લઘુસ્તુતિઃ · અધ્યાય 1

અનન્તશયનસંસ્કૃતગ્રન્થાવલિ
ગ્રન્થાઙ્કઃ

લઘુસ્તુતિઃ
શ્રીલઘુભટ્ટારકપ્રણીતા
શ્રીરાઘવાનન્દપ્રણીતયા વૃત્ત્યા સમેતા
સંસ્કૃતગ્રન્થપ્રકાશનકાર્યાધ્યક્ષેણ
ત૦ ગણપતિશાસ્ત્રિણા
સંશોધિતા ।
સા ચ
અનન્તશયને
મહામહિમશ્રીમૂલકરામવર્મકુલશેખરમહારાજશાસનેન
રાજકીયમુદ્રણયન્ત્રાલયે તદધ્યક્ષેણ
મુદ્રયિત્વા પ્રકાશિતા ।
ક્રસ્તાબ્દાઃ

શ્રીઃ
શ્રીલઘુભટ્ટારકપ્રણીતા
લઘુસ્તુતિઃ
શ્રીરાઘવાનન્દપ્રણીતયા વૃત્ત્યા સમેતા ।
વિશ્વાતીતચિદેકવિગ્રહવતી વિશ્વાત્મિકાપીહ યા
ભાતિ ધ્વસ્તભિદાભ્રમૈઃ સુકૃતિભિર્યા શશ્વદાસેવ્યતે ।
વિશ્વાસેન હૃદાહમિત્યવતુ સા સંસારદુઃખાર્દિતા-
નન્યત્રાશરણાન્ ગૃહીતચરણાનસ્માન્મહેશપ્રિયા ॥
શ્રીમલ્લઘુભટ્ટારકઃ સ્વયં
નિર્વ્યાજસમારાધિતગુરુવરકરુણાકટાક્ષલબ્ધપરશક્તિપાતાપરનામધેયપ
રસંવિદાત્મૈક્યબોધસિદ્ધપરસંવિદાત્મભાવઃ
પ્રક્ષીણાશેષદોષપાશપટલઃ પ્રાદુર્ભૂતપરમનિર્વૃતિઃ પરેષામપ્યનયા
પરદેવતાતત્ત્વવિભૂતિવિભવવિશેષપ્રકાશિન્યા સ્તુત્યા પરસંવિદ્ભાવો
ભૂયાદિતિ તદજ્ઞાનાજ્જન્માદિમરણાન્તદુઃખસાગરે
નિમગ્નાઞ્જનાનાત્મદૃષ્ટાન્તેનાવલોક્યાનુકમ્પાકુલહૃદયસ્તેષામાશિષમ્
આશાસાનઃ સ્તુતિં પ્રસ્તૌતિ -
ઐન્દ્રસ્યેવ શરાસનસ્ય દધતી મધ્યેલલાટં પ્રભાં
શૌક્લીં કાન્તિમનુષ્ણગોરિવ શિરસ્યાતન્વતી સર્વતઃ ।
એષાસૌ ત્રિપુરા હૃદિ દ્યુતિરિવોષ્ણાંશોઃ સદાહસ્સ્થિતા
છિન્દ્યાદ્ વઃ સહસા પદૈસ્ત્રિભિરઘં જ્યોતિર્મયી વાઙ્મયી ॥
પ્. ૨)
ઐન્દ્રસ્યેવેતિ ।
આશીર્નમસ્ક્રિયા વસ્તુનિર્દેશો વાપિ તન્મુખમ્
ઇતિ પ્રથમપઠિત આશીર્વાદ ઇહાદાવૌચિત્યસરણિમનુસરતિ ।
વસ્તુનિર્દેશસ્તચ્છેષતયૈવ ક્રિયતે । તેન ચાસ્ય સ્તોત્રરત્નસ્ય મન્ત્રદેવતારૂપો
વિષયશ્ચ પ્રકાશ્યતે } આશીર્વાદેન પ્રયોજનં ચ સદ્યોમુક્તિલક્ષણં
પ્રકાશ્યતે । ઇહ માયાપાશબદ્ધાસ્તાપત્રયતપ્તતનવઃ સર્વે પશવઃ । તેષ્વપિ
વિધિમધિકૃત્ય સ્વેચ્છામાત્રેણ વા યે પશૂન્ ઘ્નન્તિ મનુષ્યાસ્તે સર્વેઽપ્યત્ર
ગુરુદેવતાભક્તિભાજોઽધિકારિણ ઇત્યવિશેષનિર્દેશાદ્ ગમ્યતે । યથોક્તં -
સર્વોપાયપરિભ્રષ્ટઃ કુલમાર્ગમુપાશ્રયેદ્
ઇતિ । સર્વાધિકારિત્વેન ચાસ્ય સ્તોત્રતન્ત્રસ્યાત્યન્તશુદ્ધત્વં ભૂરિફલત્વં ચ
ભાગીરથીભારત્યાદિપ્રવાહાદિવદાવિષ્કૃતં ભવતિ । વઃ યુષ્માકમ્ અઘં
છિન્દ્યાદ્ ઇત્યુક્તિભઙ્ગ્યા સ્વયં પરિસમાપ્તસકલકામત્વાત્
પરાનુગ્રહૈકપ્રયોજન એવેતિ સ્વાત્મેશ્વરભાવશ્ચાવિષ્કૃતઃ યેનાસ્ય
સ્તોત્રતન્ત્રસ્ય સર્વૈઃ સ્વતઃપ્રમાણત્વેન ગ્રહણં સ્યાત્ ।
નોખલ્વવિમુક્તપાશપટલસ્યાનાવિર્ભૂતભગવદ્ભાવસ્યાનાપ્તકામસ્ય
વસિષ્ઠકુલોદ્ભવસ્ય ચત્વારિંશત્સંસ્કારસંસ્કૃતસ્ય દ્વિજવરસ્યાપિ
વાક્પ્રવાહવૈતરણીં કૃતપુણ્યઃ કોઽપિ નરો બુદ્ધિપૂર્વમવતરતિ યસ્તુ
નાત્મહન્તા ભવતિ । એતચ્ચ પૂર્વસૂરિભિઃ સઙ્ગ્રહવિસ્તારાભ્યાં ભૂરિશો
વિવૃતમપિ સ્વશુદ્ધિપદ્ધતિમધ્યાસીનેન રાઘવાનન્દનામ્ના મુનિમુખ્યેન
પ્રાચીનલોકનિષેવિતમપિ ભાગીરથીભારત્યાદ્યમ્ભ ઇદાનીન્તનૈર્યથા
સ્વશુદ્ધયે નિષેવ્યતે તથા સઙ્ગ્રહવિસ્તારાભ્યાં યથાશક્તિ વિમૃશ્યતે । ઇહ
દ્વિવિધં વૃત્તં માત્રાવૃત્તં વર્ણવૃત્તં ચેતિ । તત્ર
ચતસૃભિશ્ચતસૃભિર્માત્રાભિઃ પઞ્ચ ગણા યત્ર કલ્પ્યન્તે તૈશ્ચ શ્લોકા
ગ્રથ્યન્તે તન્માત્રાવૃત્તં યથા પથ્યાર્યાદિ । યત્ર
પુનસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિર્વર્ણૈર્ગણાષ્ટકં કલ્પયિત્વા તદવલમ્બનેન ગ્રન્થવિરચનં
તદ્ વર્ણવૃત્તમ્ ।
પ્. ૩)
તસ્મિંશ્ચૈકૈકાક્ષરાદિક્રમમિતપાદચતુષ્કાણામુક્તાત્યુક્તાદિચ્છન્દસામેકૈ
કાર્ણાધિકાઙ્ઘ્રીણામુત્કૃત્યન્તાનાં
ષડ્વિંશત્યર્ણમિતપાદાન્તાનામવતારઃ । તતઃ પરં
ચણ્ડવૃષ્ટિપ્રવાહાદિદણ્ડકા ભવન્તિ ।
તેષ્વેકોનવિંશત્યર્ણમિતપાદેઽતિધૃતિસંજ્ઞે છન્દાસિ
શાર્દૂલવિક્રીડિતાખ્યવૃત્તવાનયં શ્લોકનિચયઃ સ્તુતિરૂપો ભવતિ ।
અત્રાયમાદિશ્લોકસ્ત્રિપુરામન્ત્રતદ્દેવતાસ્વરૂપોપક્ષેપકઃ । તતો દ્વૌ
તત્પ્રથમબીજદેવતાલક્ષણસ્ય તત્ત્વસ્ય નાદવિન્દુપ્રાધાન્યેન બીજપ્રાધાન્યેન
ચ સેવાફલપ્રકાશકૌ । ચતુર્થસ્તદ્દ્વિતીયબીજદેવતાસેવાફલાર્થઃ ।
પઞ્ચમસ્તૃતીયબીજદેવતાસેવાફલાનુગઃ ।
ષષ્ઠસ્તન્મન્ત્રજપક્રમફલાખ્યાપકઃ ।
સપ્તમસ્તન્મન્ત્રબીજત્રયસાધારણદેવતાધ્યાનફલોદ્દીપકઃ । તતસ્ત્રયઃ
શ્લોકા એકૈકબીજદેવતાધ્યાનફલવિષયાઃ । એકાદશો
દ્વિતીયબીજસ્થનિષ્કલાક્ષરધ્યાનફલપ્રતિપાદકઃ । દ્વાદશ એતત્સેવનસ્ય
સાર્વજ્ઞ્યસામ્રાજ્યાદિદૃષ્ટફલત્વં ગમયતિ । ત્રયોદશ એતત્સેવનેન
વિનાનન્તૈરપિ સાધનાન્તરૈર્ભોગમોક્ષયોરિહૈવાનુભૂતિર્દુર્લભા ભવિનામિતિ
ભાષતે । ચતુર્દશ એતત્સેવાધિકારિસાધનફલવિશેષપ્રત્યાયકઃ । પઞ્ચદશો
દેવ્યાઃ પ્રપઞ્ચાતીતરૂપોપદેષ્ટા । ષોડશઃ
શબ્દાર્થાત્મકપ્રપઞ્ચમયરૂપનિર્ણયકર્ણધારઃ । સપ્તદશઃ
કાર્યવિશેષકામુકૈર્ધ્યેયં પરમેશ્વર્યા વિભૂતિવિશેષં તન્નામ
ચોપદિશતિ । અષ્ટાદશસ્તન્મન્ત્રપારાયણવિષયઃ ।
એકોનવિંશસ્તન્નામપારાયણવિષયઃ । વિંશઃ સ્તોત્રસ્યાસ્ય
ત્રિપુરાસંવિદ્વિષયત્વેન સ્વયં મન્ત્રમયત્વેન ચ
સદ્ભિરભ્યસનીયત્વખ્યાપકઃ । એકવિંશો
ગુરુદેવતાપ્રસાદબલેનૈવાલ્પશ્રુતાદપ્યસ્મત્તો બુદ્ધિપૂર્વં ઝટિતિ
નિર્બાધમાવિર્ભૂતત્વાદેતદાગમવત્ સ્વતઃપ્રમાણત્વેન ગ્રાહ્યં
મહાત્મભિરિ(તી)મમર્થં સમર્થયતે । એષ
સ્તોત્રાર્થસારસર્વસ્વસંક્ષેપઃ । અથ ક્રમેણૈકૈકશ્લોકાર્થોઽપિ તત્રોદીર્યતે । એષા
પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયાત્મકદ્વૈતપ્રપઞ્ચરૂપેણાખિલજનૈરનુભૂયમાના
ન પુનર્દેશકાલાદિવ્યવહિતા । અસૌ એતદાવિર્ભાવતિરોભાવસ્થાનત્વાત્
પ્રમાત્રાદિપ્રભેદવિહીના અખણ્ડસંવિતાત્મકપ્રપઞ્ચોત્તીર્ણરૂપા ચ । અત એવ
સ્વભક્તિશૂન્યૈઃ કૈશ્ચિદપ્યદૃષ્ટતત્ત્વા । ત્રિભિઃ પદૈઃ પુરૈરુપલક્ષિતા ।
પ્. ૪)
અત એવ ત્રીણિ પુરાણ્યસ્યા ઇતિ ત્રિપુરેતિ પ્રસિદ્ધા દેવી વઃ સ્વોપાસકાનાં યુષ્માકમ્ ।
અઘમ્ આત્મતત્ત્વાજ્ઞાનમાત્રપરમાર્થમ્ આણવમાયીયકાર્મભેદેન ત્રિવિધં
મલમ્ । સહસા અચિરેણ કાલેન । સદા પુનરુત્થાનશૂન્યતયા । છિન્દ્યાત્
સ્વેનાત્મના પ્રત્યક્ષીભૂય સંહરેદિત્યન્વયઃ । તથાચાગમઃ -
સ્વરૂપજ્યોતિરેવાન્તઃ પરા વાગનપાયિની ।
યસ્યાં દૃષ્ટસ્વરૂપાયામધિકારો નિવર્તતે ॥
ઇતિ । અન્તર્દૃષ્ટસ્વરૂપાયામિતિ યોજ્યમ્ । ભગવદ્ગીતા ચ -
અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ ।
જ્ઞાનેન તુ તદજ્ઞાનં યેષાં નાશિતમાત્મનઃ ॥
તેષામાદિત્યવજ્જ્ઞાનં પ્રકાશયતિ તત્પરમ્ ।
તદ્બુદ્ધયસ્તદાત્માનસ્તન્નિષ્ઠાસ્તત્પરાયણાઃ ॥
ગચ્છન્ત્યપુનરાવૃત્તિં જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષાઃ ॥
ઇતિ । કિં તસ્યાઃ સ્વરૂપમિત્યત ઉક્તં જ્યોતિર્મયી વાઙ્મયીતિ । પ્રકાશૈકવપુષઃ
સર્વભૂતાત્મનઃ પરમેશ્વરસ્ય સ્વભાવભૂતો યોઽનવચ્છિન્નોઽહંવિમર્શઃ
સ જ્યોતિઃપદેન નિગદ્યતે । યથોક્તં રહસ્યાગમે - સ્વસંવિત્ ત્રિપુરા દેવીતિ ।
તદ્વિમર્શાભિલાપલક્ષણોઽકારાદિહકારાન્તાશેષવર્ણપ્રત્યાહારરૂપોઽખિલામ્ના
યસારભૂતઃ
અક્ષરાણામકારોઽસ્મિ દ્વન્દ્વઃ સામાસિકસ્ય ચ
ઇતિ શ્રીભગવદ્ગીતોક્તનીત્યા પ્રકૃતિરથ હસંજ્ઞા ભવેદ્ વ્યાપ્ય
વિશ્વમિત્યાચાર્યોક્તનીત્યા ચ દ્વન્દ્વસમાસત્વં નપુંસ્કત્વમેકત્વં ચ
પ્રાપ્તાકારહકારવિગ્રહોઽહંશબ્દોઽનપાયી પરેતિ મહામન્ત્ર ઇતિ ચ પ્રસિદ્ધો
વાક્શબ્દેન ગૃહ્યતે તદત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મીતિ શ્રુતેઃ
પૂર્ણાહન્તાત્મભાવેન કૃત્રિમાહન્તયા વિના ।
આત્માનમાત્મના સાક્ષાદ્ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥
ઇતિ ચ શ્રીમદનુત્તરનિર્ણયાત્ । એવઞ્ચ એષાસૌ જ્યોતિર્મયી વાઙ્મયી ચેત્યંશેન
પ્. ૫)
વિશ્વાત્મિકાં તદુત્તીર્ણાં હૃદયં પરમેશિતુઃ ।
પરાદિશક્તિરૂપેણ સ્ફુરન્તીં સંવિદં નુમઃ ॥
ઇતિ રહસ્યામ્નાયાર્થઃ પ્રકાશિતઃ । એષાસાવિતીહોપાત્તે દેવ્યાઃ પરાપરરૂપે
નાગમેષ્વેવ પ્રસિદ્ધે કિન્તૂપનિષત્સ્વપિ -
વિશ્વતઃ પરમં નિત્યં વિશ્વં નારાયણં હરિમ્
ઇતિ ભગવદ્ગીતાયાં ચ સપ્તમેઽધ્યાયે -
ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
અહઙ્કાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિરષ્ટધા ॥
અપરેયેમિતસ્ત્વન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ ।
જીવભૂતાં મહાવાહો ! યયેદં ધાર્યતે જગત્ ॥
ઇત્યાદિ ત્રયોદશાધ્યાયે ચ -
ઇદં શરીરં કૌન્તેય ! ક્ષેત્રમિત્યભિધીયતે ।

એતદ્ યો વેત્તિ તં પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ તદ્વિદઃ ॥
ઇત્યાદ્યુપદિષ્ટે આચાર્યૈશ્ચ પ્રપઞ્ચસારે - પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ
નિત્યાવિત્યાદિનાનુગૃહીતે । કેન કર્મણા પુનર્દેવ્યઘચ્છેદનાભિમુખી
ભવેદિત્યપેક્ષાયાં તદુપાયોપાસનાસ્થાનવિષયસાધનાન્વાવિષ્કર્તું
જ્યોતિર્મયં વાઙ્મયં ચ દેવ્યાઃ પદત્રયમાહ - ઐન્દ્રસ્યેત્યાદિના ।
મધ્યેલલાટં લલાટસ્ય મધ્યે આજ્ઞાસ્થાને । ઐન્દ્રસ્ય શરાસનસ્યેવ પ્રભાં
દધતી । હૃદયપદ્મસ્થા
ભ્રૂમધ્યપદ્મપર્યન્તદીપ્તશુક્લરક્તકૃષ્ણતેજોમાત્રમૂર્તિસ્ત્ર્યવયવ્ન
કામબીજેનોપાસ્યેતિ યાવત્ । શિરસિ દ્વાદશાન્તપદ્મે અનુષ્ણગોશ્ચન્દ્રસ્યેવ
શૌક્લીં કાન્તિં સર્વત આતન્વતી । આજ્ઞાપદ્મસ્થા તાવદ્વ્યાપ્ત
શશિપ્રભાસદૃશપ્રભારૂપા શક્તિબીજેનોપાસ્યેતિ યાવત્ । હૃદિ
હૃદયપુણ્ડરીકે । અહઃસ્થિતા ઉદિતા ઉષ્ણાંશોઃ રવેઃ દ્યુતિઃ પ્રભેવ સ્થિતા
મૂલાધારપદ્મસ્થા હૃત્પદ્મપર્યન્તપ્રભા ચોદ્યદર્કસદૃશજ્યોતીરૂપા
વાગ્ભવેનોપાસ્યેતિ યાવત્ । યથોક્તં શ્રીસૌભાગ્યહૃદયે -
યોનૌ કનકપુઞ્જાભં હૃદિ વિદ્યુચ્છટોજ્જ્વલમ્ ।
આજ્ઞાયાં ચન્દ્રસઙ્કાશં મહસ્તવ મહેશ્વરિ ॥
પ્. ૬)
ઇતિ । સોઽયં સ્તુતિપ્રકારઃ । મન્ત્રોદ્ધારપ્રકારસ્તુ - યત્રાદ્યવૃત્તે સ્ફુટમ્ ।
એકદ્વિત્રિપદક્રમેણ કથિતસ્તત્પાદસંખ્યાક્ષરૈર્મન્ત્રોદ્ધારવિધિરિત્યન્તે
વક્ષ્યમાણત્વાદ્ અસ્મિન્ શ્લોકે આદ્યદ્વિતીયતૃતીયપાદેષુ ક્રમેણ
આદ્યદ્વિતીયતૃતીયાર્ણતયા શ્રીબાલાબીજાન્યુદ્ધૃતાનિ । સર્વત ઇત્યત્ર વિસર્ગશ્ચ
સૌકારાત્ પ્રાગેવ સકારસ્ય તદુત્થત્વાદુદ્ધૃતઃ । સર્વત ઇતિ
તપરકરણેનાનુત્તરમપ્યુદ્ધૃતમ્ । તયોઃ પૃથક્કરણેન શુધાદિભેદશ્ચ
સૂચિતઃ । વિશેષસહિતો મન્ત્રોદ્ધારવિધિઃ કથિત ઇત્યુક્તત્વાદ્ ઇહૈવ
તદ્વિશેષાશ્ચોદ્ધૃતાઃ । કથમ્ । ઐ ઈ ઔ । ઐં ઈ ઔ । ઐં ઈં ઔ । ઐં ઈં ઔઃ । ઇતિ
શુદ્ધાભેદાસ્તાવદત્રૈવાન્તર્ભવન્તીતિ સહોદ્ધૃતાઃ । એવં સદા અહસ્થિતા
અકારહકારયોઃ સ્થિતા । શિરસ્યનુષ્ણગોર્બિન્દોર્હેતોઃ સર્વતઃ કાન્તિં
મહાપ્રકાશવિમર્શસમુલ્લેખશક્તિશોભાં દધતીતિ ચ સર્વમન્ત્રબીજભૂતો
મહામન્ત્ર ઉદ્ધૃતઃ । હૈં ક્લીં હ્સૌઃ સર્વતઃ સર્વેષુ બીજેષુ હસ્થિતા હકારે
સ્થિતા ઇતિ ત્રિપુરાવાસિનીમન્ત્ર ઉદ્ધૃતઃ । હૈ હી હ્સૌ સર્વતઃ સહસા
હકારસકારાભ્યાં સ ઇ વર્તમાનેતિ મધ્યમચતુષ્કૂટત્રિપુરાશ્રીમન્ત્રઃ ।
હ્સૈં હ્સ્ક્લીં હ્સૌઃ । સહસા સદાહસ્થિતા સદાહો દાહગુણવાન્ વહ્નિસ્તમિન્ રેફે
સ્થિતેતિ મધ્યમપઞ્ચકૂટત્રિપુરાદેવીમન્ત્રઃ । હ્સ્રૈં હ્સ્ક્લ્રીં હ્સ્રૌઃ । સર્વતઃ
સહસા સદાહસ્થિતા ક્લીં કાન્તિં કકારલકારરૂપિણીં કાન્તિં
શોભાહેતુમાતન્વતી ચેતિ સર્વપઞ્ચકૂટત્રિપુરાસિદ્ધામન્ત્રઃ । હ્સ્ક્લ્રૈં હ્સ્ક્લરીં
હ્સ્ક્લ્રૈઃ । તત્રૈવાનુષ્ણગોષ્ઠકારસ્ય શિરસિ ઊર્ધ્વસ્થિતડકારે નિમિત્તે ચ
સર્વતઃ કાન્તિં પ્રભામાતન્વતીતિ શ્રીમદ્દ્વાદશાર્ધકૂટાત્મા
ત્રિપુરાંબિકામન્ત્રઃ । હ્સ્ક્લ્ર્ડૈ હ્સ્ક્લ્ર્દી હ્સ્ક્લ્ર્દૌઃ । એતે ચત્વારઃ સાદયશ્ચ ભવન્તિ
। શૈ શ્ક્લીં શૌઃ । ઇત્યાદિ । તથા બાલાદયઃ ષણ્મન્ત્રા વિસર્ગાન્તા બિન્દ્વન્તા
બિન્દુવિસર્ગાન્તા ઉભયવિકલાશ્ચ સ્યુઃ । ઇત્યાદિયથાશ્રુતમૂહ્યમ્ ।
બાલાપ્રથમબીજાન્ત્યબીજાભ્યાં બિન્દુવિસર્ગાન્તાભ્યાં સર્વે સ્વરા આવિષ્કૃતાઃ
। કથમ્ । ઇવર્ણાવર્ણયોર્ગુણયોગાદેકારો ભવતિ । પુનરેકારસ્ય અવર્ણેન
વૃદ્ધિયોગાદૈકારઃ । તથાચ
પ્. ૭)
અ આ ઇ ઈ એ ઐ ઇતિ ષટ્ સ્વરાઃ પઞ્ચદશો બિન્દુરૂપઃ સ્વરશ્ચ
પ્રથમબીજેઽન્તર્ભવન્તિ । તથા ઉવર્ણાવર્ણયોઃ ગુણયોગાદોકારો ભવતિ । તસ્ય
પુનરવર્ણેન વૃદ્ધિયોગાદૌકારઃ । તથાચાવશિષ્ટાઃ સ્વરા ઉ ઊ ઓ ઔ ઇતિ
ચત્વારઃ ષોડશસ્વરાત્મા વિસર્ગશ્ચાન્ત્યબીજેઽન્તર્ભવન્તિ । ઋ ઋ ઇત્ સ્વરૌ
રેફશ્યૈવ રૂપભેદૌ ઌ ૡ ઇતિ લકારસ્ય । પ્રતિલોમોચ્ચરિતો વિસર્ગો હકારઃ
મધ્યમબીજે કકારશ્ચ । અત આદ્યન્તાર્ણગ્રહણે સન્દંશન્યાયાત્ સર્વે હલો
ગૃહીતાઃ । સકારકકારાભ્યાં ક્ષકારશ્ચોપાત્તઃ । એવં પઞ્ચાશદ્વર્ણમયી
માતૃકા ચાત્રોદ્ધૃતા । માતૃકોદ્ધરણે ચ
સર્વમન્ત્રયન્ત્રતન્ત્રવેદશાસ્ત્રેતિહાસપુરાણકાવ્યનાટકભાષાભેદગીતભેદ
સ્તુતિભેદાઃ સૂચિતાઃ સ્યુઃ । સર્વસ્યાસ્ય તન્મયત્વાત્ । અત એવોક્તં - ન
માતૃકાપરો મન્ત્રઃ ઇતિ । એવં તૃઈયબીજે સુ ઔ જસ્ ઇતિ પ્રથમાવિભક્તિરૂપં
લભ્યતે । સા ચ પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રનિષ્ઠેતિ દ્વિતીયાદ્યાઃ ષડ્
વિભક્તયોઽસ્યામેવાન્તર્ભવન્તિ । તત્તદવસ્થાવિશેષવતઃ પ્રાતિપદિકાર્થસ્યૈવ
કર્માદિકારકતયાવસ્થિતત્વાત્ । એવં સપ્તવિભક્તયોઽપ્યસ્યાં
ત્રિપુરાયામન્ત્યબીજેનોદ્ધૃતાઃ । કિઞ્ચ પૃથિવ્યાદિમાયાન્તાનિ
યાન્યેકત્રિંશત્તત્ત્વાનિ તાનીહ સત્સદિતિ ર્પતીતેઃ સર્વાનુગતેન સકારેણ ગૃહીતાનિ
। ઔકારેણ ચ શુદ્ધવિદ્યાદિશિવાન્તાનિ પઞ્ચ તત્ત્વાનિ ગૃહીતાનિ ।
તસ્યાનુત્તરાનન્દોન્મેષોનતાશક્તિસમ્ભવત્વાત્ સ્વયં તદવયવિત્વેન
શક્તિવિશેષત્વાચ્ચ પઞ્ચશક્તિરૂપત્વમ્ ।
તાશ્ચાન્તતશ્ચિદાનન્દેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તય એવ યાઃ
શિવાદિશુદ્ધવિદ્યાન્તપઞ્ચતત્ત્વાત્મિકા ભવન્તીતિ । ષટ્ત્રિંશત્તત્વાનિ ચાન્ત્યબીજે
વિરાજન્તે । યથોક્તં -
યથા ન્યગ્રોધબીજસ્થશક્તિરૂપો મહાદ્રુમઃ ।
તથા હૃદયબીજસ્થં જગદેતચ્ચરાચરમ્ ॥
ઇતિ । ઊર્ધ્વાધો બિન્દુરૂપેણ વિસર્ગેણ સર્વતત્ત્વાવિર્ભાવતિરોભાવસ્થાનભૂતં
પરમશિવપરાભટ્ટારિકાખ્યં પ્રધાનતત્ત્વં ચ સઙ્ગૃહીતમિત્યેષા દિક્ ।
એવં ત્રિભિઃ સ્થાનૈ રૂપૈર્બીજૈશ્ચ પુરાપરપર્યાયૈઃ પદૈર્યુક્તત્વાત્ ત્રિપુરેતિ
નિરુક્તં ભવતિ । એતચ્ચ નિર્વચનાન્તરોપલક્ષણમ્ । કથં ત્રિભ્યસ્તેજોવન્નેભ્યઃ
પુરા ભાવાત્ ત્રિપુરા । સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદ્
પ્. ૮)
એકમેવાદ્વિતીયં તદૈક્ષત તત્તેજોઽસૃજત તદપોઽસૃજત તા અન્નમસૃજન્તેતિ
શ્રુતેઃ । તેજ આદિત્રિરૂપત્વાદ્વા કારણવ્યતિરેકેણ કાર્યાભાવાદ્ વાઆરમ્ભણં
વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યં એવં સોમ્ય ! સ આદેશઃ ઇતિ શ્રુતેશ્ચ ।
તથા ત્રિભ્યો લોકેભ્યઃ પુરા ભાવાત્ તદ્રૂપત્વાદ્વા એવં ત્રિભ્યો વેદેભ્યઃ પુરા
ભાવાત્ તત્ત્રિરૂપત્વાદ્વા ત્રિભ્યો દેવેભ્દ્યઃ પુરા ભાવાત્ તદ્રૂપત્વાદ્વા ત્રિભ્યઃ
સૂર્ગ્યાગ્નીન્દુભ્યઃ પુરા ભાવાત્ તદ્રૂપત્વાદ્વા ત્રિભ્યઃ પ્રમાત્રાદિભ્યઃ પુરા
ભાવાત્ તદ્રૂપત્વાદ્વા તિસૃભ્યઃ શક્તિભ્યઃ પુરા ભાવાત્ તદ્રૂપત્વાદ્વા ઇત્યાદિ
। ઇહ મહામન્ત્રઃ પુરા અસ્યા એવ ત્રિપુરાખ્યા યતસ્ત્રીણિ બીજાનિ
પશ્યન્તીમધ્યમાવૈખરીરૂપાણિ । ઇહ સર્વાન્તરાત્મનઃ
પરમેશ્વરસ્યાનવચ્છિન્નાહન્તાપરામર્શમયયનપાયિની ચાદ્યા । દ્વિતીયા
દેહાદિપરિચ્છિન્નાહન્તાપરામર્શમયી । તૃતીયા
દેહાદિમાયાપ્રમાતૃભ્યોઽન્યત્ર નીલસુખાદૌ સ્વાત્મન્યેવેદન્તાપરામર્શમયી
। ચતુર્થી તદ્વિસ્તારમયીતિ ભેદઃ । પુરૈસ્ત્રિભિરિત્યનુક્તિઃ પદૈસ્ત્રિભિરિત્યુક્તિશ્ચ
શ્રુતિપ્રત્યભિજ્ઞાપનાર્થા । ચત્વારિ વાક્ પરિમિતા પદાનીત્યાદિકા
શ્રુતિરત્રાનુસન્ધેયા । અત્ર સ્તુતૌ ત્રિપુરાશબ્દો દેવતાવાચી । ઇતરત્ર મન્ત્રવાચીતિ
દ્રષ્ટવ્યમ્

એવં ત્રિપુરામન્ત્રદેવતાતદુપાસનાસ્થાનફલાનિ સામાન્યેનોપદિશ્યાથ
તદ્વિશેષોપદિદિક્ષુઃ પ્રથમં નાદબિન્દુબીજભેદેન ત્રિધા સ્થિતસ્ય
પ્રથમબીજસ્ય નિષ્કલસકલનિષ્કલસકલભેદેન ત્રિધાવસ્થિતદૈવતસ્ય
માહાત્મ્યં દ્વાભ્યાં શ્લોકાભ્યાં કથયતિ -
યા માત્રા ત્રપુસીલતાતનુલસત્તન્તૂત્થિતિસ્પર્ધિની
વાગ્બીજે પ્રથમે સ્થિતા તવ સદા તાં મન્મહે તે વયમ્ ।
શક્તિઃ કુણ્ડલિનીતિ વિશ્વજનનવ્યાપારબદ્ધોદ્યમાં
જ્ઞાત્વેત્થં ન પુનઃ સ્પૃશન્તિ જનનીગર્ભેઽર્ભકત્વં નરાઃ

યા માત્રેતિ । અનયોરાદ્યેન સનાદસ્ય બિન્દોઃ સદૈવતસ્યોપાસનાફલમઘચ્છેદ
એવેતિ વર્ણયતિ । યદ્યપ્યઘચ્છેદઃ પૂર્વશ્લોકે ત્રિપુરા-
પ્. ૯)
મન્ત્રસામાન્યસ્ય ફલત્વેનોપદિષ્ટઃ તથાપીહ તદ્વિશેષસ્ય
ફલચિન્તાર્થમયમારમ્ભ ઇતિ સનાદબિન્દૂપાસનસ્ય મોક્ષ એવ
ફલમિત્યુપદિશ્યતે । દેવીતિ સંબોધનમુત્તરશ્લોકાદિહાપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
વિશ્વસર્ગસ્થાપનસંહરણતિરોભાવાનુગ્રહલક્ષણૈઃ પઞ્ચકૃત્યૈઃ
સ્વાત્મન્યેવ વિહરતીતિ વા સ્વપ્રકાશસંવિદ્રૂપેતિ વા દેવી તસ્યાઃ સંબોધનં
તથા । યદ્વા દેવસ્ય સ્વપ્રકાશૈકતનોર્મહાદેવસ્ય સર્વાન્તરાત્મનઃ
સ્વભાવભૂતાનવચ્છિન્નાહંવિમર્શમયી દેવી ।
શૂન્યબુદ્ધિપ્રાણદેહલક્ષણમાયાપ્રમાતૃતદન્તર્ગતસુખદુઃખનીલપીતાદ્ય
અર્થતજ્જ્ઞાનાનાં સ્વાભાસાવેશવશેનાહમ્મમેત્યાદિરૂપેણ પ્રકાશયિત્રી વા
દેવી । તવ સંબન્ધિનિ ત્વદ્વિષયે પ્રથમે વાગ્બીજે વાગ્ભવાખ્યે બીજે
મૂલાધારચતુર્દલે પદ્મકર્ણિકાગતનવયોનિમધ્યયોન્યાત્મનિ ત્રિકોણાકારે ।
સ્થિતા તન્મધ્યસ્થા સનાદબિન્દુરૂપા । યા માત્રા કલા ।
ત્રપુસીલતાતનુલસત્તન્તૂત્થિતિસ્પર્ધિની । ત્રપુસીલતા ઉર્વારુવલ્લિ તસ્યાસ્તનોર્લસન્તી યા
તન્તૂત્થિતિસ્તન્તોરુદયઃ ઉત્થિતો વૃત્તાગ્રસૂક્ષ્મો ગુણઃ તયા સ્પર્ધિની સદૃશી
સમાનસંસ્થાનજ્યોતીરૂપા કુણ્ડલિની શક્તિરિતિ શાસ્ત્રેષુ પ્રસિદ્ધા । તાં
વિશ્વજનનવ્યાપારબદ્ધોદ્યમાં પરાપશ્યન્ત્યાદિરૂપિણીં
પઞ્ચાશદ્વર્ણક્રમેણ શબ્દાર્થપ્રપઞ્ચજનયિત્રીમ્ । સદા સવનત્રયેઽપિ ।
જ્ઞાત્વા સ્વાત્મતયોપાસ્ય । નરા જનનીગર્ભે સ્થિતં યદર્ભકત્વં તન્ન પુનઃ
સ્પૃશન્તિ ન પ્રાપ્નુવન્તિ સ્વયં વિશ્વજનકજનનીભાવં ગતત્વાત્ । ઇત્થં
મન્મહે નિશ્ચિનુમઃ । તે ભવદ્ભક્તા વયમ્

એવં સનાદબિન્દૂપાસનસ્ય મોક્ષફલત્વમુક્ત્વા બીજોપાસનસ્ય
તત્સાધનજ્ઞાનસાધકતમવાક્સિદ્ધિરૂપં ફલં કૈમુતિકન્યાયેન કથયતિ
-
દૃષ્ટ્વા સમ્ભ્રમકારિ વસ્તુ સહસા ઐ ઐ ઇતિ વ્યાહૃતં
યેનાકૂતવશાદપીહ વરદે! બિન્દું વિનાપ્યક્ષરમ્ ।
પ્. ૧૦)
તસ્યાપિ ધ્રુવમેવ દેવિ! તરસા જાતે તવાનુગ્રહે
વાચઃ સૂક્તિસુધારસદ્રવમુચો નિર્યાન્તિ વક્ત્રોદરાત્ ॥
દૃષ્ટ્વા સંભ્રમેતિ । વરં સાધકાભિમતાર્થસર્વસ્વં દદાતીતિ વરદા તત્ર
સંબોધનં વરદે! ઇતિ । ઇહ લોકે । યેન પુંસા સહસા અકસ્માત્ । સંભ્રમકારિ
સર્પાદિકં વસ્તુ દૃષ્ટ્વા । આકૂતવશાદ્ અભિપ્રાયાન્તરવશાદ્ ભયાદિહેતોરપિ ।
ઐ ઐ ઇતિ બિન્દું વિનાપ્યક્ષરમ્ આદ્યં વ્યાહૃતં તસ્યાપિ તવાનુગ્રહે જાતે
અનિચ્છયાપિ સંસ્પૃષ્ટો દહત્યેવ હિ પાવકઃ
ઇતિ ન્યાયાત્ ત્વત્કટાક્ષપાતે જાતે સતિ । તરસા ઝટિતિ । સૂક્તિસુધારસદ્રવમુચઃ
સૂક્તયઃ સલક્ષણાઃ સુમધુરા ઉક્તયઃ તા એવ સુધારસદ્રવઃ તં મુઞ્ચન્તીતિ
તથા । એવંભૂતા એવ વાચો વક્ત્રોદરાન્નિર્યાન્તિ સ્વયમેવ પ્રાદુર્ભવન્તિ ।
ધ્રુવં નિશ્ચિતમેતત્ । તદેકકામનયા યથાવિધિ કૃસ્નં બીજમભ્યસ્યતઃ કિં
પુનરિત્યપ્યર્થઃ

એવં દ્વિતીયબીજેઽપ્યેકદેશસ્યાપિ સારસ્વતત્વં કિં પુનઃ સમસ્તસ્યેત્યાશયેનાહ
-
યન્નિત્યે! તવ કામરાજમપરં મન્ત્રાક્ષરં નિષ્કલં
તત્ સારસ્વતમિત્યવૈતિ વિરલઃ કશ્ચિદ્ બુધશ્ચેદ્ ભુવિ ।
આખ્યાનં પ્રતિપર્વ સત્યતપસો યત્ કીર્તયન્તો દ્વિજાઃ
પ્રારમ્ભે પ્રણવાસ્પદપ્રણયિનીં નીત્વોચ્ચરન્તિ સ્ફુટમ્ ॥
યન્નિત્યે ઇતિ । હે નિત્યે! કાલત્રયાનાચ્છિન્નચિદ્રૂપે! યત્ કામરાજં
કામરાજસંજ્ઞમ્ । અપરં દ્વિતીયમન્ત્રાક્ષરમ્ । નિષ્કલં કકારલકારાભ્યાં
રહિતમપિ । સારસ્વતં સરસ્વતીપ્રસાદકરમિતિ ચેદ્ ભુવિ કશ્ચિદવૈતિ સ વિરલોઽલ્પઃ
બાલકોઽપિ બુધો ભવતિ । કુતઃ પ્રતિપર્વ પ્રત્યમાવાસિ । સત્યતપસઃ ઋષેઃ ।
આખ્યાનં કીર્તયન્તો દ્વિજાઃ યદ્ અક્ષરમ્ ।
પ્. ૧૧)
પ્રણવાસ્પદપ્રણયિનિ પ્રણવ એવ યદાસ્પદમધિષ્ઠાનં તસ્મિન્ પ્રણયિનિ
સાપેક્ષે પ્રારમ્ભે । ઈં નીત્વા ઈં ઇત્યેતાવન્માત્રાકારં કૃત્વા
સ્ફુટમુચૈરુચ્ચરન્તિ । પ્રણવેન સહૈકાર્થત્વાદેકપ્રયોજનત્વાચ્ચાખ્ય
ત્રિપુરાસરસ્વતીતત્ત્વબોધફલત્વં નિશ્ચીયત ઇત્યભિહિતં ભવતિ । તથાચ શ્રુતિઃ
- યસ્તિત્યાજ સચિવિદં સખાયં ન તસ્ય વાચ્યપિ ભાગો અસ્તિ । યદીં
શૃણોત્યલકં શૃણોતિ નહિ પ્રવેદ સુકૃતસ્ય પન્થામ્ ઇતિ । અયમર્થઃ -
વાચિ મન્ત્રબીજવિશેષેઽપિ । સચિવિદં સમવેતં નિત્યસમ્બન્ધિનમ્ । સખાયં
સમાનં ખ્યાતિ અર્થવિશેષં પ્રકથયતિ સખા તમ્ ઐક્યેન
પઠિતમેકાર્થનિષ્ઠં ચ વર્ણમ્ । યસ્તિત્યાજ ત્યજતિ । તસ્ય ભાગઃ તજ્જપ્તૄણાં
યત્ ફલં તદ્ નાસ્તિ નૈવ ભવતિ । તદેવોદાહૃત્ય દર્શયતિ - યદીમિતિ । ઈં
ઇત્યેતદ્વર્ણરૂપં યઃ શૃણોતિ આચાર્યસકાશાદ્ ગૃહ્ણાતિ સ યદ્ યદિ । અલકં
કકારલકારાભ્યાં રહિતમ્ । શૃણોતિ ઈં ઇત્યેવ મન્ત્રત્વેન ગૃહ્ણાતિ । તર્હિ
સુકૃતસ્ય કામબીજજપસંભૂતસ્ય પુણ્યસ્ય પન્થાં પન્થાનં માર્ગં
ફલં ત્રૈલોક્યવશીકરણલક્ષણમ્ । નહિ પ્રવેદ નાનુભવતિ । કિન્તુ
સર્વદ્વૈતપ્રપઞ્ચદર્શનલક્ષણબન્ધવિમુક્ત એવ ભવેત્ । અસ્ય પ્રણવેન
સહૈકાર્થત્વાદેકફલત્વમવશ્યમ્ભાવિ । તદેકાર્થત્વં ચ સત્યતપસઃ
આખ્યાનારમ્ભે તારસ્થાને તસ્યૈવ સર્વૈર્બ્રાહ્મણૈરભિષિક્તત્વાદવધાર્યતે ।
પ્રણવશ્ચોપનિષદા મોક્ષૈકફલ આત્મતત્ત્વૈકવિષયશ્ચોપદિષ્ટઃ -
ઓમિત્યેવં ધ્યાયથ આત્માનમન્યા વાચો વિમુઞ્ચથ અમૃતસ્યૈષ સેતુરિતિ ।
યદ્વા ઈં શૃણોતિ સ યદ્યલકં શૃણોતિ તર્હિ સુકૃતસ્ય સર્વસ્ય પુણ્યસ્ય ।
પન્થાનં બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રાદિપદમપિ । નહિ પ્રવેદ પ્રકૃષ્ટં બહુ વેદ ન
વહુમનુતે । સ્વયં બ્રહ્માનન્દમિહૈવાનુભવતીત્યર્થઃ । અથવા સ સુકૃતસ્ય
પન્થાનમપિ નહિ પ્રવેદ કિં પુનર્દુષ્કૃતસ્ય પન્થાનમ્ । ઉભાભ્યાં
સફલાભ્યાં વિહીનો મુક્તો ભવતીત્યર્થઃ ।
અપુણ્યપુણ્યોપરમે યં પુનર્ભવનિર્ભયાઃ ।
શાન્તાઃ સંન્યાસિનો યાન્તિ તસ્મૈ મોક્ષાત્મને નમઃ ॥
ઇતિ । અથવા યદીમિત્યેતદલકં શૃણોતિ તર્હિ સુકૃતસ્ય શોભનાનિ કૃતાનિ
યજ્ઞદાનતપાંસિ યસ્ય તસ્ય । સફલીભૂતસર્વસત્કર્મણસ્તાય
પ્. ૧૨)
પન્થાનં વર્ત્મ સઞ્ચારમાર્ગં દેહં વૃત્તં વા । નહીહ પ્રવેદ કશ્ચિદ્
અપૂર્વદર્શન એષ સ્યાદિત્યર્થઃ । સર્વં તદભિસમેતિ યત્ કિઞ્ચ પ્રજાઃ સાધુ
કુર્વન્તિ યસ્તદ્ વેદ યત્ સ વેદ ઇતિ શ્રુતેઃ । સર્વકર્મણાં બ્રહ્મવિદ્યાફલત્વમ્ ।
સા ચૈતદભ્યાસિન ઇહૈવ વેદાન્તશ્રવણાદીનાં દૃષ્ટફલત્વાત્ સમુપજાયત
ઇત્યાશયઃ । સ્મૃતિશ્ચ -
મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્ યતતિ સિદ્ધયે ।
યતતામપિ સિદ્ધાનાં કશ્ચિન્માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ ॥
ઇતિ

અથ તૃતીયબીજોપાસનફલમા -
યત્ સદ્યો વચસાં પ્રવૃત્તિકરણે દૃષ્ટપ્રભાવં બુધૈ-
સ્તાર્તીયં તદહં નમામિ મનસા ત્વદ્બીજમિન્દુપ્રભમ્ ।
અસ્ત્વૌર્વોઽપિ સરસ્વતીમનુગતો જાડ્યામ્બુવિચ્છિત્તયે
ગૌશ્શબ્દો ગિરિ વર્તતે સ નિયતં યો ગં વિના સિદ્ધિદઃ

યદિતિ । નિત્યે ~ ઇતિ સમ્બુદ્ધિરત્રાપિ ગ્રાહ્યા । યત્ સદ્યઃ અચિરેણ કાલેન । વચસાં
પ્રવૃત્તિકરણે કવિત્વકરણે । બુધૈઃ દૃષ્ટપ્રભાવં દૃષ્ટસામર્થ્યમ્ ।
યચ્ચેન્દુપ્રભં તત્પ્રભાસદૃશતેજોમૂર્તેર્વાચકમ્ । તાર્તીયં તૃતીયં
ત્વદ્બીજમ્ । સદૈવ તન્નમામિ । કિમર્થમિત્યત ઉક્તમ્ - અસ્ત્વિત્યાદિ । અસ્તુ ઔઃ વઃ
અપિ સરસ્વતીમ્ અનુગતઃ જાડ્યામ્બુવિચ્છિત્તયે ગૌશ્શબ્દઃ ગિરિ વર્તતે સઃ નિયતં
યઃ ગં વિના સિદ્ધિદઃ ઇતિ પદચ્છેદઃ । યો ગૌરિતિ શબ્દો ભૂત્વા ગિરિ સરસ્વત્યાં
નિયતં વર્તતે નિયમેન વાચકો ભવતિ યશ્ચ ગં ગકારં વિના સિદ્ધિદઃ
સરસ્વતીપ્રસાદકરો મન્ત્રવિશેષો ભવતિ
સન્ધ્યક્ષરાઃ સ્યુશ્ચત્વારો મન્ત્રાઃ સર્વાર્થસાધકાઃ
ઇત્યાચાર્યવચનાત્ । વ ઇતિ યુષ્મચ્છબ્દેન દેવી ગૃહ્યતે । વો યુષ્માકં
સમ્બન્ધિનીં સરસ્વતીમ્ અનુગતઃ ભવત્યાસ્તૃતીયબીજગતઃ સ ઔઃ
પ્. ૧૩)
ઔરિતિ શબ્દોઽપિ નો જાડ્યામ્બુવિચ્છિત્તયે મોહપ્રવાહસંહારાય અસ્તુ । લિઙ્ર્થે લોટ્ ।
નિયોગે ચ લિઙ્ । અવશ્યં ભવત્યેવેતિ મનસા નિશ્ચયેન । સકારયુક્તસ્તુ કિં
પુનરિત્યપ્યર્થઃ । એવં યા માત્રેતિ ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈઃ શુદ્ધા ચ
પૃથગુપદિષ્ટા ઐં ઈં ઔઃ ઇતિ । નાહં કવિતામાત્રફલં તૃતીયં
બીજમુપગચ્છામિ તસ્યા એતન્નાન્તરીયફલત્વાત્ । કિન્તુ
અશેષાનર્થબીજભૂતાવિદ્યાનિવૃત્તિફલમુપગચ્છામિત્યભિપ્રાયઃ

કથં પુનરેતાનિ બીજાનિ જપ્તવ્યાનિ કિંકામૈઃ કૈર્વા જપ્તવ્યાનીત્યત્રાહ -
એકૈકં તવ દેવિ ! બીજમનઘં સવ્યઞ્જનાવ્યઞ્જનં
કૂટસ્થં યદિ વા પૃથક્ ક્રમગતં યદ્વા સ્થિતં વ્યુત્ક્રમાત્ ।
યં યં કામમવેક્ષ્ય યેન વિધિના કેનાપિ વા ચિન્તિતં
જપ્તં વા સફલીકરોતિ તરસાં તં તં સમસ્તં નૃણામ્

એકૈકમિતિ । હે દેવિ ! તવ સંબન્ધિ બીજમ્ એકૈકં સવ્યઞ્જનાવ્યઞ્જનં
સવ્યઞ્જનમવ્યઞ્જનં ચ વા । સવ્યઞ્જનત્વેઽપિ કૂટસ્થં દ્વ્યાદિક્રમેણ
ષડ્વ્યઞ્જનયુક્તં વા । તત્રાપિ પૃથક્ પૃથગ્વા । અપૃથક્ત્વેઽપિ ક્રમગતં
વા । યદ્વા વ્યુત્ક્રમાત્ સ્થિતમ્ । યં યં કામં ધર્માદિકમ્ અવેક્ષ્ય યેન
કેનાપિ વા વિધિના વિધાનેન અઙ્ગર્ષ્યાદિન્યાસક્રમેણ વા
સ્રીગુરુપાદુકામાત્રસ્મરણક્રમેણ વા કિમપ્યકૃત્વૈવ વા । સ્વેન રૂપેણ
જપ્તં સ્વવાચ્યદેવતારૂપેણ ચિન્તિતં નિષ્કલતયા સકલનિષ્કલતયા સકલતયા
ધ્યાતં વા । નૃણાં સર્વેષાં મનુષ્યાણાં સ્ત્રીશૂદ્રાદીનામપિ ન
બ્રાહ્મણપરિવ્રાજકાદીનામેવ । તં તં કામં કામિતમર્થમ્ ।
સમસ્તમશેષમ્ । તરસા અસ્મિન્નેવ જન્મનિ સફલઈકરોતિ જપ્તં ચિન્તિતં વેતિ
મન્ત્રદેવતૈક્યાભિપ્રાયેણોક્તમ્ । યથાગમઃ -
દેવતાગુરુમન્ત્રાણાં ભાવયન્નૈક્યમાત્મના
ઇતિ । સર્વાધિકારિત્વે હેતુરનઘમિતિ । સ્વતઃ શુદ્ધત્વાદ્ ભાગીરથીતોયવત્
સર્વસેવ્યત્વમુચિતમિતિ ભાવઃ । ઇહ શુદ્ધાભેદાશ્ચત્વારઃ પુરોક્તાઃ ।
કલસુન્દર્યાદયઃ ષટ્ ચાવિષ્કૃતાઃ । તેષુ ચ શુદ્ધબિન્દ્વન્તાદિભેદેન
પ્. ૧૪)
ચાતુર્વિધ્યમિતિ ચતુર્વિંશતિભેદાઃ । તત્રાપિ દ્વ્યાદિકૂટચતુષ્કે સાદિહાદિભેદેન
દ્વૈવિધ્યમિતિ તેષામષ્ટધા ભેદાઃ । તેષુ ચ પ્રત્યેકં ચતુર્ધા ભેદ ઇતિ
ચત્વારિંશત્ । શુદ્ધાભેદાશ્ચ ચત્વારઃ । તેન ચતુશ્ચત્વારિંશન્મન્ત્રાઃ । તેષુ
ત્રયાણાં બીજાનાં પૃથક્ પૃથગ્ જપે ન ક્રમાક્રમચિન્તા । બાલાદિબીજાનાં
શુદ્ધાદિભેદેન પ્રત્યેકં ચાતુર્વિધ્યમ્ । દ્વ્યાદિકૂટેષુ પ્રત્યેકં હાદિત્વં
સાદિત્વં ચ તત્રાપિ ગ્રાહ્યમ્ । યદા સમુદાયજપસ્તદા સૃષ્ટૌ ક્રમાજ્જપઃ ।
સંહારે સ્થિતૌ ચાક્રમતઃ । તત્રાન્ત્યાદ્યાદ્યબીજાન્તત્વે સંહારો દ્વિતીયબીજાન્તત્વે
સ્થિતિઃ । તદેતદભિપ્રેત્યાહુઃ પુરાવિદઃ -
આદિમાદિમનાદિં ચ મધ્યં મધ્યમમધ્યમમ્ ।
અન્ત્યમન્ત્યમનન્ત્યં ચ ત્રિપુરા શીઘ્રસિદ્ધિદા ॥
ઇતિ ।
આદિનાથ ઋષિસ્ત્વેષાં લૈપેયં છન્દ ઉચ્યતે ।
દેવતા ત્રિપુરા દેવી દ્વિરુક્તૈઃ સ્વૈઃ ષડઙ્ગકમ્ ॥
ધર્મવાક્સિદ્ધિકામાનાં જપે સૃષ્ટિક્રમો ભવેત્ ।
અર્થકામાર્થિનાં ગીતો જપે સદ્ભિઃ સ્થિતિક્રમઃ ॥
મુમુક્ષૂણાં તુ સર્વેષાં સંહારક્રમ ઈરિતઃ ।
મન્ત્રાક્ષરન્યાસવિધાવપિ ન્યાયમિમં વિદુઃ ॥
ઐં અણ્ડજે અઙ્ગજાનન્દદેવિ ! નુ હિ ક રિ આજ્ઞાં પૂજયામિ । ઐં પરાયૈ
શ્રીગુરુપાદુકાપઙ્ક્ત્યૈ નમઃ । ક્લીં અપરાયૈ સૌઃ પરાપરાયૈ ઐં
અનન્તાનન્દનાધદેવ ! અનન્તાનન્દનાથદેવિ ! શ્રીગુરુપાદુ૦ નમઃ । ક્લીં
અવતારનાથદેવ ! અવતારનાથદેવિ ! શ્રીગુરુપાદુ૦ નમઃ । સૌઃ
શ્રીસિદ્ધનાથદેવ! શ્રીસિદ્ધનાથદેવિ! શ્રી(ગુરુ)પાદુ૦ નમઃ । પુનઃ
પરમગુરુપાદુકાનાથદેવીપદયુક્તા । પુનઃ સ્વગુરુપાદુકેતિ નવ
શ્રીગુરુપાદુકા ઇહ જ્ઞેયાઃ । ઐં રક્તચરણાભ્યાં નમઃ । સૌઃ
શુક્લચરણાભ્યાં નમઃ । ક્લીં રક્તશુક્લચરણાભ્યાં નમઃ । ઐં ક્લીં સૌઃ
રક્તશુક્લમિશ્રચરણાભ્યાં નમઃ । ઇતિ રહસ્યચરણચતુષ્ટયં
પ્. ૧૫)
ચ મૂર્ધનિ શ્રીગુરુપાદુકાન્તે વામદક્ષિણમધ્યસર્વોર્ધ્વપ્રદેશેષુ
દ્વાદશાન્તસ્થસહસ્રદલપદ્મકર્ણિકાયાં સ્મૃત્વા વિન્યસ્યાધારે ગણેશં
હૃદિ સપરિવારાં દેવીં ચ મૂલેન નત્વાસ્ત્રમન્ત્રેણ
કરતલશુદ્ધિતાલત્રયદિગ્બન્ધનાગ્નિપ્રાકારાન્ વિધાય
નાભિહૃદ્ભ્રૂમધ્યેષુ બાલાબીજાનિ વિન્યસ્ય હૃદયં સ્પૃષ્ટ્વા તાં
ચતુર્વારમાવર્ત્યાન્તે શ્રીત્રિપુરેશ્વરિ ! આત્માનં રક્ષ ઇત્યાત્મરક્ષાં કૃત્વા
રેચકાદિક્રમેણ ત્રિષડ્દ્વાદશાભ્યસ્તં મૂલબીજૈઃ પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા
સમસ્તવ્યસ્તમૂલબીજૈશ્ચતુર્વારં વ્યાપ્ય
શક્ત્યણ્ડમાયાણ્ડપ્રકૃત્યણ્ડપૃથ્વ્યણ્ડમાત્રપરમાર્થં
સામાન્યકારણસૂક્ષ્મસ્થૂલશરીરચતુષ્કમુત્પાદ્યાનુલોમવિલોમમૂલપુટિકાં
માતૃકાં વિન્યસ્ય
નાભેરથાચરણમા હૃદયાચ્ચ નાભિ
મૂર્ધ્નસ્તથાહૃદયમિત્યમુના ક્રમેણ ।
બીજૈસ્ત્રિભિર્ન્યસતુ હસ્તતલે ચ સવ્ય-
દક્ષાહ્વયે દ્વિતયમિત્યુભયોસ્તૃતીયમ્ ॥
મૂર્ધનિ ગુહ્યે હૃદયે નિત્રત્રિતયેઽપિ કર્ણયોરાસ્યે ।
અંસદ્વયે ચ પૃષ્ઠે કોર્પરયોર્નાભિમણ્ડલે ન્યસ્યેત્ ॥
ઇત્યાચાર્યોપદિષ્ટક્રમેણ મન્ત્રાક્ષરાણિ તનૌ
ન્યસ્યાઙ્ગષટ્કમૃષ્યાદિત્રિકં ચ ન્યસ્ય ઐં બીજં સૌઃ શક્તિઃ ક્લીં કીલકં
શ્રીત્રિપુરાદેવીપ્રસાદસિદ્ધ્યર્થે વિનિયોગ ઇતિ સ્મૃત્વા આં હ્રીં ક્રોં ય-ર##-
શ્રીત્રિપુરાદેવ્યાઃ પ્રાણા ઇહ પ્રાણાઃ । એવં શ્રીત્રિપુરાદેવ્યા જીવ ઇહ સ્થિતઃ ।
એવં શ્રીત્રિપુરાદેવ્યાઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ વાઙ્મનશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણપ્રાણા
ઇહૈવાગત્ય સુખં ચિરં તિષ્ઠન્તુ સ્વાહા હંસઃ સં લં ઇતિ પ્રાણપ્રતિષ્ઠાં
કૃત્વા અક્ષસ્રક્પુસ્તકાભયવરમુદ્રા અક્ષસ્રજે નમઃ પુસ્તકાય અભયાય
વરદાય ઇતિ વિરચયય । ઐં ઇતિ યોનિમુદ્રાં ચ બદ્ધ્વા ધ્યાત્વા યથાવિધિ
ષોડશભિઃ પઞ્ચભિર્વા માનસોપહારૈરભ્યર્ચ્ય બ્રહ્માર્પણમનુના
બ્રહ્માર્પણમ્ આત્માર્પણમનુના આત્માર્પણં ચ કૃત્વા
મૂલેનૈક્યમુપગમ્ય સ્વયં દેવતામૂર્તિર્ભૂત્વા ગુરોર્ગૃહીતાં
સુગન્ધાલિપ્તાં સુધૂપિતાં ચાક્ષમાલામાદાય મન્ત્રજપં કુર્યાત્ । સ ચ
જપસ્ત્રિવિધઃ વાચિકોપાંશુમાનસભેદાત્ । યથોક્તં -
પ્. ૧૬)
યદુચ્ચનીચસ્વરિતૈઃ સ્પષ્ટૈઃ શબ્દપદાક્ષરૈઃ ।
મન્ત્રમુચ્ચારયેદ્વાચા જપયજ્ઞઃ સ વાચિકઃ ॥
શનૈરુચ્ચારયેન્મન્ત્રં કિઞ્ચિદોષ્ઠૌ પ્રચાલયેત્ ।
ઈષચ્છબ્દં સ્વયં વિદ્યાદુપાંશુઃ સ જપઃ સ્મૃતઃ ॥
ધ્યાનં યદક્ષરશ્રેણ્યા વર્ણાદ્વર્ણં પદાત્પદમ્ ।
શબ્દાર્થચિન્તનાભ્યાસઃ સ ઉક્તો માનસો જપઃ ॥
ઇતિ । જપાન્તે પુનર્દેવીં પૃથક્ સ્વપુરત ઇવ સઞ્ચિન્ત્ય
\।
ગુહ્યાતિગુહ્યગોપ્ત્રિ! ત્વં ગૃહાણાસ્મત્કૃતં જપમ્ ।
સિદ્ધિર્ભવતુ મે દેવિ! ત્વત્પ્રસાદાદ્ધૃદિ સ્થિતે ! ॥
ઇતિ મન્ત્રેણ દેવ્યાશ્ચરણમૂલે જપં સમર્પ્ય પ્રાણાયામત્રયં વ્યાપકત્રયમ્
અઙ્ગર્ષ્યાદિન્યાસં ચ વિદધ્યાદિતિ ત્રિપુરામન્ત્રજપસામાન્યસંક્ષેપઃ ।
વિસ્તરસ્ત્વન્યતો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ શિવમ્

ચિન્તિતં જપ્તં વેત્યત્ર કથં ચિન્તા કાર્યેત્યપેક્ષાયાં નિષ્કલરૂપસ્ય જ્યોતિર્મયી
વાઙ્મયીત્યુપદિષ્ટત્વાદૈન્દ્રસ્યેવેતિ સકલનિષ્કલરૂપસ્ય
ચોપદિષ્ટત્વાદવશિષ્ટં દેવ્યાઃ સકલં રૂપમાહ વામ ઇતિ પઞ્ચભિઃ
શ્લોકૈઃ ।
વામે પુસ્તકધારિણીમભયદાં સાક્ષસ્રજં દક્ષિણે
ભક્તેભ્યો વરદાનપેશલકરાં કર્પૂરકુન્દોજ્જ્વલામ્ ।
ઉજ્જૃમ્ભામ્બુજપત્રકાન્તિનયનસ્નિગ્ધપ્રભાલોકિનીં
યે ત્વામમ્બ! ન શીલયન્તિ મનસા તેષાં કવિત્વં કુતઃ ॥
વામ ઇતિ । હે અમ્બ ! જગન્માતઃ! યે ત્વાં મનસા ન શીલયન્તિ ન ધ્યાયન્તિ । વાચા
ત્વન્મન્ત્રં ન જપન્તિ ચ । તેષાં કુતઃ કવિત્વં ક્રાન્તદર્શિત્વં સાર્વજ્ઞ્યં ન
કુતશ્ચિત્ । યે તુ પુનઃ શીલયન્તિ તેષાં કવિત્વાભાવો વા કુતઃ । કીદૃશીં ત્વાં
ચતુર્ષુ કરેષુ વામે ઊર્ધ્વાધઃક્રમેણ પુસ્તકધારિણીમ્ અભયદામ્
અભયમુદ્રાધારિણીં ચ । દક્ષિણે સાક્ષસ્રજં ભક્તેભ્યો વરદાનપેશલકરાં
સ્ફાટિકાક્ષમાલાધારિણીં વરદમુદ્રાધારિણીં ચ । કર્પૂરકુન્દોજ્જ્વલાં
કર્પૂરવત્ કુન્દવચ્ચોજ્જ્વલાં શોભમાનામ્ ।
ઉજ્જૃમ્ભામ્બુજપત્રકાન્તિનયનસ્નિગ્ધપ્રભાલોકિનીમ્ ઉજ્જૃમ્ભા
ઉજ્જૃમ્ભણં
પ્. ૧૭)
વિકાસઃ તયા યુક્તં યદમ્બુજં તસ્ય પત્રમ્ અન્તર્દલં તસ્ય કાન્તિરિવ
કાન્તિર્યેષાં નયનાનાં તેષાં સ્નિગ્ધઃ કૃપારસાર્દ્રઃ પ્રભાયુક્તશ્ચ ય
આલોક આલોકનમ્ ઈક્ષણં તદ્વતીમ્ । સુસિતામ્બરાનુલેપમાલ્યાલઙ્કૃતાં
કપર્દભારવિધૃતચન્દ્રખણ્ડાં ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

એવં બીજત્રયસાધારણં ધ્યેયં રૂપં સાર્વજ્ઞ્યલક્ષણં તત્સેવાફલં
ચોક્ત્વા ઇદાનીં શક્તિકામરાજવાગ્ભવક્રમેણ
દ્વાદશાન્તમૂલાધારહૃત્પદ્મેષુ ધ્યેયસાધારણં રૂપં ફલં ચાહ ##-
યે ત્વાં પાણ્ડરપુણ્ડરીકપટલસ્પષ્ટાભિરામપ્રભાં
સિઞ્ચન્તીમમૃતદ્રવૈરિવ શિરો ધ્યાયન્તિ મૂર્ધ્નિ સ્થિતામ્ ।
અશ્રાન્તં વિકચસ્ફુટાક્ષરપદા નિર્યાતિ વક્ત્રોદરાત્
તેષાં ભારતિ ! ભારતી સુરસરિત્કલ્લોલલોલોર્મિવત્ ॥
યે ત્વાં પાણ્ડરેતિ । હે ભારતિ ! યે ત્વાં મૂર્ધ્નિ સ્થિતાં ધ્યાયન્તિ તેષાં
વક્ત્રોદરાદ્ અશ્રાન્તમ્ અક્લેશેન ભારતી નિર્યાતિ । સુરસરિત્કલ્લોલલોલોર્મિવત્ સુરસરિદ્
ગઙ્ગા તસ્યાઃ કલ્લોલૈઃ બૃહત્તરઙ્ગૈઃ લોલાશ્ચઞ્ચલા યા ઊર્મયઃ પ્રવાહાઃ
તદ્વત્ । કીદૃશી ભારતી વિકચસ્ફુટાક્ષરપદા વિકચાન્યસંકુચિતાનિ
સ્ફુટાક્ષરાણિ (પદાનિ યસ્યાં?) તત્તદર્થાભિધાને સમર્થાનિ
સુપ્રસન્નાક્ષરાણિ ચ પદાનિ યસ્યાં સા તથોક્તા । કિંવર્ણાં ધ્યાયન્તિ
પાણ્ડરપુણ્ડરીકપટલસ્પષ્ટાભિરામપ્રભાં પાણ્ડરપુણ્ડરીકપટલવત્
સિતપદ્મપુઞ્જવત્ સ્પષ્ટા ધવલા અભિરામા હૃદ્યા ચ પ્રભા યસ્યાસ્તામ્ ।
કિંવ્યાપારામ્ અમૃતદ્રવૈઃ સ્વાઙ્ગગલિતૈઃ સાધકસ્ય શિરઃ સિઞ્ચન્તીમિવ ।
ઇવશબ્દો વાક્યાલઙ્કારે ।
મૂર્ધ્નિ પુસ્તાક્ષમાલાદિવરદોજ્જ્વલવિગ્રહામ્ ।
શિવશક્ત્યાત્મિકાં ધ્યાયેત્ કુન્દેન્દુધવલપ્રભાં

પ્. ૧૮)
એવં વાગુદ્ભવાદિધર્માર્થિભિઃ સેવ્યં રૂપં સમુપદિશ્ય
કામાર્થિભિર્ધ્યેયં રૂપં સમુપદિદિક્ષુર્દ્વિતીયબીજસ્યાસાધારણં ધ્યાનં
ફલં ચાહ -
યે સિન્દૂરપરાગપુઞ્જપિહિતાં ત્વત્તેજસા દ્યામિમા-
મુર્વી ચાપિ વિલીનયાવકરસપ્રસ્તારમગ્નામિવ ।
પશ્યન્તિ ક્ષણમપ્યનન્યમનસસ્તેષામનઙ્ગજ્વર-
ક્લાન્તાસ્ત્રસ્તકુરઙ્ગશાબકદૃશો વશ્યા ભવન્તિ ધ્રુવમ્ ॥
યે સિન્દૂરેતિ । ભારતીતિ સંબોધનમનુષજ્જ્યતે ।
ગુહ્યસ્થિતં વા મદનસ્ય બીજં
જપારુણં રક્તસુધાં સ્રવન્તમ્ ।
વિચિન્ત્ય તસ્મિન્ વિનિવેશ્ય સાધ્યાં
વશીકરોત્યેવ વિદગ્ધલોકઃ ॥
ઇત્યાચાર્યૈરનુગૃહીતત્વાદિહોત્તરશ્લોકે યે ત્વાં ચેતસીતિ વક્ષ્યમાણત્વાદિહ
સ્થાનવિશેષાનુક્તેશ્ચાધારપદ્મસ્થરૂપધ્યાનમેતદિતિ ગમ્યતે । ન ચ
પૂર્વાપરવિરોધઃ । ઉપાસનાવિશેષવદાધારવિશેષસ્યાપિ
કાર્યવિશેષેઽભિમતત્વાત્ । પૂર્વં સાર્વજ્ઞ્યાર્થમુપાસનં સર્વષામુક્તમ્
ઇદાનીમેકૈકસ્ય બીજસ્ય ધર્માદિફલત્વમુચ્યત ઇતિ સિદ્ધો વિશેષઃ ।
કામગિરિપીઠત્વં કામેશ્વરીસ્થાનત્વં ચાધારપદ્મસ્ય ।
શ્રીસૌભાગ્યમાર્ગેઽપ્યમુમર્થમુપોદ્બલયતિ । હે ભારતિ ! ઇમાં દ્યામ્
અન્તરિક્ષં સિન્દૂરપરાગપુઞ્જપિહિતામિવ ઉર્વીમપિ ચ યાવકરસપ્રસ્તારમગ્નામ્
અલક્તકદ્રવપ્રાહપ્લુતામિવ યે ક્ષણમપિ પશ્યન્તિ । કેન ત્વત્તેજસા
અત્યન્તરક્તવર્ણાયા ભવત્યાઃ સર્વતઃપ્રસૃતશ્રીમૂર્તિપ્રભાપ્રતાનેન । કિં
કૃત્વા અનન્યમનસ એકાગ્રચેતસો ભૂત્વા । સ્વાસને વિધિવદુપવિશ્ય
પ્રાણાયામૈર્દોષાન્ સંહૃત્ય સ્વવિષયેભ્ય ઇન્દ્રિયાણિ મનસા સહ
પ્રત્યાહૃત્યેત્યર્થઃ । યદ્વા અનન્યમનસઃ સ્વાત્માનમેવ તાદૃશીં ત્વાં
ગુરુતઃ શાસ્ત્રઓઽનુભવતશ્ચ નિશ્ચિન્વાનાઃ
પ્. ૧૮)
એવં વાગુદ્ભવાદિધર્માર્થિભિઃ સેવ્યં રૂપં સમુપદિશ્ય
કામાર્થિભિર્ધ્યેયં રૂપં સમુપદિદિક્ષુર્દ્વિતીયબીજસ્યાસાધારણં ધ્યાનં
ફલં ચાહ -
યે સિન્દૂરપરાગપુઞ્જપિહિતાં ત્વત્તેજસા દ્યામિમા-
મુર્વી ચાપિ વિલીનયાવકરસપ્રસ્તારમગ્નામિવ ।
પશ્યન્તિ ક્ષણમપ્યનન્યમનસસ્તેષામનઙ્ગજ્વર-
ક્લાન્તાસ્ત્રસ્તકુરઙ્ગશાવકદૃશો વશ્યા ભવન્તિ ધ્રુવમ્ ॥
યે સિન્દૂરેતિ । ભારતીતિ સંબોધનમનુપજ્જ્યતે ।
ગુહ્યસ્થિતં વા મદનસ્ય બીજં
જપારુણં રક્તસુધાં સ્રવન્તમ્ ।
વિચિન્ત્ય તસ્મિન્ વિનિવેશ્ય સાધ્યાં
વશીકરોત્યેવ વિદગ્ધલોકઃ ॥
ઇત્યચાર્યૈરનુગૃહીતત્વાદિહોત્તરશ્લોકે યે ત્વાં ચેતસીતિ વક્ષ્યમાણત્વાદિહ
સ્થાનવિશેષાનુક્તેશ્ચાધારપદ્મસ્થરૂપધ્યાનમેતદિતિ ગમ્યતે । ન ચ
પૂર્વાપરવિરોધઃ । ઉપાસનાવિશેષવદાધારવિશેષસ્યાપિ
કાર્યવિશેષેઽભિમતત્વાત્ । પૂર્વં સાર્વજ્ઞ્યાર્થમુપાસનં સર્વેષામુક્તમ્
ઇદાનીમેકૈકસ્ય બીજસ્ય ધર્માદિફલત્વમુચ્યત ઇતિ સિદ્ધો વિશેષઃ ।
કામગિરિપીઠત્વં કામેશ્વરીસ્થાનત્વં ચાધારપદ્મસ્ય ।
શ્રીસૌભાગ્યમાર્ગેઽપ્યમુમર્થમુપોદ્બલયતિ । હે ભારતિ ! ઇમાં દ્યામ્
અન્તરિક્ષં સિન્દૂરપરાગપુઞ્જપિહિતામિવ ઉર્વીમપિ ચ યાવકરસપ્રસારમગ્નામ્
અલક્તકદ્રવપ્રાવાહપ્લુતામિવ યે ક્ષણમપિ પશ્યન્તિ । કેન ત્વત્તેજસા
અત્યન્તરક્તવર્ણાયા ભવત્યાઃ સર્વતઃપ્રસૃતશ્રીમૂર્તિપ્રભાપ્રતાનેન । કિં
કૃત્વા અનન્યમનસ એકાગ્રચેતસો ભૂત્વા । સ્વાસને વિધિવદુપવિશ્ય
પ્રાણાયામૈર્દોષાન્ સંહૃત્ય સ્વવિષયેભ્ય ઇન્દ્રિયાણિ મનસા સહ
પ્રત્યાહૃત્યેત્યર્થઃ । યદ્વા અનન્યમનસઃ સ્વાત્માનમેવ તાદૃશીં ત્વાં
ગુરુતઃ શાસ્ત્રતોઽનુભવતશ્ચ નિશ્ચિન્વાનાઃ
પ્. ૧૯)
અથ યોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તે અન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુરેવં
સ દેવાનામિતિ ભેદદર્શિનઃ શ્રુત્યા નિન્દિતત્વાત્ । ઉપપત્તેશ ।
કથમાત્મનોઽન્યસ્યા ભવત્યાસ્તનુપ્રભાબ્ધિમગ્નં સ્ત્રીપુરુષાત્મકં જગત્
તથા ધ્યાતુઃ પુંસો વશવર્તિ ભવેત્ સ્વયં વા કુતસ્તસ્ય હૃદિ
પ્રત્યક્ષતામુપગચ્છેત્ । ન ખલ્વાત્મનોઽન્યઃ કશ્ચિદ્ દેહાન્તઃ સમસ્તીતિ હિ
સર્વસમ્મતમિત્યુપપત્તિઃ સિદ્ધા । કિં પુનસ્તેષામિત્યત્રાહ - તેષામિતિ ।
અનઙ્ગજ્વરક્લાન્તાઃ એતસ્મિન્ શ્રુતે દૃષ્ટે વા સંભૂતેનાનઙ્ગેન
અન્તર્ગૂઢેન યો જ્વરો મહાંસ્તાપસ્તેન ક્લાન્તા વિવશીભૂતતનવઃ ।
ત્રસ્તકુરઙ્ગશાબકદૃશઃ ત્રસ્તસ્ય ભીતસ્ય કુરઙ્ગશાબકસ્ય
મૃગબાલકસ્ય દૃગ્ દૃષ્ટિરિવ દૃગ્ યાસાં તાસ્તથા । સર્વાઙ્ગસુભગાઃ
સ્ત્રિયોઽપિ તેષાં વશ્યા ભવન્તિ યાઃ સ્વવશીભૂતાખિલભૂમણ્ડલાનાં
ભૂપતીનામપિ ન સર્વથા વશગાઃ સ્યુઃ । ધ્રુવં નિશ્ચિતમેતત્ ।
ત્વદ્ભક્તજનાનાં સ્વાનુભવ એવાત્ર માનમિતિ ભાવઃ ।
આધારાબ્જે ધનુર્બાણવરદાભયલક્ષિતામ્ ।
ધ્યાયેદ્ બન્ધૂકપુષ્પાભાં કામરાજસ્વરૂપિણીમ્

એવં વિશિષ્ટવિષયપરિગ્રહેણ
સર્વકામાવાપ્તિદ્વિતીયબીજોપાસનફલમુપદિશ્યાર્થિનામુપાસનમુપદિદિક્ષુરાદ્
યબીજસ્યાસાધારણં ધ્યાનં ફલં ચાહ -
ચઞ્ચત્કાઞ્ચનકુણ્ડલાઙ્ગદધરામાબદ્ધકાઞ્ચીસ્રજં
યે ત્વાં ચેતસિ તદ્ગતે! ક્ષણમપિ ધ્યાયન્તિ કૃત્વા સ્થિરામ્ ।
તેષાં વેશ્મસુ વિભ્રમાદહરહઃ સ્ફારીભવન્ત્યશ્ચિરં
માદ્યત્કુઞ્જરકર્ણતાલતરલાઃ સ્થૈર્યં ભજન્તે શ્રિયઃ ॥
ચઞ્ચદિતિ । અત્રાપિ ભારતીત્યનુષજ્જ્યતે । યે ત્વાં ચેતસિ હૃત્પદ્મે સ્થિરાં કૃત્વા
નિશ્ચિત્ય । ક્ષણમપિ ધ્યાયન્તિ સ્વાત્મતયોપાસતે ।
પ્. ૨૦)
કથંભૂતાં ચઞ્ચત્કાઞ્ચનકુણ્ડલાઙ્ગદધરાં ચઞ્ચદ્ભ્યાં
કમ્પમાનાભ્યાં કાઞ્ચનકુણ્ડલાભ્યાં સહાઙ્ગદાનિ ધારયતીતિ તથા તામ્
। આબદ્ધકાઞ્ચીસ્રજમ્ આબદ્ધા કાઞ્ચી કાઞ્ચનકમલસ્રક્ ચ યયા તામ્ ।
આબદ્ધકાઞ્ચીસૂત્રાં વા । ચેતાસી સ્થિરીકરણં કુત ઇત્યત ઉક્તં - તદ્ગતે !
સર્વભૂતાન્તરાત્મત્વેન તત્રૈવ સદા વર્તમાને! ઇતિ સંબોધનવિશેષણમેતત્ ।
તેષાં વેશ્મસુ શ્રિયઃ સમ્પદઃ ચિરં સ્થૈર્યં ભજન્તે । કથંભૂતાઃ
માદ્યત્કુઞ્જરકર્ણતાલતરલાઃ માદ્યતઃ મદોન્મુખસ્ય કુઞ્જરસ્ય
કર્ણતાલવત્ તરલા અસ્થિરાઃ અસ્થિરસ્વભાવા અપીત્યર્થઃ । કિં કુર્વન્ત્યઃ અહરહહ્
સ્ફારીભવન્ત્યઃ વૃદ્ધિમુપગચ્છન્ત્યઃ । કુતો હેતોઃ વિભ્રમાદ્ વિલાસાત્ ।
ભૂહિરણ્યપશુવ્રીહિયવવાહનરત્નવસનાદ્યનેકરૂપપ્રકાશનાત્ । યદ્વા
માદ્યત્કુઞ્જરકર્ણતાલતરલાઃ માદ્યતાં કુઞ્જરાણાં કર્ણતાલેન
તરલાશ્ચઞ્ચલા અપિ સ્થૈર્યં ભજન્ત ઇતિ ગજાશ્વાદિસિધિરુદ્ઘાટિતા ।
હૃત્પદ્મે કાઞ્ચનપ્રખ્યાં પાશાઙ્કુશસમુજ્જ્વલામ્ ।
વરદાભયહસ્તાં ચ ધ્યાયેદ્ વાગ્ભવરૂપિણીમ્

અથ મોક્ષાર્થિભિર્ધ્યેયં રૂપમુપદેષ્ટુકામઃ પૂર્વોક્તનિષ્કલાક્ષરસ્ય
દ્વિતીયબીજગતસ્ય તત્સારસ્વતમિતિ સરસ્વતીતત્ત્વજ્ઞાનાન્તરઙ્ગસાધનત્વેન
સ્વોપદિષ્ટસ્યાસાધારણં ધ્યાનં ફલં ચાહ -
આર્ભટ્યા શશિખણ્ડમણ્ડિતજટાજૂટાં નૃમુણ્ડસ્રજં
બન્ધૂકપ્રસવારુણામ્બરધરાં પ્રેતાસનાધ્યાસિનીમ્ ।
ત્વાં ધ્યાયન્તિ ચતુર્ભુજાં ત્રિનયનામાપીનતુઙ્ગસ્તનીં
મધ્યે નિમ્નવલિત્રયાઙ્કિતતનું ત્વદ્રૂપસંવિત્તયે

આર્ભટ્યેતિ । અત્રાપિ ભારતીત્યનુષજ્જ્યતે । આર્ભટ્યા આર્ભટિકાસિકયા ।
ઊરુદ્વયં નિધાયોર્વોઃ સ્થિતિરાર્ભટિકાસનમ્ ।
પ્. ૨૧)
તેન । પ્રેતાસનાધ્યાસિનીં પ્રકર્ષેણ ઇતઃ સઙ્ગતઃ સ્વમેલનં પ્રાપ્તઃ
પરમશિવઃ પ્રેતઃ સ એવ વાસુકિશયયાયાં સુખં શયાનઃ પ્રેતાસનં
તદધિષ્ઠિતઃ તસ્મિન્નાસિતું શીલં યસ્યાસ્તામ્ । શિવવામાઙ્કભુવિં
નિષણ્ણામિત્યેતત્ । એવમ્ભૂતાં ત્વામ્ । ત્વદ્રૂપસંવિત્તયે તવ
સ્વરૂપસાક્ષાદ્બોધસિદ્ધયે ધ્યાયન્તિ । કિંવિશિષ્ટાં
શશિખણ્ડમણ્ડિતજટાજૂટાં શશિખણ્ડેન શશિકલયા મણ્ડિતો જટાજૂટો
યસ્યાસ્તામ્ । નૃમુણ્ડસ્રજં મલ્લિકામાલાવતીં નૃમુણ્ડવત્
સ્થૂલવૃત્તધવલમુક્તાફલસ્રજં વા ચમ્પકસ્રગ્વિણીં વા ।
બન્ધૂકપ્રસવારુણામ્બરધરાં બન્ધૂકપ્રસવવદ્ અરુણમ્ અમ્બરં વાસો
ધારયતીતિ તથા તામ્ । ચતુર્ભુજાં ચત્વારો ભુજા યસ્યાસ્તામ્ । ત્રિનયનાં ત્રીણિ
નયનાનિ યસ્યાસ્તામ્ । આપીનતુઙ્ગસ્તનીમ્ આપીનૌ તુઙ્ગૌ ચ સ્તનાવસ્યા ઇતિ તથા
તામ્ । મધ્યે નિમ્નવલિત્રયાઙ્કિતતનું મધ્યે મધ્યપ્રદેશે નિમ્ના અવનતા
વલિત્રયાઙ્કિતા ચ તનુર્યસ્યાસ્તાં સર્વાઙ્ગસુભગામિતિ યાવત્ ।
ઇક્ષુચાપપ્રસૂનેષુપાશાઙ્કુશલસદ્ભુજામ્ ।
ઇહાન્તાબ્જેઽરુણાં ધ્યાયેદ્ દેવીં કામકલામયીમ્ ॥
અથવા વાગ્ભવેનૈવ મૂલાધારે સ્મરેચ્છિવામ્ ।
હૃદયે કામબીજેન ભ્રૂમધ્યે ચાન્તિમેન વૈ ॥
દ્વાદશાન્તે સ્મરેદ્ દેવીં તતઃ કામકલાકૃતિમ્ ।
હૃદયે વા સ્મરેદેનાં પ્રાચીનૈરુક્તમાર્ગતઃ ॥
અક્ષસ્રક્પુસ્તકાભીતિવરાઢ્યામરુણાકૃતિમ્ ।
ઐન્દ્રસ્યેવેતીહોપદિષ્ટં સકલનિષ્કલધ્યાનમાચાર્યૈર્વિવૃતં -
વહ્નિર્બિમ્બે દલપરિવૃતાધારસંસ્થં સમુદ્ય-
દ્બાલાર્કાભં સ્વરગણસમાવેષ્ટિતં વાગ્ભવાખ્યમ્ ।
વાણ્યા સ્વીયાદ્ વદનકુહરાત્ સન્તતં નિઃસરન્ત્યા
ધ્યાયેન્મન્ત્રી પ્રતતકિરણપ્રાવૃતં દુઃખશાન્ત્યૈ ॥
પ્. ૨૨)
હૃત્પદ્મસ્થિતભાનુબિમ્બવિલસદ્યોન્યન્તરાલોદિતં
મધ્યાહ્નાર્કસમપ્રભં પરિવૃતં વર્ણૈઃ કફાદ્યન્તકૈઃ ।
ધ્યાયેન્મન્મથરાજબીજમખિલબ્રહ્માણ્ડવિક્ષોભકં
રાજ્યશ્વર્યવિવર્ધિનીમપિ રમાં દત્ત્વા જગદ્ રઞ્જયેત્ ॥
મૂર્ધ્નોઽથ દ્વાદશાન્તોદિતશશધરબિમ્બસ્થયોનૌ સ્ફુરન્તં
સંવીતં વ્યાપકાર્ણૈર્ધવલરુચિમકારસ્થિતં બીજમન્ત્યમ્ ।
ધ્યાત્વા સારસ્વતાચ્છામૃતજલલુલિતં દિવ્યકાવ્યાદિકર્તા
નિત્યં ક્ષ્વેલાપમૃત્યુગ્રહદુરિતવિકારાન્ નિહન્ત્યાશુ મન્ત્રી ॥
ઇતિ । એકૈકબીજજપક્રમશ્ચાચાર્યૈરનુગૃહીતઃ -
અચ્છાભઃ સ્વચ્છભૂષો ધરણિમયગૃહિ વાગ્ભવં લક્ષમેકં
યો જપ્યાત્ તદ્દશાંશં વિહિતહુતવિધિર્મન્ત્રજપ્ત્વાઞ્જનાભિઃ ।
કાવ્યૈર્નાનાર્થવૃત્તૈર્ભુવનમખિલમાપૂરયેચ્ચ સ્વકીયૈ-
ર્મારાર્ત્યા વિહ્વલાભિઃ પુનરયમનિશં સેવ્યતે સુન્દરીભિઃ ॥
રક્તાકલ્પોઽરુણતરદુકૂલાર્તવાલેપહૃદ્યો
મૌની ભૂસદ્મનિ સુખનિવિષ્ટો જપેલ્લક્ષમેકમ્ ।
બીજં મન્ત્રી રતિપતિમયં પ્રોક્તહોમાવસાનં
યોઽસૌ લોકે સ સુરમનુજૈઃ સેવ્યતે પૂજ્યતે ચ ॥
ધરાપવરકે તથા જપતુ લક્ષમન્ત્યં મનું
સુશુક્લકુસુમાંશુકાભરણલેપનાદ્યો વશી ।
અમુષ્ય વદનાદનારતતયોચ્ચરેદ્ ભારતી
વિચિત્રપદપદ્ધતિર્ભવતિ ચાસ્ય લોકો વશે ॥
એવં પઞ્ચશ્લોક્યા દેવ્યાઃ સકલધ્યાનપ્રકારઃ પ્રકટીકૃત ઇતિ શિવમ્

યે ત્વામમ્બ ! ન શીલયન્તિ મનસા તેષાં કવિત્વં કુતઃ ઇત્યત્ર ત્વત્સેવાહીનાનાં
સાર્વજ્~યમુપલક્ષણન્યાયેન સર્વૈશ્વર્યં ચ દુર્લભમિત્યુક્તમ્ । ઇદાનીં
ત્વત્સેવકાનાં તદુભયમિહૈવાત્યલ્પાનામપિ સુલભમિત્યાહ -
પ્. ૨૩)
જાતોઽપ્યલ્પપરિચ્છદે ક્ષિતિભુજાં સામાન્યમાત્રે કુલે
નિશ્શેષાવનિચક્રવર્તિપદવીં લબ્ધ્વા પ્રતાપોન્નતઃ ।
યદ્ વિદ્યાધરબૃન્દવન્દિતપદઃ શ્રીવત્સરાજોઽભવદ્
દેવિ ! ત્વચ્ચરણામ્બુજપ્રણતિજઃ સોઽયં પ્રસાદોદયઃ ॥
જાત ઇતિ । હે દેવિ ! સોઽયં ત્વચ્ચરણામ્બુજપ્રણતિજઃ તવ ચરણામ્બુજયોઃ
પ્રણતેર્જાતઃ । પ્રસદોદયઃ ભવત્યાઃ પ્રસાદોઽનુગ્રહાભિમુખ્યં તસ્યોદય
ઉદ્ભવ એવ । ત્વત્સેવાફલમેવ ભવતીતિ વૃદ્ધા આચક્ષત ઇતિ શેષઃ । કોઽસાવિત્યત
ઉક્તં - જાત ઇત્યાદિ । શ્રીવત્સરાજો નામ રાજા ક્ષિતિભુજાં સામાન્યમાત્રે ન
મૂર્ધાભિષિકાનાં ક્ષત્રિયાણાં કુલે કિન્તુ માણ્ડલિકાનામ્ । તત્રાપિ ન
ભૂરિધનધાન્યપશુપરિષત્ક્ષેત્રાદિમતિ કિન્તુ અલ્પપરિચ્છદે કુલે જાતોઽપિ
પ્રતાપોન્નતઃ પ્રતાપો નામારીણાં દૂરાદેવ ભયજનકત્વં તેનોન્નતઃ
ઉન્નતિમતિશયં પ્રાપ્તઃ સન્ । નિઃશેષાવનિચક્રવર્તિપદવીં
નિઃશેષાયાશ્ચતુઃસાગરપર્યન્તાયાઃ અવનેઃ ચક્રવર્તી આજ્ઞાધરઃ
સાર્વભૌમો રાજા નિઃશેષાવનિચક્રવર્તી તસ્ય પદવીમ્ । લબ્ધ્વા અક્લેશતઃ
પ્રાપ્ય । વિદ્યાધરબૃન્દવન્દિતપદઃ વિદ્યાઃ
અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વરો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ ।
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યા હ્યેતાશ્ચતુર્દશ ॥
આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચેત્યનુક્રમાત્ ।
અર્થશાસ્ત્રં પરં તસ્માદ્ વિદ્યાસ્ત્વષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ ॥
ઇતિ શ્રીવાયવીય ઉપદિષ્ટાઃ તાઃ યે ધારયન્તિ પઠન્તિ શૃણ્વન્તિ
પરેભ્યોઽનુગૃહ્ણન્તિ યથાધિકારં સ્વયં તદર્થમનુતિષ્ઠનિત્ ચ તે
વિદ્યાધરાઃ તેષાં બૃન્દેન સઙ્ઘેન વન્દિતપદઃ વન્દિતૌ પાદૌ યસ્ય સ
તથા । સ્વયં તાસુ તાસુ વિદ્યાસુ પરિપક્વપક્ષપતિતેષુ
પ્રધાનસ્તત્તદ્વિદ્યાધરાણાં દ્વિજાદીનાં પાલકઃ પૂજકશ્ચેતિ યાવત્ । એવં
સમ્રાટ્ સર્વજ્ઞશ્ચાભવદિતિ
પ્. ૨૪)
યત્ સોઽયમિતિ સંબન્ધઃ । નૃત્તગીતવાદ્યાદિચતુષ્ષષ્ટિકલાવિદ્યાવન્તો
વિદ્યાધરા ઇતિ ન વ્યાખ્યેયં રાજ્ઞઃ કિઞ્ચિજ્જ્ઞતાસૂચકત્વાત્ । નાપિ
ત્રિપુરાવિદ્યાભેદાભિજ્ઞા વિદ્યાધરાઃ રાજ્ઞઃ સર્વદેવતાવિગ્રહવત્યાં
પરદેવતાયાં ભક્તિરાહિત્યવ્યઞ્જકત્વાત્ । નાપિ વિદ્યાધરા
દેવયોનિષ્વર્વાચીનપદસ્થાઃ કેચન વૈમાનિકાઃ તેષાં વૃન્દેનેતિ વ્યાખ્યેયં
દિવ્યે વિદ્યાધરપદે દીવ્યતાં તેષાં સમ્રાજો હ્યસ્ય સેવકત્વાસંભવાત્ । અત
એવોક્તં શ્રુત્યા - તસ્યેયં પૃથિવી સર્વા વિત્તસ્ય પૂર્ણા સ્યાત્ । સ એકો
માનુષ આનન્દઃ । તે હિ યે શતં માનુષા આનન્દાઃ સ એકો
મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દઃ ઇત્યાદિ

અથ યે ત્વામમ્બ ! ન શીલયન્તિ મનસા તેષાં કવિત્વં કુતઃ ઇત્યૌક્તમર્થં
વિવૃણ્વન્ વિપર્યયે દોષમાહ -
ચણ્ડિ ! ત્વચ્ચરણામ્બુજાર્ચનકૃતે બિલ્વીદલોલ્લુણ્ટન-
ત્રુટ્યત્કણ્ટકકોટિભિઃ પરિચયં યેષાં ન જગ્મુઃ કરાઃ ।
તે દણ્ડાઙ્કુશચક્રચાપકુલિશશ્રીવત્સમત્સ્યાઙ્કિતૈ-
ર્જાયન્તે પૃથિવીભુજઃ કથમિવામ્ભોજપ્રભૈઃ પાણિભિઃ ॥
ચણ્ડીતિ । હે ચણ્ડિ ! સ્વસેવાવિમુખલોકવિપ્રિયકરણનિપુણે ! ઇહ યેષાં દેહિનાં
કરાઃ ત્વચ્ચરણામ્બુજાર્ચનકૃતે તવ ચરણામ્બુજાર્ચનાર્થમ્ ।
બિલ્વીદલોલ્લુણ્ટનત્રુટ્યત્કણ્ટકકોટિભિઃ બિલ્વીદલાનિ બિલ્વપત્રાણિ તેષામ્ ઉદ્ ઉચ્ચૈઃ
અનુવાસરં ભૂરિશો લુણ્ટને છેદને ત્રુટ્યતાં છિદ્યમાનાનાં કણ્ટકાનાં
કોટિભિરગ્રૈઃ । પરિચયં મેલનં વિલેખનરૂપં ન જગ્મુઃ ।
પત્રેષુ બિલ્વપત્રં સ્યાન્નાન્યત્ પત્રં વિશિષ્યતે ।
હયમારસરોજાનામીષટ્વિકસિતં ભવેત્ ॥
ઇત્યાગમેષુ પુષ્પવિધાનાદ્ બિલ્વીદલેત્યુક્તમ્ । તે કથમિવ પૃથિવીભુજો જાયન્તે ।
કિંલક્ષણાઃ દણ્ડાદ્યઙ્કિતૈઃ અમ્ભોજપ્રભૈશ્ચ પાણિભિરુપલક્ષિતાઃ ।
પ્. ૨૫)
કથં વા કવયો જાયન્તે ઇતિ શેષઃ । વામે પુસ્તકેત્યત્ર સાર્વજ્ઞ્યેન
સામ્રાજ્યમુપલક્ષિતમ્ ઇહ સામ્રાજ્યેન સાર્વજ્ઞ્યમિતિ ભેદઃ

ત્વચ્ચરણામુજાર્ચનકૃતે ઇત્યત્ર કેષાં તે ચરણાર્ચનાધિકારઃ કૈર્વા
સાધનૈઃ કિંલક્ષણા વા ભવત્યર્ચનીયા કિં વા તવાર્ચકાનાં ફલં કિયતા
કાલેન વા તદ્ ભવેદિત્યપેક્ષાયામાહ -
વિપ્રાઃ ક્ષોણિભુજો વિશસ્તદિતરે ક્ષીરાજ્યમધ્વાસવૈ-
સ્ત્વાં દેવિ ! ત્રિપુરે ! પરાવરમયીં સન્તર્પ્ય પૂજાવિધૌ ।
યાં યાં પ્રાર્થયતે મનઃ સ્થિરતા તેષાં ત એતે ધ્રુવં
તાં તાં સિદ્ધિમવાપ્નુવન્તિ તરસા વિઘ્નૈરવિઘ્નીકૃતાઃ

વિપ્રાઃ ક્ષોણિભુજ ઇત્યાદિ । હે ત્રિપુરે ! દેવિ ! વિપ્રાઃ ક્ષોણિભુજો વિશસ્તદિતરે
સ્ત્રીશૂદ્રાદયો વિલોમજાશ્ચ યે ત એતે સર્વે પૂજાવિધૌ પૂજાયા વિધાનં કરણં
વિધિસ્તસ્મિન્ । ક્ષીરાદિભિઃ પરાવરમયીં સકલનિષ્કલાકારાં ત્વાં સન્તર્પ્ય
ગન્ધાક્ષતકુસુમં બિન્દુમેકમપિ દત્ત્વા તોષયિત્વા યાં યામ્
ઐહિકીમામુષ્મિકીં વા અલ્પામનલ્પાં વા સિદ્ધિં ફલં તેષાં મનઃ સ્થિરતયા
નિત્યં પ્રાર્થયતે તાં તાં વિઘ્નૈઃ પ્રાપ્તૈરપ્યવિઘ્નીકૃતા એવ તરસા
અસ્મિન્નેવ જન્મનિ અવ્યવહિતજન્માન્તરે વા અવાપ્નુવન્તિ । ધ્રુવં નિશ્ચિતમેતત્ ।
ત્વદ્ભક્તાનાં સ્વાનુભવ એવાત્ર માનમિતિ ભાવઃ । યથાહુઃ -
યત્રાસ્તિ ભોગો ન ચ તત્ર મોક્ષો યત્રાસ્તિ મોક્ષો ન ચ તત્ર ભોગઃ ।
શ્રીશઙ્કરીતર્પણતત્પરાણાં ભોગશ્ચ મોક્ષશ્ચ કરસ્થ એવ ॥
ઇતિ । શ્રીભગવતાપ્યનુગૃહીતં -
નેહાભિક્રમનાશોઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।
સ્વલ્પમપ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ॥
ઇતિ
પ્. ૨૬)
પાર્થ ! નૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્તસ્ય વિદ્યતે ।
નહિ કલ્યાણકૃત્ કશ્ચિદ્ દુર્ગતિં તાત ! ગચ્છતિ ॥
પ્રાપ્ય પુણ્યકૃતાં લોકાનુપિત્વા શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગભ્રષ્ટોઽભિજાયતે ॥
ઇત્યાદિ । કિં ક્ષીરાદિ વિપ્રાદિભિઃ પ્રત્યેકં સર્વં સંબધ્યતે કિં વા
ક્રમેણૈકૈકમેકૈકેન વિપ્રાદિનેતિ વિશયે બ્રાહ્મણૈરાજ્યસ્ય
ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈશ્ચ ક્ષીરસ્ય ચાર્ચનાયામવશ્યમઙ્ગીકરણીયત્વાન્ન
દ્વિતીયપક્ષો યુજ્યતે । બ્રાહ્મણો ન સુરાં પિબેત્ ઇતિ વાક્યમદીક્ષિતવિષયં ન
બ્રાહ્મણમાત્રવિષયમ્ । અતઃ સૌત્રામણ્યામિવ બ્રાહ્મણસ્યાપિ પૈષ્ટ્યા
મદિરયા પરદેવતાતર્પણં ન દુષ્યતીતિ પ્રથમપક્ષો ગ્રાહ્યઃ । તત્રાપિ
યથાસમ્ભવં યથાશક્તિ યથામતિ યથારુચિ ચ સર્વેષાં સર્વદ્રવ્યાણિ
ગ્રાહ્યાણિ । અત એવ શ્રુતિઃ - બ્રાહ્મણં પરિક્રીણીયાદુચ્છેષણસ્ય પાતારમિતિ
। એવઞ્ચેદ્ ઇષ્ટશિષ્ટમશ્નીયાદિતિ વિધાનાદ્ બ્રાહ્મણસ્યાસવપાનકર્તવ્યતા
પ્રાપ્તેતિ ચેત્ । ન । સૌત્રામણ્યામિવ ઘ્રાણભક્ષણેનાપીષ્ટશિષ્ટાશનસિદ્ધેઃ ।
લોકે નિકૃષ્ટમુત્કૃષ્ટં લોકોત્કૃષ્ટં નિકૃષ્ટકમ્
ઇતિ કૌલમાર્ગસ્થાનામઙ્ગીકારાચ્ચ । યથોક્તમુત્પલદેવેન શ્રીમત્સ્તોત્રાવલ્યાં
-
વેદાગમવિરુદ્ધાય વેદાગમવિધાયિને ।
વેદાગમસતત્ત્વાય ગુહ્યાય સ્વામિને નમઃ ॥
ઇતિ । પરાક્રાન્તં ચાત્ર પૂર્વસૂરિભિરિતિ કિમાસ્માકીનેન પ્રયાસેન । તથાહિ
તદ્વચનં -
સર્વાગમવિરોધિત્વાન્નેદં પ્રામાણ્યમર્હતિ ।
અપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ પ્રમાણં તુ શિવોદિતમ્ ॥
અયં તુ નિર્ણયોઽત્ર સ્યાદ્ યે યત્રાનધિકારિણઃ ।
તેષાં તદપ્રમાણં સ્યાત્ પ્રમાણં ચાધિકારિણામ્ ॥
નાધિકારી ન કોઽપ્યત્ર ન પ્રામાણ્યં પ્રયોજકમ્ ।
પ્રાયઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વં શિવોક્તત્વં ચ નો મતમ્ ॥
ઇત્યાદિ । તદેવં સર્વેષાં સર્વદ્રવ્યાણિ યથાસમ્ભવં યથાશક્તિ યથારુચિ ચ
ગ્રાહ્યાણીતિ રમણીયમ્ ।
અયમિહ પૂજાક્રમઃ - સૌવર્ણે રાજ્તે તામ્રમયે વા પટ્ટે ભૂપદ્મ
દ્વિતયવૃત્તાન્વિતમષ્ટદલં પદ્મં તત્કર્ણિકાયાં
વહ્નેઃ પુરદ્વિતયવાસવયોનિમધ્ય-
સમ્બદ્ધવહ્નિવરુણેશસમાશ્રિતાશ્રિ ।
દેવ્યર્ચનાય વિહિતં મુનિભિઃ પુરૈવ
લોકે સુદુર્લભમિદં નવયોનિચક્રમ્ ॥
ઇત્યુક્તલક્ષણં નવયોનિચક્રં ચ વિલિખ્ય વિચિત્રે સંક્ષાલિતે સુગન્ધાલિપ્તે
સુધૂપિતે ચ દારુમયે પીઠે યથાવિધ્યભિષેકાદિભિઃ સંસ્કૃત્ય નિધાય
પૂર્વોક્તક્રમેણ જપં કૃત્વા ન્યાસાવસાને વાગ્રતો વામભાગે શઙ્ખે
સામાન્યાર્ઘ્યં હૈમાદિપાત્રે તદ્દક્ષિણતો વિશેષાર્ઘ્યં ચ સંપાદ્ય
સ્વમૂર્ધનિ શ્રીનાથપઙ્ક્તિ રહસ્યચરણચતુષ્કં ચાધારે ગણેશ્વરં હૃદિ
મૂલવિદ્યયા સપરિવારાં દેવીં ચ
ગન્ધાક્ષતકુસુમૈરમૃતબિન્દુભિસ્તર્પયિત્વા સ્વયં તત્ત્વત્રયપ્રકાશનં
વિધાય શ્રીત્રિપુરાદેવીવપુર્ભૂત્વા બાહ્યપૂજામારભેત્ । અત્ર
વિશેષાર્ઘ્યગતોઽયં ક્ષીરાદિદ્રવ્યવિકલ્પઃ । અયમિહોપદેશાધ્વા -
બ્રહ્મણઃ ક્ષીરમેવ સુશૃતં સમ્પાદ્ય તેનામૃતીકૃતેન વિશેષાર્ઘ્યં
પૂરયિત્વાર્ચયેત્ । તદલાભે ત્વાજ્યેન તદલાભે મધુના તસ્યાપ્યલાભે આસવેન
તસ્યાપ્યલાભે ગન્ધોદકેન । ક્ષત્રિયસ્ત્વાજ્યેન તદલાભે ક્ષીરેણ તદલાભે
મધુના તસ્યાપ્યલાભે આસવેન તસ્યાપ્યલાભે સુગન્ધોદકેન । વૈશ્યસ્તુ
મધુના તદલાભે ઘૃતેન તદલાભે ક્ષીરેણ તસ્યાપ્યલાભે આસવેન સર્વાલાભે
ગન્ધોદકેન । શૂદ્રસ્ત્વાસવેન તદલાભે મધુના તદલાભે ત્વાજ્યેન તદલાભે
ક્ષીરેણેતિ । સર્વાલાભે સુગન્ધોદકેનાર્ઘ્યાપાદનમસ્યાપિ સમાનમિતિ ।
ઇયાનેવાત્ર દક્ષિણવામાધ્વગયોર્દ્વિજયોર્ભેદઃ । કોઽસો । યદાસવેન સન્તર્પયતિ
પરદેવતાં તદાન્તે ઘ્રાણભક્ષણમાત્રં દક્ષાધ્વગેન કાર્યમ્ ।
તત્ત્વત્રયપ્રકાશનં તુ ગન્ધોદકેનૈવ શઙ્ખગતેન । અપરેણ તુ
તત્ત્વત્રયપ્રકાશનાદિકમાસવેનૈવ કાર્યમિતિ । યદ્યપ્યવાચ્યોઽયમર્થઃ તથાપિ
તત્ત્વચિન્તાયાં સુગોપ્યમપિ વક્તવ્યમિત્યસ્માભિઃ પ્રોક્ત ઇતિ । અથ
બાહ્યાર્ચનવિધિઃ - પીઠવામદક્ષગૌ ગુરુગણેશૌ તતઃ
કાલાગ્નિરુદ્રાધારશક્ત્યનન્તપૃથ્વીવિદ્યાબ્ધિપોતામ્બુજાસનચક્રાસનસર્વ##-
કાલાગ્નિરુદ્રાદયશ્ચતુર્થ્યન્તૈર્નમોન્વિતૈઃ સ્વનામભિઃ પૂજ્યાઃ
વિદ્યાબ્ધ્યાદયઃ
શુદ્ધાબાલાત્રિપુરવાસિનીત્રિપુરાશ્રીત્રિપુરાદેવીત્રિપુરાસિદ્ધામન્ત્રૈઃ । ધર્માદીન્
પીઠપાદચતુષ્કત્વેનાગ્ન્યાદિકોણેષ્વધર્માદીંસ્તદ્ગાત્રત્વેન પ્રાગાદિચતુર્ષુ
દિક્ષુ શ્રીમદ્દ્વાદશાર્ધવિદ્યયા તદુપરિ પુષ્પતૂલિકમભ્યર્ચ્ય તદુપરિ
માયાવિદ્યે પદ્મં ચેષ્ટ્વા તદ્દલેષુ કર્ણિકાયાં ચ નવ શક્તિર્યજેત્ ।
ઇચ્છા જ્ઞાના ક્રિયા કામી કામદાયિન્યનન્તરમ્ ।
રતિની રતિપૂર્વા ચ પ્રિયા નન્દા મનોન્મની ॥
તતો નવયોનિં મધ્યયોનૌ શક્તિદ્વાદશકં પીઠચતુષ્કં ચ ।
વામા જ્યેષ્ઠા ચ રૌદ્રી ચ સામ્બિકેચ્છા તથૈવ ચ ।
જ્ઞાના ક્રિયા કુબ્જિકા ચ રવિહ્વી(ચ?)સવિષગ્રિકા ॥
દૂતરી ચૈવ સર્વાદ્યા નન્દાખ્યા ચેતિ શક્તયઃ ।
રેખાવક્રાન્તરાલેષુ મધ્યાન્તં પૂજયેદિમાઃ ॥
ઐં કામગિરિપીઠાય નમઃ । ક્લીં જાલન્ધરપીઠાય નમઃ । સૌઃ
પૂર્ણગિરિપીઠાય નમઃ । ઐં ક્લીં સૌઃ ઓડ્યાણપીઠાય નમઃ ઇતિ
તદન્તઃપીઠચતુષ્કં મધ્યકોણત્રયમધ્યેષુ હ્રૌઃ
સદાશિવપ્રેતપદ્માસનાય નમઃ ઇતિ પીઠં
સગન્ધાક્ષતકુસુમામૃતબિન્દુભિરભ્યર્ચ્ય ધૂપદીપૌ દત્ત્વા ઐં ક્લીં સૌઃ
શ્રીત્રિપુરાદેવીમૂર્તયે નમ ઇતિ મૂર્તિં સ્પૃષ્ટ્વા તસ્યાં
સ્વહૃદયાજ્જ્યોતીરૂપિણીં
પ્. ૨૯)
દેવીં પ્રવહનાડ્યાનન્દવિદ્યયાવાહ્ય ત્રિબાલયા વ્યાપ્ય
લિપિન્યાસમન્ત્રન્યાસાઙ્ગન્યાસાન્તે ઋષ્યાદિન્યાસં
પ્રાણપ્રતિષ્ઠામુદ્રાપ્રદર્શનં ચ પ્રાગ્વત્ કૃત્વા નત્વા બાલાદ્યબીજેન
આસનં સ્વાગતં પાદ્યમર્ઘ્યમાચમનીયકમ્ ।
મધુપર્કં પુનઃ સ્નાનં વાસોયુગ્મં ચ ભૂષણમ્ ॥
ઇત્યુપચારાન્ દત્વા દ્વિતીયબીજેન ત્રિશો દલાદિભિરભ્યર્ચ્ય તૃતીયબીજેન સપ્તવારં
સપ્તવિંશતિવારં ત્રિવારં વામૃતવિન્દુ દત્ત્વા પરિવારાર્ચનં સાનુજ્ઞો
વિદધીત । અક્ષસ્રજે નમઃ । વિદ્યાપુસ્તકાય અભયાય વરદાય ઇત્યાયુધાનિ
દેવીકરપદ્મેષુ પુનરાદિમાં ગુરુપાદુકાં દેવીશ્રીપાદપદ્મે અવશિષ્ટં
દેવ્યાઃ પૃષ્ઠતઃ પ્રાઙ્મધ્યયોન્યોરન્તરાલે પરાયૈ અપરાયૈ પરાપરાયૈ ઇતિ
સામાન્યતસ્તત્રૈવાનન્તનાથાદિત્રિકં વિશેષતઃ સ્વગુરુદ્વયં તત્પુરતઃ
પ્રાક્પ્રત્યક્તયેતિ પૂજયેત્ ।
પાર્શ્વયોશ્ચ રતિં પ્રીતિમગ્રતશ્ચ મનોભવમ્ ।
વહ્નીશરક્ષોવાર્યગ્રચતુર્દિક્ષુ યથાક્રમમ્ ॥
મધ્યયોન્યન્તરાલે ચાપ્યઙ્ગષટ્કં પ્રપૂજયેત્ ।
અભિતો મધ્યયોનેશ્ચ દ્વૌ દ્વૌ પઞ્ચમમગ્રતઃ ॥
બાણાન્ સમ્પૂજયેત્ પઞ્ચ દ્રાંદ્રીંક્લીંબ્લૂંસ આદિકાઃ ।
શોષણમોહનસન્દીપનતાપનમાદનાઃ ॥
બાણાશ્ચતુર્થીનત્યન્તા જ્ઞેયાઃ સ્વસ્વાઙ્કમૂર્તયઃ ।
સુભગા ચ ભગા ચૈવ તદન્તે ભગસર્પિણી ॥

બગાદ્યા માલિની ચૈવ પૂજ્યા દિગ્યોનિષુ ક્રમાત્ ।
અનઙ્ગાનઙ્ગકુસુમા તથૈવાનઙ્ગમેખલા ॥
અનઙ્ગમદના ચૈવ પૂજ્યાઃ સ્યુઃ કોણયોનિષુ ।
બ્રહ્માણીમસિતાઙ્ગેન માહેશીં રુરુણા સહ ॥
કૌમારીં ચણ્ડસંજ્ઞેન ક્રોધેન સહ વૈષ્ણવીમ્ ।
ઉન્મત્તેન ચ વારાહીમિન્દ્રાણીં ચ કપાલિના ॥
પ્. ૩૦)
ભીષણેનાપિ ચામુણ્ડીં સંહારેણાપિ ચણ્ડિકામ્ ।
દલેષુ હિ યજેદેતાશ્ચતુર્થ્યન્તૈઃ સ્વનામભિઃ ॥
આં બ્રહ્માણ્યૈ અં અસિતાઙ્ગભૈરવાય ઇત્યાદિ ।
પુનરિન્દ્રાદિકાન્ દિક્ષુ બહિર્વજ્રાદિકાંસ્તતઃ ।
એવં પરિવારાન્ સગન્ધાક્ષતકુસુમામૃતબિન્દુભિરભ્યર્ચ્ય દેવીમૂર્તૌ
ચતુશ્ચત્વારિંશન્મન્ત્રૈઃ પુષ્પાઞ્જલિં કૃત્વા ધૂપદીપૌ દત્ત્વા આરાત્રિકં
વિધાય સઘૃતકદલીનાલિકેરોપદંશં સશર્કરં ચ શુશૃતં
શાલ્યોદનં નિવેદ્યં સમર્પ્યાગ્નિકાર્યં કૃત્વા ઓં હ્રીં
સર્વવિઘ્નકૃદ્ભ્યઃ સર્વભૂતેભ્યો હું સ્વાહેતિ બલિં વિકીર્ય નત્વા
પાનીયામૃતં દત્ત્વા નિવેદ્યં વિસૃજ્ય ઐં ઉચ્છિષ્ટ ચણ્ડાલિ ! માતઙ્ગિ !
સર્વવશઙ્કરણિ ! સ્વાહેતિ તસ્યૈ દત્ત્વા ગણ્ડૂષાદિ દત્ત્વા પ્રસન્નપૂજાં
વિધાય બ્રહ્માર્પણમાત્માર્પણં ચ કૃત્વા તીર્થં સ્વીકૃત્ય સ્તુત્વા નત્વા
સ્વયં તન્મયો ભૂત્વા લયાઙ્ગં વિધાયાત્મન્યદ્વાસ્ય પ્રાણપ્રતિષ્ઠાં
કૃત્વા સ્વાત્મનિ દેવીમૂર્તૌ ચૈકૈકવારં પુષ્પાઞ્જલિં કૃત્વા
શઙ્ખમભ્યર્ચ્ય નિધાયાઙ્ગર્ષ્યાદિપૂર્વકં યથાકાલં યથારુચિ ચ
મન્ત્રં જપ્ત્વા યોગાન્ કૃત્વા દેવતામયો ભૂયાદિતિ શિવમ્

પરાવરમયીમિત્યત્ર કિં તત્ પરં રૂપં દેવ્યા અવરં રૂપં વા
કિમિત્યાકાઙ્ક્ષાયાં પરં રૂપં તાવદાહ -
શબ્દાનાં જનની ત્વમત્ર ભુવને વાગ્વાદિનીત્યુચ્યસે
ત્વત્તઃ કેશવવાસવપ્રભૃતયોઽપ્યાવિર્ભવન્તિ ધ્રુવમ્ ।
લીયન્તે ખલુ યત્ર કલ્પવિરમે બ્રહ્માદયસ્તેઽપ્યમી
સા ત્વં કાચિદચિન્ત્યરૂપમહિમા શક્તિઃ પરા ગીયસે

શબ્દાનાં જનની ત્વમત્રેતિ । હે વાગ્વાદિનિ! વાચં વાગિન્દ્રિયં વાદયિતું
શીલમસ્યા ઇતિ વાગ્વાદિની તત્ર સમ્બોધનં તથા હે સરસ્વતિ ! અત્ર
શબ્દાર્થાત્મકે ભુવને । ત્વં શબ્દાનાં જનનીતિ સદ્ભિરુચ્યસે
પરાપશ્યન્ત્યાદિક્રમેન પઞ્ચાશદ્વર્ણાત્મના પરિણતત્વાત્ સર્વેષાં
વેદાદિલક્ષણાનાં
પ્. ૩૧)
શબ્દાનાં તન્મયત્વાચ્ચ । નૈવં વયં બ્રૂમઃ । કિન્તુ
કેશવવાસવપ્રભૃતયઃ કેશવપ્રભૃતયો વાસવપ્રભૃતયશ્ચ
પ્રધાનાર્થા અપિ । ત્વત્તઃ કલ્પાદાવાવિર્ભવન્તિ । કિં પુનરિતરેઽર્થાઃ । ધ્રુવં
નિશ્ચિતમેતદ્ અર્થસ્ય શબ્દવિવર્તત્વાદ્ । યથાહુઃ -
અનાદિનિધનં બ્રહ્મ શબ્દતત્ત્વં યદક્ષરમ્ ।
વિવર્તતેઽર્થભાવેન પ્રક્રિયા જગતો યતઃ ॥
ઇતિ । અથવા તદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ । તન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયત ઇતિ
નામરૂપપ્રપઞ્ચસ્યૈકસ્માત્ તત્ત્વાદેવાવિર્ભાવશ્રવણાચ્છબ્દસ્ય ચ
ત્વત્સંભૂતત્વસમ્પ્રતિપત્તેરર્થોઽપિ ત્વત્ત એવાવિર્ભવતીતિ ગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કેશવપ્રભૃતય ઇતિ બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેશ્વરસદાશિવા
વિશ્વસર્ગાદિપઞ્ચકૃત્યકારિણો ગૃહીતાઃ । વાસવપ્રભૃતય ઇતિ
સૃજ્યદેવમનુષ્યાદયઃ પશુપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરાશ્ચ । નન્વમરત્વેન
નાશહીનાનાં કેશવાદીનાં વાસવાદીનાં વા કથં જન્મેત્યત ઉક્તમ્ -
અમી બ્રહ્માદયઃ તે વાસવાદયોઽપિ યત્ર યસ્યાં ખલુ કલ્પવિરમે લીયન્તે ચ
આકલ્પજીવિત્વેનૈવ તેષામમરત્વં ન નિત્યતયા । જગજ્જન્માદિક્રિયાભાએ
તત્કર્તૄણાં સત્ત્વાસમ્ભવાત્ સર્વેષાં ત્વત્સ્વરૂપત્વેન
સ્વરૂપનાશાભાવેઽપ્યુપાધિનાશેન નાશોપપત્તેશ્ચેત્યાશયઃ । ઉત્પત્તૌ
કેશવાદ્ બ્રહ્મેતિ (કેશવાદધ્વનતિ સહિતં?) સંહારે બ્રહ્મા
કેશવે ઇતિ વિપરીત પાઠઃ । ઉક્તં ચ સકલજનનીસ્તવે -
મયૂખાઃ પૂષ્ણીવ જ્વલન ઇવ તદ્દીપ્તિકણિકાઃ
પયોધૌ કલ્લોલપ્રતિભયમહિમ્નીવ પૃષતાઃ ।
ઉદેત્યોદેત્યામ્બ ! ત્વયિ સહ નિજૈસ્તાત્ત્વિકકુલૈ-
ર્ભજન્તે તત્ત્વૌઘાઃ પ્રલયમનુકલ્પં પરવશાઃ ॥
ઇતિ
વિરિઞ્ચાખ્યા માતઃ ! સૃજસિ હરિસંજ્ઞા ત્વમવસિ
ત્રિલોકીં રુદ્રાખ્યા હરસિ વિદધાસીશ્વરદશામ્ ।
ભવન્તી સાદાખ્યા શિવયસિ ચ પાશૌઘદલનૈ-
સ્ત્વમેવૈકાનેકા ભવસિ કૃતિભેદૈર્ગિરિસુતે ! ॥
પ્. ૩૨)
ઇતિ ચ । યૈવં શબ્દાર્થપ્રપઞ્ચજનની સા ત્વમ્ । ઉભાભ્યાં
શબ્દાર્થાભ્યામુત્તીર્ણત્વાદ્ અચિન્ત્યરૂપગહના અચિન્ત્યેન
રૂપેણાખણ્ડાનન્દસંવિદાત્મકેન ગહના દુર્વિજ્ઞેયા । કાચિત્ પરા
સર્વોત્કૃષ્ટા । માહેશ્વરી શક્તિર્ગીયસે
ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે ન તત્સમશ્ચાપ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે ।
પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રુયતે
ઇતિ । હન્ત તર્હિ શક્તિમાન્ શિવઃ પ્રલયેઽપિ પૃથગસ્તીતિ નાદ્વિતીયત્વમસ્યા ઇતિ ચેદ્ ન
। શક્તિશક્તિમતોર્ભેદાભાવાત્ । નો ખલુ તિલાદેસ્તચ્છક્તેર્વા ભેદં કશ્ચિદવૈતિ ।
અત એવોક્તં પૂર્વસૂરિભિઃ -
શિવઃ શક્તિરિતિ હ્યેકં તત્ત્વમાહુર્મનીષિણઃ
ઇતિ ।
ન શિવેન વિના દેવી દેવ્યા ચ ન વિના શિવઃ ।
નાનયોરન્તરં કિઞ્ચિચ્ચન્દ્રચન્દ્રિકયોરિવ ॥
ઇત્યાદિ । અત્રૈકસ્મિન્નપિ શિવશક્ત્યાત્મકે ચિદાનન્દમાત્રપરમાર્થે
પ્રકાશવિમર્શરૂપે વા તત્ત્વે સંવિદદ્વૈતવાદે શક્તિપ્રાધાન્યેન વ્યવહારઃ
ઈશ્વરાદ્વૈતવાદે શક્તિમત્પ્રાધાન્યેનેતિ ભેદો જ્ઞેયઃ । વાગ્વાદિનીતિ
સંબોધનેન શ્રીવાગીશ્વરીમન્ત્રઃ પ્રતીકગ્રહણેનોદ્ધૃતો વેદિતવ્યઃ -
વદવદ વાગ્વાદિની સ્વાહા ।
અસ્યાઃ કણ્વવિરાડ્વાગીશ્વર્યો મુન્યાદિકાઃ ક્રમાત્ ।
હ્રસ્વદીર્ઘસ્વરાન્તસ્થૈર્હલ્ભિરઙ્ગાદિ ષટ્ ચરેત્ ॥
અયમસ્ય શ્લોકસ્ય તાત્પર્યાર્થઃ -
શિવશક્તિસદાશિવેશ્વરશુદ્ધવિદ્યામાયાકાલકલાવિદ્યારાગનિયતિપુરુષપ્રકૃ
^ઇત્યહઙ્કારબુદ્ધિમનઃશ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણવાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થ
શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાકાશવાયુવહ્નિવારિવસુન્ધરાઃ ષટ્ત્રિંશત્ તત્ત્વાનિ
। તન્મય એવાયં શબ્દાર્થાત્મકઃ પ્રપઞ્ચઃ । તાનિ ચ શિવશક્ત્યાખ્યં
સચ્ચિદાનન્દઘન તત્ત્વં (તત્વ?)દ-
પ્. ૩૩)
ર્પણનગરન્યાયેનાવિર્ભવન્તિ તિરોભવન્તિ ચ । તદેવ ચ તત્ત્વં
સર્વભૂતાનામન્તરહમસ્મીતિ સદા ભાસતે । અથાપિ સ્વેન ચિદાનન્દઘનરૂપેણ
ન ભાસતે કિન્તુ શૂન્યબુદ્ધિપ્રાણદેહતયૈવ । અજ્ઞોઽહમિતિ શૂન્યતયા
સુખ્યહં દુઃખ્યહમિતિ બુદ્ધિતયા બુભુક્ષુઃ પિપાસુરહમિતિ પ્રાણતયા
સ્થૂલોઽહં કૃશોઽહમિતિ દેહતયા । તત્ત્વશૂન્યતયા ભાને હેતુર્માયા
સ્વેનાત્મના ભાને હેતુઃ શુદ્ધવિદ્યા । તાભ્યામસ્ય બન્ધમોક્ષૌ માયયા
બન્ધો વિદ્યયા મોક્ષઃ । તત્ર સ્વરૂપાનન્દાનુભવતૃપ્તોઽપિ પરમેશ્વરો યદા
સ્વાત્માનમેવ શબ્દાર્થાત્મકપ્રપઞ્ચાત્મના વિવર્તયિતુમિચ્છતિ તદા શિવઃ
તદીયા સા ઇચ્છા શક્તિઃ અપ્રતિહતેચ્છત્વાત્ । તદૈવ સ્વાત્મનિ પૂર્વમેવ સદિવ
સહસા ભાસમાનં વિશ્વમહમિદમિતિ શુદ્ધવિદ્યયા સ્વાત્મતયૈવ પશ્યન્
સદાશિવઃ સ એવેદમહમિતિ કૂપોદકમધ્યે સ્વદેહચ્છાયામિવ
શુદ્ધવિદ્યયૈવ સ્વાત્મનઃ પૃથગિવ પશ્યન્ ઈશ્વરઃ તેનાનયોઃ પદયોઃ
મોક્ષસુખાનુભૂતિરેવ । માયયાત્મનઃ પૃથગેવ યદાસૌ વિશ્વં
વિશ્વેશ્વરં ચ પશ્યતિ તદા પુરુષઃ । તસ્યૈવ નિત્યસ્યાપ્યનિત્યતાભાનહેતુત્વેન
તસ્મિન્નેવ ભાસમાનઃ કાલઃ । સર્વકર્તુરપિ કિઞ્ચિત્કર્તૃત્વે હેતુઃ કલા ।
સર્વજ્ઞસ્યાપિ કિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વકારણમવિદ્યા । નિરઞ્જનસ્યાપિ
વિષયાભિષઙ્ગહેતૂ રાગઃ । સર્વગતસ્યાપિ મમેદં ન મમેદમિતિ
નિયમહેતુર્નિયતિઃ । માયયા સહિતમેતત્કાલાદિ નિયત્યન્તં કઞ્ચુકષટ્કમિતિ
ભાષ્યતે સઙ્કોચકત્વાત્ પુરુષસ્ય । અયં ચ સઙ્કોચક્રમઃ - યદા
પુનરીશ્વરઃ સ્વસ્માત્ પૃથગિવ ભાસમાનં વિશ્વં સ્વમાયયૈવ
પ્રકૃતિસંજ્ઞયા રજોગુણમવલમ્બ્ય મહદાદિક્રમેણ પૃથગેવ કરોતિ તદા
સ્રષ્ટા હિરણ્યગર્ભો ભવતિ । તત્રૈવાન્તર્યામિત્વેન પ્રકૃતેઃ
સત્ત્વગુણમવલમ્બ્યાઽનુપ્રવિશ્ય યદા નિયમયતિ તદા વિષ્ણુઃ । સ એવ
પ્રકૃતેસ્તમોગુણમવલમ્બ્ય યદા સંહરતિ તદા રુદ્રઃ । એવં ગુણત્રયાત્મિકા
પ્રકૃતિઃ । સૈવેશશક્ત્યા પરાખ્યયા ક્ષુભિતગુણા કાલકર્માનુગુણ્યે
મહાન્તં સૃજતિ । તતોઽહન્તત્ત્વમ્ । તતઃ
શબ્દાદિપઞ્ચકમાકાશાદિપઞ્ચકમિન્દ્રિયદશકમન્તઃકરણં ચાહઙ્કારો
ભૂત્વા સૃજતિ । તત્ર પ્રથમમિચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્ત્યાત્મકં
મનોબુદ્ધ્યહઙ્કારાખ્યમન્તઃકરણં તતો જ્ઞાનક્રિયાસાધનાનિ કરણાનિ
તતો જ્ઞેયં કાર્યં ચ
પ્. ૩૪)
શબ્દાદિપઞ્ચકં તતસ્તદાશ્રયભૂતમાકાશાદિપઞ્ચકં ચ સૃજતિ । એવં
સૃષ્ટાનિ મહદાદીનીશ્વરેચ્છયા કાલક્રમેણાન્યોન્યં મિલિત્વા હૈમં
બ્રહ્માણ્ડમુત્પાદયન્તિ । તસ્મિંશ્ચ કારણોદકશાયિનિ તદનુપ્રવેશાત્
પરિપક્વે વિભિન્ને ચ સહસ્રશીર્ષાદિમાન્ પુરુષો ભવતિ । તસ્ય
નાભિપદ્માદ્ધિરણ્યગર્ભઃ । સ ચતુર્દશ ભુવનાનિ તદ્ગતાનિ
જરાયુજાણ્ડજસ્વેદજોદ્ભિજ્જભેદેન ચતુર્વિધાનિ ભૂતાનિચ્ અ સૃષ્ટ્વા
તેષ્વનુપ્રવિષ્ટઃ સ્વમાયયા કાલાદિસઙ્કોચં પ્રાપ્તઃ પશુર્ભવતિ । યઃ
સુરોઽસુરો નરો નારકી ઇતિ ચોચ્યતે । સ ચ
દેહાદિસઙ્કોચમિતસ્તત્કૃતપુણ્યાપુણ્યાભ્યામૂર્ધં ચાધ ઇહલોકે ચ ભ્રમતિ
। તસ્ય દેહોદ્ભવહેતવો મહદાદય એવ । અતો યદાસૌ
સંસારાદુદ્વિગ્નસ્તત્ત્વજ્ઞં ગુરુવરમુપગમ્ય તસ્માન્મન્ત્રદીક્ષાં પ્રાપ્ય
સ્વાત્માનમેવ પરમેશ્વરમુપાસ્તે તદા તત્પ્રસાદાત્ પિણ્ડમણ્ડેઽણ્ડં ભૂમૌ
ભૂમિમ્ અપ્સુ અમ્ભાંસિ તેજસિ તદ્ વાયૌ તમાકાશે તમહઙ્કારે તં મહતિ તં
પ્રકૃતૌ પ્રકૃતિં માયાયાં તાં ચ સકાર્યાં વિદ્યાયાં તામીશ્વરે તં
સદાશિવે તમપિ શિવશક્ત્યાત્મકે તત્ત્વે સંહૃત્યાહં વિશ્વસ્રષ્ટા બ્રહ્મા
પાલકો વિષ્ણુઃ સંહર્તા રુદ્રઃ તિરોધાયક ઈશ્વરઃ સર્વાનુગ્રાહકઃ સદાશિવઃ
સૃજ્યાદિપદસ્થાઃ સર્વે દેવાસુરાદયશ્ચાહમેવ ન કાલત્રયેઽપિ મત્તોઽન્યત્
તત્ત્વાન્તરમસ્તિ । અહં ચ સદાનન્દચિદ્ઘનાપઘનઃ પરશક્તિપરિરમ્ભિતઃ
પરમશિવ એવ ન પુનર્મનુષ્યાભાસ ઇતિ સાક્ષાદીક્ષતે તદા પરા શક્તિઃ

રૂપાન્તરમપહાય પરમશિવસામરસ્યં ગતા તત્રૈવ રમતે । પુમાંશ્ચ
મુક્તો ભવતિ । સેયં બન્ધાવસ્થા મોક્ષાવસ્થા ચાત્ર પ્રકાશિતેતિ શિવમ્

એવં શબ્દાર્થમયપ્રપઞ્ચોત્તીર્ણં દેવ્યાઃ પરં રૂપં
તત્ત્વજ્ઞાનાર્થમુપદિશ્ય ઇદાનીમુપાસનાર્થમપરં રૂપમુપદિશતિ -
દેવાનાં ત્રિતયં ત્રયી હુતભુજાં શક્તિત્રયં ત્રિસ્વરા-
સ્ત્રૈલોક્યં ત્રિપદી ત્રિપુષ્કરમથો ત્રિબ્રહ્મ વર્ણાસ્ત્રયઃ ।
યત્કિઞ્ચિજ્જગતિ ત્રિધા નિયમિતં વસ્તુ ત્રિવર્ગાત્મકં
તત્ સર્વં ત્રિપુરેતિ નામ ભગવત્યન્વેતિ તે તત્ત્વતઃ

પ્. ૩૫)
દેવાનાં ત્રિતયં ત્રયીતિ । હે ભગવતિ !
ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્યસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીરણા ॥
એતદૈશ્વર્યાદિષટ્કં યસ્યાં સદા સામસ્ત્યેન વર્તતે સા ભગવતી તસ્યાઃ
સમ્બોધનં તથા । યત્કિઞ્ચિજ્જગતિ ત્રિધા નિયમિતં કલ્પિતં ત્રિવર્ગાત્મકં
સ્વતસ્ત્રિરૂપં વા વસ્તુ તત્સર્વં તે ત્રિપુરેતિ નામ તત્ત્વતઃ તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં
તસ્માત્ તદ્રૂપત્વાદ્ ભવત્યા અન્વેતિ અનુગચ્છતિ વક્તીતિ યાવત્ । તદેવાહ -
દેવાનામિત્યાદિના । દેવાનાં વસુરુદ્રાદિત્યાનામ્ અગ્નિવાયુસૂર્યાણાં
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાણાં વા ત્રિતયમ્ । હુતભુજાં
ગાર્હપત્યાન્વાહાર્યાહવનીયાગ્નીનાં ભૌમજાઠરબડવામુખાગ્નીનાં વા
ત્રિતયં । ત્રયી ત્રયો વેદાઃ । શક્તિત્રયમ્ ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાત્મકમ્ । ત્રિસ્વરાઃ
ઉદાત્તાનુદાત્તસ્વરિતાઃ । ત્રૈલોક્યં ભૂર્ભુવઃસ્વર્લોકાઃ । ત્રિપદી ગાયત્રી ।
ત્રિપુષ્કરં ત્રયાણાં દેવર્ષિપિતૄણાં પુષં પુષ્ટિં તૃપ્તિં કરોતીત્યુપવીતમ્
। ત્રિબ્રહ્મ ત્રિરૂપં બ્રહ્મ પ્રણવઃ આત્માન્તરાત્મપરમાત્માનો વા । મમ
યોનિર્મહદ્ બ્રહ્મ તસ્મિન્ ગર્ભં દધામ્યહમ્ ઇતિ ભગવદ્વચનાત્ ।
સત્ત્વાદિગુણભેદેન ત્રિધા સ્થિતા વા પ્રકૃતિસ્ત્રિબ્રહ્મ । ત્રયો વર્ણાસ્તારગતા
એતન્મન્ત્રગતા વા । અ-ઇ-ઉ-વર્ણા વા લિપિગતાઃ
સ્વરવ્યઞ્જનવ્યાપકાર્ણા વા શ્વેતરક્તકૃષ્ણા વા બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યા
વા । કિં બહુના યત્કિંઞ્ચિદ્ જગતિ ત્રિધા નિયમિતં ત્રિવર્ગાત્મકં વા તત્સર્વં
તે ત્રિપુરેતિ નામ તત્ત્વતોઽન્વેતીતિ યોજ્યમ્ । યત્કિઞ્ચિચ્છબ્દેન ધર્માદિત્રિકં
જાગ્રદાદિત્રિકં પ્રાતરાદિત્રિકં સુષુમ્નાદિત્રિકં વ્યાહૃતિત્રિકં કાલત્રિકં
પુરુષત્રિકં લિઙ્ગત્રિકં વચનત્રિકં કારણત્રિકં તેજ આદિત્રિકમિત્યાદિ
ગૃહ્યતે । તદેવં શબ્દાર્થાત્મકં તત્કારણત્વાદુભયોત્તીર્ણં
સ્વપ્રકાશાખણ્ડાનન્દસંવિદ્રૂપં ચ દેવ્યાઃ પરાપરરૂપમિહ દ્વાભ્યાં
શ્લોકાભ્યાં પ્રકાશિતમિતિ શિવમ્ । એવં
ત્રિપુરાશબ્દાર્થમન્ત્રદેવતાતત્ત્વમિહ સઙ્ગ્રહવિસ્તરાભ્યામાદિત આરભ્ય
ગતગ્રન્થેન કથિતમ્ । તચ્ચ ચતુર્વિધપુરુષાર્થાર્થિનાં સ્ત્રીપુરુષાભેદેન
સર્વેષાં વર્ણાનાં બોધ્યમ્ અકૈકબીજસ્યાપિ મહાફલત્વાત્
પ્. ૩૬)
પૃથઙ્મન્ત્રત્વાચ્ચ સુસેવ્યમિતિ ચોક્તમ્ । વિહિતદ્રવ્યાલાભેન પૂજા ન કેનાપિ
ત્યાજ્યેતિ દ્રવ્યાણિ ચ બહૂન્યુપદિષ્ટાનિ । તેષુ ક્ષીરાજ્યેતિ પાઠેન ક્ષીરસ્ય
મુખ્યત્વં વિપ્રાઃ ક્ષોણિભુજ ઇતિ બ્રાહ્મણસ્યાર્ચકેષુ મુખ્યત્વં ચાભ્યર્હિતં
પૂર્વં નિપતતીતિ ન્યાયાત્ પ્રકાશિતમ્ । ભક્ષ્યભોજ્યલેહ્યપેયેષુ શિવાયા અર્ચને
પેયદ્રવ્યસ્ય પ્રાધાન્યમન્યસ્ય તચ્છેષત્વમિતિ ચ દ્રવદ્રવ્યાણામેવ
ગ્રહણાત્ તર્પણશબ્દાચ્ચ વ્યઞ્જિતમ્ ।
કુઙ્કુમાગરુકર્પૂરરોચનાકપિચન્દનમ્ ।
કચોરપ્તાન્વિતં શક્તેર્ગ્રાહ્યં ગન્ધાષ્ટકં બુધૈઃ ॥
એતચ્ચ બિલ્વીદલેતિ પુષ્પગ્રહણેન સર્વત્ર સહપાઠાદુપસંગૃહીતમાર્યૈઃ

અથ પરાપરેતિ શિવશક્ત્યાત્મકસ્ય સવિભૂતિકસ્ય બ્રહ્મણઃ પરશબ્દેન
નામમન્ત્રપ્રવાહાત્મનોઽપરસ્ય બ્રહ્મણશ્ચ પરશબ્દેન ગ્રહણાન્મન્ત્રેષુ
ત્રિપુરાશબ્દાર્થભૂતમન્ત્રાણામેવ પ્રકાશિતત્વાદ્ નામસુ ચાસ્ય ત્રિપુરાનામ્ન
એવ પ્રાધાન્યેનોક્તત્વાત્ સગુણપક્ષે દેવ્યા વિભૂતિભેદાનામનુક્તત્વાચ્ચ
નાનાકાર્યાર્હ્તિભિઃ સેવ્યાનિ દેવ્યા નામાનુરૂપાણિ ચાવિષ્કુર્વંસ્ત્રિપુરાનામ્ન
એવાસાધારણં ફલં તાવદાહ -
લક્ષ્મીં રાજકુલે જયાં રણમુખે ક્ષેમઙ્કરીમધ્વનિ
ક્રવ્યાદદ્વિપસર્પભાજિ શબરીં કાન્તારદુર્ગે ગિરૌ ।
ભૂતપ્રેતપિશાચજમ્ભકભયે સ્મૃત્વા મહાભૈરવીં
વ્યામોહે ત્રિપુરાં તરન્તિ વિપદસ્તારાં ચ તોયપ્લવે

લક્ષ્મીં રાજકુલ ઇત્યાદિ । ભગવતીત્યનુષજ્યતે । ત્વાં રાજકુલે
વર્તમાનાસ્તદુચિતોપકરણપરિજનભવનાદિવિહીનાઃ સર્વસ્યૈતસ્ય સત્ત્વેઽપિ
પ્રબ્લતરૈઃ પ્રતિરાજન્યૈઃ પીડ્યમાના વા લક્ષ્મીં મહાલક્ષ્મીં ત્વાં તથામ્ના
સ્મૃત્વા વિપદો દુઃખાનિ તરન્તિ ત્યજન્તિ । રણમુખે વર્તમાનાઃ
પ્રતિયોદ્ધૃભિર્વાધ્યમાનાઃ જયાં જયાદેવીં ત્વાં તન્નામ્ના સ્મૃત્વા
વિપદસ્તરન્તીત્યન્વયઃ । ક્રવ્યાદદ્વિપસર્પભાજિ ક્રવ્યાદાઃ વૃકવ્યાઘ્રાદયઃ
દ્વિપા
પ્. ૩૭)
ગજાઃ સર્પાશ્ચ તૈર્યુક્તેઽધ્વનિ ક્ષેમઙ્કરીં દેવીં ત્વાં તન્નામ્નાનુસ્મૃત્ય ।
કાન્તારદુર્ગે ગિરૌ દુર્ગમં વર્ત્મ કાન્તારં તેન દુર્ગે દુરારોહે ગિરૌ । શબરીં
શબરીરૂપિણીં ત્વાં તન્નામ્ના સ્મૃત્વા । ભૂતપ્રેતપિશાચજમ્ભકભયે
ભૂતા રુદ્રપાર્ષદાઃ પ્રેતાઃ પિશાચાઃ જમ્ભકા રાક્ષસાશ્ચ તેભ્યો ભયે જાતે
મહાભૈરવીં ત્વાં તન્નામ્ના સ્મૃત્વા । વ્યામોહે બુદ્ધિભ્રમે જાતે ત્રિપુરાં
ત્વાં તન્નામ્ના સ્મૃત્વા । તોયપ્લએ તોયે પ્લવં પ્લવનં મજ્જનં તસ્મિન્ પ્રાપ્તે
તોયરાશિમધ્યસ્થે પ્લવે નૌકાયાં વર્તમાના વા તારાં ત્વાં તન્નામ્ના
સ્મૃત્વા વિપદસ્તરન્તિ । એતેષાં સપ્તનામ્નાં જપપ્રકારમુત્તરત્ર
સ્પષ્ટીકરિષ્યામઃ

અથ દેવ્યા મન્ત્રપારાયણાત્મકમપરં રૂપમાહ -
માયા કુણ્ડલિની ક્રિયા મધુમતી કાલી કલા માલિની
માતઙ્ગી વિજયા જયા ભગવતી દેવી શિવા શામ્ભવી ।
શક્તિઃ શઙ્કરવલ્લભા ત્રિનયના વાગ્વાદિની ભૈરવી
હ્રીઙ્કારી ત્રિપુરા પરાપરમયી માતા કુમારીત્યસિ

માયાકુણ્ડલિનીતિ । ભગવતીત્યત્રાપ્યનુષજ્યતે । માયાદિકુમારીત્યેતદન્તં
યચ્છબ્દરૂપં તત્સર્વં ત્વમસીત્યન્વયઃ । હ્રીઙ્કારો માયા ઐઙ્કારઃ
કુણ્ડલિની ક્લીંકારઃ ક્રિયા મધુમતી માતૃકા શુદ્ધા સબિન્દુકા સવિસર્ગા ચ ।
કાલી કલા માલિની માતઙ્ગી વિજયા જયા ભગવતી દેવી શિવા શામ્ભવી ઇતિ દશ
નામાનિ । શક્તિઃ શ્રીબાલાતૃતીયબીજમ્ । શઙ્કરવલ્લભા રુદ્રશક્તિઃ ।
હકારસકારાભ્યાં સહિતા સદાહસ્થિતા ચ ત્રિપુરાવિદ્યા યદા દ્વિતીયબીજે નિષ્કલા
ભવતિ । (ભોજે?) તદા હ્રસી ઇતિ સાપ્યુદ્ધૃતા સ્યાત્ । ત્રિનયના
કામબીજં મણિજમ્ અઙ્ગેષુ નેત્રસ્થાએઙ્સ્ય ભાવાત્ । વાગ્વાદિની વાગીશ્વરી સા
તૂદ્ધૃતૈવ શબ્દાનાં જનની ત્વમિત્યત્ર ભૈરવી પઞ્ચકૂટકં
તત્તૂદ્ધૃતમેવ । હ્રીઙ્કારી ભુવનાધિપતિબીજં સ્વરૂપેણૈવોદ્ધૃતમ્ । ત્રિપુરા
શ્રીસૌભાગ્યવિદ્યા । પરાપરમયી શિવશક્તિમન્ત્રઃ
મધ્યમચતુષ્કૂટત્રિપુરાશ્રીમન્ત્રતૃતીયબીજત્વાત્ સોઽપ્યુદ્ધૃતઃ ।
પ્. ૩૮)
માતા શ્રીમદ્દ્વાદશાધવિદ્યા સાપ્યાદાવુદ્ધૃતા । કુમારી બાલા સા
પ્રત્યક્ષત એવોદ્ધૃતા । યદ્યપિ પ્રાક્ સૌભાગ્યવિદ્યા નોદ્ધૃતા
તથાપ્યસ્મિઞ્ચ્છલોક એવ સા પ્રકાશિતા । કથમ્ । માયા હ્રીઙ્કારીતિ દ્વિરુક્ત્યા
ભુવનાધિપતિબીજસ્ય ક્રિયા ત્રિનયનેતિ કામબીજસ્ય ચ દ્વિરુક્તિરાવૃત્તિં દ્યોતયતિ ।
પરાપરમયીતિ હસૌ ચ ગૃહીતૌ । ત્રિરુક્તૌ હસાભ્યાં સહિતૌ ચ માયા કામાર્ણૌ
ચ કેવલં સૌભાગ્યવિદ્યા । કુણ્ડલિનીતિ શબ્દાદેકારોઽપિ ગૃહીતઃ ઐકારે
તસ્યાન્તર્ભાવાત્ એકારસ્યાવર્ણેન વૃદ્ધિયોગાદૈકારોત્પત્તિરિતિ । અથવા
આદ્યશ્લોક એવ સાપ્યુદ્ધૃતા । કથં ષટ્કૂટસ્યોદ્ધૃતત્વાદ્
વિદ્યામન્ત્રાક્ષરાણાં સર્વેષાં તત્રાન્તર્ભાવાચ્ચ પ્રાયેણ સર્વે મન્ત્રા
અસ્યામેવાવિર્ભવન્તીત્યાશયેન ચ માતૃશબ્દોઽસ્યાં પ્રયુક્તઃ ।
એતદ્દેવતાયાસ્ત્રિપુરામ્બિકાભિધાનત્વાચ્ચ । એવં દશ મન્ત્રાશ્ચોક્તાઃ । એતેષાં
પરસ્પરયોગાન્મન્ત્રપારાયણં ભવતિ । તદ્યથા - હ્રીં અ કાલી સૌઃ
અયમાદિમો મન્ત્રઃ । અસ્મિંસ્ત્રિષુ બીજેષુ આદ્યં બીજં ચતુર્વિધમાતૃકા
શુદ્ધાદ્યાક્ષરં દશસુ નામસ્વાદ્યં નામ દશસુ મન્ત્રેષ્વાદ્યો મન્ત્રશ્ચ
ભવતિ । એવં હ્રીં આ કાલી સૌઃ ઇત્યાદિ શુદ્ધાયાં માતૃકાયાં
પઞ્ચાશન્મન્ત્રાઃ હ્રીં ક્ષ કાલી સૌઃ ઇત્યેવમન્તાઃ । તથા હ્રીં અં કાલી સૌઃ
ઇત્યાઇસબિન્દુકાયાં ચ પઞ્ચાશત્ । હ્રીં અઃ કાલી સૌઃ ઇત્યાદિસવિસર્ગાયાં
પઞ્ચાશત્ । હ્રીં અઃ કાલી સૌઃ ઇત્યાદિસબિન્દુગર્ભાયાં ચ પઞ્ચાશત્ । હ્રીં અઃ
કાલી સૌઃ ઇત્યાદિબિન્દુવિસર્ગાન્વિતાયાં ચ પઞ્ચાશત્ । ઇત્થં દ્વિશતં મન્ત્રાઃ ।
માયાબીજસ્થાને વાગ્ભવબીજં યોજયિત્વાન્યત્ સર્વં પૂર્વવદેવ કૃત્વા ચ
દ્વિશતમ્ । પુનસ્તૃતીયં કામબીજમાદૌ કૃત્વાન્યત્ સર્વં પ્રાગ્વદેવ કૃત્વા
ચ દ્વિશતમિતિ ષટ્છતં મન્ત્રાઃ । પુનઃ કાલીનામસ્થાને કલાનામ્
કૃત્વાન્યત્સર્વં પ્રાગ્વદેવ કૃત્વા ચ ષટ્છતમ્ । એવં પ્રતિનામેતિ
ષટ્સહસ્રભેદાઃ । પુનરાદ્યસ્ય શક્ત્યાખ્યસ્ય મન્ત્રસ્ય સ્થાને
શઙ્કરવલ્લભાં યોજયિત્વાત્યત્સર્વ વાગ્વદેવ કૃત્વા ચ
પ્. ૩૯)
ષટ્સહસ્રં હ્રીં અ કાલી હ્સ્રી ઇત્યાદિ । એવં પ્રતિમન્ત્રમિતિ ષષ્ટિસહસ્રં મન્ત્રા
ભવન્તીતિ । અથાપરઃ પ્રકારઃ બીજત્રયચતુર્વિધમાતૃકાયોજનયા કાલીનામ્નિ
ષટ્શતમન્ત્રેષુ સમ્ભૂતેષુ તસ્મિન્નામ્નિ સ્થિત એવ મન્ત્રેષુ દ્વિતીયસ્ય
યોજનાયામપિ ષટ્શતં મન્ત્રાઃ । એવં તૃતીયાદિમન્ત્રયોજનાયામપિ
પ્રત્યેકં ષટ્શતમિતિ સર્વમન્ત્રાણાં કાલીનામ્ના યોજને ષટ્સહસ્રવાચકાઃ ।
એવં કલાદિનામભિર્યોજનેઽપીત્યત્રાપિ ષષ્ટિસહસ્રં મન્ત્રાઃ સ્યુઃ । પૂર્વ
શ્લોકોક્તલક્ષ્મ્યાદિનામ્નામપ્યનયા નીત્યા જપઃ કાર્યઃ હ્રીં અ લક્ષ્મી સૌઃ
ઇત્યાદિ । તત્રાપિ પ્રતિનામ દશાનાં મન્ત્રાણાં યોજને દ્વિચત્વારિંશત્સહસ્રં
મનવો ભવન્તિ । તથાચ લક્ષાદુપરિદ્વિષષ્ટિસહસ્રં મન્ત્રપારાયણં ભવતીતિ
શિવમ્

અથ નામપારાયણમાહ -
આ ઈ પલ્લવિતૈઃ પરસ્પરયુતૈર્દ્વિદ્વિક્રમાદક્ષરૈઃ
કાદ્યૈઃ ક્ષાન્તગતૈઃ સ્વરાદિભિરથ ક્ષાન્તૈશ્ચ તૈઃ સસ્વરૈઃ ।
નામાનિ ત્રિપુરે ! ભવન્તિ ખલુ યાન્યત્યન્તગુહ્યાનિ તે
તેભ્યો ભૈરવપત્નિ ! વિંશતિસહસ્રેભ્યઃ પરેભ્યો નમઃ

આ ઈ પલ્લવિતૈરિતિ । હે ભૈરવપત્નિ ! સર્વદ્વૈતપ્રપઞ્ચઘસ્મરજ્યોતીરૂપો
મહેશ્વરો ભૈરવસ્તસ્ય સ્વભાવભૂતા તદેકાશ્રયા તસ્મિન્નેવ રમમાણા ચ
પરાશક્તિસંજ્ઞા સ્ફુરત્તા ભૈરવપત્ની તસ્યાઃ સમ્બોધનં તથા । આ ઈ
પલ્લવિતૈઃ આ ઈ ઇતિ શબ્દશિરસ્કૈઃ કાદ્યૈઃ ક્ષાન્તગતૈઃ કાદિક્ષાન્તગૈઃ
પઞ્ચત્રિંશદક્ષરૈર્યાનિ તેઽત્યન્તગુહ્યાનિ નામાનિ ભવન્તિ વિંશતિસહસ્રેભ્યઃ
પરેભ્યો વિંશતિસહસ્રાદુપરિ ષષ્ટિશતસંખ્યેભ્યઃ તેભ્યો નમઃ ।
ત્વન્નામ્નામપિ તાવન્નમસ્કાર્યત્વં ધ્યાનેન વિનાપિ જપ્તુઃ ફલપ્રદત્વાત્ કિં
પુનર્નામધનાયા ભવત્યા ઇત્યર્થઃ । કથમ્ભૂતૈઃ અક્ષરૈઃ સ્વરાદિભિઃ
ક્ષાન્તગતૈઃ ષોડશધા ભિન્નં સ્વરમાદિં કૃત્વા ક્ષકારપર્યન્તં ગતૈઃ
દ્વિદ્વિક્રમાદ્ દ્વિદ્વિવર્ણક્રમાત્પરસ્પરયુક્તૈશ્ચ અ કા ઈ ઇત્યાદિ અઃ કા ઈ ઇત્યન્તમ્
એવં અ ખા ઈ અ ગા ઈ અ ઘા ઈ ઇત્યાદિ અઃ ક્ષા ઈ ઇત્યન્તં જપેત્ ।
પ્. ૪૦)
ષટ્ષષ્ટ્યુત્તરં પઞ્ચશતં મન્ત્રાઃ સ્યુઃ । અથ સસ્વરૈશ્ચ તૈઃ ક કા કિ કી
ઇત્યાદિરૂપૈઃ તેષામેવ પઞ્ચત્રિંશદ્વર્ણાનાં યોજને પ્રત્યેકં ષષ્ટ્યુત્તરં
પઞ્ચશતં મન્ત્રા ભવન્તિ । કકા-ઈ કાકા-ઈ ઇત્યાદિ કખા-ઈ
કાખા-ઈ ઇત્યાદિ કક્ષા-ઈ કાક્ષા-ઈ ઇત્યાદિ કઃક્ષા-ઈ ઇત્યન્તમ્ । એવં
ખકા-ઈ ઇત્યાદિ ખઃ ક્ષા-ઈ ઇત્યન્તમ્ । તથા ગકા-ઈ ઇત્યાદિ ગઃ ક્ષા##-
નામપારાયણાત્મકમપિ દેવ્યા અપરં રૂપમાવિષ્કૃતમિતિ શિવમ્

એવં સ્તુતિમુપસંહૃત્યાસ્યાઃ સદ્ભિરભ્યસનીયત્વમાહ -
બોદ્ધવ્યા નિપુણં બુધૈઃ સ્તુતિરિયં કૃત્વા મનસ્તદ્ગતં
ભારત્યાસ્ત્રિપુરેત્યનન્યમનસો યત્રાદ્યવૃત્તે સ્ફુટમ્ ।
એકદ્વિત્રિપદક્રમેણ કથિતસ્તત્પાદસંખ્યાક્સ્ઽરૈ-
ર્મન્ત્રોદ્ધારૈધિર્વિશેષસહિતઃ સત્સમ્પ્રદાયાન્વિતઃ

બોદ્ધવ્યા નિપુણમિતિ । અત્રાપિ ભૈરવપત્નીત્યેતદનુષજ્યતે । દેવતાયા
ગુણપ્રવાહવર્ણનેનાહો અહમ્ અહો અહમિત્યાત્મન્યાશ્ચર્યબુદ્ધિજનની વાણી
સ્તુતિઃ । ત્રિપુરેતિ પ્રસિદ્ધાયા ભારત્યાસ્તવેયં સ્તુતિઃ બુધૈર્વિવેકિભિઃ તદ્ગતં
તસ્યાં ભારત્યાં ત્વયિ ગતં મનઃ કૃત્વા નિપુણં બોદ્ધવ્યા
સમ્યગ્ધારયિતવ્યા । તત્ર ત્રિપુરાભારતીવિષયત્વં તાવદેકો હેતુઃ । હેત્વન્તરં
ચાહ - યત્ર યસ્યાં સ્તુતાવનન્યમનસઃ નાન્યત્ર મનો યસ્ય કિન્ત્વસ્યામેવ
તસ્ય પુંસસ્તં પ્રતિ આદ્યવૃત્તે પ્રથમશ્લોકે તત્પાદસંખ્યાક્ષરૈઃ તસ્ય
પાદસંખ્યયા સમાનસંખ્યૈરક્ષરૈઃ । ઇત્થમ્ભાવે તૃતીયા ।
સમાનસંખ્યાક્ષરત્વેન એકદ્વિત્રિપદક્રમેણ
પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયપાદક્રમેણ મન્ત્રોદ્ધારવિધિઃ કથિતઃ કૃતઃ ।
પ્રથમપાદે પ્રથમાક્ષરત્વેન દ્વિતીયપાદે દ્વિતીયાક્ષરત્વેન તૃતીયપાદે
તૃતીયાક્ષરત્વેન ચ યત્ર શ્રીબાલામન્ત્ર ઉદ્ધૃત ઇત્યર્થઃ । કથમ્ભૂતઃ
વિશેષસહિતઃ ત્રિપુરામન્ત્રવિશેષૈઃ સહિતઃ વિશેષાશ્ચ તસ્મિન્
કથઞ્ચિદુદ્ધૃતા ઇત્યર્થઃ । સ્ફુટામિતિ પ્રત્યક્ષત ઉદ્ધૃત ઇત્યર્થઃ ।
પ્. ૪૧)
સત્સમ્પ્રદાયાન્વિત ઇતિ સન્ નિર્દોષશ્ચાસૌ સમ્પ્રદાય ઉપદેશપરમ્પરા ચ
સત્સમ્પ્રદાયઃ તેનાન્વિતો યુક્તઃ । ગુરુવરોપદેશપરમ્પરયા મયા પ્રાપ્તો
નાધુના કૢપ્તઃ યેન પૌરુષેયતયાપ્રામાણ્યશઙ્કા સ્યાત્ ।
સમ્પ્રદાયપ્રાપ્તા એવ મન્ત્રા અત્રાસ્માભિરુદ્ધૃતા ઇત્યર્થઃ । અવહિતચિત્તેનૈવ હિ
સર્વં જ્ઞાતું પાર્યત ઇત્યનન્યમનસઃ કથિત ઇત્યુક્તમ્ । અથાઅ ન ભારત્યા
અન્યઃ કશ્ચિદહં કિન્તુ સૈવેતિ મનો યસ્ય સોઽનન્યમનાઃ તસ્ય મમ
સમ્બન્ધિનીં તથાભૂતેન મયા કૃતામિત્યર્થઃ । તેન કર્તૃતો વિષયતઃ
સ્વરૂપતશ્ચ શુદ્ધત્વમસ્યા ઇત્યવશ્યમાદરણીયત્વં વિદ્વદ્ભિરિત્યુક્તં
ભવતીતિ શિવમ્

નનુ નિર્દોષત્વેઽપિ
શબ્દાલઙ્કારભૂયિષ્ઠત્વાભાવાચ્છૃઙ્ગારાદિરસસુધાપાત્રત્વાભાવાચ્ચ
ન રસિકૈરભ્યસનીયત્વમસ્યા ઇતિ ચેદ્ મા ભવતુ તૈરાદરણીયમ્ । તથાપિ
પરદેવતાભક્તિપ્રધાનત્વાત્ તદ્બલેનૈવ મત્તઃ સમ્ભૂતત્વાચ્ચ દેવતાભક્તા
અવશ્યમિમામઙ્ગીકુર્યુઃ । અતઃ સફલૈવેયં સ્તુતિરિત્યાહ -
સાવદ્યં નિરવદ્યમસ્તુ યદિવા કિં વાનયા ચિન્તયા
નૂનં સ્તોત્રમિદં પઠિષ્યતિ જનો યસ્યાસ્તિ ભક્તિસ્ત્વયિ ।
સઞ્ચિન્ત્યાપિ લઘુત્વમાત્મનિ દૃઢં સઞ્જાયમાનં હઠાત્
ત્વદ્ભક્ત્યા મુખરીકૃતેન રચિતં યસ્માન્મયાપિ ધ્રુવમ્ ॥
સાવદ્યં નિરવદ્યમિત્યાદિના । ભૈરવપત્નિ ! ત્રિપુરે ! ઇતિ સમ્બોધનમત્રાપિ
ગ્રાહ્યમ્ । ઇદં સાવદ્યં સદોષં યદિવા નિરવદ્યં નિર્દોષમસ્તુ ।
આલઙ્કારત્વસરસત્વાભાવદોષયુક્તં તદ્વિહીનં વા ભવતુ અનયા ચિન્તયા કિં
વા ન કિમપિ પ્રયોજનમ્ । કુતઃ યસ્ય ત્વયિ ભક્તિરસ્તિ સ જન ઇદં સ્તોત્રં
પઠિષ્યતિ । નૂનં નિશ્ચિતમેતત્ । તદપિ કુતઃ । યસ્માદાત્મનિ મયિ ભવત્યાઃ
સ્તોત્રરચનોદ્યતે । અતો હેતોઃ સઞ્જાયમાનમશક્યાર્થકરણોદ્યમાત્તદૈવ
મયયુત્પદ્યમાનં લઘુત્વમાભાસબુદ્ધિત્વં દૃઢં સંચિન્ત્ય
નિશ્ચયેનાવગમ્ય તૂષ્ણીમાસીનેનાપિ । ત્વદ્ભક્ત્યા ત્વયિ યા
ભક્તિર્નિરતિશયપ્રીતિરૂપિણી તયા
પ્. ૪૨)
મુખરીકૃતેન વાચાલતાં નીતેન પ્રવર્તિતવાક્યપ્રસરેણ મયાલ્પશ્રુતેનાપિ
હઠાદ્ વેગેનાબુદ્ધિપૂર્વમેવ ધ્રુવં નિર્બાધમિદં રચિતમ્ । નિર્બાધમિતિ
સાલઙ્કારત્વસરસત્વાભાવદોષોઽપિ વિચારદશાયાં નાસ્મિન્ સ્તોત્રે સમસ્તિ । કુતઃ
। સ એષ રસાનાં રસતમ ઇતિ મુખ્યરસત્વેન શ્રુતૌ શ્રુતસ્ય
શિવશક્ત્યાત્મકસ્ય તત્ત્વસ્યાખણ્ડાનન્દસંવિદ્રૂપસ્ય તદ્ભક્તિરસસ્ય ચ
સર્વત્રાત્ર પ્રાધાન્યેન વ્યઞ્જિતત્વાદ્ અન્યેષામપિ રસાનાં
યથાયોગમેતદઙ્ગતયાલઙ્કારત્વેન વ્યઞ્જિતત્વાચ્ચ । દૃષ્ટવા
સમ્ભ્રમેત્યદ્ભુતસ્ય યન્નિત્યે ! તવેતિ કરુણસ્ય વિરલો બાલકોઽપિ બુધ ઇત્યુક્તેઃ
યત્સદ્યો વચસામિતિ ચાદ્ભુતસ્ય ઔકારસ્ય ગકારસાહિત્યે સરસ્વતીવાચકત્વં
તદ્રાહિત્યે તન્મન્ત્રત્વમિત્યુક્તેઃ એકૈકં તવેત્યદ્ભુતસ્ય વામે પુસ્તકેતિ શાન્તસ્ય
યે ત્વાં પાણ્ડરેત્યદ્ભુતસ્ય યે સિન્દૂરેતિ વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારસ્ય
ચઞ્ચત્કાઞ્ચનેતિ શૃઙ્ગારાદ્ભુતયોઃ પૂર્વાપરાર્ધાભ્યામ્ આર્ભટ્યેતિ
સમ્ભોગશૃઙ્ગારશાન્તયોઃ જાતોઽપીત્યદ્ભુતવીરયોઃ ચણ્ડિ ! ત્વચ્ચરણામ્બુજેતિ
ભયાનકસ્ય વિપ્રાઃ ક્ષોણિભુજ ઇતિ કરુણસ્ય સર્વવર્ણાશ્રમિણાં
સ્ત્રીપુરુષાભેદેન યેન કેનાપિ યથાલબ્ધેન દ્રવ્યેણાભ્યર્ચિતા ભગવતી તં તં
કામમનુગૃહ્ણાતીતિ પરમકારુણ્યપ્રતીતેઃ શબ્દાનાં
જનનીત્યદ્ભુતભયાનકયોઃ પૂર્વાપરાર્ધાભ્યાં દેવાનાં
ત્રિતયમિત્યપ્યદ્ભુતસ્ય ત્રિપુરાનામ્નઃ
સર્વાર્થકબલનશક્તિપ્રકારસ્યાવિષ્કૃતત્વાત્ લક્ષ્મીં રાજકુલે ઇતિ ભયાનકસ્ય
માયા કુણ્ડલિનીત્યન્તયોરાદ્યે ચ ભાવ એવ ન પુના રસાન્તરમત્રાસ્તિ ।
ભક્તિરસેનોપક્રમ્ય તેનૈવોપસંહારે તત્રૈવાસ્ય તાત્પર્યમિતિ ચ પ્રત્યાયિતં
ભવતિ । પ્રથમશ્લોકાદિષૂપમાલઙ્કારોઽપિ ક્વચિત્ ક્વચિદ્ ભવતિ
અનુપ્રાસસૌકુમાર્યાદયઃ શબ્દાલઙ્કારાશ્ચ ભવન્તિ ।
ગૂઢયોજનત્વગૂઢવર્ણત્વાદિના ચિત્રકાવ્યતા ચ વિસ્પષ્ટા વિપશ્ચિતામિતિ ।
તદેવં નિર્દોષત્વાત્ સગુણત્વાત્ સરસત્વાચ્ચ સર્વૈઃ પઠનીયમેતદિતિ સિદ્ધમ્ ।
યદ્વા અનાદિગુરુપરમ્પરાપ્રાપ્તત્વેન નિત્યત્વાદપૌરુષેયા ઇતીહોપદિષ્ટા મન્ત્રાઃ
સ્વતઃ પ્રમાણત્વેન ગ્રાહ્યાઃ । ઇદં સ્તોત્રં ત્વિદાનીં ત્વયોક્તમિતિ
પૌરુષેયત્વાદત્ર
પ્. ૪૩)
ન પ્રામાણ્યનિર્ણયઃ તન્નિર્ણયે વા ન સ્વતઃપ્રામાણ્યનિશ્ચયઃ યેન સર્વે જના
ઇદમઙ્ગીકુર્યુરિત્યત્રાહ - સાવદ્યમિતિ । અવદ્યં દોષોઽપ્રામાણ્યં તેન સહ
વર્તત ઇતિ સાવદ્યમ્ । યદિવા નિરવદ્યમિદમસ્તુ । અનયા ચિન્તયા કિં વા । નૈષા
ચિન્તા કાર્યેત્યર્થઃ । કુત ઇત્યત આહ - નૂનમિતિ । યસ્ય ત્વયિ ભક્તિરસ્તિ
આસ્તિકપક્ષપતિતો ભવતિ યઃ સ જન ઇદં સ્તોત્રં પઠિષ્યતિ । નૂનં તસ્યૈતત્
સ્વતઃપ્રમાણમેવ ભવતીત્યર્થઃ । તદેવોપપાદયતિ - આત્મનિ
સઞ્જાયમાનં લઘુત્વં સઞ્ચિન્ત્યાસ્માભિરશક્યક્રિયોઽયમર્થ ઇતિ
રચનોદ્યોગાન્નિવૃત્તેનાલ્પજ્ઞેન મયાપિ ત્વદ્ભક્ત્યા મુખરીકૃતેન
ત્વત્સેવનેન સ્વાત્મતયાવિર્ભૂતયા ત્વયા પ્રબોધિતબુદ્ધિતત્ત્વેનાત
એવાવિર્ભૂતવાક્પ્રસરેણ ચ હઠાદક્લેશેન ધ્રુવં નિત્યમેવેદં
રચિતમાવિષ્કૃતં ન પુનરિદાનીન્તનાસ્મદ્બુદ્ધિવિલાસસમ્ભૂતમ્ । તેન સ્વતઃ
પ્રમાણમેવેદમાગમયિતવ્યં વિદ્વદ્ભિરિત્યર્થઃ । કર્ત્રા સ્વાત્મનિ
લઘુશબ્દઃ પ્રયુક્ત ઇતિ લઘુસ્તુતિરિત્યસ્યા લોકે પ્રસિદ્ધિઃ પ્રવૃત્તેતિ જ્ઞેયમ્ ।
ક્ષિપ્રકરણાદ્વા અર્થતો બહુત્વેઽપિ વિંશતિશ્લોકમિતત્વેન વા લઘુસ્તુતિઃ । લઘો
ઋજ્વ્યા ભક્તાનામવઞ્ચયિત્ર્યા દેવ્યાઃ સ્તુતિર્વા લઘુસ્તુતિઃ

એવમેકાધિકશ્લોકવિંશત્યા શારદાસ્તુતિઃ ।
લઘુભટ્ટારકૈઃ કૢપ્તા ભક્તાનાં ભુક્તિમુક્તિદા ॥
કૃષ્ણાનન્દમુનીશ્વરસ્ય કૃપયા તુર્યાશ્રમં યોઽશ્રમં
પ્રાપ્યામ્નાયશિરોઽધિરૂઢમવગમ્યાત્માનમપ્યાત્મના ।
આસાદ્યાપિ ચ પદ્ધતિં શિવમયીમાનન્દનાથાદ્ ગુરો-
રાનન્દાન્તિકરાઘવો મુનિરગાત્ તૃપ્તિં સ વૃત્તિં વ્યધાત્ ॥
કૃષ્ણસ્ત્રિલોચન ઇતિ ત્રિપુરેન્દિરેતિ
બ્રહ્મેતિ વા યદુદિતં પરતત્ત્વમેકમ્ ।
સચ્ચિત્સુખૈકતનવે પ્રણતોઽસ્મિ તસ્મૈ
સર્વાત્મને સકલબન્ધવિદારણાય ॥
સમાપ્તોઽયં ગ્રન્થઃ ॥
શુભં ભૂયાત્ ।