhāvo vā kutaḥ / kīdṛśīṃ tvāṃ
caturṣu kareṣu vāme ūrdhvādhaḥkrameṇa pustakadhāriṇīm abhayadām
abhayamudrādhāriṇīṃ ca / dakṣiṇe sākṣasrajaṃ bhaktebhyo varadānapeśalakarāṃ
sphāṭikākṣamālādhāriṇīṃ varadamudrādhāriṇīṃ ca / karpūrakundojjvalāṃ
karpūravat kundavaccojjvalāṃ śobhamānām /
ujjṛmbhāmbujapatrakāntinayanasnigdhaprabhālokinīm ujjṛmbhā
ujjṛmbhaṇaṃ
p. १७)
vikāsaḥ tayā yuktaṃ yadambujaṃ tasya patram antardalaṃ tasya kāntiriva
kāntiryeṣāṃ nayanānāṃ teṣāṃ snigdhaḥ kṛpārasārdraḥ prabhāyuktaśca ya
āloka ālokanam īkṣaṇaṃ tadvatīm / susitāmbarānulepamālyālaṅkṛtāṃ
kapardabhāravidhṛtacandrakhaṇḍāṃ ceti draṣṭavyam

evaṃ bījatrayasādhāraṇaṃ dhyeyaṃ rūpaṃ sārvajñyalakṣaṇaṃ tatsevāphalaṃ
coktvā idānīṃ śaktikāmarājavāgbhavakrameṇa
dvādaśāntamūlādhārahṛtpadmeṣu dhyeyasādhāraṇaṃ rūpaṃ phalaṃ cāha ##-
ye tvāṃ pāṇḍarapuṇḍarīkapaṭalaspaṣṭābhirāmaprabhāṃ
siñcantīmamṛtadravairiva śiro dhyāyanti mūrdhni sthitām /
aśrāntaṃ vikacasphuṭākṣarapadā niryāti vaktrodarāt
teṣāṃ bhārati ! bhāratī surasaritkallolalolormivat //
ye tvāṃ pāṇḍareti / he bhārati ! ye tvāṃ mūrdhni sthitāṃ dhyāyanti teṣāṃ
vaktrodarād aśrāntam akleśena bhāratī niryāti / surasaritkallolalolormivat surasarid
gaṅgā tasyāḥ kallolaiḥ bṛhattaraṅgaiḥ lolāścañcalā yā ūrmayaḥ pravāhāḥ
tadvat / kīdṛśī bhāratī vikacasphuṭākṣarapadā vikacānyasaṃkucitāni
sphuṭākṣarāṇi (padāni yasyāṃ?) tattadarthābhidhāne samarthāni
suprasannākṣarāṇi ca padāni yasyāṃ sā tathoktā / kiṃvarṇāṃ dhyāyanti
pāṇḍarapuṇḍarīkapaṭalaspaṣṭābhirāmaprabhāṃ pāṇḍarapuṇḍarīkapaṭalavat
sitapadmapuñjavat spaṣṭā dhavalā abhirāmā hṛdyā ca prabhā yasyāstām /
kiṃvyāpārām amṛtadravaiḥ svāṅgagalitaiḥ sādhakasya śiraḥ siñcantīmiva /
ivaśabdo vākyālaṅkāre /
mūrdhni pustākṣamālādivaradojjvalavigrahām /
śivaśaktyātmikāṃ dhyāyet kundendudhavalaprabhāṃ

p. १८)
evaṃ vāgudbhavādidharmārthibhiḥ sevyaṃ rūpaṃ samupadiśya
kāmārthibhirdhyeyaṃ rūpaṃ samupadidikṣurdvitīyabījasyāsādhāraṇaṃ dhyānaṃ
phalaṃ cāha -
ye sindūraparāgapuñjapihitāṃ tvattejasā dyāmimā-
murvī cāpi vilīnayāvakarasaprastāramagnāmiva /
paśyanti kṣaṇamapyananyamanasasteṣāmanaṅgajvara-
klāntāstrastakuraṅgaśābakadṛśo vaśyā bhavanti dhruvam //
ye sindūreti / bhāratīti saṃbodhanamanuṣajjyate /
guhyasthitaṃ vā madanasya bījaṃ
japāruṇaṃ raktasudhāṃ sravantam /
vicintya tasmin viniveśya sādhyāṃ
vaśīkarotyeva vidagdhalokaḥ //
ityācāryairanugṛhītatvādihottaraśloke ye tvāṃ cetasīti vakṣyamāṇatvādiha
sthānaviśeṣānukteścādhārapadmastharūpadhyānametaditi gamyate / na ca
pūrvāparavirodhaḥ / upāsanāviśeṣavadādhāraviśeṣasyāpi
kāryaviśeṣe'bhimatatvāt / pūrvaṃ sārvajñyārthamupāsanaṃ sarvaṣāmuktam
idānīmekaikasya bījasya dharmādiphalatvamucyata iti siddho viśeṣaḥ /
kāmagiripīṭhatvaṃ kāmeśvarīsthānatvaṃ cādhārapadmasya /
śrīsaubhāgyamārge'pyamumarthamupodbalayati / he bhārati ! imāṃ dyām
antarikṣaṃ sindūraparāgapuñjapihitāmiva urvīmapi ca yāvakarasaprastāramagnām
alaktakadravaprāhaplutāmiva ye kṣaṇamapi paśyanti / kena tvattejasā
atyantaraktavarṇāyā bhavatyāḥ sarvataḥprasṛtaśrīmūrtiprabhāpratānena / kiṃ
kṛtvā ananyamanasa ekāgracetaso bhūtvā / svāsane vidhivadupaviśya
prāṇāyāmairdoṣān saṃhṛtya svaviṣayebhya indriyāṇi manasā saha
pratyāhṛtyetyarthaḥ / yadvā ananyamanasaḥ svātmānameva tādṛśīṃ tvāṃ
gurutaḥ śāstrao'nubhavataśca niścinvānāḥ
p. १८)
evaṃ vāgudbhavādidharmārthibhiḥ sevyaṃ rūpaṃ samupadiśya
kāmārthibhirdhyeyaṃ rūpaṃ samupadidikṣurdvitīyabījasyāsādhāraṇaṃ dhyānaṃ
phalaṃ cāha -
ye sindūraparāgapuñjapihitāṃ tvattejasā dyāmimā-
murvī cāpi vilīnayāvakarasaprastāramagnāmiva /
paśyanti kṣaṇamapyananyamanasasteṣāmanaṅgajvara-
klāntāstrastakuraṅgaśāvakadṛśo vaśyā bhavanti dhruvam //
ye sindūreti / bhāratīti saṃbodhanamanupajjyate /
guhyasthitaṃ vā madanasya bījaṃ
japāruṇaṃ raktasudhāṃ sravantam /
vicintya tasmin viniveśya sādhyāṃ
vaśīkarotyeva vidagdhalokaḥ //
ityacāryairanugṛhītatvādihottaraśloke ye tvāṃ cetasīti vakṣyamāṇatvādiha
sthānaviśeṣānukteścādhārapadmastharūpadhyānametaditi gamyate / na ca
pūrvāparavirodhaḥ / upāsanāviśeṣavadādhāraviśeṣasyāpi
kāryaviśeṣe'bhimatatvāt / pūrvaṃ sārvajñyārthamupāsanaṃ sarveṣāmuktam
idānīmekaikasya bījasya dharmādiphalatvamucyata iti siddho viśeṣaḥ /
kāmagiripīṭhatvaṃ kāmeśvarīsthānatvaṃ cādhārapadmasya /
śrīsaubhāgyamārge'pyamumarthamupodbalayati / he bhārati ! imāṃ dyām
antarikṣaṃ sindūraparāgapuñjapihitāmiva urvīmapi ca yāvakarasaprasāramagnām
alaktakadravaprāvāhaplutāmiva ye kṣaṇamapi paśyanti / kena tvattejasā
atyantaraktavarṇāyā bhavatyāḥ sarvataḥprasṛtaśrīmūrtiprabhāpratānena / kiṃ
kṛtvā ananyamanasa ekāgracetaso bhūtvā / svāsane vidhivadupaviśya
prāṇāyāmairdoṣān saṃhṛtya svaviṣayebhya indriyāṇi manasā saha
pratyāhṛtyetyarthaḥ / yadvā ananyamanasaḥ svātmānameva tādṛśīṃ tvāṃ
gurutaḥ śāstrato'nubhavataśca niścinvānāḥ
p. १९)
atha yo'nyāṃ devatāmupāste anyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda yathā paśurevaṃ
sa devānāmiti bhedadarśinaḥ śrutyā ninditatvāt / upapatteśa /
kathamātmano'nyasyā bhavatyāstanuprabhābdhimagnaṃ strīpuruṣātmakaṃ jagat
tathā dhyātuḥ puṃso vaśavarti bhavet svayaṃ vā kutastasya hṛdi
pratyakṣatāmupagacchet / na khalvātmano'nyaḥ kaścid dehāntaḥ samastīti hi
sarvasammatamityupapattiḥ siddhā / kiṃ punasteṣāmityatrāha - teṣāmiti /
anaṅgajvaraklāntāḥ etasmin śrute dṛṣṭe vā saṃbhūtenānaṅgena
antargūḍhena yo jvaro mahāṃstāpastena klāntā vivaśībhūtatanavaḥ /
trastakuraṅgaśābakadṛśaḥ trastasya bhītasya kuraṅgaśābakasya
mṛgabālakasya dṛg dṛṣṭiriva dṛg yāsāṃ tāstathā / sarvāṅgasubhagāḥ
striyo'pi teṣāṃ vaśyā bhavanti yāḥ svavaśībhūtākhilabhūmaṇḍalānāṃ
bhūpatīnāmapi na sarvathā vaśagāḥ syuḥ / dhruvaṃ niścitametat /
tvadbhaktajanānāṃ svānubhava evātra mānamiti bhāvaḥ /
ādhārābje dhanurbāṇavaradābhayalakṣitām /
dhyāyed bandhūkapuṣpābhāṃ kāmarājasvarūpiṇīm

evaṃ viśiṣṭaviṣayaparigraheṇa
sarvakāmāvāptidvitīyabījopāsanaphalamupadiśyārthināmupāsanamupadidikṣurād
yabījasyāsādhāraṇaṃ dhyānaṃ phalaṃ cāha -
cañcatkāñcanakuṇḍalāṅgadadharāmābaddhakāñcīsrajaṃ
ye tvāṃ cetasi tadgate! kṣaṇamapi dhyāyanti kṛtvā sthirām /
teṣāṃ veśmasu vibhramādaharahaḥ sphārībhavantyaściraṃ
mādyatkuñjarakarṇatālataralāḥ sthairyaṃ bhajante śriyaḥ //
cañcaditi / atrāpi bhāratītyanuṣajjyate / ye tvāṃ cetasi hṛtpadme sthirāṃ kṛtvā
niścitya / kṣaṇamapi dhyāyanti svātmatayopāsate /
p. २०)
kathaṃbhūtāṃ cañcatkāñcanakuṇḍalāṅgadadharāṃ cañcadbhyāṃ
kampamānābhyāṃ kāñcanakuṇḍalābhyāṃ sahāṅgadāni dhārayatīti tathā tām
/ ābaddhakāñcīsrajam ābaddhā kāñcī kāñcanakamalasrak ca yayā tām /
ābaddhakāñcīsūtrāṃ vā / cetāsī sthirīkaraṇaṃ kuta ityata uktaṃ - tadgate !
sarvabhūtāntarātmatvena tatraiva sadā vartamāne! iti saṃbodhanaviśeṣaṇametat /
teṣāṃ veśmasu śriyaḥ sampadaḥ ciraṃ sthairyaṃ bhajante / kathaṃbhūtāḥ
mādyatkuñjarakarṇatālataralāḥ mādyataḥ madonmukhasya kuñjarasya
karṇatālavat taralā asthirāḥ asthirasvabhāvā apītyarthaḥ / kiṃ kurvantyaḥ aharahah
sphārībhavantyaḥ vṛddhimupagacchantyaḥ / kuto hetoḥ vibhramād vilāsāt /
bhūhiraṇyapaśuvrīhiyavavāhanaratnavasanādyanekarūpaprakāśanāt / yadvā
mādyatkuñjarakarṇatālataralāḥ mādyatāṃ kuñjarāṇāṃ karṇatālena
taralāścañcalā api sthairyaṃ bhajanta iti gajāśvādisidhirudghāṭitā /
hṛtpadme kāñcanaprakhyāṃ pāśāṅkuśasamujjvalām /
varadābhayahastāṃ ca dhyāyed vāgbhavarūpiṇīm

atha mokṣārthibhirdhyeyaṃ rūpamupadeṣṭukāmaḥ pūrvoktaniṣkalākṣarasya
dvitīyabījagatasya tatsārasvatamiti sarasvatītattvajñānāntaraṅgasādhanatvena
svopadiṣṭasyāsādhāraṇaṃ dhyānaṃ phalaṃ cāha -
ārbhaṭyā śaśikhaṇḍamaṇḍitajaṭājūṭāṃ nṛmuṇḍasrajaṃ
bandhūkaprasavāruṇāmbaradharāṃ pretāsanādhyāsinīm /
tvāṃ dhyāyanti caturbhujāṃ trinayanāmāpīnatuṅgastanīṃ
madhye nimnavalitrayāṅkitatanuṃ tvadrūpasaṃvittaye

ārbhaṭyeti / atrāpi bhāratītyanuṣajjyate / ārbhaṭyā ārbhaṭikāsikayā /
ūrudvayaṃ nidhāyorvoḥ sthitirārbhaṭikāsanam /
p. २१)
tena / pretāsanādhyāsinīṃ prakarṣeṇa itaḥ saṅgataḥ svamelanaṃ prāptaḥ
paramaśivaḥ pretaḥ sa eva vāsukiśayayāyāṃ sukhaṃ śayānaḥ pretāsanaṃ
tadadhiṣṭhitaḥ tasminnāsituṃ śīlaṃ yasyāstām / śivavāmāṅkabhuviṃ
niṣaṇṇāmityetat / evambhūtāṃ tvām / tvadrūpasaṃvittaye tava
svarūpasākṣādbodhasiddhaye dhyāyanti / kiṃviśiṣṭāṃ
śaśikhaṇḍamaṇḍitajaṭājūṭāṃ śaśikhaṇḍena śaśikalayā maṇḍito jaṭājūṭo
yasyāstām / nṛmuṇḍasrajaṃ mallikāmālāvatīṃ nṛmuṇḍavat
sthūlavṛttadhavalamuktāphalasrajaṃ vā campakasragviṇīṃ vā /
bandhūkaprasavāruṇāmbaradharāṃ bandhūkaprasavavad aruṇam ambaraṃ vāso
dhārayatīti tathā tām / caturbhujāṃ catvāro bhujā yasyāstām / trinayanāṃ trīṇi
nayanāni yasyāstām / āpīnatuṅgastanīm āpīnau tuṅgau ca stanāvasyā iti tathā
tām / madhye nimnavalitrayāṅkitatanuṃ madhye madhyapradeśe nimnā avanatā
valitrayāṅkitā ca tanuryasyāstāṃ sarvāṅgasubhagāmiti yāvat /
ikṣucāpaprasūneṣupāśāṅkuśalasadbhujām /
ihāntābje'ruṇāṃ dhyāyed devīṃ kāmakalāmayīm //
athavā vāgbhavenaiva mūlādhāre smarecchivām /
hṛdaye kāmabījena bhrūmadhye cāntimena vai //
dvādaśānte smared devīṃ tataḥ kāmakalākṛtim /
hṛdaye vā smaredenāṃ prācīnairuktamārgataḥ //
akṣasrakpustakābhītivarāḍhyāmaruṇākṛtim /
aindrasyevetīhopadiṣṭaṃ sakalaniṣkaladhyānamācāryairvivṛtaṃ -
vahnirbimbe dalaparivṛtādhārasaṃsthaṃ samudya-
dbālārkābhaṃ svaragaṇasamāveṣṭitaṃ vāgbhavākhyam /
vāṇyā svīyād vadanakuharāt santataṃ niḥsarantyā
dhyāyenmantrī pratatakiraṇaprāvṛtaṃ duḥkhaśāntyai //
p. २२)
hṛtpadmasthitabhānubimbavilasadyonyantarāloditaṃ
madhyāhnārkasamaprabhaṃ parivṛtaṃ varṇaiḥ kaphādyantakaiḥ /
dhyāyenmanmatharājabījamakhilabrahmāṇḍavikṣobhakaṃ
rājyaśvaryavivardhinīmapi ramāṃ dattvā jagad rañjayet //
mūrdhno'tha dvādaśāntoditaśaśadharabimbasthayonau sphurantaṃ
saṃvītaṃ vyāpakārṇairdhavalarucimakārasthitaṃ bījamantyam /
dhyātvā sārasvatācchāmṛtajalalulitaṃ divyakāvyādikartā
nityaṃ kṣvelāpamṛtyugrahaduritavikārān nihantyāśu mantrī //
iti / ekaikabījajapakramaścācāryairanugṛhītaḥ -
acchābhaḥ svacchabhūṣo dharaṇimayagṛhi vāgbhavaṃ lakṣamekaṃ
yo japyāt taddaśāṃśaṃ vihitahutavidhirmantrajaptvāñjanābhiḥ /
kāvyairnānārthavṛttairbhuvanamakhilamāpūrayecca svakīyai-
rmārārtyā vihvalābhiḥ punarayamaniśaṃ sevyate sundarībhiḥ //
raktākalpo'ruṇataradukūlārtavālepahṛdyo
maunī bhūsadmani sukhaniviṣṭo japellakṣamekam /
bījaṃ mantrī ratipatimayaṃ proktahomāvasānaṃ
yo'sau loke sa suramanujaiḥ sevyate pūjyate ca //
dharāpavarake tathā japatu lakṣamantyaṃ manuṃ
suśuklakusumāṃśukābharaṇalepanādyo vaśī /
amuṣya vadanādanāratatayoccared bhāratī
vicitrapadapaddhatirbhavati cāsya loko vaśe //
evaṃ pañcaślokyā devyāḥ sakaladhyānaprakāraḥ prakaṭīkṛta iti śivam

ye tvāmamba ! na śīlayanti manasā teṣāṃ kavitvaṃ kutaḥ ityatra tvatsevāhīnānāṃ
sārvaj~yamupalakṣaṇanyāyena sarvaiśvaryaṃ ca durlabhamityuktam / idānīṃ
tvatsevakānāṃ tadubhayamihaivātyalpānāmapi sulabhamityāha -
p. २३)
jāto'pyalpaparicchade kṣitibhujāṃ sāmānyamātre kule
niśśeṣāvanicakravartipadavīṃ labdhvā pratāponnataḥ /
yad vidyādharabṛndavanditapadaḥ śrīvatsarājo'bhavad
devi ! tvaccaraṇāmbujapraṇatijaḥ so'yaṃ prasādodayaḥ //
jāta iti / he devi ! so'yaṃ tvaccaraṇāmbujapraṇatijaḥ tava caraṇāmbujayoḥ
praṇaterjātaḥ / prasadodayaḥ bhavatyāḥ prasādo'nugrahābhimukhyaṃ tasyodaya
udbhava eva / tvatsevāphalameva bhavatīti vṛddhā ācakṣata iti śeṣaḥ / ko'sāvityata
uktaṃ - jāta ityādi / śrīvatsarājo nāma rājā kṣitibhujāṃ sāmānyamātre na
mūrdhābhiṣikānāṃ kṣatriyāṇāṃ kule kintu māṇḍalikānām / tatrāpi na
bhūridhanadhānyapaśupariṣatkṣetrādimati kintu alpaparicchade kule jāto'pi
pratāponnataḥ pratāpo nāmārīṇāṃ dūrādeva bhayajanakatvaṃ tenonnataḥ
unnatimatiśayaṃ prāptaḥ san / niḥśeṣāvanicakravartipadavīṃ
niḥśeṣāyāścatuḥsāgaraparyantāyāḥ avaneḥ cakravartī ājñādharaḥ
sārvabhaumo rājā niḥśeṣāvanicakravartī tasya padavīm / labdhvā akleśataḥ
prāpya / vidyādharabṛndavanditapadaḥ vidyāḥ
aṅgāni vedāścatvaro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ /
purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa //
āyurvedo dhanurvedo gāndharvaścetyanukramāt /
arthaśāstraṃ paraṃ tasmād vidyāstvaṣṭādaśa smṛtāḥ //
iti śrīvāyavīya upadiṣṭāḥ tāḥ ye dhārayanti paṭhanti śṛṇvanti
parebhyo'nugṛhṇanti yathādhikāraṃ svayaṃ tadarthamanutiṣṭhanit ca te
vidyādharāḥ teṣāṃ bṛndena saṅghena vanditapadaḥ vanditau pādau yasya sa
tathā / svayaṃ tāsu tāsu vidyāsu paripakvapakṣapatiteṣu
pradhānastattadvidyādharāṇāṃ dvijādīnāṃ pālakaḥ pūjakaśceti yāvat / evaṃ
samrāṭ sarvajñaścābhavaditi
p. २४)
yat so'yamiti saṃbandhaḥ / nṛttagītavādyādicatuṣṣaṣṭikalāvidyāvanto
vidyādharā iti na vyākhyeyaṃ rājñaḥ kiñcijjñatāsūcakatvāt / nāpi
tripurāvidyābhedābhijñā vidyādharāḥ rājñaḥ sarvadevatāvigrahavatyāṃ
paradevatāyāṃ bhaktirāhityavyañjakatvāt / nāpi vidyādharā
devayoniṣvarvācīnapadasthāḥ kecana vaimānikāḥ teṣāṃ vṛndeneti vyākhyeyaṃ
divye vidyādharapade dīvyatāṃ teṣāṃ samrājo hyasya sevakatvāsaṃbhavāt / ata
evoktaṃ śrutyā - tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt / sa eko
mānuṣa ānandaḥ / te hi ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ sa eko
manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ ityādi

atha ye tvāmamba ! na śīlayanti manasā teṣāṃ kavitvaṃ kutaḥ ityauktamarthaṃ
vivṛṇvan viparyaye doṣamāha -
caṇḍi ! tvaccaraṇāmbujārcanakṛte bilvīdalolluṇṭana-
truṭyatkaṇṭakakoṭibhiḥ paricayaṃ yeṣāṃ na jagmuḥ karāḥ /
te daṇḍāṅkuśacakracāpakuliśaśrīvatsamatsyāṅkitai-
rjāyante pṛthivībhujaḥ kathamivāmbhojaprabhaiḥ pāṇibhiḥ //
caṇḍīti / he caṇḍi ! svasevāvimukhalokavipriyakaraṇanipuṇe ! iha yeṣāṃ dehināṃ
karāḥ tvaccaraṇāmbujārcanakṛte tava caraṇāmbujārcanārtham /
bilvīdalolluṇṭanatruṭyatkaṇṭakakoṭibhiḥ bilvīdalāni bilvapatrāṇi teṣām ud uccaiḥ
anuvāsaraṃ bhūriśo luṇṭane chedane truṭyatāṃ chidyamānānāṃ kaṇṭakānāṃ
koṭibhiragraiḥ / paricayaṃ melanaṃ vilekhanarūpaṃ na jagmuḥ /
patreṣu bilvapatraṃ syānnānyat patraṃ viśiṣyate /
hayamārasarojānāmīṣaṭvikasitaṃ bhavet //
ityāgameṣu puṣpavidhānād bilvīdaletyuktam / te kathamiva pṛthivībhujo jāyante /
kiṃlakṣaṇāḥ daṇḍādyaṅkitaiḥ ambhojaprabhaiśca pāṇibhirupalakṣitāḥ /
p. २५)
kathaṃ vā kavayo jāyante iti śeṣaḥ / vāme pustaketyatra sārvajñyena
sāmrājyamupalakṣitam iha sāmrājyena sārvajñyamiti bhedaḥ

tvaccaraṇāmujārcanakṛte ityatra keṣāṃ te caraṇārcanādhikāraḥ kairvā
sādhanaiḥ kiṃlakṣaṇā vā bhavatyarcanīyā kiṃ vā tavārcakānāṃ phalaṃ kiyatā
kālena vā tad bhavedityapekṣāyāmāha -
viprāḥ kṣoṇibhujo viśastaditare kṣīrājyamadhvāsavai-
stvāṃ devi ! tripure ! parāvaramayīṃ santarpya pūjāvidhau /
yāṃ yāṃ prārthayate manaḥ sthiratā teṣāṃ ta ete dhruvaṃ
tāṃ tāṃ siddhimavāpnuvanti tarasā vighnairavighnīkṛtāḥ

viprāḥ kṣoṇibhuja ityādi / he tripure ! devi ! viprāḥ kṣoṇibhujo viśastaditare
strīśūdrādayo vilomajāśca ye ta ete sarve pūjāvidhau pūjāyā vidhānaṃ karaṇaṃ
vidhistasmin / kṣīrādibhiḥ parāvaramayīṃ sakalaniṣkalākārāṃ tvāṃ santarpya
gandhākṣatakusumaṃ bindumekamapi dattvā toṣayitvā yāṃ yām
aihikīmāmuṣmikīṃ vā alpāmanalpāṃ vā siddhiṃ phalaṃ teṣāṃ manaḥ sthiratayā
nityaṃ prārthayate tāṃ tāṃ vighnaiḥ prāptairapyavighnīkṛtā eva tarasā
asminneva janmani avyavahitajanmāntare vā avāpnuvanti / dhruvaṃ niścitametat /
tvadbhaktānāṃ svānubhava evātra mānamiti bhāvaḥ / yathāhuḥ -
yatrāsti bhogo na ca tatra mokṣo yatrāsti mokṣo na ca tatra bhogaḥ /
śrīśaṅkarītarpaṇatatparāṇāṃ bhogaśca mokṣaśca karastha eva //
iti / śrībhagavatāpyanugṛhītaṃ -
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate /
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt //
iti
p. २६)
pārtha ! naiveha nāmutra vināśastasya vidyate /
nahi kalyāṇakṛt kaścid durgatiṃ tāta ! gacchati //
prāpya puṇyakṛtāṃ lokānupitvā śāśvatīḥ samāḥ /
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate //
ityādi / kiṃ kṣīrādi viprādibhiḥ pratyekaṃ sarvaṃ saṃbadhyate kiṃ vā
krameṇaikaikamekaikena viprādineti viśaye brāhmaṇairājyasya
kṣatriyairvaiśyaiśca kṣīrasya cārcanāyāmavaśyamaṅgīkaraṇīyatvānna
dvitīyapakṣo yujyate / brāhmaṇo na surāṃ pibet iti vākyamadīkṣitaviṣayaṃ na
brāhmaṇamātraviṣayam / ataḥ sautrāmaṇyāmiva brāhmaṇasyāpi paiṣṭyā
madirayā paradevatātarpaṇaṃ na duṣyatīti prathamapakṣo grāhyaḥ / tatrāpi
yathāsambhavaṃ yathāśakti yathāmati yathāruci ca sarveṣāṃ sarvadravyāṇi
grāhyāṇi / ata eva śrutiḥ - brāhmaṇaṃ parikrīṇīyāduccheṣaṇasya pātāramiti
/ evañced iṣṭaśiṣṭamaśnīyāditi vidhānād brāhmaṇasyāsavapānakartavyatā
prāpteti cet / na / sautrāmaṇyāmiva ghrāṇabhakṣaṇenāpīṣṭaśiṣṭāśanasiddheḥ /
loke nikṛṣṭamutkṛṣṭaṃ lokotkṛṣṭaṃ nikṛṣṭakam
iti kaulamārgasthānāmaṅgīkārācca / yathoktamutpaladevena śrīmatstotrāvalyāṃ
-
vedāgamaviruddhāya vedāgamavidhāyine /
vedāgamasatattvāya guhyāya svāmine namaḥ //
iti / parākrāntaṃ cātra pūrvasūribhiriti kimāsmākīnena prayāsena / tathāhi
tadvacanaṃ -
sarvāgamavirodhitvānnedaṃ prāmāṇyamarhati /
api pratyakṣasiddhatvāt pramāṇaṃ tu śivoditam //
ayaṃ tu nirṇayo'tra syād ye yatrānadhikāriṇaḥ /
teṣāṃ tadapramāṇaṃ syāt pramāṇaṃ cādhikāriṇām //
nādhikārī na ko'pyatra na prāmāṇyaṃ prayojakam /
prāyaḥ pratyakṣasiddhatvaṃ śivoktatvaṃ ca no matam //
ityādi / tadevaṃ sarveṣāṃ sarvadravyāṇi yathāsambhavaṃ yathāśakti yathāruci ca
grāhyāṇīti ramaṇīyam /
ayamiha pūjākramaḥ - sauvarṇe rājte tāmramaye vā paṭṭe bhūpadma
dvitayavṛttānvitamaṣṭadalaṃ padmaṃ tatkarṇikāyāṃ
vahneḥ puradvitayavāsavayonimadhya-
sambaddhavahnivaruṇeśasamāśritāśri /
devyarcanāya vihitaṃ munibhiḥ puraiva
loke sudurlabhamidaṃ navayonicakram //
ityuktalakṣaṇaṃ navayonicakraṃ ca vilikhya vicitre saṃkṣālite sugandhālipte
sudhūpite ca dārumaye pīṭhe yathāvidhyabhiṣekādibhiḥ saṃskṛtya nidhāya
pūrvoktakrameṇa japaṃ kṛtvā nyāsāvasāne vāgrato vāmabhāge śaṅkhe
sāmānyārghyaṃ haimādipātre taddakṣiṇato viśeṣārghyaṃ ca saṃpādya
svamūrdhani śrīnāthapaṅkti rahasyacaraṇacatuṣkaṃ cādhāre gaṇeśvaraṃ hṛdi
mūlavidyayā saparivārāṃ devīṃ ca
gandhākṣatakusumairamṛtabindubhistarpayitvā svayaṃ tattvatrayaprakāśanaṃ
vidhāya śrītripurādevīvapurbhūtvā bāhyapūjāmārabhet / atra
viśeṣārghyagato'yaṃ kṣīrādidravyavikalpaḥ / ayamihopadeśādhvā -
brahmaṇaḥ kṣīrameva suśṛtaṃ sampādya tenāmṛtīkṛtena viśeṣārghyaṃ
pūrayitvārcayet / tadalābhe tvājyena tadalābhe madhunā tasyāpyalābhe āsavena
tasyāpyalābhe gandhodakena / kṣatriyastvājyena tadalābhe kṣīreṇa tadalābhe
madhunā tasyāpyalābhe āsavena tasyāpyalābhe sugandhodakena / vaiśyastu
madhunā tadalābhe ghṛtena tadalābhe kṣīreṇa tasyāpyalābhe āsavena sarvālābhe
gandhodakena / śūdrastvāsavena tadalābhe madhunā tadalābhe tvājyena tadalābhe
kṣīreṇeti / sarvālābhe sugandhodakenārghyāpādanamasyāpi samānamiti /
iyānevātra dakṣiṇavāmādhvagayordvijayorbhedaḥ / ko'so / yadāsavena santarpayati
paradevatāṃ tadānte ghrāṇabhakṣaṇamātraṃ dakṣādhvagena kāryam /
tattvatrayaprakāśanaṃ tu gandhodakenaiva śaṅkhagatena / apareṇa tu
tattvatrayaprakāśanādikamāsavenaiva kāryamiti / yadyapyavācyo'yamarthaḥ tathāpi
tattvacintāyāṃ sugopyamapi vaktavyamityasmābhiḥ prokta iti / atha
bāhyārcanavidhiḥ - pīṭhavāmadakṣagau gurugaṇeśau tataḥ
kālāgnirudrādhāraśaktyanantapṛthvīvidyābdhipotāmbujāsanacakrāsanasarva##-
kālāgnirudrādayaścaturthyantairnamonvitaiḥ svanāmabhiḥ pūjyāḥ
vidyābdhyādayaḥ
śuddhābālātripuravāsinītripurāśrītripurādevītripurāsiddhāmantraiḥ / dharmādīn
pīṭhapādacatuṣkatvenāgnyādikoṇeṣvadharmādīṃstadgātratvena prāgādicaturṣu
dikṣu śrīmaddvādaśārdhavidyayā tadupari puṣpatūlikamabhyarcya tadupari
māyāvidye padmaṃ ceṣṭvā taddaleṣu karṇikāyāṃ ca nava śaktiryajet /
icchā jñānā kriyā kāmī kāmadāyinyanantaram /
ratinī ratipūrvā ca priyā nandā manonmanī //
tato navayoniṃ madhyayonau śaktidvādaśakaṃ pīṭhacatuṣkaṃ ca /
vāmā jyeṣṭhā ca raudrī ca sāmbikecchā tathaiva ca /
jñānā kriyā kubjikā ca ravihvī(ca?)saviṣagrikā //
dūtarī caiva sarvādyā nandākhyā ceti śaktayaḥ /
rekhāvakrāntarāleṣu madhyāntaṃ pūjayedimāḥ //
aiṃ kāmagiripīṭhāya namaḥ / klīṃ jālandharapīṭhāya namaḥ / sauḥ
pūrṇagiripīṭhāya namaḥ / aiṃ klīṃ sauḥ oḍyāṇapīṭhāya namaḥ iti
tadantaḥpīṭhacatuṣkaṃ madhyakoṇatrayamadhyeṣu hrauḥ
sadāśivapretapadmāsanāya namaḥ iti pīṭhaṃ
sagandhākṣatakusumāmṛtabindubhirabhyarcya dhūpadīpau dattvā aiṃ klīṃ sauḥ
śrītripurādevīmūrtaye nama iti mūrtiṃ spṛṣṭvā tasyāṃ
svahṛdayājjyotīrūpiṇīṃ
p. २९)
devīṃ pravahanāḍyānandavidyayāvāhya tribālayā vyāpya
lipinyāsamantranyāsāṅganyāsānte ṛṣyādinyāsaṃ
prāṇapratiṣṭhāmudrāpradarśanaṃ ca prāgvat kṛtvā natvā bālādyabījena
āsanaṃ svāgataṃ pādyamarghyamācamanīyakam /
madhuparkaṃ punaḥ snānaṃ vāsoyugmaṃ ca bhūṣaṇam //
ityupacārān datvā dvitīyabījena triśo dalādibhirabhyarcya tṛtīyabījena saptavāraṃ
saptaviṃśativāraṃ trivāraṃ vāmṛtavindu dattvā parivārārcanaṃ sānujño
vidadhīta / akṣasraje namaḥ / vidyāpustakāya abhayāya varadāya ityāyudhāni
devīkarapadmeṣu punarādimāṃ gurupādukāṃ devīśrīpādapadme avaśiṣṭaṃ
devyāḥ pṛṣṭhataḥ prāṅmadhyayonyorantarāle parāyai aparāyai parāparāyai iti
sāmānyatastatraivānantanāthāditrikaṃ viśeṣataḥ svagurudvayaṃ tatpurataḥ
prākpratyaktayeti pūjayet /
pārśvayośca ratiṃ prītimagrataśca manobhavam /
vahnīśarakṣovāryagracaturdikṣu yathākramam //
madhyayonyantarāle cāpyaṅgaṣaṭkaṃ prapūjayet /
abhito madhyayoneśca dvau dvau pañcamamagrataḥ //
bāṇān sampūjayet pañca drāṃdrīṃklīṃblūṃsa ādikāḥ /
śoṣaṇamohanasandīpanatāpanamādanāḥ //
bāṇāścaturthīnatyantā jñeyāḥ svasvāṅkamūrtayaḥ /
subhagā ca bhagā caiva tadante bhagasarpiṇī //

bagādyā mālinī caiva pūjyā digyoniṣu kramāt /
anaṅgānaṅgakusumā tathaivānaṅgamekhalā //
anaṅgamadanā caiva pūjyāḥ syuḥ koṇayoniṣu /
brahmāṇīmasitāṅgena māheśīṃ ruruṇā saha //
kaumārīṃ caṇḍasaṃjñena krodhena saha vaiṣṇavīm /
unmattena ca vārāhīmindrāṇīṃ ca kapālinā //
p. ३०)
bhīṣaṇenāpi cāmuṇḍīṃ saṃhāreṇāpi caṇḍikām /
daleṣu hi yajedetāścaturthyantaiḥ svanāmabhiḥ //
āṃ brahmāṇyai aṃ asitāṅgabhairavāya ityādi /
punarindrādikān dikṣu bahirvajrādikāṃstataḥ /
evaṃ parivārān sagandhākṣatakusumāmṛtabindubhirabhyarcya devīmūrtau
catuścatvāriṃśanmantraiḥ puṣpāñjaliṃ kṛtvā dhūpadīpau dattvā ārātrikaṃ
vidhāya saghṛtakadalīnālikeropadaṃśaṃ saśarkaraṃ ca śuśṛtaṃ
śālyodanaṃ nivedyaṃ samarpyāgnikāryaṃ kṛtvā oṃ hrīṃ
sarvavighnakṛdbhyaḥ sarvabhūtebhyo huṃ svāheti baliṃ vikīrya natvā
pānīyāmṛtaṃ dattvā nivedyaṃ visṛjya aiṃ ucchiṣṭa caṇḍāli ! mātaṅgi !
sarvavaśaṅkaraṇi ! svāheti tasyai dattvā gaṇḍūṣādi dattvā prasannapūjāṃ
vidhāya brahmārpaṇamātmārpaṇaṃ ca kṛtvā tīrthaṃ svīkṛtya stutvā natvā
svayaṃ tanmayo bhūtvā layāṅgaṃ vidhāyātmanyadvāsya prāṇapratiṣṭhāṃ
kṛtvā svātmani devīmūrtau caikaikavāraṃ puṣpāñjaliṃ kṛtvā
śaṅkhamabhyarcya nidhāyāṅgarṣyādipūrvakaṃ yathākālaṃ yathāruci ca
mantraṃ japtvā yogān kṛtvā devatāmayo bhūyāditi śivam

parāvaramayīmityatra kiṃ tat paraṃ rūpaṃ devyā avaraṃ rūpaṃ vā
kimityākāṅkṣāyāṃ paraṃ rūpaṃ tāvadāha -
śabdānāṃ jananī tvamatra bhuvane vāgvādinītyucyase
tvattaḥ keśavavāsavaprabhṛtayo'pyāvirbhavanti dhruvam /
līyante khalu yatra kalpavirame brahmādayaste'pyamī
sā tvaṃ kācidacintyarūpamahimā śaktiḥ parā gīyase

śabdānāṃ jananī tvamatreti / he vāgvādini! vācaṃ vāgindriyaṃ vādayituṃ
śīlamasyā iti vāgvādinī tatra sambodhanaṃ tathā he sarasvati ! atra
śabdārthātmake bhuvane / tvaṃ śabdānāṃ jananīti sadbhirucyase
parāpaśyantyādikramena pañcāśadvarṇātmanā pariṇatatvāt sarveṣāṃ
vedādilakṣaṇānāṃ
p. ३१)
śabdānāṃ tanmayatvācca / naivaṃ vayaṃ brūmaḥ / kintu
keśavavāsavaprabhṛtayaḥ keśavaprabhṛtayo vāsavaprabhṛtayaśca
pradhānārthā api / tvattaḥ kalpādāvāvirbhavanti / kiṃ punaritare'rthāḥ / dhruvaṃ
niścitametad arthasya śabdavivartatvād / yathāhuḥ -
anādinidhanaṃ brahma śabdatattvaṃ yadakṣaram /
vivartate'rthabhāvena prakriyā jagato yataḥ //
iti / athavā taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt / tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata iti
nāmarūpaprapañcasyaikasmāt tattvādevāvirbhāvaśravaṇācchabdasya ca
tvatsaṃbhūtatvasampratipatterartho'pi tvatta evāvirbhavatīti gamyata ityarthaḥ /
keśavaprabhṛtaya iti brahmaviṣṇurudreśvarasadāśivā
viśvasargādipañcakṛtyakāriṇo gṛhītāḥ / vāsavaprabhṛtaya iti
sṛjyadevamanuṣyādayaḥ paśupakṣisarīsṛpasthāvarāśca / nanvamaratvena
nāśahīnānāṃ keśavādīnāṃ vāsavādīnāṃ vā kathaṃ janmetyata uktam -
amī brahmādayaḥ te vāsavādayo'pi yatra yasyāṃ khalu kalpavirame līyante ca
ākalpajīvitvenaiva teṣāmamaratvaṃ na nityatayā / jagajjanmādikriyābhāe
tatkartṝṇāṃ sattvāsambhavāt sarveṣāṃ tvatsvarūpatvena
svarūpanāśābhāve'pyupādhināśena nāśopapatteścetyāśayaḥ / utpattau
keśavād brahmeti (keśavādadhvanati sahitaṃ?) saṃhāre brahmā
keśave iti viparīta pāṭhaḥ / uktaṃ ca sakalajananīstave -
mayūkhāḥ pūṣṇīva jvalana iva taddīptikaṇikāḥ
payodhau kallolapratibhayamahimnīva pṛṣatāḥ /
udetyodetyāmba ! tvayi saha nijaistāttvikakulai-
rbhajante tattvaughāḥ pralayamanukalpaṃ paravaśāḥ //
iti
viriñcākhyā mātaḥ ! sṛjasi harisaṃjñā tvamavasi
trilokīṃ rudrākhyā harasi vidadhāsīśvaradaśām /
bhavantī sādākhyā śivayasi ca pāśaughadalanai-
stvamevaikānekā bhavasi kṛtibhedairgirisute ! //
p. ३२)
iti ca / yaivaṃ śabdārthaprapañcajananī sā tvam / ubhābhyāṃ
śabdārthābhyāmuttīrṇatvād acintyarūpagahanā acintyena
rūpeṇākhaṇḍānandasaṃvidātmakena gahanā durvijñeyā / kācit parā
sarvotkṛṣṭā / māheśvarī śaktirgīyase
na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścāpyadhikaśca dṛśyate /
parāsya śaktirvividhaiva śruyate
iti / hanta tarhi śaktimān śivaḥ pralaye'pi pṛthagastīti nādvitīyatvamasyā iti ced na
/ śaktiśaktimatorbhedābhāvāt / no khalu tilādestacchaktervā bhedaṃ kaścidavaiti /
ata evoktaṃ pūrvasūribhiḥ -
śivaḥ śaktiriti hyekaṃ tattvamāhurmanīṣiṇaḥ
iti /
na śivena vinā devī devyā ca na vinā śivaḥ /
nānayorantaraṃ kiñciccandracandrikayoriva //
ityādi / atraikasminnapi śivaśaktyātmake cidānandamātraparamārthe
prakāśavimarśarūpe vā tattve saṃvidadvaitavāde śaktiprādhānyena vyavahāraḥ
īśvarādvaitavāde śaktimatprādhānyeneti bhedo jñeyaḥ / vāgvādinīti
saṃbodhanena śrīvāgīśvarīmantraḥ pratīkagrahaṇenoddhṛto veditavyaḥ -
vadavada vāgvādinī svāhā /
asyāḥ kaṇvavirāḍvāgīśvaryo munyādikāḥ kramāt /
hrasvadīrghasvarāntasthairhalbhiraṅgādi ṣaṭ caret //
ayamasya ślokasya tātparyārthaḥ -
śivaśaktisadāśiveśvaraśuddhavidyāmāyākālakalāvidyārāganiyatipuruṣaprakṛ
^ityahaṅkārabuddhimanaḥśrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavākpāṇipādapāyūpastha
śabdasparśarūparasagandhākāśavāyuvahnivārivasundharāḥ ṣaṭtriṃśat tattvāni
/ tanmaya evāyaṃ śabdārthātmakaḥ prapañcaḥ / tāni ca śivaśaktyākhyaṃ
saccidānandaghana tattvaṃ (tatva?)da-
p. ३३)
rpaṇanagaranyāyenāvirbhavanti tirobhavanti ca / tadeva ca tattvaṃ
sarvabhūtānāmantarahamasmīti sadā bhāsate / athāpi svena cidānandaghanarūpeṇa
na bhāsate kintu śūnyabuddhiprāṇadehatayaiva / ajño'hamiti śūnyatayā
sukhyahaṃ duḥkhyahamiti buddhitayā bubhukṣuḥ pipāsurahamiti prāṇatayā
sthūlo'haṃ kṛśo'hamiti dehatayā / tattvaśūnyatayā bhāne heturmāyā
svenātmanā bhāne hetuḥ śuddhavidyā / tābhyāmasya bandhamokṣau māyayā
bandho vidyayā mokṣaḥ / tatra svarūpānandānubhavatṛpto'pi parameśvaro yadā
svātmānameva śabdārthātmakaprapañcātmanā vivartayitumicchati tadā śivaḥ
tadīyā sā icchā śaktiḥ apratihatecchatvāt / tadaiva svātmani pūrvameva sadiva
sahasā bhāsamānaṃ viśvamahamidamiti śuddhavidyayā svātmatayaiva paśyan
sadāśivaḥ sa evedamahamiti kūpodakamadhye svadehacchāyāmiva
śuddhavidyayaiva svātmanaḥ pṛthagiva paśyan īśvaraḥ tenānayoḥ padayoḥ
mokṣasukhānubhūtireva / māyayātmanaḥ pṛthageva yadāsau viśvaṃ
viśveśvaraṃ ca paśyati tadā puruṣaḥ / tasyaiva nityasyāpyanityatābhānahetutvena
tasminneva bhāsamānaḥ kālaḥ / sarvakarturapi kiñcitkartṛtve hetuḥ kalā /
sarvajñasyāpi kiñcijjñatvakāraṇamavidyā / nirañjanasyāpi
viṣayābhiṣaṅgahetū rāgaḥ / sarvagatasyāpi mamedaṃ na mamedamiti
niyamaheturniyatiḥ / māyayā sahitametatkālādi niyatyantaṃ kañcukaṣaṭkamiti
bhāṣyate saṅkocakatvāt puruṣasya / ayaṃ ca saṅkocakramaḥ - yadā
punarīśvaraḥ svasmāt pṛthagiva bhāsamānaṃ viśvaṃ svamāyayaiva
prakṛtisaṃjñayā rajoguṇamavalambya mahadādikrameṇa pṛthageva karoti tadā
sraṣṭā hiraṇyagarbho bhavati / tatraivāntaryāmitvena prakṛteḥ
sattvaguṇamavalambyā'nupraviśya yadā niyamayati tadā viṣṇuḥ / sa eva
prakṛtestamoguṇamavalambya yadā saṃharati tadā rudraḥ / evaṃ guṇatrayātmikā
prakṛtiḥ / saiveśaśaktyā parākhyayā kṣubhitaguṇā kālakarmānuguṇye
mahāntaṃ sṛjati / tato'hantattvam / tataḥ
śabdādipañcakamākāśādipañcakamindriyadaśakamantaḥkaraṇaṃ cāhaṅkāro
bhūtvā sṛjati / tatra prathamamicchājñānakriyāśaktyātmakaṃ
manobuddhyahaṅkārākhyamantaḥkaraṇaṃ tato jñānakriyāsādhanāni karaṇāni
tato jñeyaṃ kāryaṃ ca
p. ३४)
śabdādipañcakaṃ tatastadāśrayabhūtamākāśādipañcakaṃ ca sṛjati / evaṃ
sṛṣṭāni mahadādīnīśvarecchayā kālakrameṇānyonyaṃ militvā haimaṃ
brahmāṇḍamutpādayanti / tasmiṃśca kāraṇodakaśāyini tadanupraveśāt
paripakve vibhinne ca sahasraśīrṣādimān puruṣo bhavati / tasya
nābhipadmāddhiraṇyagarbhaḥ / sa caturdaśa bhuvanāni tadgatāni
jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjabhedena caturvidhāni bhūtānic a sṛṣṭvā
teṣvanupraviṣṭaḥ svamāyayā kālādisaṅkocaṃ prāptaḥ paśurbhavati / yaḥ
suro'suro naro nārakī iti cocyate / sa ca
dehādisaṅkocamitastatkṛtapuṇyāpuṇyābhyāmūrdhaṃ cādha ihaloke ca bhramati
/ tasya dehodbhavahetavo mahadādaya eva / ato yadāsau
saṃsārādudvignastattvajñaṃ guruvaramupagamya tasmānmantradīkṣāṃ prāpya
svātmānameva parameśvaramupāste tadā tatprasādāt piṇḍamaṇḍe'ṇḍaṃ bhūmau
bhūmim apsu ambhāṃsi tejasi tad vāyau tamākāśe tamahaṅkāre taṃ mahati taṃ
prakṛtau prakṛtiṃ māyāyāṃ tāṃ ca sakāryāṃ vidyāyāṃ tāmīśvare taṃ
sadāśive tamapi śivaśaktyātmake tattve saṃhṛtyāhaṃ viśvasraṣṭā brahmā
pālako viṣṇuḥ saṃhartā rudraḥ tirodhāyaka īśvaraḥ sarvānugrāhakaḥ sadāśivaḥ
sṛjyādipadasthāḥ sarve devāsurādayaścāhameva na kālatraye'pi matto'nyat
tattvāntaramasti / ahaṃ ca sadānandacidghanāpaghanaḥ paraśaktiparirambhitaḥ
paramaśiva eva na punarmanuṣyābhāsa iti sākṣādīkṣate tadā parā śaktiḥ

rūpāntaramapahāya paramaśivasāmarasyaṃ gatā tatraiva ramate / pumāṃśca
mukto bhavati / seyaṃ bandhāvasthā mokṣāvasthā cātra prakāśiteti śivam

evaṃ śabdārthamayaprapañcottīrṇaṃ devyāḥ paraṃ rūpaṃ
tattvajñānārthamupadiśya idānīmupāsanārthamaparaṃ rūpamupadiśati -
devānāṃ tritayaṃ trayī hutabhujāṃ śaktitrayaṃ trisvarā-
strailokyaṃ tripadī tripuṣkaramatho tribrahma varṇāstrayaḥ /
yatkiñcijjagati tridhā niyamitaṃ vastu trivargātmakaṃ
tat sarvaṃ tripureti nāma bhagavatyanveti te tattvataḥ

p. ३५)
devānāṃ tritayaṃ trayīti / he bhagavati !
aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ /
jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā //
etadaiśvaryādiṣaṭkaṃ yasyāṃ sadā sāmastyena vartate sā bhagavatī tasyāḥ
sambodhanaṃ tathā / yatkiñcijjagati tridhā niyamitaṃ kalpitaṃ trivargātmakaṃ
svatastrirūpaṃ vā vastu tatsarvaṃ te tripureti nāma tattvataḥ tasya bhāvastattvaṃ
tasmāt tadrūpatvād bhavatyā anveti anugacchati vaktīti yāvat / tadevāha -
devānāmityādinā / devānāṃ vasurudrādityānām agnivāyusūryāṇāṃ
brahmaviṣṇurudrāṇāṃ vā tritayam / hutabhujāṃ
gārhapatyānvāhāryāhavanīyāgnīnāṃ bhaumajāṭharabaḍavāmukhāgnīnāṃ vā
tritayaṃ / trayī trayo vedāḥ / śaktitrayam icchājñānakriyātmakam / trisvarāḥ
udāttānudāttasvaritāḥ / trailokyaṃ bhūrbhuvaḥsvarlokāḥ / tripadī gāyatrī /
tripuṣkaraṃ trayāṇāṃ devarṣipitṝṇāṃ puṣaṃ puṣṭiṃ tṛptiṃ karotītyupavītam
/ tribrahma trirūpaṃ brahma praṇavaḥ ātmāntarātmaparamātmāno vā / mama
yonirmahad brahma tasmin garbhaṃ dadhāmyaham iti bhagavadvacanāt /
sattvādiguṇabhedena tridhā sthitā vā prakṛtistribrahma / trayo varṇāstāragatā
etanmantragatā vā / a-i-u-varṇā vā lipigatāḥ
svaravyañjanavyāpakārṇā vā śvetaraktakṛṣṇā vā brāhmaṇakṣatriyavaiśyā
vā / kiṃ bahunā yatkiṃñcid jagati tridhā niyamitaṃ trivargātmakaṃ vā tatsarvaṃ
te tripureti nāma tattvato'nvetīti yojyam / yatkiñcicchabdena dharmāditrikaṃ
jāgradāditrikaṃ prātarāditrikaṃ suṣumnāditrikaṃ vyāhṛtitrikaṃ kālatrikaṃ
puruṣatrikaṃ liṅgatrikaṃ vacanatrikaṃ kāraṇatrikaṃ teja āditrikamityādi
gṛhyate / tadevaṃ śabdārthātmakaṃ tatkāraṇatvādubhayottīrṇaṃ
svaprakāśākhaṇḍānandasaṃvidrūpaṃ ca devyāḥ parāpararūpamiha dvābhyāṃ
ślokābhyāṃ prakāśitamiti śivam / evaṃ
tripurāśabdārthamantradevatātattvamiha saṅgrahavistarābhyāmādita ārabhya
gatagranthena kathitam / tacca caturvidhapuruṣārthārthināṃ strīpuruṣābhedena
sarveṣāṃ varṇānāṃ bodhyam akaikabījasyāpi mahāphalatvāt
p. ३६)
pṛthaṅmantratvācca susevyamiti coktam / vihitadravyālābhena pūjā na kenāpi
tyājyeti dravyāṇi ca bahūnyupadiṣṭāni / teṣu kṣīrājyeti pāṭhena kṣīrasya
mukhyatvaṃ viprāḥ kṣoṇibhuja iti brāhmaṇasyārcakeṣu mukhyatvaṃ cābhyarhitaṃ
pūrvaṃ nipatatīti nyāyāt prakāśitam / bhakṣyabhojyalehyapeyeṣu śivāyā arcane
peyadravyasya prādhānyamanyasya taccheṣatvamiti ca dravadravyāṇāmeva
grahaṇāt tarpaṇaśabdācca vyañjitam /
kuṅkumāgarukarpūrarocanākapicandanam /
kacoraptānvitaṃ śaktergrāhyaṃ gandhāṣṭakaṃ budhaiḥ //
etacca bilvīdaleti puṣpagrahaṇena sarvatra sahapāṭhādupasaṃgṛhītamāryaiḥ

atha parāpareti śivaśaktyātmakasya savibhūtikasya brahmaṇaḥ paraśabdena
nāmamantrapravāhātmano'parasya brahmaṇaśca paraśabdena grahaṇānmantreṣu
tripurāśabdārthabhūtamantrāṇāmeva prakāśitatvād nāmasu cāsya tripurānāmna
eva prādhānyenoktatvāt saguṇapakṣe devyā vibhūtibhedānāmanuktatvācca
nānākāryārhtibhiḥ sevyāni devyā nāmānurūpāṇi cāviṣkurvaṃstripurānāmna
evāsādhāraṇaṃ phalaṃ tāvadāha -
lakṣmīṃ rājakule jayāṃ raṇamukhe kṣemaṅkarīmadhvani
kravyādadvipasarpabhāji śabarīṃ kāntāradurge girau /
bhūtapretapiśācajambhakabhaye smṛtvā mahābhairavīṃ
vyāmohe tripurāṃ taranti vipadastārāṃ ca toyaplave

lakṣmīṃ rājakula ityādi / bhagavatītyanuṣajyate / tvāṃ rājakule
vartamānāstaducitopakaraṇaparijanabhavanādivihīnāḥ sarvasyaitasya sattve'pi
prablataraiḥ pratirājanyaiḥ pīḍyamānā vā lakṣmīṃ mahālakṣmīṃ tvāṃ tathāmnā
smṛtvā vipado duḥkhāni taranti tyajanti / raṇamukhe vartamānāḥ
pratiyoddhṛbhirvādhyamānāḥ jayāṃ jayādevīṃ tvāṃ tannāmnā smṛtvā
vipadastarantītyanvayaḥ / kravyādadvipasarpabhāji kravyādāḥ vṛkavyāghrādayaḥ
dvipā
p. ३७)
gajāḥ sarpāśca tairyukte'dhvani kṣemaṅkarīṃ devīṃ tvāṃ tannāmnānusmṛtya /
kāntāradurge girau durgamaṃ vartma kāntāraṃ tena durge durārohe girau / śabarīṃ
śabarīrūpiṇīṃ tvāṃ tannāmnā smṛtvā / bhūtapretapiśācajambhakabhaye
bhūtā rudrapārṣadāḥ pretāḥ piśācāḥ jambhakā rākṣasāśca tebhyo bhaye jāte
mahābhairavīṃ tvāṃ tannāmnā smṛtvā / vyāmohe buddhibhrame jāte tripurāṃ
tvāṃ tannāmnā smṛtvā / toyaplae toye plavaṃ plavanaṃ majjanaṃ tasmin prāpte
toyarāśimadhyasthe plave naukāyāṃ vartamānā vā tārāṃ tvāṃ tannāmnā
smṛtvā vipadastaranti / eteṣāṃ saptanāmnāṃ japaprakāramuttaratra
spaṣṭīkariṣyāmaḥ

atha devyā mantrapārāyaṇātmakamaparaṃ rūpamāha -
māyā kuṇḍalinī kriyā madhumatī kālī kalā mālinī
mātaṅgī vijayā jayā bhagavatī devī śivā śāmbhavī /
śaktiḥ śaṅkaravallabhā trinayanā vāgvādinī bhairavī
hrīṅkārī tripurā parāparamayī mātā kumārītyasi

māyākuṇḍalinīti / bhagavatītyatrāpyanuṣajyate / māyādikumārītyetadantaṃ
yacchabdarūpaṃ tatsarvaṃ tvamasītyanvayaḥ / hrīṅkāro māyā aiṅkāraḥ
kuṇḍalinī klīṃkāraḥ kriyā madhumatī mātṛkā śuddhā sabindukā savisargā ca /
kālī kalā mālinī mātaṅgī vijayā jayā bhagavatī devī śivā śāmbhavī iti daśa
nāmāni / śaktiḥ śrībālātṛtīyabījam / śaṅkaravallabhā rudraśaktiḥ /
hakārasakārābhyāṃ sahitā sadāhasthitā ca tripurāvidyā yadā dvitīyabīje niṣkalā
bhavati / (bhoje?) tadā hrasī iti sāpyuddhṛtā syāt / trinayanā
kāmabījaṃ maṇijam aṅgeṣu netrasthāeṅsya bhāvāt / vāgvādinī vāgīśvarī sā
tūddhṛtaiva śabdānāṃ jananī tvamityatra bhairavī pañcakūṭakaṃ
tattūddhṛtameva / hrīṅkārī bhuvanādhipatibījaṃ svarūpeṇaivoddhṛtam / tripurā
śrīsaubhāgyavidyā / parāparamayī śivaśaktimantraḥ
madhyamacatuṣkūṭatripurāśrīmantratṛtīyabījatvāt so'pyuddhṛtaḥ /
p. ३८)
mātā śrīmaddvādaśādhavidyā sāpyādāvuddhṛtā / kumārī bālā sā
pratyakṣata evoddhṛtā / yadyapi prāk saubhāgyavidyā noddhṛtā
tathāpyasmiñcchaloka eva sā prakāśitā / katham / māyā hrīṅkārīti dviruktyā
bhuvanādhipatibījasya kriyā trinayaneti kāmabījasya ca dviruktirāvṛttiṃ dyotayati /
parāparamayīti hasau ca gṛhītau / triruktau hasābhyāṃ sahitau ca māyā kāmārṇau
ca kevalaṃ saubhāgyavidyā / kuṇḍalinīti śabdādekāro'pi gṛhītaḥ aikāre
tasyāntarbhāvāt ekārasyāvarṇena vṛddhiyogādaikārotpattiriti / athavā
ādyaśloka eva sāpyuddhṛtā / kathaṃ ṣaṭkūṭasyoddhṛtatvād
vidyāmantrākṣarāṇāṃ sarveṣāṃ tatrāntarbhāvācca prāyeṇa sarve mantrā
asyāmevāvirbhavantītyāśayena ca mātṛśabdo'syāṃ prayuktaḥ /
etaddevatāyāstripurāmbikābhidhānatvācca / evaṃ daśa mantrāścoktāḥ / eteṣāṃ
parasparayogānmantrapārāyaṇaṃ bhavati / tadyathā - hrīṃ a kālī sauḥ
ayamādimo mantraḥ / asmiṃstriṣu bījeṣu ādyaṃ bījaṃ caturvidhamātṛkā
śuddhādyākṣaraṃ daśasu nāmasvādyaṃ nāma daśasu mantreṣvādyo mantraśca
bhavati / evaṃ hrīṃ ā kālī sauḥ ityādi śuddhāyāṃ mātṛkāyāṃ
pañcāśanmantrāḥ hrīṃ kṣa kālī sauḥ ityevamantāḥ / tathā hrīṃ aṃ kālī sauḥ
ityāisabindukāyāṃ ca pañcāśat / hrīṃ aḥ kālī sauḥ ityādisavisargāyāṃ
pañcāśat / hrīṃ aḥ kālī sauḥ ityādisabindugarbhāyāṃ ca pañcāśat / hrīṃ aḥ
kālī sauḥ ityādibinduvisargānvitāyāṃ ca pañcāśat / itthaṃ dviśataṃ mantrāḥ /
māyābījasthāne vāgbhavabījaṃ yojayitvānyat sarvaṃ pūrvavadeva kṛtvā ca
dviśatam / punastṛtīyaṃ kāmabījamādau kṛtvānyat sarvaṃ prāgvadeva kṛtvā
ca dviśatamiti ṣaṭchataṃ mantrāḥ / punaḥ kālīnāmasthāne kalānām
kṛtvānyatsarvaṃ prāgvadeva kṛtvā ca ṣaṭchatam / evaṃ pratināmeti
ṣaṭsahasrabhedāḥ / punarādyasya śaktyākhyasya mantrasya sthāne
śaṅkaravallabhāṃ yojayitvātyatsarva vāgvadeva kṛtvā ca
p. ३९)
ṣaṭsahasraṃ hrīṃ a kālī hsrī ityādi / evaṃ pratimantramiti ṣaṣṭisahasraṃ mantrā
bhavantīti / athāparaḥ prakāraḥ bījatrayacaturvidhamātṛkāyojanayā kālīnāmni
ṣaṭśatamantreṣu sambhūteṣu tasminnāmni sthita eva mantreṣu dvitīyasya
yojanāyāmapi ṣaṭśataṃ mantrāḥ / evaṃ tṛtīyādimantrayojanāyāmapi
pratyekaṃ ṣaṭśatamiti sarvamantrāṇāṃ kālīnāmnā yojane ṣaṭsahasravācakāḥ /
evaṃ kalādināmabhiryojane'pītyatrāpi ṣaṣṭisahasraṃ mantrāḥ syuḥ / pūrva
ślokoktalakṣmyādināmnāmapyanayā nītyā japaḥ kāryaḥ hrīṃ a lakṣmī sauḥ
ityādi / tatrāpi pratināma daśānāṃ mantrāṇāṃ yojane dvicatvāriṃśatsahasraṃ
manavo bhavanti / tathāca lakṣāduparidviṣaṣṭisahasraṃ mantrapārāyaṇaṃ bhavatīti
śivam

atha nāmapārāyaṇamāha -
ā ī pallavitaiḥ parasparayutairdvidvikramādakṣaraiḥ
kādyaiḥ kṣāntagataiḥ svarādibhiratha kṣāntaiśca taiḥ sasvaraiḥ /
nāmāni tripure ! bhavanti khalu yānyatyantaguhyāni te
tebhyo bhairavapatni ! viṃśatisahasrebhyaḥ parebhyo namaḥ

ā ī pallavitairiti / he bhairavapatni ! sarvadvaitaprapañcaghasmarajyotīrūpo
maheśvaro bhairavastasya svabhāvabhūtā tadekāśrayā tasminneva ramamāṇā ca
parāśaktisaṃjñā sphurattā bhairavapatnī tasyāḥ sambodhanaṃ tathā / ā ī
pallavitaiḥ ā ī iti śabdaśiraskaiḥ kādyaiḥ kṣāntagataiḥ kādikṣāntagaiḥ
pañcatriṃśadakṣarairyāni te'tyantaguhyāni nāmāni bhavanti viṃśatisahasrebhyaḥ
parebhyo viṃśatisahasrādupari ṣaṣṭiśatasaṃkhyebhyaḥ tebhyo namaḥ /
tvannāmnāmapi tāvannamaskāryatvaṃ dhyānena vināpi japtuḥ phalapradatvāt kiṃ
punarnāmadhanāyā bhavatyā ityarthaḥ / kathambhūtaiḥ akṣaraiḥ svarādibhiḥ
kṣāntagataiḥ ṣoḍaśadhā bhinnaṃ svaramādiṃ kṛtvā kṣakāraparyantaṃ gataiḥ
dvidvikramād dvidvivarṇakramātparasparayuktaiśca a kā ī ityādi aḥ kā ī ityantam
evaṃ a khā ī a gā ī a ghā ī ityādi aḥ kṣā ī ityantaṃ japet /
p. ४०)
ṣaṭṣaṣṭyuttaraṃ pañcaśataṃ mantrāḥ syuḥ / atha sasvaraiśca taiḥ ka kā ki kī
ityādirūpaiḥ teṣāmeva pañcatriṃśadvarṇānāṃ yojane pratyekaṃ ṣaṣṭyuttaraṃ
pañcaśataṃ mantrā bhavanti / kakā-ī kākā-ī ityādi kakhā-ī
kākhā-ī ityādi kakṣā-ī kākṣā-ī ityādi kaḥkṣā-ī ityantam / evaṃ
khakā-ī ityādi khaḥ kṣā-ī ityantam / tathā gakā-ī ityādi gaḥ kṣā##-
nāmapārāyaṇātmakamapi devyā aparaṃ rūpamāviṣkṛtamiti śivam

evaṃ stutimupasaṃhṛtyāsyāḥ sadbhirabhyasanīyatvamāha -
boddhavyā nipuṇaṃ budhaiḥ stutiriyaṃ kṛtvā manastadgataṃ
bhāratyāstripuretyananyamanaso yatrādyavṛtte sphuṭam /
ekadvitripadakrameṇa kathitastatpādasaṃkhyāks'rai-
rmantroddhāraidhirviśeṣasahitaḥ satsampradāyānvitaḥ

boddhavyā nipuṇamiti / atrāpi bhairavapatnītyetadanuṣajyate / devatāyā
guṇapravāhavarṇanenāho aham aho ahamityātmanyāścaryabuddhijananī vāṇī
stutiḥ / tripureti prasiddhāyā bhāratyāstaveyaṃ stutiḥ budhairvivekibhiḥ tadgataṃ
tasyāṃ bhāratyāṃ tvayi gataṃ manaḥ kṛtvā nipuṇaṃ boddhavyā
samyagdhārayitavyā / tatra tripurābhāratīviṣayatvaṃ tāvadeko hetuḥ / hetvantaraṃ
cāha - yatra yasyāṃ stutāvananyamanasaḥ nānyatra mano yasya kintvasyāmeva
tasya puṃsastaṃ prati ādyavṛtte prathamaśloke tatpādasaṃkhyākṣaraiḥ tasya
pādasaṃkhyayā samānasaṃkhyairakṣaraiḥ / itthambhāve tṛtīyā /
samānasaṃkhyākṣaratvena ekadvitripadakrameṇa
prathamadvitīyatṛtīyapādakrameṇa mantroddhāravidhiḥ kathitaḥ kṛtaḥ /
prathamapāde prathamākṣaratvena dvitīyapāde dvitīyākṣaratvena tṛtīyapāde
tṛtīyākṣaratvena ca yatra śrībālāmantra uddhṛta ityarthaḥ / kathambhūtaḥ
viśeṣasahitaḥ tripurāmantraviśeṣaiḥ sahitaḥ viśeṣāśca tasmin
kathañciduddhṛtā ityarthaḥ / sphuṭāmiti pratyakṣata uddhṛta ityarthaḥ /
p. ४१)
satsampradāyānvita iti san nirdoṣaścāsau sampradāya upadeśaparamparā ca
satsampradāyaḥ tenānvito yuktaḥ / guruvaropadeśaparamparayā mayā prāpto
nādhunā kḷptaḥ yena pauruṣeyatayāprāmāṇyaśaṅkā syāt /
sampradāyaprāptā eva mantrā atrāsmābhiruddhṛtā ityarthaḥ / avahitacittenaiva hi
sarvaṃ jñātuṃ pāryata ityananyamanasaḥ kathita ityuktam / athāa na bhāratyā
anyaḥ kaścidahaṃ kintu saiveti mano yasya so'nanyamanāḥ tasya mama
sambandhinīṃ tathābhūtena mayā kṛtāmityarthaḥ / tena kartṛto viṣayataḥ
svarūpataśca śuddhatvamasyā ityavaśyamādaraṇīyatvaṃ vidvadbhirityuktaṃ
bhavatīti śivam

nanu nirdoṣatve'pi
śabdālaṅkārabhūyiṣṭhatvābhāvācchṛṅgārādirasasudhāpātratvābhāvācca
na rasikairabhyasanīyatvamasyā iti ced mā bhavatu tairādaraṇīyam / tathāpi
paradevatābhaktipradhānatvāt tadbalenaiva mattaḥ sambhūtatvācca devatābhaktā
avaśyamimāmaṅgīkuryuḥ / ataḥ saphalaiveyaṃ stutirityāha -
sāvadyaṃ niravadyamastu yadivā kiṃ vānayā cintayā
nūnaṃ stotramidaṃ paṭhiṣyati jano yasyāsti bhaktistvayi /
sañcintyāpi laghutvamātmani dṛḍhaṃ sañjāyamānaṃ haṭhāt
tvadbhaktyā mukharīkṛtena racitaṃ yasmānmayāpi dhruvam //
sāvadyaṃ niravadyamityādinā / bhairavapatni ! tripure ! iti sambodhanamatrāpi
grāhyam / idaṃ sāvadyaṃ sadoṣaṃ yadivā niravadyaṃ nirdoṣamastu /
ālaṅkāratvasarasatvābhāvadoṣayuktaṃ tadvihīnaṃ vā bhavatu anayā cintayā kiṃ
vā na kimapi prayojanam / kutaḥ yasya tvayi bhaktirasti sa jana idaṃ stotraṃ
paṭhiṣyati / nūnaṃ niścitametat / tadapi kutaḥ / yasmādātmani mayi bhavatyāḥ
stotraracanodyate / ato hetoḥ sañjāyamānamaśakyārthakaraṇodyamāttadaiva
mayayutpadyamānaṃ laghutvamābhāsabuddhitvaṃ dṛḍhaṃ saṃcintya
niścayenāvagamya tūṣṇīmāsīnenāpi / tvadbhaktyā tvayi yā
bhaktirniratiśayaprītirūpiṇī tayā
p. ४२)
mukharīkṛtena vācālatāṃ nītena pravartitavākyaprasareṇa mayālpaśrutenāpi
haṭhād vegenābuddhipūrvameva dhruvaṃ nirbādhamidaṃ racitam / nirbādhamiti
sālaṅkāratvasarasatvābhāvadoṣo'pi vicāradaśāyāṃ nāsmin stotre samasti / kutaḥ
/ sa eṣa rasānāṃ rasatama iti mukhyarasatvena śrutau śrutasya
śivaśaktyātmakasya tattvasyākhaṇḍānandasaṃvidrūpasya tadbhaktirasasya ca
sarvatrātra prādhānyena vyañjitatvād anyeṣāmapi rasānāṃ
yathāyogametadaṅgatayālaṅkāratvena vyañjitatvācca / dṛṣṭavā
sambhrametyadbhutasya yannitye ! taveti karuṇasya viralo bālako'pi budha ityukteḥ
yatsadyo vacasāmiti cādbhutasya aukārasya gakārasāhitye sarasvatīvācakatvaṃ
tadrāhitye tanmantratvamityukteḥ ekaikaṃ tavetyadbhutasya vāme pustaketi śāntasya
ye tvāṃ pāṇḍaretyadbhutasya ye sindūreti vipralambhaśṛṅgārasya
cañcatkāñcaneti śṛṅgārādbhutayoḥ pūrvāparārdhābhyām ārbhaṭyeti
sambhogaśṛṅgāraśāntayoḥ jāto'pītyadbhutavīrayoḥ caṇḍi ! tvaccaraṇāmbujeti
bhayānakasya viprāḥ kṣoṇibhuja iti karuṇasya sarvavarṇāśramiṇāṃ
strīpuruṣābhedena yena kenāpi yathālabdhena dravyeṇābhyarcitā bhagavatī taṃ taṃ
kāmamanugṛhṇātīti paramakāruṇyapratīteḥ śabdānāṃ
jananītyadbhutabhayānakayoḥ pūrvāparārdhābhyāṃ devānāṃ
tritayamityapyadbhutasya tripurānāmnaḥ
sarvārthakabalanaśaktiprakārasyāviṣkṛtatvāt lakṣmīṃ rājakule iti bhayānakasya
māyā kuṇḍalinītyantayorādye ca bhāva eva na punā rasāntaramatrāsti /
bhaktirasenopakramya tenaivopasaṃhāre tatraivāsya tātparyamiti ca pratyāyitaṃ
bhavati / prathamaślokādiṣūpamālaṅkāro'pi kvacit kvacid bhavati
anuprāsasaukumāryādayaḥ śabdālaṅkārāśca bhavanti /
gūḍhayojanatvagūḍhavarṇatvādinā citrakāvyatā ca vispaṣṭā vipaścitāmiti /
tadevaṃ nirdoṣatvāt saguṇatvāt sarasatvācca sarvaiḥ paṭhanīyametaditi siddham /
yadvā anādiguruparamparāprāptatvena nityatvādapauruṣeyā itīhopadiṣṭā mantrāḥ
svataḥ pramāṇatvena grāhyāḥ / idaṃ stotraṃ tvidānīṃ tvayoktamiti
pauruṣeyatvādatra
p. ४३)
na prāmāṇyanirṇayaḥ tannirṇaye vā na svataḥprāmāṇyaniścayaḥ yena sarve janā
idamaṅgīkuryurityatrāha - sāvadyamiti / avadyaṃ doṣo'prāmāṇyaṃ tena saha
vartata iti sāvadyam / yadivā niravadyamidamastu / anayā cintayā kiṃ vā / naiṣā
cintā kāryetyarthaḥ / kuta ityata āha - nūnamiti / yasya tvayi bhaktirasti
āstikapakṣapatito bhavati yaḥ sa jana idaṃ stotraṃ paṭhiṣyati / nūnaṃ tasyaitat
svataḥpramāṇameva bhavatītyarthaḥ / tadevopapādayati - ātmani
sañjāyamānaṃ laghutvaṃ sañcintyāsmābhiraśakyakriyo'yamartha iti
racanodyogānnivṛttenālpajñena mayāpi tvadbhaktyā mukharīkṛtena
tvatsevanena svātmatayāvirbhūtayā tvayā prabodhitabuddhitattvenāta
evāvirbhūtavākprasareṇa ca haṭhādakleśena dhruvaṃ nityamevedaṃ
racitamāviṣkṛtaṃ na punaridānīntanāsmadbuddhivilāsasambhūtam / tena svataḥ
pramāṇamevedamāgamayitavyaṃ vidvadbhirityarthaḥ / kartrā svātmani
laghuśabdaḥ prayukta iti laghustutirityasyā loke prasiddhiḥ pravṛtteti jñeyam /
kṣiprakaraṇādvā arthato bahutve'pi viṃśatiślokamitatvena vā laghustutiḥ / lagho
ṛjvyā bhaktānāmavañcayitryā devyāḥ stutirvā laghustutiḥ

evamekādhikaślokaviṃśatyā śāradāstutiḥ /
laghubhaṭṭārakaiḥ kḷptā bhaktānāṃ bhuktimuktidā //
kṛṣṇānandamunīśvarasya kṛpayā turyāśramaṃ yo'śramaṃ
prāpyāmnāyaśiro'dhirūḍhamavagamyātmānamapyātmanā /
āsādyāpi ca paddhatiṃ śivamayīmānandanāthād guro-
rānandāntikarāghavo muniragāt tṛptiṃ sa vṛttiṃ vyadhāt //
kṛṣṇastrilocana iti tripurendireti
brahmeti vā yaduditaṃ paratattvamekam /
saccitsukhaikatanave praṇato'smi tasmai
sarvātmane sakalabandhavidāraṇāya //
samāpto'yaṃ granthaḥ //
śubhaṃ bhūyāt /