laghustavacarcāstavau · Chapter 1

pañcastavī mālā :

laghustavacarcāstavau
harabhaṭṭīvyākhyopetau
yakṣopāhveṇa paṇḍitadīnānāthaśāstriṇā
sampāditau
jammū-kaśmīra-rājakīya-
śodha-prakāśa-vibhāgena
prakāśitau
p. i)
oṃ namastripurasundaryai
jagadratnaiḥ pūrṇe paraśivasudhābdhau sugahane
parānandodrekocchalitavapuratyarthamamiteḥ /
parāmarśaunmukhyādbahiriva vihartuṃ samuditā
parā kācidrasyā sphuratu mama saubhāgyalaharī

śivaḥ pūrṇaḥ svātmāramaṇarasaśīlo'pi na vinā
kṣaṇaṃ yāmapyāste niravadhinijānandavapuṣam /
parā saubhāgyaśrīḥ paraśivarahonarmasukhabhūḥ
śivaṃ sā naḥ pūrṇaprathanamayamantarvitanutām

bhāvaudhān yā kramaparigatān darpaṇe svātmasaṃvi-
drūpe tredhā tisṛbhiraparākhyādibhiḥ sphārayantī /
pañcastavyāṃ navanavavidhollekhinī prātibhākhyā
vācyārthān sā prakaṭayatu me śāradā vyācikīrṣoḥ

dharmācāryacamatkṛtirjagati yā vidvanmanorañjinī
sadvācyārtharasojjvalā paramahāmantrānubhūnirbharā /
bāle vyomni ghaṭe'pi nirvilasate sacāracāturyabhāk
tasyā vyākaraṇodyamo'yamuditaḥ saccodanāto'pi me

p. १)
pañcastavyāṃ
laghustavaṭīkā
svasvātantryāt prathamamuditāprāṇanādyasphurattā-
bhūmiṃ śritvā ṣaḍayanamahāvācyaśabdaughagarbhām /
visphāryānuttararasamahānādabhūmiṃ krameṇa
yā vāgviśvaṃ rasayati parāṃ tāṃ śraye mantrabhūmim //
oṃ namastripurasundaryai / iha khalu pārameśaṣaḍardhaśāsaneṣu
praṣṭṛprativaktṛtvasambandhodbhāvanakrameṇa
paramparayānugrāhyānujighṛkṣārasasarasahṛdayena
śrīsādāśivabhaṭṭārakeṇa svayaṃ guruśiṣyabhūmikāgrahaṇapūrvaṃ-
guruśiṣyapade sthitvā svayaṃ devaḥ sadāśivaḥ /
pūrvottarapadairvākyaistantramādhārabhedataḥ //
ityuktanītyā parādisambandhaṣaṭkakramato'vatāriteṣu
prakāśānandaikaghanamekameva parasaṃvittattvamaśeṣasaṃvidviśrāntisatattvaṃ
prakāśamānatānyathānupapattyā viśvānugatatvena parisphurattayā
prakāśamānamāmnāyate / (tadevānuttaraprakriyāsu
kulādiśabdavyapadeśyatvena gīyate/) yadudbhaviṣyat
śivādikṣityantaṣaḍadhvasphārātmavisṛṣṭau
prasaracchivaśaktyādiniyatavyapadeśāsahiṣṇutayānākhyādyabhidhairupacaryate /
yaduktam-
p. २)
yatroditamidaṃ citraṃ viśvaṃ yatrāstameti ca /
tatkulaṃ viddhi sarvajña ! śivaśaktivivarjitam // iti /
tadeva svasvātantryātsadā pañcavidhakṛtyakārisvabhāvatayā-
svāminaścātmasaṃsthasya bhāvajātasya bāsanam /
astyeva na vinā tasmādicchāmarśaḥ pravartate //
ityuktasthityā mayūrāṇḍarasavatsvāntastādātmyena saṃsthitasya
viśvasyāvavibhāsayiṣayā mukurapratibimbavadbhedābhedādyātmatayā prasphurat
tathā tathā prakāśate / prakāśamānamapi viśvaṃ svasminnupasaṃharate ceti
viśvodayavilayāspadatvāt sadeva somyedamagra āsīt chāṃ० u० (६.२.१)
ekamevādvitīyaṃ brahma (tri० ma० tā० ३.३) yato vā imāni bhūtāni jāyante
ityādiśruteḥ / evaṃbhūtaṃ ca
tatpūrṇāhaṃbhāvaparāmarśasāramahāmantrātmakatayā
svātmasātkṛtāśeṣavācyavācakāvamarśasatattvaṃ svatantraprakāśaikaghanaṃ
paraṃ brahmeti parāśaktir iti prakāśavimarśāṃśavibhāgakalanayā
divyadampatīyugalatvena prasphurati-
svātantryāmuktamātmānaṃ svātantryādadvayātmanaḥ /
prabhurīśādisaṃkalpairnirmāya vyavahārayet // iti (ī० pra० १.१.४७)
pratyabhijñoktanītyānuttaraikarūpamapi vibhāgenābhāsitam / tathā ca śruti-
ātmaivedamagra āsīt puruṣavidhaḥ so'nuvīkṣya nānyadātmano'paśyat
so'hamasmītyagre vyāharattato'haṃnāmābhavat tasmādapyetarhi
āmantrito'hamayamityevāgre uktvāthānyannāma brūte ityādi / (bṛha

१.४.१.१७)
tathā-
sa vai na reme tasmādekākī na ramate sa dvitīyamaicchatsahaitāvānāsa yathā
strīpumāṃsau saṃpariṣvaktau sa imamevātmānaṃ dvedhāpātayattataḥ patiśca
p. ३)
patnī cābhavatām iti / (bṛha० १.४.३)
vastutastvekameva yāmalasvarūpam / yaduktam-
na śivena vinā devī na ca devyā vinā śivaḥ /
nānayorantaraṃ kiñciccandracandrikayoriva // iti /
tathā- na śivaḥ śaktirahito na śaktiḥ śivavarjitā /
yāmalaṃ prasaraṃ sarvam ityādi //
etadabhiprāyeṇa sakalasvarūpabhāvanāyāmapi strīrūpaṃ vāsma red devi !
puṃrūpaṃ vā vicintayet ityuktyā yathecchayāvikalpena svābhinnaparadevatā
bhāvanā vidheyetyuktam / śrutiśca-
naiva strī na pumāneṣa na caivāyaṃ napuṃsakaḥ /
yadyaccharīramādatte tena tena sa rakṣyate // iti (śvetāśva० ५-१०)
śrībhāgavate'pi-
sa vai na devāsuramartyatiryaṅ na strī na ṣaṇḍo na pumānnajantuḥ iti etena
niṣkalaṃ paraṃ tattvam ti dyotitam / evaṃ brahma vā idamagra āsīt tadātmānameva
vedāhaṃ brahmāsmīti a iti brahma tatrāgatamahaṃ iti (maitrā० ६-१७)
śruterantaḥsvīkṛtānuttarānandādispandamayākṛtrimavimarśamayī saiva
parābhaṭṭārikā ādikṣāntamātṛkāmayāśeṣamantrādirūpatāmavabhāsayantī
tayaiva mananatrāṇātmikayā
mantraśaktyānugrāhyānanugṛhyabhogamokṣaikabhājanatayā
tattadbhuvanaiśvaryādibhogavitaraṇapūrvaṃ muktyā
parasaṃvittatvalakṣaṇaparabrahmaikātmyatmanā saṃyojayati / iti- tattadavasare
pradarśayiṣyate / mantrasphurattākramaśca yathā- parābhagavatī śaktirhi
svasvātantryādviśvamavabibhāsayiṣuḥ prathamaṃ prāksaṃvitprāṇe pariṇatā
ityuktyā prāṇādyasphurattāmayīṃ prāṇanabhūmikāmavalambya
vācyavācakātmaṣaḍadhvātmakaśabdārthaprapañcagarbhamahānādabhaṭṭārakas
phāraṇa-krameṇa paśyantī madhyamā
p. ४)
vaikharīvāgrūpatayā svātmacamatkāramayī vijṛmbhate / tatra
paśyantyāmasphuṭavibhāgatvādvācyavācakayoḥ kramānullāsa eva tasyā
draṣṭrekasvabhāvatvāt / madhyamāyāṃ punastayoḥ sphuṭāsphuṭatvena
kramodayaḥ / vaikharyāṃ tu
sthānakaraṇaprayatnāśrayavyaktatattadvarṇakramopagrahaḥ sphuṭa iti sarvatraiva
mahāmantraparāmarśacamatkārakāritvena
viśvabhedāvabhāsaprapañcakavalanasvabhāvā vaikharībhūmāvapi
tryakṣaryātmakulasundarī pradhānamantrātmanā svābhinnakaraṇena
svecchāsaṃkocāvabhāsitamitapramātṛbhāvabhāvamapasāryāśeṣaviśvabhāva
khacita-pūrṇaviśvāhambhāvadhārādhirūḍhiṃ
svopāsakajanānnayatītyāśayataḥ stutikṛt svayaṃ kṛtakṛtyatayā
labdhaparadevatātmabhāvatadvibhūtimahāharṣamahollāsasarasanirbharatayā svayaṃ
kṛtārthatāmāśrayamāṇaḥ paropakāraprāvaṇyenaiva
śrīparadevatāstutimāśīrvādātmānugrahasphārapuraḥsarāṃ
mantrataddevatāsvarūpopakṣepiṇīmupakramate / tatra śrīmahātripurasundaryā
vidyādhiṣṭhātṛdevatāstadupāsanasthānaphalāni ca sāmānyataḥ
stutyapadeśenopadiśati-
aindrasyeva śarāsanasya dadhatī madhyelalāṭaṃ prabhāṃ
śauklīṃ kāntimanuṣṇagoriva śirasyātanvatī sarvataḥ /
eṣāsau tripurā hṛdi dyutirivoṣṇāṃśoḥ sadāhaḥsthitā
chindhādvaḥ sahasā padaistribhiraghaṃ jyotirmayī vāṅmayī

eṣāsau bhātabhāsamānānusandhānaikyaina pratyabhijñāyamānā tripurā tisra
icchādayaḥ parāparādirūpāḥ śaktayaḥ puraḥ śarīrāṇi yasyāḥ sā tadrūpā /
taduktaṃ śrīmālinīvijaye-
yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī /
icchātvaṃ tasya sā devī sisṛkṣoḥ pratipadyate //
evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam /
jñāpayantī jhagityantarjñānaśaktirnigadyate [jagatyatra (kā०)] //
(३a० ५.६.७)
p. ५)
evaṃ bhūtamidaṃ vastu bhavatviti yadā punaḥ / (७.१४)
jātā tadaiva tadvastu kurvatyatra kriyocyate // (८.१५) iti /
parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca- iti śruteḥ
(śvetā० ६.८) / atra balamiccheti jñeyam / yadvā tribhyo
veditṛvittivedyarūpebhyaḥ pūryate'gre gamyate jñāyate tadādhārasvarūpatveneti
tripurā śāntātmikā / taduktam-
tripuṭīmayaṃ samastaṃ tadapi jñeye jñātari ca samam /
dṛḍhagranthirjñānakalā kalayati trailokyamekakalam //
ityevamicchādiśaktisamaṣṭiśāntāśaktirūpā brahmābhinnādyā śaktiḥ
śrītripurāśabdanirvacanīyā saiva sisṛkṣādisvarūpodbhāvanottaraṃ
tattacchaktyāviṣṭaśaktimadrapāvalambanena viśvasarjanādikṛtyasampādanaṃ
vidadhatī yāvatpratyakṣagrāhyasaṃkucitapramātṛbhāvapadamapi vyaśnuvānā
tathā tathā vyapadeśabhāk samastairjanairanubhūyate
ityāśayenaiṣetyaparokṣanirdeśavācinaitadā parāmṛṣṭā / saiva punaḥ
prollāsitatripuṭīrūpavividhaviśvaprapañcodayaviśrāntisthānatvena
samādhisuṣuptyādau saccidānandaghanasvarūpapariśeṣavāstavaikībhāvā
pratyabhijñāyamānā svecchākalpitadeśakālāvabhāsavyavahiteva
tatpadavācyabhāvānuguṇyenādasā parāmṛṣṭā ityanena sāmānādhikaraṇyena
tattvato'bhedānvayaparyavasāyinīyaṃ stutiriti stotrakāra ādyaśloka eka
svasaṃvinmayaparadevatāsvarūpaparāmarśanasya paramotkṛṣṭaphalaṃ
bhaṅgyā sūcitavān / evaṃ viśvodayasthitivilayadaśāsu kācitturīyā svasavidrūpā
vinaṣṭatvabhāvā devī samastyeva ityevavidhāśayenaiva śrīvāmakeśvare-
tripurā paramā śaktirādyā jñānāditaḥ [jātāditaḥ (kā०)] priye
ityupakramya-
eṣā sā paramā śaktirekaiva parameśvarī /
p. ६)
tripurā trividhā devī brahmaviṣṇvīśarūpiṇī //
jñānaśaktiḥ kriyāśaktiricchāśaktyātmikā priye /
trailokyaṃ saṃsṛjatyeṣā tripurā parikīrtyate // iti /
madhye'bhyasya-
ramate svayamavyaktā tripurākhyātimāgatā (४ pa ४-१६) ityantaṃ
tripurāpadaniruktiprakāramarthatattvaṃ parameśvaro niravocat /
vārāhīye'pi-
brahmaviṣṇumaheśādyaistridaśairarcitā purā /
tripureti tadā nāma kathitaṃ daivataistava // iti /
yadyapi tripurāśabdasyāgameṣu tribhyo guṇabījapīṭhalokādibhyaḥ purā bhūtatvāt
ityādibahudhātvena vyākhyātaṃ tathāpi tathā tathā vyākhyānānāmekatraiva
pradarśanenādita eva granthavistaraḥ syāt / tasmādvineya
janahṛdayodvegadāyitvāttato viramyate yathāpradeśamagre vyākhyāntarāṇi
pradarśayiṣyante / tripurārṇave tu-
nāḍitrayaṃ tu tripurā suṣumnā piṅgalā iḍā /
mano buddhistathā cittaṃ puratrayamudāhṛtam /
tatra tatra vasatyeṣā tasmāttu tripurā matā // iti /
vaḥ svavidyājapādiparāṇāṃ bhaktānāṃ yuṣmākamagha
pāpamāṇavamāyīyakārmamalasvarūpaṃ bhavabandhanibandhanatvātsadā sarvadā
sahasāvilambamatarkitopanatatīvratamaśaktipātavaśādanupasevyamānopāyajālani
yantraṇa-tantrabandhanaṃ yathā syāttathā chindyādupasaṃharet /
duṣkṛtanikarocchedenānugrahābhimukhī bhūyādityāśaṃsāyāṃ liṅaḥ /
etenānupāyākhyakramasopānapadabandhātmā
paramārthanīyakāṣṭāśaṃsāviṣkṛtā bhavati / tatra jñānaṃ bandhaḥ /
(१.२) (३.२) yonivargaḥ kalāśarīramiti (१.३) iti
śrīśivasūtroktanītyā
paripūrṇaprakāśānandaghanasatattvasaṃvittattvasyānyatamāṃśā##-
p. ७)
tata eva vibhinnavedyajātāvabhāsanaṃ māyīyākhyaṃ
śubhāśubhakarmavāsanātmakaṃ kārmamiti tridhāgameṣu lakṣitam /
taduktamācāryotpaladevapādaiḥ-
svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā /
dvidhāṇavaṃ malamidaṃ svasvarūpāpahānitaḥ //
bhinnavedyaprathātraiva māyākhyaṃ janmabhogadam /
kartaryabodhe kārmaṃ na māyāśaktyaiva tat trayam // iti / (ī० pra० ३. a० २० ā

४.५)
evaṃ malavidhūnanasvabhāvatvameva paramārthatatvasyāmnāyaprasiddhaṃ
nirmalaṃ svaṃ cinmayasvabhāvaṃ dhvanayatīti bhāvārtho'trāvagamyaḥ / yathā
iṣīkātūlamagnau protaṃ pradūyetaivamevāsya pāpmānaḥ pradūyante iti śruteḥ /
tathā-
vidyātapobhyāṃ saṃyuktaṃ brāhmaṇaṃ japanaityakam /
sadāpi pāpakarmāṇameno na pratiyujyate //
jāpināṃ homināṃ caiva ghyāyināṃ tīrthavāsinām /
na saṃvasanti pāpāni ye ca snātāḥ śirovrataiḥ //
iti vasiṣṭhasmṛteḥ / tathā pādme puṣkarakhaṇḍe-
meruparvatamātro'pi rāśiḥ pāpasya karmaṇaḥ /
kātyāyanīṃ samāsādya naśyati kṣaṇamātrataḥ //
durgārcanarato nityaṃ mahāpātakasambhavaiḥ /
doṣairna lipyate vīraḥ padmapatramivāmbhasā // iti /
devībhāgavate'pi-
chittvā bhittvā ca bhūtāni hatvā sarvamidaṃ jagat /
praṇamya śirasā devīṃ na sa pāpairvilipyate //
sarvāvasthāṃgato vāpi yukto vā sarvapātakaiḥ /
durgāṃ dṛṣṭvā naraḥ pūtaḥ prayāti paramaṃ padam // ityādi
p. ८)
brahmāṇḍapurāṇe-
varṇāśramavihīnānāṃ pāpiṣṭhānāṃ nṛṇāmapi /
yadrūpadhyānamātreṇa duṣkṛtaṃ sukṛtāyate // iti /
atra svātmaviṣayāśaṃsāṃ parihṛtya vaḥ ityuktibhaṅgyā
parānugrahaikaviṣayakaprayojanapravaṇatāṃ (śeṣavṛttirūpāṃ)
śrīmāṃstotrakāro dharmācāryaḥ svasminnāviṣkurvan
samadhigatāśeṣakāmatayāpi
kṛtakṛtyatvādvigalitasamastalaukikālaukikavikalpakalaṅkavibramatāṃ sūcayati
/ yaduktamabhinava guptapādaiḥ-
samastayantraṇātantratroṭanāṭaṅkadharmiṇaḥ /
nānugrahātparaṃ kiñciccheṣavṛttau prayojanam //
svaṃ kartavyaṃ kimapi kalayaṃlloka eṣa prayatnā-
nno pārārthyaṃ prati ghaṭayate kāṃcana svātmavṛttim /
yastu dhvastākhilabhavamalo bhairavībhāvapūrṇaḥ
kṛtyaṃ tasya sphuṭamidamiyallokakartavyamātram // iti /
smṛtaṃ ca-
yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ /
ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate // (bha० gī० ३.१७)
iti / na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃcana /
nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi // (bha० gī० ३.२२)
iti ca
aghaṃ chindyāt ityanena pāpābhāva eva
dharmābhivṛddhirityaghacchedopalakṣitānāṃ dharmādicaturvargāṇāmapi
sādhanatvaṃ śrītripurāvidyāyāḥ sūcyate / taduktaṃ prapañcasāre-
vāgaiśvaryātiśayadatayā vāgbhavaṃ bījamuktaṃ
trailokyakṣobhaṇādipunarapivaśatākṛṣṭidaṃ
[kṣobhaṇasavaśatākṛṣṭidam (ārtharaevelānasampādite)]
kāmarājam /
p. ९)
śāktaṃ kṣveḍāpaharaṇakavitākārakaṃ [kṣvelā (tatraiva)]
bījametat-
proktaṃ dharmadraviṇasukhamokṣapradaṃ sādhakānām // (९ pa० ४)
iti /
kīdṛśī tribhiḥ padaiḥ
samanantaroktapādatrayaparāmṛśyamānairlalāṭādisthānairupalakṣyamāṇā teṣu
teṣu sthāneṣu sadupāsakajanairupalakṣaṇabhūteṣu vibhāvyamānetyarthaḥ /
itthaṃbhūtalakṣaṇā tṛtīyā / atastrīṇi purāṇi hṛdādīni
svaprakāśasaṃviddhanasvarūpopalakṣaṇāni yasyā sā ityapi
tripurāpadaniruktiprakāramabhyadhāt / etena-
hṛdyākāśe nilīnākṣaḥ padmasaṃpuṭamadhyagaḥ /
ananyacetāḥ subhage ! paraṃ saubhāgyamāpnuyāt // iti
hṛdaye cittasaṃghaṭṭād dṛśyasvāpapradarśanam /
ityādyuktopāyavargamapyanujagrāheti bodhyam / atha ca
tribhiḥpadairuktanibandhasandarbhopakṣipyamāṇavidyākūtākṣarātmakairvopalakṣit
ā śrīrvidyārūpetyarthaḥ / tena tribhyo
brahmādyadhiṣṭhitajñānādiśaktyātmakavākkāmaśaktibījebhyaḥ purābhūtatvāt
tripurā tatsamaṣṭisvarūpetyapi nirvacanāntaraṃ svābhimatacitramupakṣipati /
nanu evaṃvidhāyāḥ śrītripurābhidhāyāḥ paradevatāyāḥ kiṃ
svarūpamityāśaṃkāyāṃ tasyā asādhāraṇasvarūpalakṣaṇamāha jyotirmayī ityādi
parimitārkādiprakāśādivailakṣaṇyena tajjīvitāyamānatvādaśeṣāvabhāsanā
stamitaparatejorūpā
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ
tasya bāsā sarvamidaṃvibhāti /
etasmin khalu re gārgi ! sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ / iti ca śruteḥ
p. १०)
na tadbhāsayate sūryo na śaśāṃko na pāvakaḥ /
ityādismṛteśca / etadarthaṃ cācāryābhinavaguptapādā vyavṛṇvan
yathā-
yatra sūryo na vā somo nāgnirbhāsayate'pica
na cārkasomavahnīnāṃ tatprakāśādvinā mahaḥ /
kimapyasti nija kintu saṃviditthaṃ prakāśate /
iti / etena svaprakāśatvena tatra pratyakṣādipramāṇānāṃ vyāpārābhāve
jñāpakādisiddhyanupayoga iti prādarśi / na ca mayaṭo
vikārāvayavārthayorvidhīyamānatvādatra ca pariṇāmādyāpattiḥ syāditi vācyam /
nityaṃ vṛddhaśarāvādibhyaḥ ityatra nitya iti yogavibhāgāttādrūpye mayaṭo
vihitatvāditi samādheyam / tasya paratejaso
viśvanirbharatvenāpekṣaṇīyapūrṇāhamparāmaśaireva
svabhāvatvamakṛtrimamastyeva / anyathā vimarśavaidhurye
sphaṭikākāraprakāśamātravāgbhavabījenopāsyeti / taduktaṃ
saubhāgyahṛdaye-
yonau kanakapuñjābhaṃ hṛdi vidyacchaṭopamam /
ājñāyāṃ candrasaṃkāśaṃ mahastava maheśvari //
evamekaikamagnisūryacandrakuṇḍalinyākhyayā śrītripurā jñeyā tattejaḥ
samaṣṭirūpatvāt / evamuktakrameṇa vidyābījasthānānyavagamyāni / na tu
proktapādairupakṣipyamāṇabījānāṃ prātisvikapratipadoktasthānasādṛśyeneti /
agre'pi dvitīyastave vakṣyate mūrdhni sphurattuhinadīdhitirityatra / evaṃ
sandarbharacanāsūcitānāmeṣāṃ vāgbhavakāmarājaśaktibījānāṃ
dharmakāmamokṣaphalapradatvaṃ śrītripurayā sahābhedatvaṃ cāgamaprasiddham /
taduktaṃ śrīvāmakeśvarīmate-
vāgīśvarī jñānaśaktirvāgbhave mokṣarūpiṇī /
kāmarāje kāmakalā kāmarūpākriyātmikā //
p. ११)
śaktibīje parāśaktiricchaiva śivarūpiṇī /
evaṃ devī tryakṣarī tu mahātripurasundarī // (४ pa १७.१८) iti /
tatrādyaṃbījaṃ trayayādyākṣaraniṣpannatvāt trayīmayatāṃ nojjhati / yathā
sāmaṛgvedādyabhūtayorviśliṣyasthāpitayorvarṇayoḥ parataḥsthāpitena
yajurādyavarṇena krameṇa guṇavṛddhisandhau vidhīyamāne
kulasundarīvidyādyabījaṃniṣpadyate /
taduktaṃ kādimate-
trayīmayatvaṃ vidyāyāstathā vyañjanasaṅgamāt /
vācyavācakarūpasya prapañcasyāmitātmanaḥ //
kāraṇatvaṃ parātmatvamameyatvañca vai kramāt /
kathayāmi śṛṇu prājñe ! vicitrā mantravaibhavāḥ //
ityupakramya ityutpannaṃ śucervapuḥ ityantam / etat tṛtīye stave spaṣṭaṃ
nirūpayiṣyate / dvitīyantu- viśiṣtasandarbharūpeṇa
trayīmayatāmatyajadaśeṣaśabdārtharūpaprapañcavyāptimāvedayati yathā
vidyāyā dvitīyabījagatakakāralakārayormadhye kakārasya
vyañjanātmamātṛkādibhūtatvāt lakārasya ca
pañcabhūtādibhūtapṛthivyakṣarātmakatvāt
vācyavācakātmaprapañcopalakṣaṇatvena
tayorbinduvisarjanīyaikyarūpaśivaśaktisāmarasyātmakaturīyasvaraviśrāntyā
viśvābhedavyāptirnirūpyate /
taduktaṃ tatraiva-
madhyamārṇagataprāṇā vyañjanādestumātṛkā /
prāgvat kāraṇakāryatvayogādvācakarūpakam //
tadarṇakarasāyogā bhūtāditvenavācyatā /
iti vācakavācyatvarūpā viśvātmatoditā //
iti / tṛtīyabīje tu vyañjanasya jñeyarūpatvādaco jñānarūpatvād visarjanīyasya
jñātṛsvarūpatvācca
jñātṛjñānajñeyarūpatrikātmakaviśvamayatvavyāptiḥsuvyaktaṃ pratipāditaḥ /
taduktaṃ tatraiva-
p. १२)
parārūpaṃ tṛtīyena triṃśikoktaṃ tridhātmakam /
evameṣā viśvamayī /
iti / asya tṛtīyasya hṛdayabījasyatrikāgamoktaprakriyayā'rtho'greyathāvasaraṃ
vyākhyāsyate /
evamasyāvidyāyāstribhirvāgbhavādikhaṇḍaistridhāśeṣaviśvātmakatvāt
sādhakasya nāsādhyaṃ kiñcidastīti iti nyarūpi /

mantroddhārajñānaprakārastu
śrīmahātripurasundaryupāsanāśeṣabhūtatvādasmādādyapadyād granthakṛtā
naipuṇyena samunmīlyamānaḥ pradarśyate- tatra prathamapāde ādyārṇatayā
dvitīyapāde dvitīyārṇatayā tṛtīyapāde tṛtīyārṇatayeti- anukramaśaḥ
śrībālāsundarīvidyābījāni samuddhṛtāni / sarvataḥ ityatra samuddhṛtasya
visargasyānukarṣaṇāt tṛtīyaṃ bījaṃ sampūryam itīmaṃ
mantroddhārasūcanākramaṃ svayameva granthakṛt spaṣṭaṃ parasampratipattyai
upasaṃhāraśloke sandarbhiṣyati yatrādyavṛtte sphuṭam / ekadvitripadakrameṇa
ityādinā / taduktaṃ jñānārṇave-
tripurā trividhā devi ! bālāṃ tu prathamāṃ śṛṇu /
yayā vijñātayā devi ! sākṣāt suraguruprabhaḥ [gururbhavet (mu

saṃ०)] /
sūrya svaraṃsamuccārya bindunādakalātmakam /
svarāntaṃ pṛthivīsthaṃtu [pṛthivīyuktaṃ (mu० saṃ०)] //
turyasvarasamanvitam //
bindunādakalākrāntaṃ sargavān bhṛguravyayaḥ /
śakrasvarasamopeto vidyeyaṃ tryakṣarīmatā //
gaṅgātaraṅgakallolavāg [vākpaṭutvapra० (mu० saṃ०)]
gumphapadadāyinī /
mahāsaubhāgyajananī mahāsārasvatapradā // (pa० २ ३ ४ ५ ६)
iti / viśeṣasahita iti vakṣyamāṇatayā tadviśeṣācca tadantarbhāvenoddhatāḥsantīti
bodhyam /
p. १३)
tathāhi- samastatraipuravidyārāśikandabhūtāyāḥ
paramarahasyasaṃketabūtāyāḥ binduvisargasāhityāsāhityābhyāṃ viśeṣāśca
sūcyante / ai ī au / aiṃ ī au / aiṃ īṃ au / aiṃ īṃ auḥ / iti / taduktaṃ kādimate-
śucirādyā vāksvarūpā dvitīyā vahnirīritā /
bindusargātmanoraikyarūpā sātvāvayorvapuḥ //
tena bījena viśvātmarūpā sā samyagīritā /
vanaṃ tṛtīyamākhyātaṃ māyayā svena vā yutam //
eṣā tripurakandā [traipura (mu० saṃ०)] syāt saṃketeti nigadyate /
jñātṛjñānajñeyadoṣaguṇatejastrayātmikā // (pa० १५. ४२-४४)
iti / sarvato'hasthitā ityanena sarveṣu bījeṣu hakāre sthitā iti
tripuravāsinīvidyoddhāraḥ sūcyate haiṃ haklīṃ ha sauḥ iti taduktaṃ
jñānārṇave-
tripureśī maheśāni ! tribījāhasthitā yadā /
cakrāsanagatā [devi ! viddhi tripuravāsinīm (mu० saṃ०)] viddhi
devi! tripuravāsinī // (१०. pa० २०)
iti /
tathā sahasā ityanena hakārasakārābhyāṃ saha vartamānā iti tripurā
śrīvidyoddhāropakṣepaḥ- hasaiṃ hasaklīṃ hasauḥ /
taduktaṃ tatraiva-
tripureśyā [tripureśī (mu० saṃ०)] maheśāni ! vāgbhave
kāmarājake /
śivacandrasamāyuktā tārtīye śivarūpiṇī //
sarvamantrāsanagatā tripurā śrīriyaṃ priye / (१०. pa० २१.२२)
iti /
atraiva madhyabīje
hakāramantrayojanāyāmuttarasiṃhāsanagataḍāmarabhairavīvidyoddhāraḥ hasaiṃ
haklīṃ hasauḥ / taduktaṃ śrīvidyārṇave-
p. १४)
uttarāsyena deveśi ! mayādyāpi prajapyate /
mahāsiṃhāsanagatā bhairavī ḍāmarīśvarī //
pūrvoktabhairavīdevyāḥ kāmarūpe parāṃ śivām /
hitvoccarettadā vidyām * * * * * * * * ? //
iti / tathā sahasā sadāhasthitā ityanena sadāho dāhaśaktimānagnīrephastatra sthiteti
tripurāvidyoddhāraḥ / hasaraiṃ hasakalarīṃ hasarauṃ / taduktaṃ tatraiva-
yathā śrītripurābālā tathā tripurabhairavī /
sampatpradā nāma tasyāḥ śṛṇu nirmalamānase //
śivacandrau vahnisaṃsthau vāgbhavaṃ tadanantaram /
kāmarājaṃ tathā devi ! śivacandrānvitaṃ tathā //
pṛthvībījāntavahnyāḍhyaṃ tārtīyaṃ śṛṇu sundari [vallabhe (mu

saṃ०)] ! /
kumāryāstripureśānyā [maheśāni ! (mu० saṃ०)] hitvā
[bhittvā (mu० saṃ०)] sargaṃ tu baindavam //
tripurā bhairavī devī mahāsampatpradā priye / (६ pa० २ ३ ४ ५)
iti / tathā sahayoḥ syati paryavasyati- iti kṛtvā sahasā- ityanena
proktavidyābījeṣṭādyākṣarayorviparyāsanyāsātkauleśabhairavīvidyoddhāraḥ
saṃpadyate hsraiṃ hsakalarīṃ hasarauṃ- iti /
taduktaṃ jñānārṇave-
sampatpradā bhairavīvat [saṃpatpradā bhairavī ca viddhi kauleśa bhairavī /
hasarādyā bhairavī sā triṣu bījeṣu pārvati ! //
iyaṃ tu saharādyā syātpūjādhyānādikaṃ tathā / (mu० saṃ०)] viddhi
kauleśa ! bhairavīm /
hasādyā saiva deveśi ! triṣu bījeṣu pārvati ! //
p. १५)
iyaṃ tu saharādyā syāt dhyānapūjādikaṃ tathā / (९ pa० ५४ ५५)
iti / tathā sahasā ityanena saha sakāreṇa dvayoḥ kūṭayorvartamānā sadāhasthitā
ityaṃśasya mathyamānatvoditikṛtvā dakṣiṇasiṃhāsanādhidevatāraktanetrā
bhairavīvidyoddhriyate saiṃ sakalarīṃ sauḥ / taduktaṃ tatraiva-
candravāgbhava saṃyuktaṃ bījaṃ prathamamīritam /
sakalā vahnimāyābhyāṃ dvitīyaṃ bījamīritam //
bālāyāścaiva tārtīyaṃ tṛtīyaṃ bījamīritam /
iti / tathā sarvataḥ sahasā sadāhasthitā klīṃ kāntimātanvatī ityanena
hasasamudāyarephayormadhye kakāralakārarūpiṇīṃ kāntiṃ śobhāṃ sarvatra
kroḍīkurvāṇāyāṃ pūrvapradarśitasaṃketavidyāyāṃ vidyāntaropakṣepaḥ
hasakalaraiṃ hasakalarīṃ hasakalarauḥ iti / atraiva anuṣṇagoriva śirasi ityanena
anuṣṇagorindoṣṭhakārasya śirasyuparisthe ḍakāre tannimitatvāt sarvataḥ kāntiṃ
dīptimātanvānā ceti kṛtvā dakṣiṇasiṃhāsanasthaṣaṭkūṭābhairavīvidyoddhāraḥ
sūcitaḥ hasakalaraḍaiṃ hasakalaraḍīṃ hasakalaraḍauḥ iti /
taduktaṃ tatraiva-
śivacandrau mādanañca bhūmirvahnistu ḍāmaram /
vākśāntimanubhiryuktaṃ bījatrayamudāhṛtam // iti /
tatraiva-
ḍākinī rākiṇībīje lākinī kākinīyugam [bīje āhṛtya deveśi !
yojayeccandrasūryayoḥ / (mu० saṃ०] /
sākinī hākinībīje ākṛṣya surasundari ! //
p. १६)
ādyamaikārasaṃyuktamanyadīkārasaṃyutam /
śakrasvarānvitaṃ [śakrasvara samāyuktaṃ (mu० saṃ०] devi !
tārtīyaṃ bījamālikhet /
bindunādakalākrāntaṃ dvitīyaṃ [tṛtīyaṃ (mu० saṃ०)]
śailasambhave /
iti / tṛtīyaṃ tu savisargamiti tantrāntaroktam /
tadyathā-
ḍarau kṣmāmādanaṃ vāntaṃ śivamatra tridhā likhet /
arkeṇa māyāsakrābhyāṃ kramāttanmaṇḍitaṃ kuru //
bindunādānvitaṃ cādyayugmamantyaṃ visargavat /
iti / iyaṃ ṣaṭkūṭā-
etasyā eva vidyāyāḥ ṣaḍ varṇān kramataḥ sthitān /
viparītān vadet prauḍhe ! vidyeyaṃ bhogamokṣadā //
nityākhyā bhairavī devī * * * * * * * * ? /
iti / tathā sahasā ityanenaiva sahasena sakāreṇa vartamāneti kṛtvā sādayaśca
vidyāḥkāścinniṣpadyante sahaiṃ sahaklīṃ sahauḥ iti / sahraiṃ sahakalarīṃ sahrauḥ
iti / sahakalaraiṃ sahakalarīṃ sahakalarauḥ iti / sahakalaraḍaiṃ ityādica /
tathā sadā ahasthitā śirasyanuṣṇagoḥ sarvataḥ kāntiṃ dadhatī ityanena
ākārahakārayorupari bindumātranimittatayā sarvatra
anuttaravimarśamayaśivaśaktibhyāṃ tābhyāṃ pratyāhāranyāyena
samupasaṃhṛtasyāśeṣa vācyavācakātmakaṣaḍadhvasphāramayasya
akulasvarūpād vyomakalāparyantasya
viśvasyāvibhāgavedanātmakabinduviśrāntyā
akṛtakavimarśamayāhantāsārānikhilamantrodayavilayasthānaṃ
mahāmantravīryabhūmirupakṣiptā bhavati / yayā sarve mantrā vidyāśca
gṛhītavīryāḥ sādhakajanairyathākāmaṃ prayojyamānāḥ arthakriyāṃ
niṣpādayituṃ prabhaveyuḥ / taduktaṃ śrīśivasūtreṣu-
p. १७)
mahāhradānusandhānānmantravīryānubhavaḥ iti / (pra० १ u० २२)
śrīspande'pi
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ
pravatarnte'dhikārāya karaṇānīva dehinaḥ /
ityādi / tathā-
mūlavidyāntyabīje ṣaṭtriṃśatāṃ tatvānāṃ vyāptisambhavāttadantarbhāvo'pi
yathā syāditi pratīteranugatatvena
pṛthivyādimāyāparyantānāmekatriṃśattattvānāmanuttaratrikāgamoktaprakriyaya
ā sakāreṇa śuddhavidyādiśaktyantānāṃ śūlārṇena tadatītasya visargeṇa
vyāptirnirūpitā /
śivādiśuddhavidyāntatattvapañcakasya cidānandecchājñānakriyāśaktisāratvāt
pañcaśaktirūpatvañceti etatsarvaṃ tatraiva parasyāṃ bhūmau vilīyate tata eva
codeti iti pradarśitaṃ bhavati /
taduktaṃ śrīparātrīśikāyām-
sārṇenāṇḍatrayaṃ [mudrita parātrīśikāyāṃ padyamidaṃ nopalabhyate;
mālinīvijayottaratantrasya caturthādhikāre tu २५ ślokasyāyaṃ pāṭhabhedaḥ-
sārṇena tritayaṃ vyāptaṃ triśūlena caturthakam /
sarvātītaṃ visargeṇa parā vyāptirudāhṛtā //] vyāptaṃ triśūlena caturthakam
/
sarvātītaṃ visargeṇa parāyā vyāptiriṣyate //
tathā- yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ /
tathā hṛdayabījasthaṃ viśvametaccarācaram [jagadetaccarācaram-
ityapi] // (२४) iti /
na vidyā mātṛkāparā ityuktermātṛkāyā apyasyāṃ vidyāyāmantarbhāvaḥ /
tathāhi prathamāntyabījayoḥ sarve'co gṛhyante tatrākārekārokārāṇāṃ
p. १८)
krameṇa guṇavṛddhisandhau daśasvarāḥ sabinduvisargā antarbhavanti / catvāraḥ
ṣaṇṭhasvarā lakārasyaiva rūpabhedāḥ / vilomoccārakrame visargo hakāro
madhyabīje lakāraśca tābhyāṃ pratyāhāranyāyena saṃgṛhītāḥ
pāṇinīyaparibhāṣitā halo'ntarbhavanti / sakārakakārābhyāṃ kṣakāraśceti
mātṛkoddhāraḥ / tadāśrayā
laukikālaukikāśeṣavāṅmayabhāṣāgītistutibhadāśca tadantarbhūtāḥ sūcyante /
kecidantyabīje saptavibhaktayo'pyantarbhavantītyāhuḥ / tathā ca tatra su au jas iti
prathamāvibhaktirūpamupalabhyate sā ca prātipadikamātraniṣṭheti dvitīyādīnāṃ
vibhaktīnāṃ tadantarbhāvāt karmādikārakaviśeṣatayāpi tasyā evāvasthitatvāt /
evamuktakulasundarībhedāḥ śrītantrarāje pañcadaśe paṭale
saṃjñāntarairnirūpitāḥ-
vidyāyāḥ kulasundaryā haṃsayogāt triṣu kramāt /
vijayākhyā mahāvidyā viśvasaṃtrāṇatatparā //
hṛtsamāyogatasteṣu jīvākhyā viśvacinmayī /
dvayorniyojanātteṣu jāyate āvayorvapuḥ //
hṛdādistvanmayī vidyā haṃsādirmanmayo manuḥ /
teṣu dāhasamāyogādviśvākhyā viśvavigrahā //
pratyekaṃ śaktipuṭitā vidyā viśvavimohinī / (५०.५१.५२.५३)
ityādi
tathā sūcitasaṃketavidyāyāstriṣu khaṇḍeṣu dvitīyatṛtīyavidhuraṃ prathame vā
prathamatṛtīyavikalaṃ dvitīye vā prathamadvitīyahīnaṃ tṛtīye vā
teṣvanyatamavidhuramitarayorvā samasteṣu kādikṣāntavarṇānāṃ
pañcatriṃśatsaṃkhyākānāṃ vyañjanānāṃ kramavyutkramāpakrame
ekadvyādikrameṇa samāyogānniṣpadyamānānāṃ vidyānāmasaṃkhyātarūpatvaṃ
saṃjāyate taduktaṃ tatra-
ekadvyādisamāyogādvyañjanānāṃ tathā triṣu /
jñātuṃ na śakyate saṃkhyā vidyānāṃ parameśvari //
evaṃ sānantavibhavā tāṃ niḥśeṣaṃ vadetkatham [tānyaśeṣaṃ bruve
kathamiti mudrita saṃskaraṇam] / (१५. pa० ४७. ४८)
p. १९)
ityalaṃ prasaktānuprasaṅgena

atha viśeṣopāsanopadidikṣayā nādabindumayānackakalātmanā
samupāsyamānasyādyabījāṃśasya mokṣaphalatvamāha-
yā mātrā trapusīlatātanulasattantūtthitispardhinī
vāgbīje prathame sthitā tava sadā tāṃ manmahe te vayam /
śaktiḥ kuṇḍalinīti viśvajananavyāpārabaddhodyamā
jñātvethaṃ na punaḥ spṛśanti jananīgarbhe'rbhakatvaṃ narāḥ

varade ! ityuttaraślokādiha pratyanuvartanīyamanyathā
tavetyābhimukhyanirdeśavācinā vyāhāraprakārasyāghaṭanāt /
tapobhiriṣyate yastu devebhyaḥ sa varo mataḥ ityuktyā
yamaniyamādyanuṣṭhānapūrvaṃ vriyante iti varāstān svopāsakebhyo
viṣṇuviriñcyādibhyo datte iti varadā / tadāha padme nāradaḥ-
yaccāhamuktavānasyā uttānakaratāṃ sadā /
uttāno varadaḥ pāṇireṣa devyāḥ sadaiva hi //
surāsuramunivrātavaradeyaṃ bhaviṣyati //
ityetenātra dānakriyāyāḥ prāyeṇa hastakaraṇakatvādvarada pāṇirityartho jñeyaḥ /
vastuto'tra surāsurādyabhīpsitakāmanāsaṃpūraṇamātre tātparyāt /
varamudrādhāraṇārthaparatvasya tu suyogyatvānupapatteḥ /
bhagavadācāryāṇām-
tvadanyaḥ pāṇibhyāmabhayavarado daivatagaṇaḥ /
tvamekā naivāsi prakaṭitavarābhītyabhinayā // ityukteḥ /
varaṃ varaṇīyaṃ paramaśivadhāma svopāsanayā mumukṣubhyo datte iti vā
śakteḥ śivābhedātmatayā tadupāsanayaiva śaktimatsvarūpādhigamaḥ /
tadaktum-
na vahnerdāhikāśaktirvyatiriktā vibhāvyate /
p. २०)
kevalaṃ jñānasattāyāṃ prārambho'yaṃ praveśane //
yathā lokena dīpasya kiraṇairbhāskarasya vā /
jñāyate digvibhāgādi tadvacchaktyā śivapriye // (vi० bhai० २१)
iti / tathā-
śaktyavasthāpraviṣṭasya nirvibhāgena bhāvanā /
tadasau śivarūpī syācchaivīmukhamihocyate // (vi० bhai० ५१)
ityetadagre yathāvasaraṃ nirṇeṣyate / tava vāṅmayatvena tvatsambandhini prathame
vāgbīje śrīkulasundarīvidyādyākṣarasvarūpe vāgbhavākhye kūṭe mūlādhāre
vāgbhavākhyaṃ kūṭaṃ saṃcintayedbudhaḥ /
ityuktanītyā-
ādhārapaṃkajaṃ pītaṃ catuṣpatraṃ sukesaram /
adhomukhaṃ ca tanmadhye kuṇḍalīparameśvarī //
iti svacchandasaṃgrahoktyā ca catuṣpatrādhārapadmakarṇikopāsyasthānakatvāt
tadabjayonyātmaśṛṅgāṭākṛtimiti sthitā yā mātrā nādabindvātmānackakalā
kuṇḍalinīśaktiriti jīvaśaktirūpā
garbhīkṛtāśeṣavācyavācakātmaviśvarūpatvena
prasuptabhujagavatkuṇḍalākārā nādāmarśatāṃ nimajjya prāṇātmakaṃ
rūpamāviśyāsthitā / tathā ca pārameśī bodhākhyā śaktirviśvaṃ garbhīkṛtya
parākuṇḍalikā satī vimarśarūpatayā nādātmavarṇakuṇḍalikātmanā
sphuritvāntarnimajjitaitatsvarūpā prāṇakuṇḍalikātmatayābhātītyāmnāyaḥ /
taduktaṃ kādimate'pi-
mūlādhārasthavahnyātmatejomadhye vyavasthitā /
jīvaśaktiḥ kuṇḍalākhyā prāṇākārātha [prāṇākāreṇa tena sā (mu

saṃ०)] taijasī /
prasuptabhujagākārā trirāvartā mahādyutiḥ /
māyāśīrṣā nadantīṃ tāmuccaratyaniśaṃ khage //
p. २१)
suṣumnāmadhyadeśekarṇa yā dasādvayasya tu /
pidhāya na śṛṇotyenaṃ [śṛṇotyasyā (mu० saṃ०)] dhvaniṃ
tasya tadā mṛtiḥ //
ityādi-
kīdṛśī kuṇḍalinī trapusīlatā karkaṭīvallī tasyāstanuḥ sūkṣmaścāsau
lasannadhirohannaṅkuratayodgacchan yastanturguṇastasyotthitimudayaṃ spardhate
anukarotīti spardhinī tadvattanīyasītyarthaḥ / taduktaṃ brahmāṇḍe-
mahāśaktiḥ kuṇḍalinī bisatantutanīyasī /
iti / śrutirapi-
nīvāraśūkavattanvī pītā bhāsvatyaṇūpamā /
iti / vijñānabhairave-
āmūlātkiraṇābhāsāṃ sūkṣmātsūkṣmatarātmikām /
cintayettāṃ dviṣaṭkānte śāmyantīṃ bhairavodayaḥ // (ślo० २८)
iti tanurityanena tasyā yogimano'vadhānamātraviṣayatvena na
bahirmukhavṛttigocaratvamityupakṣipyate / taduktaṃ jñānagarbhe-
tavāmba ! paramākṣarī bhavati rūpametad bahirviśatpraṇavarūpatāṃ samupayāti
hṛtkoṭare /
avedyamakṛtātmabhirjanani ! bindutādātma yatvidanti tadahelayā
tvadanusmṛteryoginaḥ //
iti / saiva mūlādhārābje'dhyuṣṭavalayākāratayā prasuptā yogakalayā prabodhya
ṣaḍabjāni tadgranthiṃśca bhindānopariyātvā
sahasrārakamalakarṇikācandrabimbādamṛtaṃ srāvayati / taduktaṃ
vāmakeśvare-
bhujaṅgākārarūpeṇa [mu० pu० imeślokā nopalabhyante] mūlādhāraṃ
samāśritā /
śaktiḥ kuṇḍalinī nāma bisatantunibhā śubhā //
p. २२)
mūlakandaṃ phaṇāgreṇa daṃṣṭrākamalakandavat /
mukhena pucchaṃ saṃgṛhya brahmarandhraṃ samanvitā //
padmāsanagatā svacchā gudamākuñcya sādhakaḥ /
vāyumūrdhvagataṃ kurvan kumbhakāviṣṭamānasaḥ //
vāyavādhāravaśādagniḥ svādhiṣṭhānagato jvalan /
jvalanāghātapavanāghatairunnidrito'hirāṭ //
brahmagranthiṃ tato bhittvā viṣṇugranthiṃ bhinattyataḥ /
rudragranthiṃ vibhidyaiva kamalāni bhinatti ṣaṭ //
sahasrakamale śaktiḥ śivena saha modate /
sā cāvasthā parā jñeyā saiva nirvṛttikāraṇam //
iti /
evaṃvidhāṃ tāṃ pratijantu aprāṇādyasphurattārūpiṇīṃ sadā
sarvadetyanenāsyāḥ svātmanyakālakalitatvamityāsūtryate / viśvasya
pramāṇaprameyādirūpasya eṣaṇīyabhāvajātasya vācyavācakātmanaḥ
ṣaḍadhvasphārasya vā jananavyāpāre
paśantyādisphāraṇakrameṇotpādakriyāyāṃ baddha udyamo yayā tāṃ
baddhodyamāṃ svārasyena gṛhītasaṃrambhām / saṃvido hi
kṣobhakatvātsvātmocchalanenāśeṣajñeyakāryavastuno
bahīrūpatvāvabhāsanasāmarthyaṃ svabhāvasiddhamevetyanenābhidhīyate /
taduktaṃ śrīmadabhinavaguptapādaiḥ-
kṣobhakaṃ saṃvido rūpaṃ kṣubhyati kṣobhayatyapi /
kṣobhaḥ syājñeyadharmatvaṃ kṣobhaṇā tadbahiṣkṛtiḥ //
antaḥstha viśvābhinnaikabījāṃśavisisṛkṣutā /
kṣobho'tadicche tattvecchābhāsanaṃ kṣobhaṇāṃ viduḥ //
yadaikyāpattimāsādya tadicchā kṛtinī bhavet /
kṣobhādhāramimaṃ prāhuḥ śrīsomānandaputrakāḥ // (taṃ० ३ / ८२##-
iti / ṣaḍadhvātmanāṃ vivaraṇamagre vitaniṣyate / yeyaṃ
cānuttarānandaghanasvabhāvakāmeśvarasvabhāvāvibhinnā parāvāgātmā
viśvaprasphāraṇāhetuḥ saiva bahirullilayiṣābhyupagamarūpatvādicchāśaktirūpā
paśyantī saṃjñā /
p. २३)
jñānaśaktiprādhānyāddhīvṛttimātre prasāryamāṇatvena
madhyametyadhyavasīyate / kriyāśaktiprādhānyāt
punastālvādikaraṇavyāpārajanyasphuratve laukikālaukikavicitraśabdātmā
vaikharīvāk ityasau vāgvilāsaḥ sāmastyenecchādiśaktivikāsātmaiva / taduktaṃ
śrīmadabhinavaguptapādaiḥ-
prāk paśyantyatha madhyānyā vaikharī ceti tā imāḥ /
parā parāparādevī caramā tvaparātmikā //
icchādiśaktitritayamidameva nigadyate /
etatprāṇita evāyaṃ vyavahāraḥ pratāyate // (taṃ० १ / २७१-२७२)
iti / tathottaracatuḥ śatyām-
icchāśaktistathā seyaṃ paśyantī vapuṣā sthitā /
jñānaśaktistathā proktā madhyamā vāgudīritā //
kriyāśaktistu raudrīyaṃ vaikharī viśvavigrahā /
iti / itthamuktaprakāreṇāśeṣajīvanaśaktirūpatvāt
viśvāhaṃbhāvasphurattāsārāṃ paramākāśabrahmacicchaktiṃ tāṃ jñātvā
svābhedena pratyabhijñāya narā ye kecana pārameśvaraśaktipātapavitritā janāḥ
punarbhūyo jananīgarbhe mātṛkukṣimadhye'rbhakatvaṃ śiśutvaṃ na spṛśanti
na jāyante ityarthaḥ /
nātaḥ paraṃ veditavyaṃ hi kiṃcit iti / (śvetā० १.१२)
tameva [taṃ viditvā mṛtyumatyeti (mu० saṃ०)]
viditvātimṛtyumeti iti śruteḥ / (haṃso० ४)
jñātvā devaṃ sarvapāśāpahāniḥ iti ca / (śvetā० १.११)
teṣāṃ
tādṛguttamādhikāriprāpyatathāvidhotkṛṣṭapūrṇasaparyārahasyābhijñatvāt#
janmeti bhāvaḥ / śrutiśca-
tasya tāvadeva ciraṃ yāvadvimokṣye'tha saṃpatsyai iti / (chā० u० ६.१.४.२)
p. २४)
na sa punarāvartate iti / (nirā० ३३)
smṛtiśca-
yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama iti / (bha० gī० १५-६)
apunarāvṛttimupabṛṃhayataḥ iti /
evamuktasanādabindūpāstermukhyaṃ muktirūpaṃ phalamuktam / te vayaṃ
tathāvidhavimarśānusandhānaviśvastahṛdayā manmahe'vabudhyāmahe
pratijānīmahe ityarthaḥ / spṛśantītyanena
jananīgarbhasparśamātraniṣedhāttadvāso nitarāṃ dūrāpāsta ityuktaṃbhavati / ta
ityanena bhātabhāsamānānusandhānānuprāṇitena pratyabhijñāvyāpāreṇa ye
pūrvaṃ samabhyastasaparyāvibhavajanyatvatsamāveśānanda##-
prasādapātratāmāvirbhāvayatīti

evamādyabījaikadeśopāstiphalamuktvāvaśeṣabījāṃśākṣaraphalaṃ
vākprasarasiddhirūpaṃ kīrtayan kaimutikanyāyena
sampūrṇabījajapopāsanāmāhātmyamupakṣipati-
dṛṣṭvā sambhramakāri vastu sahasā ai ai iti vyāhṛtaṃ
yenākūtavaśādapīha varade ! binduṃ vināpyakṣaram /
tasyāpi dhruvameva devi ! tarasā jāte tavānugrahe
vācaḥ sūktisudhārasadravamuco niryānti vaktrāmbujāt

he varade ! iti samanantaraśloke vyākhyātam / yena puṃsā sāmānyena
kenacidityuktyādhikāravibhāganiyamābhāvaḥ śrīvidyopāsanāyāmabhihitaḥ /
tarasātarkitamevaṃ trāsādyāviṣṭeneha loke
ākasmikopanatahiṃsraprāyavyāghrādijanturūpaṃ sambhramakāri
bhītyādyāvegajanakaṃ vastu kimapi dravyaṃ dṛṣṭvākūtavaśādapi
bhayādinivṛttyabhiprāyahetorapi ai ai iti binduṃ vināpyakṣaraṃ prasaṃgena
skhalitoccaritatvādanusvāravihīnaṃ vidyādyavarṇabījātmakamasaṃpūrṇabhāvena
vyāhṛtaṃ bhāśitaṃ syāt /
p. २५)
he devi ! dīvyati krīḍatīti devī iyameva krīḍā
yaddheyopādeyaprayojananirapekṣamevānandaghanatotkarṣeṇa
svātantryātsvātmākāśe śivādimahīparyantāśeṣajagadātmanollasanamiti / tathā
dīvyati vijigīṣate iti devī / iyameva vijigīṣā
yatsvecchāvabhāsitādviśvasmādutkarṣeṇa vartanecchā tathā dīvyati vyavaharatīti
devī vyavahāraścāpāramārthikabhedaprathāsvabhāvaṃ prameyādikaṃ
visphāryāhamidaṃ jānāmītyevaṃrūpatvenābhinne svātmani sañjalpanam / tathā
devanaṃ dyotanaṃ tacca pramātṛprameyātmano viśvasyāvabhāsanam tathā
mantramaheśvarādipramātṛvargasya tatprameyajātasyāpi
svarūpalābhavitaraṇātprabhṛti tatparatantravṛttibhistaiḥ prahvatvād dīvyate
stūyate iti devī / tathā pūrṇajñānakriyāśaktisatattvatayā nirviśeṣaṃ sarvatra
jñānātprasaraṇācca gatistena devyati jānāti prasarati ceti devī / ityanekadhāgameṣu
devīśabdaniruktiḥ / etaccāgre prataniṣyate / he niḥśeṣaviśvarakṣaṇādilīlāśīle
tasyāpi anicchayāpi saṃspṛṣṭo dahatyeva hi pāvakaḥ iti nyāyena tavānugrahe
paraśaktipātaprasādalakṣaṇe jāte samutpanne āpatite sati
tatpavitritahṛdayatvāttarasā jhagiti śaktipātasamanantarameva nāntarā
kālavilambapratyavāyaḥ / suktayo madhuramanoharasubhāṣitoktaya eva
sudhārasadrava amṛtarasāsvādadhārāstān muñcanti syandantītyevaṃvidhā vāco
giro vakttrāmbujānmukhakamalānniryānti niḥsarantīti dhruvameva niścitamevaitat /
yadvā dhruvamityutprekṣārthakaṃ tenotprekṣāmahe ityarthaḥ /
manye śaṃke dhruvaṃ prāyo nūnamityevamādibhiḥ /
utprekṣāḥ vyajyate śabdairivaśabdo'pi tādṛśaḥ //
ityabhiyuktokteḥ yenetyanena vidvadaviduṣorviṣaye śaktipātalakṣaṇānugrahasya
nirviśeṣatvamiti dhvanyate / tarasetyanena vidyāsiddhisādhanasya phalaprāsau
nirapekṣatvamityabhihitam / apiśabdena niyatakālajapādyanapekṣaṇādvismayo
dyotyate /
P. २६)
yadyetadbinduhīnatāyāmasampūrṇoccāre'pi sārasvataphalalābhāyālaṃ kimuta
sabindukamiti / sambhramakāritvenātra vīpsā / taduktaṃ catuḥśatyām /
e o madhyagataṃ bījaṃ vāgvidhānāya kevalam /
rudrayāmalatantre tu nirdiṣṭaṃ paramākṣaram //
iti / tathā devībhāgavate tṛtīyaskandhe navame'dhyāye janamejayaṃ prati
dvaipāyanena-
aspaṣṭamapi yannāma prasaṃgenāpi bhāṣitam /
dadāti vāñchitānarthān durlabhānapi sarvathā //
ai ai iti bhayārtena dṛṣṭvā vyāghrādikaṃ vane /
binduhīnamapi proktaṃ vāñchitaṃ pradadāti vai //
tatra satyavratasyaiva dṛṣṭānto nṛpasattama /
pratyakṣa eva cāsmākaṃ munīnāṃ bhāvitātmanām //
brāhmaṇānāṃ samājeṣu tasyodāharaṇaṃ budhaiḥ /
kathyamānaṃ mayā rājan śrutaṃ sarva savistaram //
anakṣaro mahāmūrkho nāmnā satyavrato dvijaḥ /
śrutvākṣaraṃ kolamukhātsamuccārya svayaṃ tataḥ //
binduhīnaṃ prasaṅgena jāto'sau vibudhottamaḥ /
aikāroccāraṇādeva tuṣṭā bhagavatī tadā //
cakāra kavirājaṃ taṃ dayārdrā parameśvarī /
trailokye viśrutaścāsītkaviḥ satyavrato dvijaḥ //
ityādi / itthaṃ vidyādyabījīyamāhātmyaṃ dvidhā muktisūktiprasaraphalābhyāṃ
pradarśitaṃ bhavati / ayamatra bhāvaḥ- devatāntarāṇāṃ
vidhivadārādhanāsiddhau phalasiddhirjāyate / asyāstvaspaṣṭāśuddhanāmoccāraṇe
prasaṅgato'pi kṛte dharmādipuruṣārthacatuṣṭayī siddhyatīti / kathaṃ neyaṃ
sarvairārādhyā iti vakṣyamāṇena satyatapasa ākhyānodāharaṇena saṃvādayiṣyate

P. २७)
evaṃ dvitīyasya kāmarājabījasyopāsanāphalaṃ na kevalaṃ rājādivaśyatvameva
kintu tadekadeśasya
proktavāgbhavabījavatsarasvatīprasādakāritvamapītyākhyānodāhṛti##-
yannitye ! tava kāmarājamaparaṃ mantrākṣaraṃ niṣkalaṃ
tatsārasvatamityavaiti viralaḥ kaścid budhaścedbhuvi /
ākhyānaṃ pratiparva satyatapaso yatkīrtayanto dvijāḥ
prārambhe praṇavāspadapraṇayinīṃ [praṇayitāmiti pāṭhāntaram]
nītvoccaranti sphuṭam

nityaṃ nāma kālakramarahitaṃ tathā ca parā saṃviddhi mātṛmeyādirūpeṇa
prasphurantyapi sakṛdvibhāto'yamātmā
ityuktasthityāvabhāsanakriyāvicchedābhāvāt
kālānavacchedādanastamitasvabhāvatvamāśrayate / na cāsyāḥ kriyāntaravat
sakramatvātkālāvacchedaḥ saṃbhāvyo'laukikatvāt / tadāhuḥ-
sakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ kālaśaktitaḥ /
ghaṭate na tu śāśvatyāḥ prābhavyāḥ syātprabhoriva //
iti / anyatrāpi-
ucchalantyapi saṃvittiḥ kālakramavivarjanāt /
uditaiva satī pūrṇā mātṛmeyādirūpiṇī //
iti / tena he nitye ! akālakalitatvādanastamitaparasaṃvitsvarūpe ! vastutastu
nityānityavikalpāviṣayaiva cidityāśayena śrīmadutpaladevapādā api
muktakeṣvāhuḥ-
na tadā na sadā na caikadetyapi sā yatra na kāladhīrbhavet /
tadidaṃ bhavadīyadarśanaṃ na ca nityaṃ na ca kathyate'nyathā // (u० sto० १२##-
yadvā kāmeśvaryādicitrāntāsu pañcadaśasu
tithinityāsūpacaritanityatvadharmāsu
P. २८)
madhye tadvilayodayadhāmatvādanastamitānupacaritanityatvadharmā ṣoḍaśī
śrīmahātripurasundarīsaṃjñā nityā / yaduktam-
eka eva prakāśākhyaḥ paraḥ ko'pi maheśvaraḥ /
yasya śaktirvimarśākhyā sā nityā gīyate budhaiḥ //
iti / he nitye ! akālakalitaparasaṃvitsvarūpe ! tava tvadīyaśrīividyāsthaṃ
yatkāmarājaṃ kāmeṣu kāmyamāneṣvartheṣu sārvabhaumo rājeva dātuṃ
svatantramananyāpekṣitvāt kāmarājābhidhamaparaṃ dvitīyaṃ mantrākṣaraṃ
śrīvidyāparārṇarūpaṃ tanniṣkalaṃ niṣkrāntau kakāralakārau yasmāttanniṣkalaṃ
turyasvaramātraṃ sārasvataṃ sarasvatīprasādajanyakavitvādisiddhijanakamiti
cedyadi viralo na sarvo manuṣyāṇāṃ sahasreṣu
kaścidāyātatīvraśaktipātaślādhyo bhūmāvavaiti vijānīyāt / prāyaḥ sarveṣāṃ
sāmānyena rājyapradatvavaśīkāratvādijñānavattvāt / sa
budhaścaturdaśavidyāsu vaiduṣyaprabhāvaprakhyātakīrtiḥ kaviḥ syāt / virala
ityukteretajjñānitvasya durlabhatvam / yadvā yo jānāti sa budhastadeva tasya
jñānitvamiti / anyathā tadatiriktajñānasya lābhe'pi asāraprāyatvamiti sūcyate /
etena kāmarājaikadeśasyāpi vāgbhavabījasamānārthakatvamityuktam / evaṃ
pūrvārdhena kāmakalāyā api sārasvatatvaṃ pradarśya
satyatapomunerākhyānopanyāsapūrvakaṃ tasyā vākprasādajananopavṛṃhaṇāya
hetudvāreṇāparārdhamāha ākhyānamiti / yadyasmātkāraṇātpratiparva pratiparvasu
viṣuvadādyutsavāheṣu darśādisandhikāleṣu vā satyatapasaḥ
satyavrataparyāyasyarṣerākhyānamākhyāyikā vyupalabdhasatyārthabhūtakathā
tāmākhyāyikāṃ kīrtayantaḥ saṃśrāvayanto dvijā ityanena
śuddhavidyāpadodbhavātmakadvitīyajanmayogitvād
garbhādhānādibhiścatvāriṃśatāsaṃskāraiḥ saṃskṛtā rudrāṃśarūpā
brāhmaṇā ityadhikārayogyatā sūcitā / praṇavāspadapraṇayini praṇava oṃkāra
evāspadaṃ pratiṣṭhādhiṣṭhānaṃ tasmin praṇayaḥ paricayo'syāstīti praṇayini
prārabhyamāṇasya praṇavoccārapūrvakatayā tatsāpekṣattvamataḥ prārambhe
tadākhyānakīrtanopakrame īmityetāvanmātrasatattvaṃ
prāguktāparabījaikadeśasvarūpaṃ sārasvatabodhaphalakaṃ praṇavena saha
P. २९)
samānārthaprayojanakatvāt tatsthānīyaṃ sphuṭaṃ yathā bhavati tathā nītvā
prāpayayoccarantyuccairgāyanti / upakrame uccāryatvena praṇavasya
vidhānāttatsthānīyaṃ tadbījaṃ kṛtvā saṃbhūya paṭhantītyarthaḥ / taduktaṃ
kālikāpurāṇe-
sravatyanoṃkṛtaṃ pūrvaṃ parastācca viśīryate /
iti / dālabhyapariśiṣṭe'pi-
brahmayajño japo homo devarṣipitṛkarma ca /
anoṃkṛtya kṛtaṃ sarvaṃ na bhavetsiddhikārakam //
śāṭyāyanaḥ-
dānayajñatapaḥ svādhyāyajapadhyānasandhyopāsanāprāṇāyāma homa daiva
pitṛmantroccāraṇabrahmārambhādīni praṇavamuccārya pravartayediti /
śrutirapi-
oṃkāreṇa sarvā vāk saṃtṛṇṇā / (chāndo० २.२३.३)
iti / saṃtṛṇṇā sampuṭitetyarthaḥ /
ākhyānaṃ yathā-
kosaleṣu dvijaḥ kaściddevadatteti viśrutaḥ /
anapatyaścakāreṣṭiṃ putrāya vidhipūrvakam //
tasya codgātṛśāpānugrahayoḥ samabhāvinoḥ /
mūrkho bhūtvā sutaḥ paścādvipaścitkālato'bhavat //
bālye pitṛbhyāṃ ca janairmugdhaḥ sa nindito bhṛśaṃ //
nirvedātkānane vanyavṛttyāhānyativāhayan /
satyaṃ brūte sthitastatra nānṛtaṃ varade punaḥ //
janaiḥ satyatapā nāma kṛtamasya dvijasya vai /
daivenāhaṃ kṛto mūrkho nānyo'tra kāraṇaṃ mama //
prāpya caivottamaṃ janma vṛthā jātaṃ mamādhunā /
ityādi cintayaṃstatra viraktaḥ kālayāpanaḥ //
P. ३०)
nārādhanādi vivide na dhyānaṃ na ca sajjapam /
kevalaṃ satyavādīti viśrutaḥ sakale jane //
tatraikadā kirātena viddhe kole muneḥ puraḥ /
vidrute kṛpayākrānto bījaṃ sārasvataṃ tadā //
ajñātaśrutapūrvaṃ coccārya śoke mamajja saḥ /
prasasāda tato brahmavidyāṃ tasmai dadau śivā //
bījoccāraṇato devyā vidyā prasphuritākhilā /
vālmīkeśca yathā pūrvaṃ tathā sa hyabhavatkaviḥ //
kva gataḥ kola iti taṃ pṛcchantaṃ mṛgayuṃ dvijaḥ /
dhārmikaḥ satyakāmastu ślokamimamuvāca saḥ //
yā paśyati na sā brūte yā brūte sā na paśyati /
aho byādha svakāryārthin ! kiṃ pṛcchasi punaḥ punaḥ //
ityuktastena sa vyādho nirāśaḥ sūkare tadā /
pūjyo'yaṃ nātipraśnārha iti matvā yayau gṛham //
sārasvataṃ satyavrato japtvā loke'bhavacchrutaḥ /
pitrā saṃmānito nītaḥ svālayaṃ vākpatiriva //
munayaḥ kila gāyanti cākhyānaṃ pratiparvasu /
yadīyamativistīrṇaṃ yaśo'pi tadupakrame //
iti / evaṃ sa munirniṣkalamapyaparaṃ sārasvataṃ jajāpeti
granthakṛtsandarbharacanopanyāsarītyā samupakṣiptam yattu kecit
ṛksāmayoryajuṣi sandhivaśādudīrṇaṃ bījaṃ sarasvati sakṛttava ye japanti / te
satyavākyamunivadviditatrayīkā ātharvaṇādikamavāpya sukhībhavanti /
ityuktapurāvṛttamādyavāgbhavabījamātraparamevetyācakṣate te
tasyāgādhahṛdayasindhorgūḍhāśayānavagāhinaḥ / yā
paśyatītyasyāyamarthaḥ-
yaduktaṃ tvayā- varāhaḥ kena pathāgāt / ityayaṃ praśno
darśanavadanayorekakartṛkatve satyevopapadyate / na ca tathā
tayorbhinnakartṛkatvāt / tathāhi-
P. ३१)
anaśnannanyo abhicākaśīti (muṇḍa० ३ १ १) iti śrutipratipādyā yā
sarvasākṣiṇī citsā paśyati / tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā
sarvamidaṃ vibhāti (kaṭho० ५ १५) iti śrutyā sarvaprakāśakatvasya
cicchaktereva pratipādanāditi na sā brūte / vadanakartṛtvaṃ tu buddhereva na
citiśakteriti sāṃkhyādimaryādayā buddhiryā vadati sā na jaḍatvādviṣayaṃ
paśyati prakāśayet /
nanu tayościtijaḍaśaktyostādātmyādhyāsavaśādya eva paśyati sa eva brūte iti
laukikaprasiddhavyavahāradarśanādbhavato'pi kuto naivaṃ vyavahāraḥ iti cenna /
adhyāsahetvavidyāyāmapi prakṣīṇatvāt satītthaṃbhāve aho vyādha ! svakāryārthin
varāhavadhapātakādanyathāsatyavadanapāpācca bhītiḥ sa
sarasvatīprasādajanyavāk kauśalena vyādhamuparamayāṃcakre / atra
niṣkalamityanena raktaśuklamiśrabindumayadivyākṣarātmikā śrīmahākāmakalā
svāntaḥ kroḍīkṛtānantavarṇarāśimahāmantravīryasphārā
mahātripurasundarītyatirahasyamupakṣiptam / yaduktaṃ kāmakalāvilāse-
sitaśoṇabinduyugalaṃ viviktaśivaśaktisaṃkucatprasaram /
vāgarthasṛṣṭihetuḥ parasparānupraviṣṭavispaṣṭam //
bindurahaṃkārātmā raviretanmithunasamarasākāaraḥ /
kāmaḥ kamanīyatayā kalā ca dahanenduvigrahau bindū //
iti kāmakalāvidyā devīcakrakramātmikā seyam /

viditā yena sa mukto bhavati mahātripurasundarīrūpaḥ // (६ ७ ८)
iti / śrutāvapi-
yastityāśa sacividaṃ sakhāyaṃ na tasya vācyapi bhāgo'sti / (tai० ā० १ ३ १)
yadīṃ śṛṇotyalakaṃ śṛṇoti nahi praveda sukṛtasya panthām /
ityetadagre prakaṭībhaviṣyati / praṇavāspadapraṇayitāmiti pāṭhe tu yadityuktabījaṃ
satyatapomunerupākhyānārambhe praṇavasthānapratiṣṭhatvaṃ nītvetyarthaḥ /
P. ३२)
etenāsya praṇavasamānaikaprayojanatvānmokṣaikaphalatvaṃ mukhyamavadhāryam /
śrutiśca-
omityeva dhyāyathātmānamanyā vāco vimuñcathāmṛtasyaiṣa seturiti
(muṇḍako० २ २ ६)

evaṃ prathamadvitīyabījaikadeśopāsanāphalaṃ pradarśya vidyātṛtīyabīja
tadekadeśayorapi sārasvataphalakatvaṃ darśayati-
yatsadyo vacasāṃ pravṛttikaraṇe dṛṣṭaprabhāvaṃ budhai-
stārtīyīkamahaṃ [tārtīyaṃ tadahaṃ iti pāṭhāntaram] namāmi manasā
tvadbījaminduprabham /
astvaurvo'pi sarasvatīmanugato jāḍyāmbuvicchittaye
gauḥ śabdo giri vartate sa niyataṃ yogaṃ vinā siddhidaḥ

he nitye iti sambodhanaṃ pūrvasmādanuvartanīyam / yadbījaṃ sadyaḥ sapadi
acirāyetyarthaḥ / vacasāṃ sālaṅkāraguṇopetasarasasūktipadagumphānāṃ
pravṛttikaraṇe
nirargalaprasaradgadyapadyamayamanoharavākyaprabandhanirmāṇakriyāyāṃ
budhairvidvadbhirdṛṣṭo'nubhūtaḥ prabhāvo vāgjananasāmarthyaṃ yasya tat etena
mahākāvyakṛtāṃ budhānāṃ vaiduṣyametatprasādamātrodbhavameva / atastatra
vikalpādiśaṅkātaṅkābhāva ityabhihitam / budhairiti
saṃpannavākprasaravilāsatvāt sasaṃvādamityuktam / tṛtīyameva tārtīyīkaṃ
tīyādīkak tvadbījaṃ tava vidyāgataṃ sauriti śaktibījaminduprabhaṃ
candramarīcigauraṃ tadahaṃ manasā namāmi dhyāyāmi iti mānasārcāyā api
avakāśo darśitaḥ evamagre'pi jñeyamatra nikhilasya prātītikena cidātmatvena
brahmārpaṇadṛṣṭerjhaṭityunmajjanāt ityavaśyakartavyatvaṃ dyotitam /
yattadornityasambandhatvāttado'dhyāhāraḥ tārtīyaṃ taditi pāṭhe tu
nādhyāhārāpekṣitvam / induprabhamiti śuklavarṇadhyānaṃ
vāgutpattiphalānuguṇam / yaduktaṃ śrīdurvāsasā-
P. ३३)
cintayatāṃ sitavarṇāṃ vāco niryāntyayatnato vadanāt //
iti śaktibījasyāpi sārasvataphalakatvamiti pradarśitam-
bījamadhodvijasthaṃ ca vācayāpi samanvitam /
etat sarasvatībījaṃ sadyo vacanakārakam //
iti / tathā-
mūrdhno'tha dvādaśāntoditaśaśidharabimba(stha)yonau sphurantaṃ
saṃvītaṃ vyāpakārṇaudhavalarucimakārasthitaṃ bījamantyam /
dhyātvā sārasvatācchāmṛtajalalulitaṃ divyakāvyādikartā
nityaṃ kṣvelāpamṛtyugrahaduritavikārānnihantyāśu mantrī //
iti / ahamavidyamānahakāramiti kecit / tat h sauḥ iti bījābhiprāyāpekṣam /
nāpyevaṃphalakatvaṃ sampūrṇabījasyaivāpitu tadekadeśasyāpītyuttarārdhenāha
astu iti / va iti yuṣmacchabdena devyā grahaṇaṃ sarasvatī śabdena vidyāyāḥ vo
yuṣmatsambandhinīṃ sarasvatīmanugato vidyātṛtīyabījagato vāgdevatārthavācako
vā saurityatra sthitaḥ sa auritiśabdo'pi jāḍyāmbuno jāḍyaṃ matimāndyaṃ
tadevāmbu jalaṃ tasya vicchittaye vyupasaṃharaṇāyāstu / na iti śeṣaḥ / kīdṛśa
ityāvṛttyā viśliṣya viśeṣaṇatayā s itipadaṃ vyākhyeyam / asavidyamānaḥ
sakāro yasya sa bījaikadeśamātrasatattva ityarthaḥ / sa evāgniḥ salile saṃniviṣṭa iti
śrutyukteḥ (śvetāśva० ६-१५) / aurvo vāḍavāgnirapi
sarasvatīmanugataḥ sarasvatyākhyāyā nadyāḥ samudrāntaḥpraviṣṭāyāḥ samīpe
samudra eva kṣipto'mbu śoṣayati ityupamāśleṣadhvaniḥ /
evamuktabījākṣarasādṛśyena sarasvatyarthaviṣayaketarapadavarṇavṛttiko'pyasau
sārasvataphalakatvaṃ nātikrāmatītyata āha- gauriti / tathā gauriti śabdo giri
sarasvatyāṃ niyataṃ vartate sarasvatīdevatārthavṛttiviṣayakatvānniścayena
tadvācakaḥ / so'pi yogaṃ dhyānādyupāyavidhiṃ vinā siddhidaḥ
sarasvatīprasādātmakasiddhijanako bhavati / yo'gaṃ gakāraṃ vineti vā sa iti
prasiddhaḥ / yadvā auriti śabdaḥ sarasvatyarthavācakaḥ
P. ३४)
kīdṛśaḥ sa iti viśeṣaṇabhāvenāgiti padaṃ viśliṣyāvṛttyā yojyam / ag
avidyamāno gakāro yasya so'saṃyuktatvātsvarūpamātra ityarthaḥ / na cāsya
proktaitāvanmātraphalajanakatvaṃ pṛthak
prātisvikārthakriyāsāmarthyasyāpyāmnātatvāt tatra kecinmantrā
niyatārthavitaraṇapravaṇāḥ kecitsāmānyena sarvārthadāḥ / taduktamācāryaiḥ##-
sandhyakṣarāḥ syuścatvāro mantrāḥ sarvārthasādhakāḥ /
iti / sakāraviyuktatve'pi naiyatyenāsya vāgvilāsaprabhavatvaṃ tatsaṃyuktatve tu kimu
punarityapiśabdena dyotyate / itthaṃ aiṃ īṃ auriti śuddhā ca pṛthagupadiṣṭeti

evaṃ śrīvidyāsthabījānāṃ na
kevalamuktasārasvatatattvabodhaphalotpādanasāmarthyameva
yāvatphalāntarāṇyapīti sāmānyena phalotpādaśaktitvaṃ pratipādayati-
ekaikaṃ tava devi ! bījamanaghaṃ savyañjanāvyañjanaṃ
kūṭasthaṃ yadi vā pṛthakkramagataṃ yadvā sthitaṃ vyutkramāt /
yaṃ yaṃ kāmamapekṣya yena vidhinā kenāpi vā cintitaṃ
japtaṃ vā saphalīkaroti tarasā taṃ taṃ samastaṃ nṛṇām

he devīti prāg vyākhyātam / tava sambandhi ekaikaṃ pratyekaṃ bījamanaghaṃ
vyañjanākṣarāsaṃyuktatvena śuddhaprāyaṃ bījamajātmakaṃ cetyāvṛttyā
vyākhyeyam / tadeva spaṣṭayati- savyañjanāvyañjanamiti / vyañjanāni
sparśāntaḥ sthoṣmasaṃjñakāni tadanyatamayuktaṃ savyañjanaṃ /
yathāhasthitetyuktarītyā haiṃ hīṃ haurityādi / tadbhinnamavyañjanamajmātratayā
saketavidyāsvarūpamityarthaḥ / yadi vā savyañjanatve'pi
dvyādihalsaṃsargānupūrvyā kūṭasthamakṣarapiṇḍātmakaṃ sahasetyuktarītyā
hsaiṃ hs klīṃ hsaurityādi / ṣaḍvyañjanādhiṣṭhitaṃ vā yathā- h s k l r ḍaiṃ
hasakalaraḍīṃ hasakalaraḍaurityādyātmakam / tathā prathagakūṭasthitasvarūpeṇa
viśliṣṭavarṇakramatayā saṃyuktākṣarātmatāṃ
P. ३५)
vihāya paṃktiśaḥ kṛtasaṃniveśakaṃ tatra pṛthaktve'pi kramagataṃ
vāgbhavādikramasthaṃ etadvivṛtapūrvam / yadvā
vyutkramātkramavaiparītyācchaktyādikrameṇa kāmarājādikrameṇa vā sthitaṃ
ityanena śṛṣṭisthitisaṃhārakramo'pi brahmacaryādyāśramikopāsanāpekṣaka iti
sūcitavān / tathā ca sṛṣṭau kramajapaḥ sthitisaṃhārayorakramajapaḥ / tatra
trayāṇāṃ yugapatprayogārambhe kramavyutkramavicāraḥ
pṛthakpṛthaksādhanaprayogādau tu kramādivicārābhāvastatra kāmanābhedena
teṣāṃ parasparamanapekṣaṇāt taduktaṃ rudrāyāmale-
vāgbhavaṃ prathamaṃ devi ! kāmarājaṃ dvitīyakam /
tṛtīyaṃ śaktibījaṃ tu śivayuktaṃ sadā bhavet //
eṣā bālā samākhyātā sarvadoṣavivarjitā /
ādyabījaṃ bhavenmadhye madhyaṃ cādau niyojayet //
evaṃ yo japate mantraṃ trailokyaiśvaryabhāgbhavet /
ādyamante'ntimaṃ madhye madhyaṃ cādau niyojayet //
evaṃ kṛtvā japenmantraṃ sarvasiddhimavāpnuyāt /
iti / yaṃ yamiti sulabhaṃ durlabhaṃ vā kāmaṃ kāmyamānaṃ dharmādicaturvargaṃ
tadanyatamaṃ vāpekṣya samuddiśya yena kenāpi vā vidhinā vidhānena
sarṣyādyaṅganyāsakrameṇa vā śrīgurupādukāmātrasmaraṇakrameṇa vā yadvā
yena kenāpītyāgamādyuktaprakāreṇa yadṛcchāgatena vā cintitaṃ svavācya
devatā tādātmyena bhāvitaṃ / yaduktam-
devatā gurumantrāṇāṃ bhāvayannaikyamātmanā
iti / sakalatvena niṣkalatvena tadubhayātmakatvena vā devatātādātmyena bhāvitam /
yaduktam- devatāgurumantrāṇāṃ bhāvayannaikyamātmanā iti sakalatvena
niṣkalatvena tadubhayātmakatvena vā dhyātaṃ tathāgamoktaniyatalakṣasaṃkhyayā
pūrvasevātmikayopāṃśvādibhedena ca japtaṃ veti vikalpena dhyānajapayoḥ
samuccayābhāve'pyabhīṣṭārthasiddhiriti dyotitam /
P. ३६)
nṛṇāṃ manuṣyāṇāmiti sāmānyokteradhikāriniyamābhāvāt
strīśūdrādayo'pyetadārādhanādāvadhikṛtā iti bodhyate /
brāhmaṇaparivrājakādayo hyadhikṛtā eva
taduddeśenaivāśeṣāgamapravṛttidarśanāt / atrāpi viprāḥ kṣoṇibhujo
viśastaditare ityādyagre vakṣyate / taṃ taṃ kāmamabhīpsitamarthaṃ samastaṃ
nikhilaṃ tarasācirāyehaiva janmani na tu jyotiṣṭomādivadapūrvātmanā sthitvā
lokāntare saphalīkaroti phalaṃ janayatītyarthaḥ /
taduktaṃ brahmāṇḍe-
tasmādaśeṣalokānāṃ tripurārādhanaṃ vinā /
na sto bhogāpavargau tu yaugapadyena kutracit //
tanmanāstadgataprāṇastadyājī tadgatehakaḥ /
tadātmaikyena karmāṇi kurvanmuktimavāpsyati /
etadrahasyamākhyātaṃ sarveṣāṃ hitakāmyayā //
iti / mūlabhedāḥ
śuddhāstāvaccatvārasteṣāmekadvyādiproktavyañjanasācivyenānekadhā bhedāḥ
bhavanti / vidhayastu paddhatiṣvācāryapradarśitāstattanmatānusāriṇaḥ prasiddhāḥ
iti tatpradarśanaprayāsenālam / japādilakṣaṇaṃ kulārṇave-
uccairjapo'dhamaḥ prokta upāṃśurmadhyamaḥ smṛtaḥ /
uttamo mānaso devi ! trividhaḥ kathito japaḥ //
atihrasvo [atihrasvo vyādiheturatidīrghastapaḥ kṣayaḥ /
akṣarākṣarasaṃyukto yo mantraḥ sa na sidhyati //
kha) akṣarākṣarasaṃyuktaṃ japenmauktikahāravat /
ga) akṣarākṣarasaṃyuktyā japenmauktikapaṃktivat / (mu० saṃ०)]
vyādhiheturatiśīghre tapaḥkṣayaḥ /
akṣarākṣarasaṃyuktyā japenmauktikapaṃktivat //
manasā yaḥ smaretstotraṃ vacasā vā manuṃ japet /
ubhayaṃ niṣphalaṃ devi ! bhinnabhāṇḍodakaṃ yathā //
P. ३७)
jātasūtakamādau syāttadante mṛtasūtakam /
sūtakadvayasaṃyukto yo mantraḥ [yo yantraḥ (mu० saṃ०)] sa na
siddhyati //
mantrārthaṃ mantracaitanyaṃ yonimudrāṃ na vetti yaḥ /
śatakoṭijapenāpi tasya siddhirna jāyate //
guptabīryāśca [suptabījāśca (mu० saṃ०)] ye mantrā na dāsyanti
phalaṃ priye /
mantrāścaitanyasahitāḥ sarvasiddhikarāḥ smṛtāḥ //
caitanyarahitā mantrāḥ proktā varṇāstu kevalam /
phalaṃ naiva prayacchanti lakṣakoṭijapādapi // (१५ u० ५४-६१ ślo०)
iti / ekaikabījajapakramaśca yathā-
acchābhaḥ svacchabhūṣo dharaṇimayagṛhe vāgbhavaṃ lakṣamekaṃ
yo japyāttaddaśāṃśaṃ vihitahutavidhirmantrajaptāñjanābhiḥ /
kāvyairnānārthavṛttairbhuvanamakhilamāpūrayecca svakīyai-
rmārārtyā vihvalābhiḥ punarayamaniśaṃ sevyate sundarībhiḥ //
raktākalporuṇataradukūlārtavālepahṛdyo
maunī bhūsadmani sukhaniviṣṭo japellakṣamekam /
bījaṃ mantrī ratipatimayaṃ proktahomāvasānam
yo'sau loke sasuramanujaiḥ sevyate pūjyate ca //
dharāpavarake tathā japatu lakṣamantyaṃ manuṃ
suśuklakusumāṃśukābharaṇalepanādyo vaśī /
amuṣya vadanādanāratatayoccared bhāratī
vicitrapadapaddhatirbhavati cāsya loko vaśe iti

yacca śrīparadevatāyāḥ svarūpamāgameṣu niṣkalādibhedena tridhoktaṃ tatra
niṣkalasvarūpaṃ jyotirmayī vāṅmayī ityanena granthakṛdupadiṣṭavān
sakalaniṣkalobhayātmakasyaindrasyevetyanena nirdeśaḥ
kṛto'dhunāvaśiṣyamāṇaṃ
P. ३८)
sakaladhyānasvarūpaṃ pañcabhiḥ ślokaiḥ
proktaśuddhabījatrayasādhāraṇadhyeyatayopadiśati-
vāme pustakadhāriṇīmabhayadāṃ sākṣasrajaṃ dakṣiṇe
bhaktebhyo varadānapeśalakarāṃ karpūrakundojjvalām /
ujjṛmbhāmbujapatrakāntanayanasnigdhaprabhālokinīṃ
ye tvāmamba ! na śīlayanti manasā teṣāṃ kavitvaṃ kutaḥ

amba te pāripūrṇyena svātmasphurattayā viśvaṃ parāmṛśatītyambā
yaduktam-
ātmanaḥ sphuraṇaṃ paśyedyadā sā paramākalā /
ambikā rūpamāpannā parā vāk samudrīritā //
iti / he amba ! viśvajanani ! tvāṃ ye janāḥ kavitvābhīpsavo
manasāntarmukhāvikalpakavṛttinā cetasā na śīlayanti na samādadhate
ananyamanaskatayā na dhyāyantītyarthaḥ / etajjapasyāpyupalakṣaṇaṃ / cintitaṃ
japtaṃ veti pūrvamutkrāntatvāt tena dhyānapuraḥsaraṃ tvadvidyāmapi na japanti
teṣāṃ kavitvaṃ kāvyasandarbhanirmāṇapratibhāśālitvaṃ kuto na
vyatiriktātkutaścitkāraṇāttatsaṃbhavaḥ syāt atha ca kavitvaṃ krāntadarśitvaṃ
trikālajñatvam / yadvā neti kuta ityanena saṃbadhyāyamarthaḥ ye tvāṃ śīlayanti
teṣāṃ kavitvaṃ kuto na anutpattihetvabhāvātsyādevetyarthaḥ / vastuto
dhyānapūrvaka niyatajapādiprādhānyādeva proktaphalasaṃpatterdarśanāt
ityanvayavyatirekābhyāṃ vākyayojanā kāryā / kīdṛśīṃ vāme vāmakaradvaye
urdhvādhaḥ krameṇa
pustakadhāriṇīmabhayadāñcāśeṣalaukikālaukikavāṅmayādhārabhūtatvena
pañcāśadvarṇamayamātṛkālipyātmakaṃ pustakamabhayamudrāṃ ca
dhārayantīṃ tathā dakṣiṇe dakṣiṇakaradvaye urdhvādhobhāvena
sākṣasrajamakṣamālādhāriṇīṃ sā cāgameṣu kalpitākalpitatvena dvidhoktā /
taduktaṃ kulārṇave-
akṣamālā dvidhā proktā kalpitākalpiteti ca /
P. ३९)
kalpitā maṇibhiḥ kḷptā mātṛkā syādakalpitā //
ādikṣāntākṣarātmatvādakṣamāleti kīrtitā // (१५ u० ४८-४९)
iti / tathā sampradānīyebhyo bhaktebhya ārādhakebhyo varadāne'bhimatārthavitaraṇe
peśalo dakṣa udyuktatvātkaraḥ pāṇiryasyāstāṃ varamudrādhāriṇīmiti
caturbhujatvādāyudhadhyānamuktam atra
siddhidānāśeṣabhayonmūlanajñānakriyātmakasya
paradevatāsvarūpasyonmeṣakatvābhivyaktaye varābhayadatvavahatvam / tathā
karpūro ghanasāraḥ kundaṃ mādhyaṃ puṣpaviśeṣaśca tadvadujjvalāṃ
śobhamānāṃ śuklavarṇāmityarthaḥ / anena
śvaityasaurabhyasaukumāryādiguṇavattvamabhihitam / śuklavilepamālyāmbarāṃ
śītāṃśukhaṇḍamauliṃ cetyapi draṣṭavyam / tathā udgatā jṛmbhā
vijṛmbhaṇaṃ vikāso yasya tadujjṛmbhamunnidraṃ yadambujaṃ padmaṃ tasya
yāni sarasāntardalāni tadvatkāntāni manoharāṇi nayanāni netrāṇi teṣāṃ yā
snigdhaprabhā masṛṇakāntistayā yukta āloka
ālokanamastyasyāstāmujjṛmbāmbujapatrakāntanayanasnigdhaprabhālokinīm /
taduktaṃ vāgbhavabījasādhanamupakramya jñānārṇave-
vāgbhavākhyāṃ japedvidyāṃ vāgīśīṃ saṃsmaran budhaḥ /
karpūradhavalāṃ śubhrapuṣpābharaṇabhūṣitām //
atyantaśubhravasanāṃ vajramauktikabhūṣaṇām /
muktāphalāmalamaṇijapamālālasatkarām //
pustakaṃ varadānaṃ ca dadhatīmabhayapradām /
evaṃ dhyāyenmaheśāni sarvavidyādhipo bhavet //
iti / asya dhyānasya cintanaṃ sādhakamūlādhārādhikaraṇakam / taduktaṃ
pañcadaśīmadhikṛtya śrīvidyārṇave-
mūlādhāre vāgbhavākhyaṃ kūṭaṃ saṃcintayedbudhaḥ /
vāgbhavākhyasya kūṭasya ṛṣirbrahmā samīritaḥ //
chando gāyatramākhyātaṃ devatā vāgadhīśvarī /
ādyavarṇaṃ tu bījaṃ syādantyaṃ śaktiḥ samīritā //
madhyatrayaṃ kīlakaṃ syād vāksiddhyai viniyogakam //
P. ४०)
iti / dhyānamapi-
śuklāṃ svaccha vilepamālyavasanāṃ śītāṃśukhaṇḍojjvalāṃ /
vyākhyāmakṣaguṇaṃ sudhāḍhyakalaśamityādi //
atha cātrāyudhamātravarṇanasāmyātsaṃpatpradā bhairavyā api grahaṇaṃ
bodhyaṃ bālāvadevāsyāḥ pūjādikaṃ dhyānaṃ tu yathā jñānārṇave-
ātāmrārkasahasrābhāṃ sphuraccandrakalājaṭām
kirīṭaratnavilasaccitracitritamauktikām /
sravadrudhirapaṃkāḍhyamuṇḍamālāvirājitām
nayanatrayaśobhāḍhyāṃ pūrṇenduvadanānvitām //
muktāhāralatārājapatnīnonnataghaṭastanīm
raktāmbaraparīdhānāṃ yauvanonmattarūpiṇīm /
pustakaṃ cābhayaṃ vāme dakṣiṇe cākṣamālikām
varadānaratāṃ nityāṃ mahāsaṃpatpradāṃ smaret //
ityetasyā mantroddhārastu prāk prapañcitaḥ

idānīṃ samanantaroktadhyeyasvarūpasya sthānaviśeṣopāsanāpradarśanapūrvakaṃ
vāgvibhūtivilāsaphalamanuvadati-
ye tvāṃ pāṇḍurapuṇḍarīkapaṭalaspaṣṭābhirāmaprabhāṃ
siñcantīmamṛtadravairiva śirodhyāyanti mūrdhni sthitām /
aśrāntaṃ vikaṭasphuṭākṣarapadā [vikaca iti pāṭhāntaram / (gaṇapati
śāstrī trivendram)] niryāti vaktrāmbujātteṣāṃ bhārati ! bhāratī
surasaritkallolalolormivat

he bhārati ! vaco'dhiṣṭhātṛdevate sarasvati ! ye
dhārmikatvādvāksiddhikāmāstvāṃ mūrdhni sthitāṃ dvādaśāntasthāne
dhyeyatvena kṛtāvasthānāṃ dhyāyanti saṃcintayanti / kīdṛśīṃ
pāṇḍurāṇāmamalinānāṃ puṇḍarīkāṇāṃ
p. ४१)
sitāmbhojānāṃ paṭalaṃ samūhastadvatspaṣṭātyujjvalatvādvyaktābhirāmā
draṣṭṛmanohāritvāt manojñā ca prabhā dehakāntiryasyāstām atra
puṇḍarīkāṇāṃ pāṇḍuguṇavattve'pi viśeṣaṇena śuklatvādhikyābhidhānānna
viśeṣaṇānarthakyam / tathā śiro mastakaṃ dhyātṛsambandhi
mūrdhasthitatvādevāmṛtadravaiḥ svāṅgagalitapīyūṣarasavṛṣṭibhiḥ
siñcantīṃ pravarṣantīṃ / iva śabdo vākyālaṅkāre / yaduktam-
mūrdhni pustākṣamālābhīvaradojjvalavigrahām /
śivaśaktyātmikāṃ dhyāyetkundendudhavalaprabhām //
iti / teṣāṃ dhyānasamāpannatadbhāvanāparipākalabdhasārasvataprasādānāṃ
vaktrodarānmukhakamalāntarālād vikaṭasphuṭākṣarapadā vikaṭāni
samāsabahulatvādojoguṇopetāni vistīrṇāni / vikaceti pāṭhe
śabdārthālaṅkārānvitaprasādagāmbhīryādiguṇojjvalāni sphuṭākṣarāṇi
tattadarthābhivyañjanakṣamāṇi śrutikaṭutvādidoṣavihīnāni ca padāni
suptiṅantāni yasyāṃ sā tathāvidhā bhāratī gadyapadyādimayī vāṇī aśrāntaṃ
śramarahitamavirataṃ niryāti niḥsarati / kathaṃ surasaritkallolalolormivat surasarito
bhāgīrathyā ye kallolā mahānto vīcayasteṣāṃ ye lolāścañcalā ūrmayo
vicchittayastadvanniḥsaradavicchannasūktipravāhetyarthaḥ /
ūrmiḥ pīḍājavotkaṃṭhābhaṃgaprākāśyavīciṣu /
vastrasaṃkocalekhāyāmiti haimaḥ //
etacca vāgbhavasādhanamuddiśya varṇitaṃ vāmakeśvare-
sattarkapadavākyārthaśabdālaṃkārasāravit [ṣaṭtarka (kā०)] /
vātāhatasamudrormimālātulyairupanyaset [vātoddhūta] //
p. ४२)
sukumāratarasphāravṛttālaṅkārapūrvakam [pūrvakaiḥ (kā०)]
/
padagumphairmahākāvyakartā deveśi ! jāyate // ८ // (४ pa० २७-२८)
evaṃ tāvadvāksphurattādidharmārthināmupāsyaṃ dhyeyasvarūpaṃ nirūpya
dvitīyabījasya dhyānapradarśanapūrvakaṃ kāminīvaśyātmaphalamāha-
ye sindūraparāgapuñjapihitāṃ tvattejasā dyāmimāmurvīṃ cāpi
vilīnayāvakarasaprastāramagnāmiva /
paśyanti
kṣaṇamapyananyamanasasteṣāmanaṅgajvaraklāntāstrastakuraṅgaśāvakadṛśo
vaśyāḥ bhavanti sphuṭam

atra bhāratīti sambodhanamanuṣajjyate / he bhārati ! vāgadhidevate ! ye kāmārthitvāt
kāminyādivaśīkārecchavaḥ sādhakāstvattejasā tava
kāmānuguṇavibhāvyamānāruṇavarṇāyāstejasāśrīmūrtyuktalākṣāruṇa##-
sindūradhūlirāśibhiruparaṃjitāmivorvīmapi bhuvaṃ ca
vilīnayāvakarasaprastāramagnāmiva vilīno vidrutaścāsau yāvakaraso'laktakarasaḥ
vilīnasya nirmalīkṛtatvenātyāraktavarṇatvam tasya prastāre pravāhe magnāṃ
bruḍitāmiva / raktavarṇe nimagnasya raktimopajanadarśanāt / tena bhavatyāstejaḥ
puñjasādbhāvyena dyāvāpṛthivyau tvadraśmicayā bhedasvarūpā iti gamyate /
evamagre'pi bodhyam / taduktaṃ brahmāṇḍe-
nijāruṇaprabhāpūramajjadbrahmāṇḍamaṇḍalā / iti /
svaśaktipracayo'sya viśvam (śi० sū० ३-३०) iti / śaktayo'sya jagat
kṛtsnamiti ca / ivaśabdastantreṇobhayatra saṃyojyaḥ / kṣaṇamapyananyamanasa
avidyamānamanyatra viṣaye manaśceto yeṣāṃ te'nanyamanasaḥ ekatānavṛttayo
bhūtveti pratyāhāro darśitaḥ /
p. ४३)
tena prāṇāyāmādipūrvakadoṣānupasaṃhṛtyendriyāṇi
śabdādisvasvaviṣayebhyo manasā saha pratyāhṛtavantaḥ ityarthaḥ /
kṣaṇamapītyukterayamabhiprāyaḥ- ya eva mantrasiddhāsteṣāmeva
kṣaṇamātradhyānavyāpāreṇoddiṣṭaphalalābho bhavet / anyeṣāṃ tu
puraścaryātmaka pūrvasevāyattatvāttatsiddherityevamagre'pi boddhavyam /
nanu atha yo'nyāṃ devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda yathā paśuḥ iti
śrutyā (bṛha० १ ४ १०)
ujjhitvātmasamādhānaṃ ye dhyāyantyanyadevatāḥ /
bhikṣante bhūrivittāste bhikṣitvāpi bubhukṣitāḥ //
ityādismṛtyā ca jugupsāśravaṇāt kathaṃ vā svasmādbhinnadhyeyagatatadīya
vibhavādiparāmarśanena dhyāturapi tadvibhavāmodacamatkāraprāptiryenātra
prākaraṇikaṃ vaśyatvādi syāt na hyanyabhojanādinā'nyasya tuṣṭipuṣṭī
syātāmityanupapattyā ca bhedadarśināmupāsanā niṣphalā
syādityāśaṃkāyāmanyathā vyākhyeyam ananyamanasa iti
svābhinnavimarśavantaḥ svātmānameva tathāvidhatvadrūpatādātmyena
parāmṛśantaḥ svātmatādātmyenoktavidhasvarūpāṃ tvāmupāsīnā ityarthaḥ /
paduktaṃ- devī bhūtvā yajeddevīm iti / evaṃ rodhasī paśyanti
dhyeyaikyabhāvena samāptiparyantaṃ bhāvayantīti bhāvaḥ / nanu kiṃ phalaṃ
punastaiḥ prāpyamityata āha teṣāmiti / teṣāmuktaprakāreṇa dhyānaparāmarśaṃ
nibhālayamānānāmanaṅgajvareṇa dṛṣṭyādisamutpannamadanajanyasantāpena
klāntā vivaśībhūtatanulatāstathā trasto bhīto yaḥ kuraṅgaśāvako
hariṇabālakastasya dṛg dṛṣṭiriva yāsāṃ tāḥ
sarvāṅgasaundaryavibhramavatyaḥ kāminyo'pi dhruvaṃ niścitaṃ vaśyā āyattā
bhavanti / apirbhinnakramo'pi / tena na kevalaṃ strīṇāmeva vaśagatvaṃ rājāno'pi
vaśyāḥ syuriti / taduktaṃ jñānārṇave-
tadīya kāntisindūrabharitaṃ bhuvanatrayam /
cintayetparameśāni ! trailokyaṃ mohayetkṣaṇāt //
p. ४४)
rājāno vaśamāyānti pannagāḥ rākṣasāḥ surāḥ /
kandarpa iva deveśi ! yoṣitāṃ mānahārakaḥ //
manasā cintayed yoṣiddāsīva vaśagā bhavet /
iti / atrāpyāgamoktaniyatajapādisaṃkhyayā prāgvatphalasaṃpattirbodhyā / atra
samanantaraśloke sthānaviśeṣasyoktatvāt ye tvāṃ cetasi ityuttarasminnapi
vakṣyamāṇatvādiha sthānaviśeṣo noddiṣṭaḥ
taccācāryoktiprāmāṇyādādhārākhyamuktadhyānaviṣayakamiti gamyate /
taduktam-
ādhārābje dhanurbāṇavaradābhayalakṣitām /
dhyāyedbandhūkapuṣpābhāṃ kāmarājasvarūpiṇīm //
tathā-
guhyasthitaṃ vā madanasya bījaṃ japāruṇaṃ raktasudhāsravantam /
vicintya tasminviniveśya sādhyāṃ vaśīkarotyeva vidagdhalokaḥ //
iti / durvāsasāpi-
abhinavasindūrabhāmamba ! tvāṃ cintayanti ye hṛdaye /
upari nipatanti teṣāmutpalanayanākaṭākṣakallolāḥ

iti / evaṃ kāmārthināṃ kāmāvāptisādhanadvitīyabījasya dhyānaṃ tatphalaṃ
copadiśyādhunārthārthināṃ dhyeyasvarūpopadeśapūrvaṃ
tatsaṃpatsiddhiphalamāha-
cañcatkāñcanakuṇḍalāṅgadadharāmābaddhakāñcīsrajam
ye tvāṃ cetasi tadgate kṣaṇamapi dhyāyanti kṛtvā sthitim /
teṣāṃ veśmasu vibhramādaharahaḥ sphārībhavantyaściraṃ
mādyatkuñjarakarṇatālataralāḥ sthairyaṃ bhajante śriyaḥ

atrāpi bhāratītyanuṣajjanīyam / he bhārati ! vāgadhīśvari !
ye'rthārthitvādgavāśvādipaśuhiraṇyaratnavasudhādisampadeṣiṇaḥ
sādhakāstadgate cetasi tacchabdena dhyānaṃ grāhyaṃ tena dhyānagate
dhyānaikatāne manasi
p. ४५)
sthitiṃ kṛtvā deśabandharūpāṃ dhāraṇāmāsthāya sthirāmiti pāṭhe
hṛdayakamale sthirāṃ kṛtvā niścalīkṛtya kṣaṇamapi kṣaṇamātrakālamiti
siddhamantropāsakaviṣayakamiti prāgvadeva / tvāṃ dhyāyanti
svātmaikyabhāvanayopāsate na tvanyathā
mantrimantradevatayorārādhyārādhakabhāvena bhedabhāvanāyāṃ hi
phalasiddhivilambasyoktatvāt / taduktaṃ śrīśrīkaṇṭhasaṃhitāyām-
pṛthaṅmantraḥ pṛthaṅmantrī na sidhyati kadācana /
jñānamūlamidaṃ sarvamanyathā naiva sidhyati //
iti / śrīspande'pi-
ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi /
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā // (ni० २ ślo० ६)
iti / tvāṃ kīdṛśīṃ cañcatkāñcanakuṇḍalāṅgadadharāṃ kuṇḍale
cāṅgadāni ca kuṇḍalāṅgadāni cañcanti dedīpyamānāni kāñcanāni
suvarṇamayāni ca tāni kuṇḍalāṅgadāni karṇadorbhūṣāḥ / dharatīti dharāṃ /
dhṛñ dhāraṇe pacādyac karṇayorhemakuṇḍale dorlatāsu haimāṅgadāni
bibhratīmityarthaḥ / tathā ābaddhakāñcīsrajam ābaddhā saṃdhṛtā kāñcī srag
raśanā dāma yayā tāṃ strīkaṭibhūṣaṇaviśeṣo vastrabaṃdhanaḥ kāñcītyucyate /
etadratnamaulihāra mañjīrādyupalakṣaṇam / taduktam-
tāṭaṅkayugalībhūtatapanoḍupamaṇḍalā /
kanakāṅgadakeyūrakamanīyabhujānvitā /
ratnakiṃkiṇikāramyaraśanādāmabhūṣitā /
ityādi / teṣāṃ veśmasu prāsādeṣu mādyatkuñjarakarṇatālataralā
mādyatāmudbhinnakaṭabhittikatvena kṣaranmadasalilānāṃ mattakuñjarāṇāṃ
gandhagajānāṃ karṇatālavatkarṇāsphālavattaralāścañcalā asthirasvabhāvā api
śriyaḥ saṃpado gajaturagavāhanadravyaratnādisamṛddhirūpāściraṃ sthairyaṃ
sthiratāṃ bhajante sevante nirantaratayā tiṣṭhantītyarthaḥ / anena nisargato'sthirasya
p.४६)
sthairyāpādanena
svabhāvavaiparītyakaraṇātmakātidurghaṭakāryakāritvalakṣaṇa##-
vā līlayā gajāśvādyanekarūpāvirbhāvanaṃ vāśritya aharaharanudinaṃ
sphārībhavantya upacayamupagacchantyo vardhamānā na tvapacīyamānā iti bhāvaḥ
/ taduktam-
hṛtpadmasthitabhānubimbavilasadyonyantarāloditaṃ
madhyāhnārkasamaprabhaṃ parivṛtaṃ varṇaiḥ kaphādyantakaiḥ /
dhyāyenmanmatharājabījamakhilaṃ brahmāṇḍavikṣobhakaṃ
rājyaiśvaryavivardhinīmapi ramāṃ dattvā jagadrañjayet //
śrīdurvāsasāpi-
kanakaśalākāgaurīṃ karṇavyālolakuṇḍaladvitayām /
prahasitamukhīṃ ca bhavatīṃ dhyāyanto ye ta eva bhūdhanadāḥ

iti / idānīṃ dvitīyabījagataniṣkalākṣarasya
sārasvatatattvasākṣātkaraṇe'ntaraṅgasādhanabhūtatvena tadadhidevatādhyānaṃ
mokṣārthisevyaṃ saphalamupadiśati-
ārbhaṭyā śaśikhaṇḍamaṇḍitajaṭājūṭāṃ nṛmuṇḍasrajaṃ
bandhūkaprasavāruṇāmbaradharāṃ pretāsanādhyāsinīm /
tvāṃ dhyāyanti caturbhujāṃ trinayanāmāpīnatuṅgastanīṃ
madhye nimnavalitrayāṅkitatanuṃ tvadrūpasaṃvittaye

ihāpi pūrvavatsambodhanapadānuṣaṅgaḥ / keciditi cādhyāhāryam / he bhārati !
kecittvatsārūpyalakṣaṇamuktyabhīpsavastvāṃ tvadrūpasaṃvittaye tava rūpasya
parāmṛśyamānadhyānaviśeṣasya saṃvittaye samyag lābhāya tvadrūpaṃ
samprāptumityarthaḥ / tumarthācca bhāvavacanāditi saṃpradānatvam /
dhyāyantyabhedabuddhyā cintayanti / kīdṛśīṃ ārbhaṭyeti
ārbhaṭyātyādareṇetyarthaḥ yadvā ārbhaṭīnāmāsanaviśeṣaḥ / taduktam-
p. ४७)
urudvayaṃ nidhāyorvoḥ sthitirārbhaṭikāsanamiti /
evamuktalakṣaṇārbhaṭyāsanena pretāsanādhyāsinīṃ prakarṣeṇetaḥ saṃmilitaḥ
sphuṭedantāṃ nimajjyāhantāpradhānāṃ sthitimunmagnāmanupraviṣṭaḥ
prakarṣeṇa cetaṃ gataṃ sambaddhaṃ viśvamīśvarādibhūmyantaṃ yasyeti
vyutpatyā preta ihāparayā vyāptyā sadāśivaḥ sthūlaḥ parayānāśritaśivarūpaḥ
parāparayā tu nādarūpa iti bodhyam /
tatparyantamadhastanatattvajālasyāsanapakṣīkṛtatvāt eṣā bhagavatī
sarvatattvānyāśritya tiṣṭhati iti devībhāgavatāt tallakṣaṇamāsanamadhyāste
tācchīlyeneti tadadhyārūḍhāmityarthaḥ / atha ca pretā brahmaviṣṇvādyāḥ pañca
teṣāṃ vāmādisvasvaśaktiviyoge sati dharmyaṃśena sargādikāryākṣamatvāttaiḥ
kalpita āsane'dhyāsinīmuparyāsīnām / taduktaṃ jñānārṇave-
pañca pretānmaheśāna ! brūhi teṣāṃ tu kāraṇam /
nirjīvā avināśāste nityarupāḥ kathaṃ vada //
ityādinā devyāḥ pṛṣṭe īśvaroktiḥ-
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhadre ! pañcapretāsanaṃ katham
brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ /
pañcapretāḥ varārohe ! niścalā eva te sadā
brahmaṇaḥ parameśāni ! kartṛtvaṃ sṛṣṭirūpakam /
vāmā śaktistu sā jñeyā brahmā preto na saṃśayaḥ
śivasya karaṇaṃ nāsti śaktestu karaṇaṃ yataḥ /
ityārabhya
sadāśivo mahāpretaḥ kevalo niścalaḥ priye ! /
śaktyā vinākṛto devi ! kathañcidapi na kṣamaḥ //
ityantam / tathā śaśikhaṇḍena candrakalayā maṇḍito bhūṣito jaṭājūṭaḥ
keśakalāpo yasyāstām / yadvā jaṭājūṭaśabdena mukuṭamupalakṣyate /
p.४८)
tena śaśikhaṇḍaiścandrakāntamaṇibhirmaṇḍitaṃ khacitaṃ mukuṭaṃ yasyāstām
/ nṛmuṇḍasrajaṃ nṛmuṇḍavadatisthūlaśubhramuktāphalopetā srag
muktādāma yasyāstāṃ / kecittu mallikāmālāvatīṃ campakasragviṇīṃ vetyāhuḥ /
bandhūkaprasavāruṇāmbaradharāṃ
bandhūkaprasavavadbandhujīvakapuṣpavadaruṇāni raktāni ambarāṇi vastrāṇi
dhārayatīti tāṃ masṛṇaraktakauśeyavastravatīm / tathā caturbhujāṃ
caturbhāhuṃ śāntyatītā bhinnāyāḥ devyāḥ śāntādiśaktisphāraṇātiśayāt
caturbhujatvam trinayanāṃ trīṇi nayanāni netrāṇi yasyāstāṃ
svamahimāvabhāsitecchādiśaktitrayayogāt tathā pīnau pīvarau tuṅgāvunnatau ca
stanau payodharau yasyāstāmāpīnatuṅgastanīm / atastadbhārākrāntatvādiva
madhye'valagnapradeśe samudbhūtena nimnenāvagāḍhena ca valitrayeṇa valistvak
saṃkocastat trayeṇāṅkitā lāñchitā tanustanūryasyāstām yadvā nimnāvanatā
tribhaṅgyaṅkitā ca tanuryasyāstāṃ sarvāṅgasundarīmityarthaḥ / taduktaṃ
brahmāṇḍapurāṇe-
stanabhāradalanmadhyapaṭṭabandhavalitrayā / iti

adhunā samanantaroktadhyānaikatamaprakāreṇa devīmupāsīnānāṃ
sarvaiśvaryasarvajñatādayaḥ siddhayaḥ sulabhā
itītihāsanidarśanapūrvamupakṣipati-
jātopyalpaparicchade kṣitibhujāṃ sāmānyamātre kule
niḥśeṣāvanicakravartipadavīṃ labdhvā pratāponnataḥ /
yadvidyādharavṛndavanditapadaḥ śrīvatsarājo'bhavad
devi ! tvaccaraṇāmbujapraṇatijaḥ so'yaṃ prasādodayaḥ

he devi ! jagatsarjanādikrīḍāśīle śrīvatsarājo nāmodayanāparābhidhaḥ kila
kauśāmbīnagare rājā kṣitibhujāṃ bhūpālānāṃ sāmānyamātre
mātraśabdo'vadhāraṇe sāmānya evānatyucce kule vaṃśe na tu
mūrdhābhiṣiktānāṃ kṣatriyāṇāṃ tasya māṇḍalikatvāt / kīdṛśe
kule'lpaparicchade alpe stokāḥ paricchadā gajāśvapaśudhanadhānyakṣetrādayo
yasmiṃstādṛśe jāto
p. ४९)
labdhajanmāpi niḥśeṣāyāścatuḥsāgaraparyantāyā avaneḥ pṛthivyāścakravartī
cakre bhūmaṇḍale rājamaṇḍale vā vartituṃ śīlamasya yadvā cakraṃ sainyaṃ
vartayituṃ sarvabhūmau cālayituṃ śīlamasyeti cakravartī sarvapṛthivīpatitvāt
sārvabhaumo rājā tasya padavīmuccapadaṃ labdhvā prāpya pratāponnataḥ
pratāpaḥ koṣadaṇḍādijanyaṃ tejastenonnataḥ prāṃśuḥ pravṛddha ityarthaḥ /
yadabhavat tathā vidyādharavṛndavanditapado vidyāścatuḥṣaṣṭikalātmikāḥ
ṣaḍaṅgavedamīmāṃsādayo'ṣṭādaśa vā tā dhārayanti
adhyayanādhyāpanatadarthānuṣṭhānādinābhyasyanti te vidyādharā vipaścitaḥ /
yaduktam-
aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsānyāyavistaraḥ
purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa / (nā० pū० ५ ९)
āyurvedo dhanurvedo gāndharvaśceti tatt-trayam /
arthaśāstraṃ caturthaṃ ca vidyā hyaṣṭādaśa smṛtāḥ //
iti / teṣāṃ vidyādharāṇāṃ vṛndena vyūhena vanditau pūjitau pādau caraṇau
yasyeti yaccābhavad evaṃ tāsu tāsu vidyāsvabhijñatvena vidvatsamūhapūjyatayā
rājñāmājñayā śāsakatvācca sarvajñaḥ samrāṭ ceti yatso'yaṃ
tvaccaraṇāmbujapraṇatijastava caraṇāvambuje iva
saukumāryāruṇimādiguṇavattvāttayoścaraṇāmbujayoḥ pādakamalayoḥ praṇateḥ
pūjārādhanādibhaktilakṣaṇātpraṇāmānnimittājjāyate iti tajjastatprakṛtikaḥ
prasādodayo'nugrahāvirbhāvaḥ etattasya tavaiva sevāphalamiti yāvat / atra
kecidvidyādhareti śabde śrītripurāvidyābhijñā ityācakṣate tannopapadyate /
tathātve hi tadvandyatvena svayaṃ tasya paradevatāyāṃ bhaktirāhityaṃ vyajyeta /
apare tu devayoniṣu kecana gītanṛttādikuśalā vaimānikāḥ ityevaṃ teṣāṃ divye
vidyādharapade dīvyatāṃ bhūmistharājasevakatvāsaṃbhavānna nyāyayam /
tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt sa eko
manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ iti śruteḥ

atha devīcaraṇārādhanādihīnānāmuktasāmrājyādiphalaṃ durlabhamiti
vyatirekoktirītyā vivṛṇoti-
p.५०)
caṇḍi ! tvaccaraṇāmbujārcanavidhau bilvīdalolluṇṭhanatruṭyatkaṇṭakakoṭibhiḥ
paricayaṃ yeṣāṃ na jagmuḥ karāḥ /
te daṇḍāṅkuśacakracāpakuliśaśrīvatsamatsyāṅkitairjāyante pṛthivībhujaḥ
kathamivāmbhojaprabhaiḥ pāṇibhiḥ

he caṇḍi ! nijārādhanaparāṅmukheṣu kopanaśīle ! teṣāṃ vipriyakaraṇāt
bīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ /
bīṣādagniśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ // iti śruteḥ (nṛ० pū

२-१०)
bhayapradatvaliṅgādeva hi kampanādhikaraṇe mahadbhayaṃ vajramudyatamiti
śrutau vajrapadaṃ brahmaparamityuktam / yeṣāṃ prāṇināṃ karāḥ
pāṇayastvaccaraṇāmbujārcanavidhau tava caraṇāvambuje iva
lauhityasaukumāryādiguṇavattvāttayoścaraṇāmbujayoḥ
pādakamalayorarcanavidhau pañcopacārādipūjāvidhānanimittaṃ
nimittārthalakṣaṇe saptamī / arcanakṛte iti pāṭhe tu arcanārthamityarthaḥ /
bilvīdalolluṇṭhanatruṭyatkaṇṭakakoṭibhiḥ alpo bilvavṛkṣo bilvī tad dalānāṃ
bilvapatrāṇāmulluṇṭhane pratyahamucchedane truṭyatāṃ chedaṃkurvāṇānāṃ iti
antarbhāvitaṇyarthatayā truṭeḥ sakarmakatvavyavasthāyāṃ bodhyam nānyathā /
tena patroccayakārikarān vidārayatāṃ kaṇṭakānāṃ tīkṣṇāgradrumāṅgānāṃ
koṭibhiragraiḥ paricayaṃ saṃsargābhyāsaṃ na jagmuḥ prāpuḥ / nisargato hi
bilvataravaḥ kaṇṭakākrāntāḥ ato bilvapatrāṇyuccinvantastacchūkavilikhitakarā ye
nābhūvannityarthaḥ / atra kecit truṭyatāṃ chidyamānānāmiti
vyācakṣustannopapannam / kaṇṭakānāmucchedane tātparyābhāvāt /
atikāṭhinyasvabhāvatvena svayamapi chiderasambhavāt / yadvā bilvodalolluṇṭanena
saha truṭyatāṃ chidyamānānāṃ tatsaṃsargitvāt kaṇṭakānāmiti vigrahītavyam /
tathā truṭyantībhiḥ kaṇṭakakoṭibhiriti vā bilvapatrāṇāmāgameṣu puṣpagaṇanayā
vidhānāt / taduktam-
p. ५१)
patreṣu bilvapatraṃ syānnānyatpatraṃ viśiṣyate
hayamārasarojānāmīṣadvikasitaṃ bhavet /
iti / te daṇḍāṃkuśacakracāpakuliśaśrīvatsamatsyāṅkitairdaṇḍo gadā aṃkuśaḥ
sṛṇiścakraṃ valayākārādi vā trikoṇādi cāpo dhanuḥ kuliśo vajraṃ
śrīvatsaścihnaviśeṣo matsyo
makarastattadrekhākṛtibhiraṅkitaiścihnitairambhojaprabhairlauhityādiguṇena
padmakāntibhiḥ pāṇibhiḥ karairupalakṣitāḥ pṛthivībhujo bhūpālāḥ kathamiva
jāyante na kathañcidityarthaḥ / iva śabdo vākyālaṅkāre / ya eva
kaṇṭakādikṣatakarāsta eva kṣatasthānīyacakrākuṃśādilāñchitā nṛpatikuleṣu
mahīṃ bhoktuṃ janma labhante iti bhāvaḥ / taduktaṃ sāmudrike-
śaktistomarabāṇāśca karamadhye sudṛśyate /
rathacakradhvajākāraḥ sa rājyaṃ labhate naraḥ //
aṃkuśaṃ kuṇḍalaṃ cakraṃ yasya pāṇitale bhavet /
tasya rājyaṃ mahāśreṣṭhaṃ sāmudravacanaṃ yathā //
ityādi / pāṇītyupalakṣaṇaṃ pādatale'pi proktacihnānāṃ vidyamānatvena
rājatvalakṣaṇasyoktatvāditi

idānīṃ devīpādārcanavidhau prastutāyāṃ yathādhikāraṃ
vihitadravyasādhanaiścakrarājatarpaṇe bhaktānāṃ niṣpratyūhaṃ
phalasiddhirityāha-
viprāḥ kṣoṇibhujo viśastaditare kṣīrājyamadhvāsavaistvāṃ devi ! tripure !
parāparamayīṃ santarpya pūjāvidhau /
yāṃ yāṃ prārthayate manaḥ sthiradhiyāṃ teṣāṃ ta eva dhruvaṃ
tāṃ tāṃ siddhimavāpnuvanti tarasā vighnairavignī [nighnīkṛtāḥ
pāṭhāntaram] kṛtāḥ

śrutismṛtyādividyāsaṃpannāḥ brāhmaṇā viprāḥ / taduktaṃ brahmavaivarte##-
p.५२)
janmanā brāhmaṇo jñeyaḥ saṃskārairdvija ucyate /
vidyayā yāti vipratvaṃ tribhiḥ śrotriya ucyate //
iti / vedādivittvādevāśeṣadevatāśrayatayā prādhānyena viprāṇāmeva
devyarcanādāvadhikāraḥ / yāvatīrvai devatāstāḥ sarvā vedavidi brāhmaṇe vasantīti
śruteḥ / (sahavai० १९) saṃmānādinā brāhmaṇāḥ
kṣīyamāṇabrahmavarcasā bhavanti teṣāṃ ca paradevatāyā vidyājapādinā
punarāpyāyanaṃ bhavatīti
abhiprāyātsarvānandamayabinducakrasantarpaṇasyāvaśyakartavyatvāt /
taduktamāpastambasmṛtau-
apamānāttapovṛddhiḥ saṃmānāttapasaḥkṣayaḥ /
arcitaḥ pūjito vipro dugdhā gauriva sīdati //
āpyāyate yathāhaḥsu tṛṇairamṛtasambhavaiḥ /
evaṃ japaiśca homaiśca punarāpyāyate dvijaḥ //
iti / kṣoṇibhujaḥ pṛthivīpālāḥ viśo vaiśyāstebhya itare taditare strīśūdrādayaḥ
etena vedānāṃ traivarṇikopāsyatvamāgamānāṃ tu
cāturvarṇyopāsyatvamityadhikāriviśeṣo dhvanyate / tathā ca rudrayāmale-
yadvedairgamyate sthānaṃ tattantrairapi gamyate /
brahmakṣatriyaviṭśūdrāstena sarve'dhikāriṇaḥ //
iti / evam ye catvāro varṇāḥ santi he devi tripure ! iti ca prāgvat /
krīḍāvijigīṣāvyavahāradyutistutimodamadakāntigatayo'trāśeṣā dīvyaterarthāḥ /
vinā svapnaṃ devatānāmasvapnatvāt tena dīvyati krīḍate vijigīṣate vyavaharati
dyotate stūyate ityādi sthityā devīti nāmanirvacanaṃ prāk nirṇītaṃ nirṇeṣyate ca /
tvāṃ parāparamayīṃ sakalaniṣkalobhayaprakṛtasvarūpāṃ
śivaśaktisāmarasyamayīṃ bindutarpaṇasantoṣaṇīyāṃ yadvā tvāṃ kīdṛśīṃ
parāparamayīṃ para ādyo'nuttarātmāparo'ntyo visargātmā tadubhayasvabhāvatvāt
parāhaṃparāmarśātmakamantravīryasvarūpāṃ yadvaśānmantrāṇāṃ
p.५३)
śaktyādhāne prāptasāmarthyānāṃ pratiniyatasvasvakāryasaṃpādanacāturyaṃ
saṃjāyate / anyathā nirjīvatayā naiṣphalyam yaduktaṃ tantrasadbhāve-
mantrāṇāṃ jīvabhūtā tu yā smṛtā śaktiravyayā /
tayā hīnā varārohe ! niṣphalā śaradabhravat //
iti / spande'pi-
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ /
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehināma // (२ ni० १० kā०)
ityādi / śrītantrāloke'pi-
etadrūpaparāmarśamakṛtrimamanāvilam /
ahamityāhureṣaiva prakāśasya prakāśatā //
etadvīryaṃ hi sarveṣāṃ mantrāṇāṃ hṛdayātmakam /
vinānena jaḍāste syurjīvā iva vinā hṛdā //
iti / atha ca
parāpare icchā kriyāśaktī tadubhayamelanāt
evametadidaṃ [evametaditijñeyaṃ mu० pustake'yaṃpāṭhaḥ /
(kā०)] vastu nānyatheti suniścitam /
jñāpayantī jagatyatra jñāna śaktirnigadyate // (ślo० ६ ७)
iti / mālinī vijayoktanītyāntarāsūtritecchākriyātmakatayā
parāparāśabdavyapadeśyāṃ jñānaśaktisvabhāvāmityarthaḥ /
yatparāmṛṣṭamabhinavaguptapādaiḥ-
dīptajyotiśchaṭāpluṣṭabhedabandhatrayaṃ sphurat /
stājjñānaśūlaṃ satpakṣavipakṣotkartanakṣamam //
iti / paramaparaṃ ceti dvidhā sāmānyaṃ tadubhayātmakaṃ tṛtīyaṃ
parāparākhyaṃ / brahmāpi dvividhaṃ kevalaśabalabhedātparamaparamityucyate /
etadvai satyakāma paramaparaṃ ceti śruteḥ /
p.५४)
(maitrā० ६-५) dve brahmaṇī veditavye paraṃ cāparameva ceti smṛteḥ
/ vidyā ca dvividhā parā caivāparā ceti muṇḍakopaniṣat / liṅgapurāṇe'pi-
dve brahmaṇī veditavye parā caivāparā tathā /
aparā tatra ṛgvedo yajurvedo dvijottamāḥ //
sāmavedastathātharvavedaḥ sarvārthasādhakaḥ /
śikṣā kalpo vyāraṇaṃ niruktaṃ chanda eva ca //
jyotiṣaṃ cāparāvidyā parākṣaramiti sthitam /
tadadṛśyaṃ tadagrāhyamagotraṃ tadavarṇakam //
ityādi / paro'paraśca dvidhā praṇavaḥ / yaduktaṃ skānde-
parāparavibhāgena praṇavo dvividho mataḥ /
paraḥ parataraṃ brahma prajñānandādilakṣaṇam //
prakarṣeṇa navaṃ yasmātparaṃ brahma svabhāvataḥ /
aparaḥ praṇavaḥ sākṣācchabdarūpaḥ sunirmalaḥ //
prakarṣeṇa navatvasya hetutvātpraṇavaḥ smṛtaḥ /
paramapraṇavaprāpti hetutvātpraṇavo'thavā //
iti / vedārtho'pi dvidhā paro'paraśceti / taduktaṃ tatraiva-
parāparavibhāgena vedārtho'pi dvidhā smṛtaḥ /
vedārthastu paraḥ sākṣātparātparataraṃ param //
aparo dharmasaṃjñaḥ syāttatparaprāptisādhanam /
iti / paramaparaṃ parāparaṃ ceti trithā jñānam taduktaṃ yogaśāstre-
jñānaṃ tat trividhaṃ jñeyaṃ parāparavibhedataḥ /
tatrādyaṃ paramaṃ jñānaṃ paśupāśātmadarśanam //
dvitīyamaparajñānaṃ kevalaṃ pāśadarśanam /
yathā dṛṣṭyantaraṃ rātrau naramārjāranetrayoḥ //
p.५५)
tathā vilakṣaṇaṃ jñānaṃ parāparamudīritam //
iti / mantrapārāyaṇāntargato mantraviśeṣo'pi parāparākhya ityagre nirūpayiṣyate /
devyapi parāparākhyā / taduktaṃ varāhapurāṇe-
tatra sṛṣṭiḥ parā proktā śvetavarṇasvarūpiṇī /
yā vaiṣṇavī viśālākṣī raktavarṇasvarūpiṇī //
aparā sā samākhyātā raudrī caiva parāparā /
iti evaṃ parāparādilakṣaṇā pūjā tathā vāgavasthāhomādayo'nyepyarthāḥ
yathālābhaṃ yojyāḥ / evamuktalakṣaṇā pūjāvidhau parāparamayārcaneti
kartavyatātmakrame kṣīrājyamadhvāsavairvarṇānukramavihitairdugdhādibhiḥ
santarpya tatsaṃskṛtagandhākṣatapuṣpopetaviśeṣārdhyabindusamarpaṇena
saṃprīya (tatra kramo brāhmaṇaḥ kṣīreṇa kṣatriya ājyena vaiśyo madhunā
śūdra āsavena santarpayediti) / teṣāṃ viprādīnāṃ sthirā tvadbhajane niścalā
dhīrbuddhiryeṣāmananyamanaskānāṃ manaśceto yāṃ yāṃ
bhogamokṣatadubhayātmikāmaihikīmāmuṣmikīṃ vā siddhi phalaniṣpattimiti yāvat
prārthayate samupayācate tāṃ tāṃ siddhiṃ tarasā javenācirāya
dhruvamevāpnuvanti āsādayanti / evo bhinnakramaḥ taduktaṃ pādme-
caṇḍikāṃ snapayedyastu aikṣaveṇa rasena ca /
sauparṇena sayānena viṣṇunā saha modate //
ityukteḥ lokāntaraviharaṇādikamapyetatpūjādinā siddhyati / anyatrāpi-
yatrāsti bhogo na ca tatra mokṣo yatrāsti mokṣo na ca tatra bhogaḥ
śrīśaṅkarītarpaṇatatparāṇāṃ bhogaśca mokṣaśca karastha eva //
iti / caturvargaprāptaye'pi devyarcanasya vihitatvāttatpūjā caturvargaphalapradāyinī /
p. ५६)
yaduktaṃ pādme puṣkarakhaṇḍe āhnikaprakaraṇe-
ataḥ paraṃ ca devānāmarcanaṃ kārayedbudhaḥ /
gaṇeśaṃ pūjayedyastu vighnastasya na bādhate //
ārogyārthe'rcayetsūryaṃ dharmamokṣāya mādhavam /
śivaṃ dharmārthamokṣāya caturvargāya caṇḍikām //
iti / yadvā siddhiṃ cakreśvaratvādirūpāmiti / taduktaṃ śivasūtreṣu-
śuddhavidyodayāccakreśatvasiddhiriti / (१-२१)
vārtike'pi-
yadā parimitāṃ siddhimanicchanpunaricchati /
viśvātmavatprathārūpāṃ parāṃ siddhiṃ tadā'sya tu //
śuddhavidyodayāccakrarājatvaṃ siddhimṛcchati /
vaiśvātmyaprathanākāṃkṣī sandhatte śaktimātmanaḥ //
yadā yogī tadā tasya sadāśivapadaspṛśaḥ /
īśvaro bahirunmeṣo nimeṣo'ntaḥ sadāśivaḥ //
sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ /
iti nītyā jagatsarvamahameveti yā matiḥ //
sā śuddhā nirmalā vidyā tadīyādudayāt sphuṭāt /
unmajjanātmavicchaktimātmano nityamāmṛśet //
yadā yogī tadā tasya cakreśatvamanuttaram /
māheśvaryāḥ sāmaveśotkarṣāt siddhyati yoginaḥ //
iti te kīdṛśā vighnairavignīkṛtāḥ vighnanti kāryasiddhiṃ vilumpantīti vighnā
ādhyātmikādayastrividhopayātāstadadhiṣṭhātṛdevatāviśeṣāśca

tairavignīkṛtā anudvejitāḥ / atha ca
saptakoṭisaṃkhyaherambasenādhīśvarairāmodapramodādibhiḥ ṣaḍbhirvighna##-
etadāśayenaiva jāyantīyanimi saṃvādepyuktam-
p. ५७)
tvāṃ sevatāṃ surakṛtā bahavo'ntarāyāḥ
svauko vilaṅghya paramaṃ vrajatāṃ pade te /
nānyasya barhiṣi balīndadataḥ svabhāgān
dhatte padaṃ tvamavitā yadi vighnamūrdhni // (११-४-१०) [kuta
uddhṛtamiti nopalabhyate /]
tathānyatra-
tathā na te mādhava ! tāvakāḥ kvacid
bhraśyanti mārgāt tvayi baddhasauhṛdaḥ /
tvayābhiguptā vicaranti nirbhayā
vināyakānīkapamūrdhasu prabho ! // (१० pū० २-३३) [kuta
uddhṛtamiti nopalabhyate /]
atra śrīparadevatārcanāyāmuktadravyāṇāṃ kṣīrādīnāṃ varṇānukrameṇoktiṃ
kṛtayugakramocitāmevācāryo nirdiṣṭavān / yugāntareṣvanukalpavidhīnāṃ
sarvavarṇasādhāraṇatayā rudrayāmalādiśāstre'bhihitatvāditi bodhyam / taduktaṃ
tatra-
satyakrame caturvarṇaiḥ kṣīrājyamadhupiṣṭakaiḥ /
tretāyāṃ pūjayeddevīṃ ghṛtena sarvajātibhiḥ //
madhubhiḥ sarvavarṇaiśca pūjayed dvāpare yuge /
pūjanīyā kalau devī kevalairāsavaiśca taiḥ //
ityetena kalāvāsavasya satyakramoktacaturthavarṇavihitapradhānakalpatve'pi
sarvavarṇairanukalpavidhyantarbhāva evāśrayaṇīyaḥ / tatrāpi brāhmaṇaviṣaye
niṣiddhatvāttadyathā-
guḍārdrakarasenaiva surā na brāhmaṇasya ca /
gauḍī tu yā kṣatriyeṇa mādhvī vaiśyena tatra vai //
kadalīmadhusaṃmiśraśālitvak kevalaiḥ surā /
sarvā śūdrasya saṃproktā yatra vā taddhavirbhavet //
p. ५८)
atra gauḍī mādhvīti viśeṣoktiḥ kāmanāparatvena / tathā-
nārikelodakaṃ kāṃsye tāmre dadyāttathā madhu /
dadhidugdhaṃ tathā tāmre guḍamiśraṃ tathā dadhi //
guḍārdrakamatho vāpi pūjanārthaṃ prakalpayet //
ityādyanukalpavacanāni / tathā dravyāṇamapi tattatpātrādisaṃyogena
tādavasthyasadbhāve pradhānatulyatvena vipreṣu niṣedhadarśanād-
brāhmaṇo na surāṃ pibenna māṃsamaśnīyāditi / nityaṃ madyaṃ
brāhmaṇovarjayedityādi śruteḥ / nityapadaṃ kāmato'kāmato'pi prāptau niṣedhaṃ
bodhayati / smṛtiśca-
brāhmaṇasya rujaḥ kṛtyā ghrātiraghreyamadyayoḥ /
jaihmyaṃ ca maithunaṃ puṃsi jātibhraṃśakaraṃ smṛtam //
iti / bhairavītantre-
brahmaṇo madirāṃ dattvā brāhmaṇyādeva hīyate /
svagātrarudhiraṃ dattvā svātmahatyāmavāpnuyāt //
kramasaṃhitāyāmapi-
āvābhyāṃ piśitaṃ raktaṃ surāṃ vāpi sureśvari /
varṇāśramocitaṃ dharmamavicāryārpayanti ye //
bhūtapretapiśācāste bhavanti brahmarākṣasāḥ /
iti api ca -
dravyeṇa sāttvikenaiva brāhmaṇaḥ pūjayecchivām / iti /
sāttvikenaiva bhāvena brāhmaṇastarpayecchivām //
iti ca /
evaṃ dadyātkṣatriyo'pi paiṣṭikīṃ na kadācana /
nārikelodakaṃ kāṃsye tāmre dadyāttathā madhu //
p. ५९)
rājanyavaiśyayordānaṃ na dvijasya kadācana /
evaṃ pradānamātreṇa hīnāyurbrāhmaṇo bhavet //
iti / āvaśyake kāmyādau karmaṇyapi brāhmaṇenānukalpavidhireva grāhyaḥ /
yathoktaṃ bhairavītantre-
yatrāvaśyaṃ vinirdiṣṭaṃ madirādānapūjanam /
brāhmaṇastāmrapātre tu madhumadyaṃ prakalpayet //
iti / kaulāgamoktavastuvicārastu yathā- kulāgamakrameṇaiva
pūjayetparameśvarīmiti sarvatantrasvārasyena kuladravyaireva vidhīyamānāyāṃ
kuladevīpūjāyāṃ sautrāmaṇyādikratuṣviva saṃskṛtakuladravyopayogasya
vihitatvānnādharmasādhanatvaṃ pratīyate
vakṣyamāṇāgamasmṛtyanumitavedamūlakatvācca / uktaśrutivākyānāṃ
tvadīkṣitaviṣayaparatayā samādheyaṃ na brāhmaṇamātraṃ tadviṣayaḥ / ata eva
sautrāmaṇīprakaraṇaśrutiḥ- brāhmaṇaṃ parikrīṇīyāduccheṣaṇasya
pātāramiti / tasmāttadupayogo'pyadhikāryanadhikāribhedenāgameṣu vidhīyamāno
niṣidhyamānaśca kvacitpratiprasavāspadatāṃ ca bhajate / taduktaṃ kulārṇaveḥ##-
śaive ca [vā] vaiṣṇave śākte saure sugatadarśane /
bauddhe pāśupate sāṃkhye māntre [vrate] kālāmukhe
[kulamukhe] tathā //
dakṣiṇe [sadakṣa] vāmasiddhānte vaidikādiṣu pārvati /
vinālipiśitābhyāṃ ca [bhyāntu kūla] pūjanaṃ niṣphalaṃ bhavet //
kuladravyairvinā kuryājjapaṃ [japayajñatapovratam] pūjāṃ vrataṃ tapaḥ
/
niṣphalaṃ tadbhaveddevi ! bhasmanyeva [bhasmanīva] yathā hutam //
yathā kratuṣu viprāṇāṃ somapānamadūṣitam [vidhīyate] /
alipānaṃ [madyapānaṃ tathā kāryayaṃ samaye bhogamokṣadam (ārthara
evalān)] tathā devi ! somavadbhogamokṣadam // (u० ५ ślo० ६७##-
p. ६०)
iti tathā-
niśaṅko nirbhayo vīro nirlajjo niṣkutūhalaḥ /
nirṇītavedaśāstrārtho varadāṃ vāruṇīṃ pibet //
tatkarma kurvatāṃ puṃsāṃ karmalopo bhavedyadi /
tatkathaṃ tatprakurvanti saptakoṭimunīśvarāḥ //
ityādiśāstravacanairdīkṣādisaṃskārasaṃskṛteṣvadhikāriṣu
dravyopayogavidhānāt / tathācargvedīyasāṃkhyāyanaśakhāyāṃ
śrīsundarīvarivasyādvārā bindutarpaṇena sāmrājyaprāptiḥ śrūyate /
imāṃ [imāṃ vijñāya sudhiyā madantī paristrutā tarpayataḥ svapīṭham / iti
(u० vā० ko०)] vijñāya surayā madanti parisrutā tarpayantaḥ
svapīṭham /
nākasya pṛṣṭe mahato vasanti paraṃ dhāma traipuraṃ cāviśanti // (tripurā

७)
iti / dīkṣā saṃskārasamayācārādivarjitānāṃ nindyamānatvena tu śataśo
vacanāni niṣedhaparāṇyāmnāyante / taduktaṃ tatraivaḥ-
āvṛtīrgurupaṃktiñca [āvṛtiṃ] vaṭukādīnprapūjya ca /
vīropyatra vṛthā pānāddevatāśāpamāpnuyāt [pānī] //
ayaṣṭvā bhairavaṃ devamakṛtvā mantratarpaṇam /
paśupānavidhau pītvā vīro'pi narakaṃ vrajet //
ajñātvā kaulikācāramayaṣṭvā gurupādukām /
yo'smiñ śāstre pravarteta taṃ tvaṃ pīḍayase [pīḍayasi] dhruvam //
kaulajñāne tvasiddho [hyasiddho] yastad dravyaṃ bhoktumicchati /
sa mahāpātakī devi [jñeyaḥ] ! sarvadharmabahiṣkṛtaḥ //
p. ६१)
samayācārahīnasya svairavṛtterdurātmanaḥ /
na siddhayaḥ kulabhraṃśastatsarvaṃ [tatsaṃsargaṃ na kārayet] narakāya
ca //
yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmacārataḥ [kāmakārataḥ] //
na [sa siddhimiha nāpnoti na sukhaṃ na parāṃgatim] sa siddhimavāpnoti na
sukhaṃ na parāṃ gatim /
svecchayā vartamāno [ramamāṇo] yo dīkṣāsaṃskāravarjitaḥ //
na tasya sadgatiḥ kvāpi tapastīrthavratādiṣu [dibhiḥ] /
asaṃskṛtaṃ pibanmadyaṃ [piveddravyaṃ] balātkāreṇa maithunam //
svaprītyai [svapriyeṇa] āhṛtaṃ [hatamiti pāṭhāntarāṇi
(ārthara evalāna)] māṃsaṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet //
(kulārṇava u० ५ ślo० ९२-९९)
ityādinānadhikāriṇāṃ tadupayoganiṣedhāt / kutracittu
saṃskṛtapūjāviśeṣadravyaparatayā pratiprasave'pi śrūyate / taduktam-
kvacidyadṛcchayā prāptamalidravyaṃ tu bhaktitaḥ /
gṛhītvā mūlamantreṇa guruṃ smṛtvā ca pādukām //
tattvatrayeṇa saṃyuktaṃ gṛhṇīyānmūlamuccaran /
ityādi / yadvā kalikramānusāreṇāpi proktānukalpadravyāṇāṃ surāsāmyād
brāhmaṇaviṣaye niṣiddhatvātkāmyādikarmaṇyapi binducakratarpaṇaṃ kṣīreṇa
kalpyamiti niṣkarṣāśayaṃ pramāṇopodvalitaṃ gṛhītvācārya imaṃ kramaṃ
nibabandha / taduktam-
brāhmaṇasya sadā'peyeti / atrākārapraśleṣeṇāpeyatvaṃ sārvadikamavagamayati /
mahākālasaṃhitāyāmapi-
kṣīreṇa brāhmaṇaistarpyā ghṛtena nṛpavaṃśajaiḥ /
mākṣikairvaiśyavarṇaistu āsavaiḥ śūdrajātibhiḥ //
p. ६२)
ityatrāpi brāhmaṇairityuktyā kṛte'pi jātyuddhārasaṃskāre
atyaktaprāgjātyāgrahairityabhidhīyate / ye tu dustaraṃ
jātyabhiniveśasāgaramuttīrṇāsteṣāṃ
kaulācārapāradṛśvanāmanuttarācārasopāna eva padakramabandhaḥ
sarvācārottīrṇatayā vilasan svecchāṃ nātikrāmatītyalamatipallavitena / tadatrāpi
sādhakānāṃ rucibuddhiśaktisambhavānatikramyaiva dravyagrahaṇaṃ ramyataramiti

idānīṃ parāparamayayā devyāḥ paśyantyādivākprasarakrameṇa
śabdasṛṣṭiprakāraṃ
nirūpayaṃstadavinābhāvenārthasṛṣṭerapyudayavilayāspadatvanirvacanena
tasyāḥ parāvākśaktirūpatvamāha-
śabdānāṃ jananī tvamatra bhuvane vāgvādinītyucyase
tvattaḥ keśavavāsavaprabhṛtayo'pyāvirbhavanti sphuṭam /
līyante khalu yatra kalpavirame brahmādayaste'pyamī
sā tvaṃ kācidacintyarūpamahimā śaktiḥparā gīyase

he devīti sambodhanamanuvartanīyam / devī padārthastu prāgvadeva / yatastvaṃ
śabdānāṃ laukikālaukikātmanānantavaicitryabheditānāṃ
varṇapadamantrātmavācakānāṃ jananī parāvāṅmūlabhūmikātaḥkrameṇa
visphārayantī jyeṣṭhāraudryambākhyaśaktiprasarasaṃbhedavaicitryato
māyīyāmāyīyādyakṣāntapañcāśadvarṇaparāmarśātmanollāsyavarṇa##-
vācyātmano'rthaprapañcasyāpi prasaropapatteḥ parāmātṛkātmetyarthaḥ /
taddhedaṃ tarhyāvyākṛtamāsīt tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata iti śruteḥ
(bṛha० १-४-७) / nāmarūpātmakasya vācyavācakātmano jagata
āvirbhāvaḥ śrūyate / uktaṃ ca-
na vidyā mātṛkā parā
iti / śrītantrasadbhāve'pi-
sarve varṇātmakā mantrāste ca śaktyātmakāḥ priye /
p. ६३)
śaktistu mātṛkā jñeyā sā ca jñeyā śivātmikā //
yā sā tu mātṛkā devi ! paratejaḥ samanvitā /
tayā vyāptamidaṃ viśvaṃ sabrahmabhuvanātmakam //
tatrasthaṃ ca yadā devi ! vyāpitaṃ ca surārcite /
avarṇastho yathāvarṇaḥ sthitaḥ sarvagataḥ priye //
tathāhaṃ kathayiṣyāmi nirṇayārthaṃ sphuṭaṃ tava /
ityārabhya-
yā sā śaktiḥ parāsūkṣmā nirācāreti kīrtitā /
hṛdbinduṃ veṣṭayitvā tu suṣuptabhujagākṛtiḥ //
tatra suptā mahābhāge na kiñcinmanyate ume ! /
candrāgniravinakṣatrairbhuvanāni caturdaśa //
kṣiptvodare tu yā devī viṣamūḍheva sā gatā /
prabuddhā sā ninādena pareṇa jñānarūpiṇā //
mathitā codarasthena bindunā varavarṇini /
tāvadvai bhramavegena mathanaṃ śaktivigrahe //
bhedāttu prathamotpannā bindavaste'tivarcasaḥ /
utthitā tu yadā tena kalāsūkṣmā tu kuṇḍalī //
catuṣkalamayo binduḥ śakterudaragaḥ prabhuḥ /
mathyamanthanayogena ṛjutvaṃ jāyate priye //
jyeṣṭhāśaktiḥ smṛtā sā tu bindudvayasumadhyagā /
bindunā kṣobhamāyātā rekhaivāmṛtakuṇḍalī //
rekhiṇīnāma sā jñeyā ubhau bindū yadantagau /
tripathā sā samākhyātā raudrī nāmnā tu gīyate //
rodhinī vā samuddiṣṭā mokṣamārganirodhanāt /
śaśāṅkaśakalākārā ambikā cārdhacandrikā //
ekaivetthaṃ parāśaktistridhā sā tu prajāyate /
ābhyo yuktaviyuktābhyaḥ sañjāto navavargakaḥ //
navadhā tu smṛtā sā tu navavargopalakṣitā /
p.६४)
pañcamantragatā devi ! sadya ādiranukramāt //
tena pañcavidhā proktā jñātavyā suranāyike /
svaradvādaśagā devi ! dvādaśasthā udāhṛtā //
akārādikṣakārāntā sthitā pañcāśatā bhidā /
hṛtsthā ekārṇavā proktā kaṇṭhe proktā dvitīyakā //
trirārṇavā tu jñātavyā jihvāmūle sadā sthitā /
jihvāgre varṇaniṣpattirbhavatyatra na saṃśayaḥ //
evaṃ śabdasya niṣpattiḥ śabdavyāptaṃ carācaram /
iti / kāmakalāvisāse'pi-
sitaśoṇabinduyugalaṃ viviktaśivaśaktisaṃkucatprasaram /
vāgarthasṛṣṭihetuḥ parasparānupraviṣṭavispaṣṭam // (६)
iti / evaṃ parāśaktirūpā mātṛkā
vācyavācakātmaṣaḍadhvasphāramayaviśvajananī / ato'tra bhuvane triviṣṭape
bhuvanādhvākhye bhavādirūpā vā vāgvādinīti tvaṃ gīyase stūyase / vācaḥ
paśyantī madhyamā vaikharīrūpā vadituṃ vādayituṃ vā śīlamasyā iti vāgvādinī /
sarveṣāṃ ca svabhaktānāṃ vādarūpeṇa sarvadā /
sthitatvādvāco vikhyātā loke vāgvādinī sā //
iti / tripurāsiddhāntokteḥ paravāgāravasyaivordhvordhvasthānāśrayeṇa
paśyantyādyabhidhāprasiddhiḥ / yathā nityātantre-
mūlādhāraiḥ samutpannaḥ parākhyo nādasambhavaḥ /
sa evordhvatayā nītaḥ svādhiṣṭhāne vijṛmbhitaḥ //
paśyantyākhyāmavāpnoti tathaivordhvaṃ śanaiḥ śanaiḥ /
anāhate buddhitattvasameto madhyamābhidhaḥ //
tathā tayordhvanunnaḥ sanviśuddhau kaṇṭhadeśataḥ /
vaikharyākhya * * * * * * * * * *
* ? //
p. ६५)
iti / etatprāgapi vāṅmayatvanirūpaṇāvasare vitānitam / evaṃ
śabdavivartatvādarthānāmapi trividhavācyātmanāṃ samutpādikā / yadāhuḥ-
anādinidhanaṃ brahma śabda tattvaṃ yadakṣaram /
vivartate'rthabāvena prakriyā jagato yataḥ // (vā० pa० १-१)
iti / etena nāmarūpātmakasya jagato brahmapariṇāmakatvaṃ tāntrikā
abhyupāgamannityupakṣiptam / teṣāṃ mate prapañcasya satyatvameva /
brahmaprapañcayordṛgghaṭayorivātyantābhedapratītyā brahmaṇaḥ satyatve
prapañcasyāpi satyatvāvaśyambhāvasadbhāvāt kevalaṃ bhedābhyāsaṃ
mithyātvābhyupagamānnirasituṃ neha nānāsti kiñcana iti /
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ / iti /
sarvaṃ khalvidamevāhaṃ nānyadasti sanātanam /
iti / yatra trisargo mṛṣā ityādīnāṃ
śrutismṛtyuktānāmakhilānāmadvaitavākyānāṃ nirvāhaḥ /
tāvanmātreṇaivāvirodhe prapañcamithyātvakalpanasya tu
vedāntināmanarthakatvāditi śāmbhavānandakalpalatāyāṃ vistareṇa prapañcitam /
atha ca vāgvādinī iti mantraviśeṣaḥ sa cāgre mantrapārāyaṇavivaraṇe vakṣyate /
yadvā pratīkamātragrahaṇopalakṣitatvādvāgīśvarīnāmakaḥ
sarasvatīmantraviśeṣastadrūpā so'pi siddhamantriṇo girā
vācaspatisāmyamutpādayati / uddhāro yathā-
tāro hṛllohitaḥ satyo vaikuṇṭhānantasaṃyutaḥ /
bhṛgurne śabdarūpe vāṅmāyākāmo vadadvayam //
vāgvādinyagnikāntānto mantro vedākṣivarṇavān /
anena manunā pūrvapatre vāgīśvarīṃ yajet //
spaṣṭam-
oṃ namaḥ padmāsane śabdarūpe aiṃ hrīṃ klīṃ vada vada vāgvādini svāhā
p. ६६)
iti / evamacidrāśiviṣayasṛṣṭikāritvamuktvā
cidrāśimadhye'dharaprapañcotpādanādikāraṇabhūtabrahmādiviṣayasṛṣṭi##-
iti / te'pyamī jagatsṛṣṭṛtvādināgamaprasiddhāḥ /
pratyakṣānavagamādviprakarṣavyapadeśārhā ityadasā nirdeśaḥ / brahmādiḥ
prathamo yeṣāṃ te keśavavāsavaprabhṛtayo'pi keśavo viṣṇuḥ
vasuragnirlalāṭanetratvenāstyasya sa vāsavo rudraḥ / jyotsnāditvādaṇ / vāsava
indrastadupalakṣitā daśa dikpālā vā indraṃ yā devī subhagā jajāneti śruteḥ /
prabhṛtigrahaṇeneśvarasadāśivau gṛhyete tena
brahmaviṣṇurudreśvarasadāśivāḥ pañcabrahmābhidhāḥ sphuṭaṃ vyaktaṃ
tvattaḥ pañcasrotaḥ prasaramūlabhūtāyāḥ sakāśād bījādaṅkurā iva śāktyāṃ
mahāsṛṣtāvapyāvirbhavanti samutpadyante iti saṃbhāvyate / apiḥ
sambhāvanāyām / taduktaṃ mārkaṇḍeye-
ye'rthā nityā ye vinaśyanti cānye ye'rthāḥ sthūlā ye ca sūkṣmācca sūkṣmāḥ /
yaccāmūrtaṃ yacca mūrtaṃ samastaṃ yadyadbhūteṣvekamekaṃ ca kiñcit //
ye'rthā bhūmau ye'ntarikṣe'nyato vā teṣāṃ devi ! tvatta evopalabdhiḥ //
iti vismayārthe vā / taduktaṃ devīpurāṇe-
brahmādyāḥ sthāvarāntāśca eva samudgatāḥ /
mahadādiviśeṣāntaṃ jagadyasyāḥ samudgatam //
iti / tathā kalpavirame svasvāyuṣkālaparimāṇaviratau yatra tvayi mūlakāraṇe khalu
līyante mṛdīva ghaṭādayo līnā bhavanti / bījavattadānīmapi sūkṣmātmanā
sarvamidamastyeva tadeva punaḥ sṛṣṭikāle visṛjyate taduktam-
kavalīkṛtaniḥśeṣatattvagrāmasvarūpiṇī /
p. ६७)
iti / tathā-
yathānyagrodha bījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ /
tathā hṛdayabījasthaṃ viśvametaccarācaram // (pa० trī० २४)
iti / kalpaśabdenātra mahāpralaya ucyate nāvāntaraḥ / tatra kramaśaḥ
svasvordhvakāraṇalaye taddivasārambhe tadadharavartikāraṇānāṃ punaḥ
sahasraśaḥ pralayollāsasambhavādavyavadhānena śaktau layābhāvaḥ / ataḥ
kalpavirame sadāśivāyuṣkālanivṛttāvityarthaḥ / khalurvākyālaṅkāre / etena
brahmādīnāmamaratvaprathāpyaupacārikī manuṣyāyuṣkālaparimityapekṣayā

jīvitatvasya dairdhyābhāsāditi dhvanyate / jagajjanmādikṛtyakāriṇo'pi
brahmādayaḥ svavilayodayayorasvatantratvāt svatantraśaktyekaśaraṇatāṃ tasyā
acintyaiśvaryanirbharatāṃ ca khyāpayantītyapinā dyotyate / taduktam
śaktisūtreṣu-
citiḥ svatantrā viśvasiddhihetuḥ / (pra० hṛ० १)
iti / svātantryādevāsyā ananyamukhaprekṣitvalakṣaṇaṃ paratvamasti asvatantrasya
tadabhāvātkāryasampādanānupapatterupādānādikāraṇāpekṣaṇāt /
tadapekṣāyāṃ svātantryavighātaḥ prasajyeta sā ca śaktiḥ viśvakāraṇatvena
sarvāgameṣu gīyate / kṣityādeḥ prapañcasya kāryatvenābhimatasya
kāraṇamantareṇa tadanutpādānāt / kṣityādeḥ sakartṛtvaṃ kāryatayaivānumīyate
iti hi nāyavidaḥ / aupaniṣadānāmapyayameva panthāḥ / yadāhuḥ-
nistattvā karyagamyāsya śaktirmāyāgniśaktivat /
nahi śaktiṃ kvacitkaścid budhyate kāryataḥ purā //
iti / evamarthapratipādanāśayenāha- sā tvamiti uktaviśeṣaṇalakṣitā kāciditi
mano vāgagocarā yato vāco nivartante iti śruteḥ / parānapekṣitvena
niyatadeśakālākārāvacchedavirahāt tattadvaicitryollāsakatvācca
niyatākṛtyādinānirvācyā / tathākhilaśaktyantarakroḍīkāreṇa
p. ६८)
pūrṇatayā mukhyā pārameśvarī parā śaktiḥ svātantryākhyetisadbhiḥ
śrīkaṇṭhādibhirgīyase / taduktam-
tena svātantryaśaktyaiva yukta ityāñjasovidhiḥ /
iti / etena nityā vibhurviśvākārā ityādyākṣiptaṃ bhavati / yadvā tisṛbhyaḥ
paśyantyādibhyaḥ paratvātparā
śrī parānandanāthasya prasannatvātpareti sā /
parānandābhidhe tantre prasiddhatvācca sā parā //
prāsādarūpiṇī ceti parā sā śāmbhavī parā /
iti / niruktyantaroktā vā / taduktam-
anapekṣasya vaśino deśakālākṛtikramāḥ /
niyatāneti sa vibhurnityo viśvākṛtiḥ śivaḥ //
vibhutvātsarvago nityabhāvādādyantavarjitaḥ /
viśvākṛtitvāccidacittadvaicitryāvabhāsakaḥ //
iti / śrutirapi-
na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate
na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate /
parāsya śaktirvividhaiva śrūyate
svābhāvikī jñānabalakriyā ca //
iti / kīdṛśī acintyarūpamahimā / acintyo rūpasya cidānandaghanasvabhāvasya
mahimā mahatvaṃ yasyāḥ sā mahattarā mahimā devatānāmiti śruteḥ
mānuṣyānandādyapekṣayā ca brahmānandasyānavacchinnatayā śrutau
prasiddhatvāt / anyatrāpi-
ānandaśaktiḥ saivoktā yato viśvaṃ visṛjyate /
parāparātparaṃ tattvaṃ saiṣā devī nigadyate //
tatsāraṃ tacca hṛdayaṃ sa visargaḥ paraḥ prabhuḥ /
p. ६९)
iti / athacenā viṣṇunā cintyaḥ smāryo rūpasya saguṇasya lalitānāmno mahimā
vaibhavaṃ devakāryārthaṃ bhaṇḍāsura-tatparicchadavadhādi yasyāḥ
tadvadhāya svātmano'nekaśaktivyūhanirmāṇaṃ vā / parāśakteḥ svarūpaṃ tu
śivasāmarasyātmakaṃ / taduktaṃ vāyusaṃhitāyām-
śivecchayā parāśaktiḥ śivatattvaikatāṃ gatā /
tataḥ parisphuratyādau sarge tailaṃ tilādiva //
iti / saurasaṃhitāyāmapi-
brahmaṇo'bhinnaśaktistu brahmaiva khalu nāparā /
tathā sati vṛthā proktaṃ śaktirityavivekibhiḥ //
śaktiśaktimatorvidvan bhedābhedastu durghaṭaḥ /
iti / vāsiṣṭe'pi-
yathaikaṃ pavanaspandāvekamauṣṇyānalau yathā /
cinmātraṃ spandaśaktiśca tathaivaikātma sarvadā //
iti / jagadāvirbhāvakramastu śaivāgame śrītantrāloka-tatsārādau draṣṭavyaḥ /
iha vistarabhayānnonmīlyate / tadvaiparītyena layakramaḥ / vastutaḥ
śivatatvādikṣityantaṃ cidabdherayamūrminikarollāsaḥ / taduktam-
bhūtāni tanmātragaṇendriyāṇi mūlaṃ pumān kañcukayuk suśuddham /
vidyādiśaktyantamiyānsvasaṃvitsindhostaraṅgaprasaraprakāraḥ /
iti

evaṃ paratāṃśanirūpaṇaṃ vidhāya paradevatāyā
aparāvasthodbhāvanaucityenāsādhāraṇasya tripureti nāmno niruktimāha-
devānāṃ tritayaṃ trayī hutabhujāṃ śaktitrayaṃ trisvarā-
strailokyaṃ tripadī tripuṣkaramatho tribrahma varṇāstrayaḥ /
p. ७०)
yatkiñcijjagati tridhā niyamitaṃ vastu trivargātmakaṃ
tatsarvaṃ tripureti nāma bhagavatyanveti te tattvataḥ

he bhagavati ! bhūtānāṃ vilayodayādikaṃ yā vetti sā bhagavatī tatsaṃbuddhiḥ /
taduktam devībhāgavate-
utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāṃ gatimāgatim /
avidyāvidyayostattvaṃ vettīti bhagavatyasau //
iti / bhagaśabdavācyā aiśvaryādayo'rthāḥ kārtsnyenasantyasyamiti kṛtvā vā
bhagavatī / taduktam kālikāpurāṇe-
aiśvaryasya samagrasya dharmasya yaśasaḥ śriyaḥ /
jñānavijñānayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā //
iti / kośe'pi-
bhagamaiśvaryamāhātmyajñānavairāgyayoniṣu /
yaśo vīryaprayatnecchādharmaśrīravimuktiṣu //
iti / jagati ṣaṭtriṃśattattvalakṣaṇe viśvasmin bhavābhavādisaṃjñake yatkiñcid
vastu padārthasvarūpaṃ tridhā tribhiḥ prakārairniyamitaṃ niyantritaṃ kalpitaṃ
niyatiśaktyā saṃjātaniyamaṃ vā tathā trivargātmakaṃ
samaistribhirupalakṣitasamūhātmakaṃ svatastasya trirūpatvāt tatsarvamaśeṣaṃ te
tava tripureti nāmākhyāṃ tattvatastasya bhāvastattvaṃ
tasmānnāmagatatritvārthasāmānyādanvetyanuyāti tena sambadhnāti /
trivargādikamiti pāṭhe tvādinānullikhitānāmapyarthānāṃ grahaṇaṃ bodhyam / ata
evāgameṣu tribhyaḥ purābhūtatvādityādyanekadhā niruktaya uktāḥ / yathā-
trayāṇāṃ mātṛmānameyānāṃ puraṃ nagaraṃ tadātmikā trīṇi purāṇi
jāgradādyavasthārūpāṇi yasyā iti trīṇi purāṇi brahmaviṣṇurudraśarīrāṇi yasyā
tribhyaḥ sūryāditejobhyaḥ bhūrāditrilokebhyaḥ prāṇāditrivāyubhyaḥ
hṛdayāditristhānebhyaḥ sattvāditriguṇebhyaḥ uḍaḍīśanāthāditrisiddhebhyaḥ
divyaughāditrigurubhyaḥ
p. ७१)
ātmāditritattvebhyaḥ kāmarājāditripīṭhebhyaḥ devamārgāditriyānebhyaḥ
kulākulakaulākhyatrivibhāgebhyaḥ mantramudrānirīhākhyatrirahasyebhyaḥ
mūrtiprakāśānandākhyatricakrebhyaḥ śuklaraktamiśratribindubhyo vā tathā
tisṛbhya icchāśaktibhyaḥ vāmājyeṣṭhādiśaktibhyaḥ
kāmeśvaryādipīṭhaśaktibhyaḥ vyāhṛtibhyaḥ iḍādināḍībhyaḥ
sthūlasūkṣmaparāvasthābhyaḥ sṛṣṭisthitisaṃhṛtibhyaḥ vā purābūtatvāt
proktatrikātmakasya pūrakattvāttāni purāṇi yasyā iti vā kṛtvāśeṣasya
tritvaviśiṣṭasya svasaṃvidātmani kroḍīkārāt tripureti nirucyate /
taduktamācāryapādaiḥ prapañcasāre-
trimūrtisargācca purobhavatvāt trayīmayatvācca puraiva devyāḥ /
laye trilokyā api pūrakatvāt [pūraṇatvāt] prāyo'mbikāyāstripureti nāma //
(९ pa० ślo० २)
tripurārṇave tu-
nāḍītrayaṃ tu tripurā suṣumnā piṅgalā iḍā /
manobuddhistathā cittaṃ puratrayamudāhṛtam //
tatra vasatyeṣā tasmāttu tripurā matā /
iti / kālikāpurāṇe'pi-
trikoṇaṃ maṇḍalaṃ cāsyāḥ ityādyupakramya
sarvaṃ trayaṃ trayaṃ yasmāttasmāttu tripurā matā /
iti / vāmakeśvare'pi-
tripurā trividhā devi [devī] brahmaviṣṇvīśarūpiṇī /
jñānaśaktiḥ kriyāśaktiricchāśaktyātmikā priye //
trailokyaṃ saṃsṛjatyeṣā [asmāt] tripurā parikortyate [parikīrtitā
(kā० saṃ० gra०)] / (४ pa० ślo० ११-१२)
p. ७२)
iti / vārāhe'pi-
brahmaviṣṇumaheśādyaistridaśairarcitā purā /
tripureti tadā nāma kathitaṃ devataistava //
ityādi / evamāgamoktaṃ
vistaratastrikārthamihācāryastripuretipadaniruktipradarśanāya pratīkamātreṇāha
devānāmityādi devāḥ pratyakṣatastāvadagnivāyusūryā iti nairuktāḥ
vasurudrādityā bhūrādilokādhipāḥ tathā sargasthitisaṃhārakāriṇo
brahmaviṣṇurudrā iti paurāṇikāḥ / dīvyanti dyotayanti sabāhyābhyantaraṃ
viśvamiti devāḥ manobuddhyahaṃkṛtayasteṣāṃ tritayam / tathā
hutabhujo'gnayaste ca dakṣiṇāgnigārhapatyāhavanīyā iti teṣāṃ trayī
tretāsaṃjñakā / atha cāvṛttyā trayī trayo vedāḥ striyāmṛgsāmayajuṣī iti
vedāstrayastrayī (a० ko० १-६-३) iti kośāt / kaurme'pi-
mamaivānyā parāśaktirvedasaṃjñā purātanī /
ṛgyajuḥ sāmarūpeṇa sargādau saṃpravartate //
iti / devīpurāṇe'pi-
ṛgyajuḥ sāmabhāgena sāṅgavedagatā yataḥ /
trayīti paṭhyate loke dṛṣṭādṛṣṭaprasādhanī //
iti / pādme'pi-
ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītiśca kathyase
iti / kiṃ ca trayī trayīmayī vidyā / taduktaṃ nityātantre-
akārādisāmaveda ṝgvedaśca tadādikaḥ /
yajurveda ikārādisteṣāṃ saṃyogataḥ śuciḥ //
tanniṣpattiṃ śruṇu prājñe ! proktāḥ pūrvāparakramāt /
vilikhya yojayetpūrvaṃ śabdaśāstrānusārataḥ //
guṇasaṃdhyā ṛgyajuṣāṃ tatastenāparaṃ tathā /
p. ७३)
vṛddhisaṃdhyā samāyuñjyādityutpannaṃ śucervapuḥ //
tena trayīmayī vidyā kāryakāraṇayogataḥ /
iti / trayo'vayavā yasya saṃhateḥ sā trayīti vyutpattyā trayīśabdasya bahavo'rthā
yathāmati samūhyāḥ / tadetena trayīpadenāpi sarvaṃ trittvaviśiṣṭaṃ vastu svāntaḥ
kroḍīkṛtya sthāpitam /
yaduktaṃ mārkaṇḍeye-
trayo lokāstrayo vedāstraividhyaṃ pāvakatrayam /
trīṇi jyotīṣi vargāśca trayo dharmādayastathā //
trayo guṇāstrayaḥ śabdāstrayo doṣāstathāśramāḥ /
trayaḥ kālāstathāvasthāḥ pitaro'harniśādayaḥ //
mātrātrayaṃ ca te rūpaṃ tristhe ! devi ! sarasvati /
iti / evaṃ trītipadopakṣipyamāṇāḥ katipaye'rthā nirdiṣṭāḥ / tathā-
śaktitrayaṃ tisraḥ śaktayo bhāratīpṛthvīrudrāṇyaḥ tadabhinnā
icchājñānakriyāḥ parāparā tadubhayātmāno vā / trisvarāḥudāttānudāttasvaritā
hrasvadīrghaplutā vā / trailokyaṃ trayolokāḥ bhūrbhuvaḥsvarākhyāḥ lokyate iti
lokaḥ lokyate'neneti lokaḥ lokayatīti ca kṛtvā
pramātṛprameyapramāṇasaṃjñakā vā / tripadī sarvavedasāraṃ gāyatrīchandaḥ
gāyatrī chandasāmahamiti smṛteḥ / sāvitryāḥ padatrayaṃ vā viṣṇoḥ
kramatrayaṃ vā idaṃ viṣṇurvicakrame tredhā nidadhe padam (ṛ० maṃ० १##-
tripuṣkaraṃ trīṇi tīrthāni bhāgīrathyādini / trayāṇāṃ devarṣipitṝṇāṃ puṣaṃ
puṣṭiṃ tṛptiṃ karotīti tripuṣkaramupavītam / upavītinaiva hi devādayastarpyante
anupavītino'dhikārābhāvāditi kecit / trīṇi
puṣkarāṇyabjānyanāhatājñāsahasrārākhyāni vā / atho'nantaraṃ tribrahma trīṇi
brahmāṇi tattvāni ātmāntarātmaparamātmasaṃjñakāni trirūpaṃ brahma praṇavo
vā / prāguktāvṛttipakṣānāśrayaṇe tu trayo vedā ityarthāntaraṃ vedastattvaṃ
tapo brahmeti kośāt / guṇabhedena traidhamāpannā vā
prakṛtistribrahmapadenāmnātā / tathā trayo varṇāḥ kulasundarīvidyāgatāḥ
p. ७४)
praṇavagatā vā anuttarecchonmeṣātmāno vā / taduktaṃ siddhātantre-
sātra kuṇḍalinībījajīvabhūtācidātmikā /
tajjaṃ dhruvecchonmeṣākhyaṃ trikaṃ varṇāstataḥ punaḥ //
iti / varṇāḥ svaravyañjanavyāpakātmāno vā śuklalohitakṛṣṇā
viprakṣatriyaviśo veti / tadetāvacchlokadvayena paradevatāyāstripurasundaryā
vācyavācakātmakaviśvamayamaparaṃ tatkāraṇatvena tadubhayātikrāntaṃ
viśvottīrṇaṃ paraṃ ca svarūpaṃ svacchasvatantrasadoditamahāmantravīryasāra##-
atheyatā prāguktagranthena śrīvidyābījataddevatāsevāphalādi nirūpyedānīṃ
devyā vibhūtiviśeṣarūpāṇāṃ phalānurūpanāmāni tattatkāryārthibhiḥ
smartavyānyabhīṣṭasiddhijanakabhajanakālaṃ ca nirdiśati-
lakṣmīṃ rājakule jayāṃ raṇabhuvi kṣemaṅkarīmadhvani
kravyādadvipasarpabhāji śavarīṃ kāntāradurge girau /
bhūtapretapiśācajambhakabhaye smṛtvā mahābhairavīṃ
vyāmohe tripurāṃ taranti vipadastārāṃ ca toyaplave

he bhagavatītyāmantraṇamanuṣañjanīyam / siddhalakṣmyādayo bahavo
vibhūtirūpāḥ santi / atra tu lakṣmīśabdena rājyalakṣmīreva grāhyā
rājakuletiprakaraṇāt / tena rājakule rājabhavanapraveśanādau tvāṃ rājyalakṣmīṃ
smṛtvā tannāmādinā dhyātvā vipadastaranti rājaprasādāsāditadhanādisampattau
dāridryānmucyante / atha ca tatra pīḍyamānāstadduḥkhānmuktā bhavanti /
dhyānasya tu vidyājapasāhityapuraḥsaramuktatvāttadvidyoddhāro yathā kādimate
(३४ paṭale)
mātaṅginyā dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ tadanantaram /
p. ७५)
rasācarasvairambu syādvātāgnī tadanantaram //
rājyade rājyalakṣmīti hṛnmāyāvyutkramāttrayam /
vidyāsau rājyalakṣmyāstu ṣoḍaśārṇā samīritā // (ślo० ६६-६७)
spaṣṭam-
hrīṃ śrīṃ bleṃ a i rājyade rājyalakṣmi saḥ bleṃ śrīṃ hrīṃ iti /
dhyātvā tāṃ vijayāṃ vidyāṃ japennityaṃ ca pūjayet /
rājyaṃ prayacchati prītā sādhakāyāvilambitam //
iti / atra tāṃ vijayāmiti vijayāsamānasvarūpāmityarthaḥ / tad dhyānaṃ tatraiva
(१५ paṭale)-
pañcavaktrāṃ daśabhujāṃ prativaktraṃ trilocanām /
bhāsvanmukuṭavinyastacandrarekhāvirājitām //
sarvābharaṇasaṃyuktāṃ pītāmbarasamujjvalām /
udyadbhāsvadbimbatulyadehakāntiṃ śucismitām //
śaṃkhaṃ pāśaṃ kheṭacāpau kalhāraṃ vāmabāhubhiḥ /
cakraṃ tathāṅkuśaṃ khaḍgaṃ sāyakaṃ mātuluṅgakam //
dadhānāṃ dakṣiṇairhastairiti /
raṇabhuvi samarakṣetre prasthitā ripusainyairāyodhyamānatvātprabādhyamānā
jayāṃ jayadurgākhyāṃ devīṃ tvāṃ tannāmādinā smṛtvā vipadaḥ
svapakṣavighātaparājayādirūpāstaranti ripūñjayantītyarthaḥ / oṃ durge durge
rakṣiṇi svāheti jayadurgāvidyā /
dhyānaṃ yathā-
kīlālābhāṃ kaṭākṣairarikulabhayadāṃ maulibaddheṇdukhaṇḍāṃ
p. ७६)
śaṃkhaṃ cakraṃ kṛpāṇaṃ triśikhamapikarairudvahantīṃ trinetrām /
siṃhaskandhādhirūḍhāṃ tribhuvanamakhilaṃ tejasā pūrayantīṃ
dhyāyed durgāṃ jayākhyāṃ tridaśaparivṛtāṃ sevitāṃ siddhikāmaiḥ //
iti / yadvaitadbhinnaiva jayākhyā devī / asyā mantro
māyāsaptākṣarīmadhyagataitannāmātmakaḥ / dhyānaṃ tu
prāguktavijayādhyānasadṛśaṃ tadāvaraṇaśaktimadhyāvasthitatvāt /
āvaraṇaśaktaunāmapi mūladevyā samānākāratvādikamāmnātam / taduktaṃ
tatraiva-
śaktayaścāpi pūjāyāṃ sukhāsanasamanvitāḥ /
sarvā devyā samākāramukhapāṇyāyudhānyapi //
iti / kravyādadvipasarpabhājyadhvani kravyādā āmamāṃsabhakṣiṇo
vṛkavyāghrādayo dvipā gajāḥ sarpā bhujagāstān bhajate iti tadbhāji
vyāghrādyupaplute'raṇyādimārge kṣemaṅkarīṃ tadākhyāṃ devīṃ smṛtvā
vipadastaranti sambhāvyamānatattadupadravebhyo vimucyante / asyā api
jayāvanmantradhyāne boddhavye / kāntāradurge kāntāraṃ
caurādyupadravopetamārgastena durge durgeme girau himālayakailāsādau
yātrāprastāyinaḥ śavarīṃ śavarīrūpiṇīṃ tadbhayanivārakattvātvāṃ smṛtvā
vipadastaranti pārvatīyadurjantuviplavebhyo mucyante / asyā dhyānādi
svayamācāryo'gre caturthe stave vakṣyati varhāvataṃseti /
bhūtapretapiśācajambhakabhaye bhūtā
śūnyakūpaikavṛkṣacatvarādisthānasthāḥ devayoniviśeṣā rudrapārśvadāḥ
pretāḥ prāṇiviśeṣāḥ piśācā śmaśānādivāsina ulkāmukhāḥ jambho nāma
dānavaḥ sa eva jambhakaḥ ivepratikṛtāviti kaḥ / tena jambhakā rakṣāṃsi
paśuśoṇitādyākarṣiṇaḥ śākinyādigaṇāśca tebhyo bhaye trāse
samutpadyamāne tannimittaṃ mahābhairavīṃ tvāṃ tadrūpiṇīṃ smṛtvā vipado
bhūtādimahābhītīstaranti / ānandaṃ brahmaṇo vidvānna bibheti kutaścaneti śruteḥ
(taitti० २-४) / taduktaṃ vāyupurāṇe-
araṇye prāntare vāpi jale vāpi sthale'pi vā /
vyāghrakumbhīracaurebhyo bhayasthāne viśeṣataḥ //
p. ७७)
ādhiṣvapi ca sarveṣu devīnāmāni kīrtayet /
iti / asyā mantroddhāro vidyārṇave ७ me śvāse-
śivacandrau vahnisaṃsthau vāgbhavena samanvitau /
nādabindususaṃyuktaṃ prathamaṃ bījamuddhṛtam //
lopāyā vāgbhavaṃ kūṭaṃ dvitīyaṃ bījamuddhṛtam /
śivacandrau vahnisaṃsthau manusvarasamanvitau //
tṛtīyaṃ bījamākhyātaṃ bindunādakalānvitam // (१-२-३)
spaṣṭam-
hasraiṃ hasakalahrīṃ hasrauṃ
iti / dhyānam-
ātāmrārkasahasrābhāṃ lasaccandrajaṭāsphurat /
kirīṭaratnavilasaccitracitritamauktikām //
sphuradrudhirapaṅkāḍhyamuṇḍamālāvirājitām /
nayanatrayaśobhāḍhyāṃ pūrṇenduvadanānvitām //
muktāhāralatārājatpīnonnataghaṭastanīm /
raktāmbaraparīdhānāṃ yauvanonmattarūpiṇīm //
pustakaṃ cābhayaṃ vāme hakṣiṇe cākṣamālikām /
varadānaratāṃ nityāṃ mahāpretāsanasthitām //
iti / vyāmuhyate'neneti vyāmoho māyāśaktistasyā vimohanasvabhāvatvāt tena
tatkārye pūrṇacitsvabhāvākhyātyātmāvaraṇābhibhave'vidyātmani / yadvā
vyāmohanaṃ vyāmohaḥ saṃkucitapramātṛgatākhyātyātmā mohaḥ / na
khalvayaṃ kaścidvivartavādināmivānirvācyākāro'vidyātmā tasyā
vastutveneyadviśvavaicitryaṃ prathayituṃ śaktyasambhavāt tatsambhave vā
pūrṇameva vastutvaṃ syānnānirvācyatvam / nāpi sāṃkhyānāmiva
rajastamovṛttirvyāmohaḥ jaḍatvena tasya pravṛttivaicitryānupapatteḥ / tasmād
durghaṭaghaṭanāsaṃpādanarūpamīśvarasvātantryametat /
p. ७८)
tasmin vyāmohe'khaṇḍasaṃvinmayapūrṇasvarūpākhyātau mumukṣavastripurāṃ
bālātripurasundarīṃ tvāṃ mahāsārasvatatattvaprakāśinīṃ smṛtvā vipado
janmajarāmaraṇādyāvṛttiparamparāstaranti tābhyo vimucyante / apunarāvṛttiṃ
yāntītyarthaḥ / na sa punarāvartate iti śruteḥ (nirā० ३३) / yadgatvā na
nivartante īti smṛteśca (bha० gī० १५-६) / tanmantrādikaṃ tu
jñānārṇave yathā-
tripurā trividhā devi ! bālāṃ tu prathamāṃ śruṇu /
yayā vijñātayā devi ! sākṣātsuraguruprabhaḥ //
sūryasvaraṃ samuccārya bindunādakalātmakam /
svarāntaṃ pṛthivīsthaṃ tu turyasvarasamanvitam //
bindunādakalākrāntaṃ sargavān bhṛguravyayaḥ /
śakrasvarasamopeto vidyeyaṃ tryakṣarī matā //
gaṅgātaraṅgakallolavāggumphapadadāyinī /
mahāsaubhāgyajananī mahāsārasvatapradā /
iti / tathā-
dhyāyeddevīṃ maheśāni ! kadambavanamadhyagām /
ratnamaṇḍapamadhye tu mahākalpavanāntare //
muktātapatracchāyāyāṃ ratnasiṃhāsane sthitām /
pustakaṃ cābhayaṃ vāme dakṣiṇe cākṣamālikām //
varadānaratāṃ divyāṃ mahāsārasvatapradām /
iti / vāmakeśvare tu-
tripurā paramā śakti rityārabhya (४-४)
tripurā khyātimāgatā ( ४-१६)
ityantaṃ paracicchaktisvarūpāyāstripurābhidhāyā devyāḥ sūkṣmadhyānamuktam /
tathā sindhuyātrāgāminaḥ toyaplave toye salile plavaḥ plavanaṃ nimajjanaṃ tatra
prāpte yadvā toyasthe plave naukāyāṃ vartamānā ityevaṃ
p. ७९)
sarvatra vā viśeṣaṇatayā yojyam / tārāṃ tārākhyāṃ devīṃ tvāṃ tathaiva
smṛtvā sindhupāragāmino vipado vāribruḍanādirūpāstaranti pāragā
bhavantītyarthaḥ / tanmantroddhāro yathā matsyasūkte-
māyābījaṃ samuddhṛtya takāraṃ vahnisaṃyutam /
māyābindusvarayutaṃ dvitīyaṃ bījamuddhṛtam /
kūrcabījaṃ tṛtīyaṃ ca phaṭkāraṃ tadanantaram /
sampūrṇaṃ siddhamantraṃ tu raśmipañcakasaṃyutam //
iti / dhyānaṃ tu-
dhyāyetkoṭidivākaradyutinibhāṃ bālenduyukśekharāṃ
raktāṅgīṃ raśanāsuraktavasanāṃ pūrṇendubimbānanām /

pāśaṃ kartṛmahāṅkuśādidadhatīṃ dorbhiścaturbhiryutām
nānābhūṣaṇabhūṣitāṃ bhagavatīṃ tārāṃ jagattāriṇīm //
iti / evaṃ saptadhā vipanmocanāya saptavibhūtirūpāṇāṃ
devyantarāṇāmupāstyopāsakānāmasādhāraṇaṃ phalamuktam /
vakṣyamāṇamantrapārāyaṇakramavadetāsāmapi japaprakāro boddhavya iti / evaṃ
sādhakāśayabhedavaicitryāt svasvātantryeṇābhāsitānugrāhicitrākṛtimattvaṃ
paradevatāyāḥ kāruṇyāditi bodhyam / yadāhuḥ-
yena yena hi rūpeṇa sādhakaḥ saṃsmaret sadā /
tasya tanmayatāṃ yāti cintāmaṇiriveśvaraḥ //
iti

atha paradevatāyā mantrapārāyaṇajapaprakāragarbhitairviśiṣtanāmabhiḥ stuti
kurvannāha-
māyā kuṇḍalinī kriyā madhumatī kālī kalāmālinī
mātaṅgī vijayā jayā bhagavatī devī śivā śāmbhavī /
p. ८०)
śaktiḥ śaṅkaravallabhā trinayanā vāgvādinī bhairavī
hrīṃkārī tripurā parāparamayī mātā kumārītyasi

he bhagavatīti sambudhyanuṣaṅgaḥ prāgvadasya vyākhyā jñeyā / māyā nāma
cidrūpasya bhagavataḥ brahmaṇaḥ śaktiḥ / sā jaḍājaḍātmanā dvividhā / tatrādyā
viśvasya pariṇāmyupādānaṃ vivartopādānatvaṃ tu brahmaṇaḥ / ato
māyākāryasya viśvasya māyikatvājjaḍatvamithyātve staḥ / taduktaṃ bhaktisūtreṣu
tacchaktirmāyā jaḍasāmānyāditi / advaitaśrutīnāṃ tu pāramārthikatattvaikatve
tātparyāt / sarvaṃ khalvidaṃ brahma (tri० ma० nā० १-३) ityādistu
bādhāsāmānādhikaraṇyaparatvāt / dvitīyā tu parabrahmaṇi nityasamavetā
cicchaktiraparicchinnarūpatvānmāyetyucyate / parāsya śaktirvividhaiva śrūyate
svābhāvikī jñānabalakriyā ceti (śvetā० ६-८) / māyā cāvidya ca
svayameva bhavati (nṛsiho० ९-३) ityādi śruteḥ /
taduktaṃ śrītantrāloke-
māyā ca nāma devasya śaktiravyatirekiṇī /
bhedāvabhāsasvātantryaṃ tathā hi sa tayā kṛtaḥ //
ādyo bhedāvabhāso yo vibhāgamanupeyivān /
garbhīkṛtānantabhāvivibhāgā sā parā niśā //
iti / kaurme'pi-
iyaṃ sā paramā śaktirmanmayī brahmarūpiṇī /
māyā mama priyānantā yayedaṃ mohitaṃ jagat //
anayaitajjagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam /
mohayāmi dvijaśreṣṭhāḥ sṛjāmi visṛjāmi ca //
iti śivokteḥ / evaṃ viśvasya cidvilāsatvaṃ satyatāyāṃ paryavasyati / sarvaṃ
brahma (maho० ५-११३) ityādi śrutīnāṃ
sāmānādhikaraṇyasyātyantābheda eva svārasyāt / pradeśo'pi brahmaṇaḥ
sārvarūpyamanatikrānto
p. ८१)
vikalpyaśceti tathā ekamevādvitīyaṃ brahma (tri० ma० tā० ३-३) neha
nānāsti kiñcana (kaṭho० ४-११)
ityāderbhedaprathāspadatvaucityapratyākhyāne paryavasitatvāt / ātmakṛteḥ
pariṇamāt tadanyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ
ityādivaiyāsikasūtrāṇāmapyasminnevārthe viśrānterityayaṃ tāntrikasaṃmataḥ
pakṣaḥ / māyā nāma pradhānaṃ tacca svatantramiti sāṃkhyāḥ prāhuḥ /
vedāntinastu śivasya sā śaktireveti / śaktirityanena tu pāratantryamucyate /
evamuktavidhā māyā tvamasi / tathā kuṇḍalinī puryaṣṭakaprāṇitakalpatvāt
piṇḍāṇḍātarvartinī jīvanākhyā śaktiḥ / taduktaṃ vāsiṣṭhe cūḍālopākhyāne##-
puryaṣṭakāparākhyasya manaso jīvanātmikām /
viddhi kuṇḍalinīmantarāmodasyeva mañjarīm //
iti / brahmāṇḍe'pi-
mahāśaktiḥ kuṇḍalinī bisatantutanīyasīti /
tatsvarūpādivivaraṇaṃ tu śrītantrarāje-
mūlādhārasthavahnyātmatejomadhye vyavasthitā /
jīvaśaktiḥ kuṇḍalākhyā prāṇākārātha [prāṇākāreṇa tena sā] taijasī //
prasuptabhujagākārā trirāvartā mahādyutiḥ /
māyāśīrṣā nadantīṃ tāmuccaratyaniśaṃ khage [svage iti pāṭhāntarāṇi
(ārthara evalāna sampādite)] //
suṣumnāmadhyadeśe sā yadā karṇadvayasya tu /
pidhāya na śṛṇotyenaṃ dhvaniṃ tasya tadā mṛtiḥ // (pa० ३० ślo० ६४##-
ityādi / etatprāgvistareṇa prapañcitam / kuṇḍale karṇābharaṇe
arkendumaṇḍalātmake vidyete asyā iti vā kuṇḍalinī /
p. ८२)
taduktaṃ brahmāṇḍe-
tāṭaṅkayugalībhūtatapanoḍupamaṇḍalā /
iti / tathānyatra-
sūryacandrau stanau devyāstāveva nayane smṛtau /
ubhau tāṭaṅkayugalamityeṣā vaidikī śrutiḥ //
iti / tathā kriyā citsvabhāvasya parameśvarasya spandatattvātmikā
parābhaṭṭārikākhyā śaktireva viśvavaicitryāvabhāsanakāritvena
kriyāśaktirityucyate / sarvākārayogitvaṃ kriyāśaktiriti hyācāryāḥ yā
parimitapramātṛṇāṃ tathātvena pratyabhijñānāpratyabhijñānābhyāṃ
bandhamuktī vidadhāti / taduktaṃ spande-
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī /
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā // (४ ni० २८ kā०)
iti / mālinīvārtike'pi-
kriyā hi nāma nāsmākamanyā śaktistvasau yataḥ /
śaktiśca phalabhit kḷptyā bhāvātmaiva vibhedataḥ //
sā ca śaktirvibhoreva sa ca viśvātmavigrahaḥ /
phalakārakabhedena na bhinnaḥ paramārthataḥ //
svātmanyabhinne'pi vibhorevaṃ bhedāvabhāsanāt /
kriyā śaktiriti proktā yayā kartā maheśvaraḥ // (pra० kā० ३०५ ३०६

३०८)
iti / atha ca- hastamutkṣipatyapakṣipatīti
pūrvottarībhūtasakramavyāpārakṣaṇalakṣaṇā kriyā tasyāḥ
kecitpratyakṣagrāhyatāmicchanti kāṇādavat /
yadāhuḥ-
yāvatsiddhamasiddhaṃ vā sādhyatvenābhidhīyate /
āśritakramarūpatvātsā kriyetyabhidhīyate //
p. ८३)
iti / tathā-
guṇabhūtairavayavaiḥ samūhaḥ kramajanmanām /
budhyā prakalpitābhedaḥ kriyetyabhidhīyate //
iti / anye tu hastagatotkṣepaṇāditi vyapadiśyate
rūpabhedasaṃpādanātsaṃyogavibhāganimittabhūtātīndriyā śaktirūpā kriyeti
pratipannāstasyā anumeyatāmicchanti ityuktarūpāyāḥ kriyāyā laukikyā
vedyabhāge kālāvacchinnatvātsakramatvam / yā tu pārameśvarī tadavyatiriktā
spandātmā laukikīkriyāśaktistasyāḥ kālakṛtavicchedābhāsāsaṃbhavāt
sakramatvaṃ nopapadyate / taduktam-
sakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ kālaśaktitaḥ /
ghaṭate na tu śāśvatyāḥ prābhavyāḥ syātprabhoriva //
iti / vastutastvāntarī spandaśaktireva bāhyaparyantaṃ sphuritvā kriyetyucyate /
tatpallavabhūtatvādaśeṣabāhyaspandānāmiti / taduktaṃ mālinīvijaye-
evaṃbhūtamidaṃ vastu bhavatviti yadā punaḥ /
jñātvā [jātā tadaiva tattadvatkurvatyatra kriyocyate (mu० pu

pāṭhaḥ)] tadaiva tadvastu kurvatyatra kriyocyate // (७ ८ ślo०)
ityevaṃ kramākramavattvena dvidhā kriyā tadrapā tvamasi / tathā madhu madyaṃ
puṣparasaḥ kṣaudraṃ vā yāgārcanādisamaye nivedyaṃ vidyate'syā iti madhumatī /
mahatyai vā etaddevatāyai rūpaṃ yanmadhu iti śruteḥ yanmadhunājuhoti
mahatīmeva taddevatāṃ prīṇātīti ca śruteḥ prīṇayatītyarthaḥ etena
madhupānānanditā kākinyambāsvarūpetyuktaṃ bhavati / taduktam-
svādhiṣṭhānākhyapadme rasadalalasite vedavaktrāṃ trinetrāṃ
hastābhyāṃ dhārayantīṃ triśikhaguṇakapālābhayānyāttagarvām /
p. ८४)
medodhātupratiṣṭhāmalimadamuditāṃ bandhinīmukhyayuktāṃ
pītāṃ dadhyodaneṣṭāmabhimataphaladāṃ kākinīṃ bhāvayāmaḥ //
iti / brahmāṇḍe'pi-
medoniṣṭhā madhuprītā ityādi kākinīrūpadhāriṇī ityantam / yadvā madhu
samastānandarasaviśeṣaṇāṃ sāmarasyānandarasātmakamasyā astīti madhumatī
jagadānandabhūmikātmā raso vai saḥ rasameva hi labdhvānandī bhavatīti śruteḥ
(taitti० २-७) etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvantīti
śruteśca (bṛha० ४-३-३२) / yadvā ādityo vai devamadhu
ityādiśrutau vihitā madhumatyākhyavidyāviśeṣarūpā atha ca caturdhā yogiṣu
caturthasya saptabhūmikā atikramaṇīyā yogaśāstre prasiddhāḥ / tāsu saptamī
bhūmikā madhumatītyucyate / yadāhuḥ tatra madhumatī nāma
abhyāsavairāgyādivaśādapāstatamoleśasukhaprakāśamayasattva##-
samādhisiddhiḥ / taduktam-
ṛtaṃbharā tatra prajñā iti tasyāṃ bhūmikāyāṃ hi yajjñānamutpadyate tadeva
tārakaṃ tataḥ saṃsāratārikā iti yāvat / tantraprasiddhā madhumatīvidyā vā /
taduddhāro yathā śrīvidyārṇave-
mādanaṃ śivabījaṃ ca vāyubījaṃ tataḥ param /
indrabījaṃ tataḥ paścānmahāmāyāṃ samuddharet //
iyaṃ madhumatī vidyeti madhumatī nadīviśeṣā kāśmīreṣu śāradāpīṭhe
(kṣetre) prasiddhā vā tapetyadrūrthaḥ / kālītiparāsvātantryaśaktirūpā
saṃviddevyeva asaṃkhyeyaviśvaśaktīnāṃ tattadrūpatayā kalanāt
sṛṣṭyādidevīnāṃ vā pañcadhā kalanāṃ vidadhānā kālīśabdavyapadeśyā /
taduktaṃ kramanayasāmrājyaśālibhiḥ śrīmadabhinavaguptapādaiḥ-
kṣepo jñānaṃ ca saṃkhyānaṃ gatirnāda iti kramāt /
svātmano bhedanaṃ kṣepaḥ ityārabhya
p. ८५)
iti pañcavidhāmenāṃ kalanāṃ kurvatī parā /
devī kālī tathā kālakarṣinī ceti kathyate //
iti / tadgurubhirapi śrībhūtirājaiḥ-
kṣepājjñānācca kālī kalanavaśatayā
iti / atha ca mṛtyumapi yā kalayati sā kālī / mṛtyuryasyopasecanamiti śruteḥ /
yadāha kālidāsaḥ-
etadamba sadidaṃ tu neti naḥ śaṅkayā hṛdi vikalpalakṣaṇaḥ /
yo yamaḥ sa khalu kālyate tvayā bhūtasaṃyamanakelikovidaḥ //
iti / āgame'pi-
saiva kālī mahādevī gīyate lokavedayoḥ /
itihāseṣu tantreṣu siddhānteṣu kuleṣu ca //
iti / dārukāsuravadhārthaṃ śivena nirmitā kālī tadrūpā vā yā dārukaṃ nihatya
śāntena krodhāgninā trailokyaṃ kṣobhayāmāsa / tatkrodhanirāsāya śivo bālo
bhūtvārodīt / taṃ bālaṃ sā svastanāvapāyayat / sa tasyāḥ payodvārā kopāgnimapi
papau tataḥ sā śāntā'bhūditi laiṅge prasiddham /
tathā kaleti hakārārdhārdharūpāmākhyā saptadaśī kalā yā puruṣe ṣoḍaśakale
tāmāhuramṛtāṃ kalāmi tyādyukteḥ ṣoḍaśānāmantaḥ karaṇaprabhṛtīnāmapi
kalānāmāpyāyanakāriṇī anastamitarūpā / taduktam-
kalā saptadaśī tasmādamṛtākārarūpiṇī /
parāparasvasvarūpabindugatyā visarpitā //
iti / atha ca baindavī kalā / taduktam-
ūrdhve tu saṃsthitā sṛṣṭiḥ paramānandadāyinī /
pīyūṣavṛṣṭiṃ varṣantī baindavī paramā kalā //
p. ८६)
bṛhatpārāśarasmṛtau tu-
daśapañcāṃgulavyāptaṃ nāsikāyā bahiḥ sthitam /
jīvo yatra viśuddhyeta sā kalā ṣoḍaśī smṛtā //
ātmaivāsya ṣoḍaśī kaleti bṛhadāraṇyakokteśca / etadagre'pi vistṛtya
nirūpayiṣyate / vyomasthā śāntyatītākhyā kalā vā mokṣasukhānubhavajanakatvāt
taduktaṃ śaivāgame-
śāntyatītākalādvaitanirvāṇānandabodhadā
iti / tatha mālinī bījayonisaṃghaṭṭātmakanādiphāntamantraviśeṣābhimāninī
devatā / atha ca rudraśaktimālāstyasyā iti mālinī mukhyaṃ śāktaṃ svarūpam /
bījayonisamāpattivisargodayasundarā /
mālinī hi parāśaktirnirṇītā viśvarūpiṇī //
iti tathā- yatsāramasya jagataḥ sā śaktirmālinī parā ityuktyā
paravimarśaśaktirūpetyarthaḥ / asau sarvasiddhivitaraṇakṣamā ceti / taduktaṃ
śrītantrāloke-
anyonyabījayonīnāṃ kṣobhādvaisargikodayāt /
kāṃ kāṃ siddhiṃ na vitaretkiṃ vā nyūnaṃ na pūrayet //
iti / yadvā devyāḥ sakhī mālinī tadrūpā vā / yaduktaṃ vāmanapurāṇe
pārvatīvivāhaprakaraṇe saptapadīkramaṇaṃ prakṛtya-
tato harāṅghrimālinyā gṛhīto dāyakāraṇāt /
kiṃ yācase dadāmyeṣa muñcasveti haro'bravīt //
mālinī śaṃkaraṃ prāha matsakhyai dehi śaṃkara /
saubhāgyaṃ nijagotrīyaṃ tato mokṣamavāpsyasi //
athovāca mahādevo dattaṃ mālini muñca mām /
p. ८७)
iti / mālinī mandākinīrūpā vā / mandākinyāṃ ca mālinīti viśvaḥ / yadvā
mālinyantardaśāracakrābhimāninī devatā tripuramālinītyarthaḥ / tathā mātaṅgī
mātaṅgīśaktirūpā sarvajñasya mataṅgamunerapatyatāmāptā
mahādevyavatārasvarūpā yāṃ priyāṃ tripurāñjetukāmo
bhagavāñchambhuryāgārthaṃ vavre iti śrūyate kila / taduktaṃ brahmayāmale##-
asmin sarvajñakalpo'sau mataṅgo munipuṃgavaḥ /
varṣāṇāmayutaṃ vatsa ! tapa ugraṃ cacāra ha //
tena prītā mahādevī devānāṃ hitakāriṇī /
varaṃ vṛṇīṣva bhagavan dāsyāmi tava vāñchitam //
tacchrutvā dvijavaryastāṃ yayāce dharmasādhanam /
he devi ! jagatāṃ mātaḥ ! prītā cedyadi sāmpratam //
apatyatāṃ samāsādya matkulālambanaṃ kuru /
ityabhyarthya muniśreṣṭho janayāmāsa tāṃ sutām //
śyāmalāṃ cāruvadanāṃ vīṇāśukasamanvitām /
śārikāṃ jñānasampannāṃ japamālāṃ karāmbujaiḥ //
dhārayantīṃ viśālākṣīṃ śaṃkhatāṭaṅkaśobhinīm /
sā babhūva mahādevī mataṅgakulanandinī //
mātaṅgīti sadā devī vikhyātā varadāyinī /
ityādi / yasyā mantrajapādisevanāt kāvyādisaṃgītakalāsu naipuṇyamutpadyate /
yaduktam-
samasteṣvapi śāstreṣu pāṇḍityamadhikaṃ bhavet /
viśiṣṭaśiṣṭagambhīrapadavinyāsakomale //
lalite ca kavitve'sau pragalbhaḥ sutarāṃ bhavet /
saṃgīte sarvavidyāsu cātyantaṃ nipuṇo bhavet //
iti / tathā vijayeti mahādevī yadā padmanāmakaṃ daityānāṃ rājānaṃ vijigye tadā
vijayetyākhyayā khyātiṃ jagāma / taduktaṃ devīpurāṇe-
p. ८८)
vijitya padmanāmānaṃ daityarājaṃ mahābalam /
triṣu lokeṣu vikhyātā vijayā cāparājitā //
iti / yadvā viśiṣṭo jayo brahmādikāraṇamālāpekṣayā yasyāḥ sā / atha ca viśiṣṭo
jaya indriyavṛttinirodhākhyo yayā sā saṃvidrūpā / yadvā
viśiṣṭajayadāyitvādvijayākhyamuhūrtakālasvarūpā / taduktaṃ cintāmaṇau-
āśvinasya site pakṣe daśamyāṃ tārakodaye /
sa kālo vijayo jñeyaḥ sarvakāryārthasiddhidaḥ //
iti / ratnakośe tu-
īṣatsandhyāmatikrāntaḥ kiñcidunnidratārakaḥ /
vijayo nāma kālo'yaṃ sarvakāryārthasādhakaḥ //
ekādaśo muhūrto yo vijayaḥ parikīrtitaḥ /
tasmin yātrā vidhātavyā sarvairvijayakāṃkṣibhiḥ //
iti / kiṃ ca nityāvidyāsu trayodaśī vijayā nityāvidyāsvarūpā vā
taddhyānārcanayantrādiviniyogāḥ śrītantrarāje (१८ paṭale) dṛṣṭavyāḥ
/ tathā jayā karmākarmatatpariṇāmādiṣu jayo'styasyā ityarśādyaci ṭāp

tadvinirmuktetyarthaḥ / eṣa nityo mahimā brahmaṇasya na karmaṇā vardhate no
kanīyān iti kāṭhakaśruteḥ / sa na sādhunā karmaṇā bhūyān no vāsādhunā
kanīyāniti vājasaneyaśruteśca (bṛha० ४-४-२२) / na māṃ
karmāṇi limpantīti smṛteśca (bha० gī० ४-१४) / arthāntarāṇi
prāgvyākhyātāni / bhagavatī devītyetadapi vyākhyātacaram / tathā śivaṃ sukhaṃ
pūrṇānandātmakamastyasyā iti śivā etasyaivānandasyānyāni bhūtāni
mātrāmupajīvantīti śruteḥ (bṛha० ४-३-३२) / turīyasaṃvidrūpā
vā pramāṇāditrayasya śāktasphārānusaṃdhānena camatkaraṇāt / śivaṃ
caturthamadvaitaṃ manyante sa ātmeti śruteḥ tritayabhoktā vīreśaḥ iti
śivasūtrokteśca (१-११) / taduktam-
p. ८९)
triṣu dhāmasu yadbhogyaṃ bhoktā yaśca prakīrtitaḥ /
vedaitadubhayaṃ yastu sa bhuñjāno na lipyate //
iti ca / yadvopāyopeyayorabhedopacārātkāmeśvarākhya##-
spandena labhyate vāyurvahnirauṣṇyena labhyate /
cinmātramamalaṃ śāntaṃ śiva ityuditaṃ tu yat //
yatspandamayaśaktyaiva lakṣyate nānyathā kila /
iti / vijñānabhairave'pi- śaivī mukhamihocyate / (२० ślo०)
yathālokena dīpasya kiraṇairbhāskarasya vā /
jñāyate digvibhāgādi tadvacchaktyā śivaḥ priye // (२१ ślo०)
iti / śivādavyatiriktasvabhāvā vā śivā / taduktam-
cinmātrāśrayamāyāyāḥ śaktyākāre dvijottamāḥ /
anupraviṣṭā yā saṃvinnirvikalpā svayamprabhā //
sadākārā parānandā saṃsārocchedakariṇī /
sā śivā paramādevī śivābhinnā śivaṅkarī //
ityagre'pi vistaraśo nirūpayiṣyate etat / tathā śambhoriyaṃ śāmbhavī śivāvasthā
sā hi samastabhedātmakamāyīyakṣobhaprasarapraśāntyā
cidātmakaparānandocchalattārūpā khecarī daśā / taduktaṃ śivasūtreṣu-
vidyāsamutthāne svābhāvike khecarī śivāvasthā / (२-५)
iti / tantrasadbhāve'pi-
parāṃ gatimetyarthabhāvena kulamārgeṇa nityaśaḥ /
carate sarvajantūnāṃ khecarī nāma sā smṛtā //
iti / anyatrāpi-
udyantṛtābalena tu vikāsavṛttyā svarūpagastiṣṭhet /
svayamupasṛtendriyārthānaśnannānandabhūmigo yogī //
p. ९०)
eṣocchṛṃkhalarūpā vikasvaratarā prabhuddhabuddhīnām /
siddhāḥ sthitāḥ sadāsyāṃ hyānandaratāḥ parāca mudraiṣā //
iti / aparā tu
vyāpinyādisaṃsthānaviśeṣānusaraṇenānubhūyamānāmitayogigamyā /
taduktam-
baddhapadmāsano yogī nābhāvakṣeśvaraṃ nyaset /
daṇḍākāraṃ tu tāvattannayedyāvat kakhatrayam //
nigṛhya tatra tattūrṇaṃ prerayet kha trayeṇa tu /
etāṃ baddhvā mahāyogī khe gatiṃ pratipadyate //
iti / atha ca śambhoḥ svātmābhinnānuttarasaṃvitprakāśātmana iyaṃ
tatparijñānopāyātmikā śaktiḥ śāmbhavī śrīpādukābhidhā /
yaduktamabhiyuktaiḥ- parāparātmanaḥ svātmanaḥ parānandamayī
svavyatirekakavalanodyuktā parāśaktiḥ pāduketi gīyate / yadvā jñānādiśaktīnāṃ
tulāpuṭanyāyenātyantaṃ vaiṣamyavaidhuryaśālinī yāvasthā sā
sāṃkhyādisiddhāntidurgamyā prakṛtitattvākhyā śāmbhavī śaktiḥ / taduktam##-
jñānakriyāmāyānāṃ guṇānāṃ sattvarajastamaḥ svabhāvānām /
avibhāgāvasthāyāṃ tattvaṃ prakṛtiriti śāmbhavī śaktiḥ //
śāmbhavānāmiyaṃ mātā vā śāmbhavīmudrāviśeṣarūpā / tallakṣaṇaṃ tu-
antarlakṣyaṃ bahirdṛṣṭirnimeṣonmeṣavarjitā /
eṣāsau śāmbhavīmudrā sarvatantreṣu gopitā //
iti / dīkṣāviśeṣarūpā vā / etasyā arthāntarāṇi vitaniṣyante'gre / tathā śaktiḥ
kāmeśvaryābhikhyā svātantryākhyā vā upādānādikārakapāratantrya##-
pañcaprakārakṛtyoktiśivatvānnijakarmaṇe /
pravṛttasya nimittānāmapareṣāṃ kva mārgaṇam //
p. ९१)
iti cidādipañcaśaktīnāṃ samaṣṭirūpā vā / yadvā parādīnāṃ śaktīnāṃ
tisṛṇāṃ svāntaḥ kroḍīkṛtyānusandhānātmanā yā grasate sā śrīparaiva
kācicchaktiḥ śrīmātṛsadbhāvakālakarṣiṇyādiśabdāntaravyapadeśyā / tāśca
tisro yathā / yadāhurācāryāminavaguptapādāḥ-

yayedaṃ śivādidharaṇyantamavikalpasaṃvinmātrarūpatayā bibharti ca paśyati ca
bhāsayati ca parameśvaraḥ sāsya śrīparāśaktiḥ / yayā ca
darpaṇahastyādivadbhedābhedābhyāṃ sāsya śrī parāparaśaktiḥ / yayā
parasparavaiviktyena sāsya śrīmadaparāśaktiriti /
atha ca śaktirdevīpariniṣṭhitā mahimāśaktiryayedaṃ brahmāṇḍānāṃ cakraṃ
sṛṣṭisthityādirūpairaviśrāntaṃ paribhrāmyate / tathā hi śrutiḥ-
svabhāvameke kavayo vadanti kālaṃ tathānye parimuhyamānāḥ /
devasyaiṣa mahimā tu loke yenedaṃ bhrāmyate brahmacakram // (śvetāśva

६-१)
iti / smṛtiśca-
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā (bha० gī० १८-६१)
iti tathā śaṅkaravallabheti karotīti karaḥ pacādyac kṛño hetuḥ iti vā ṭaḥ śaṃ
sukhaṃ tasya karaḥ / śamabhayātmakaṃ kare yasyeti vā śamityānandaḥ hastaḥ
śaktiḥ prakīrtitaḥ iti śaivasamayokteḥ / kare visisṛkṣātmanyānandaśaktau
yasyeti vā / yaduktam-
ānandaśaktiḥ saivoktā yato viśvaṃ visṛjyate /
iti / śaṃkaraḥ kāmeśvarastasya vallabhā preyasī / etena prakāśaikātmanaḥ
paramaśivasya vimarśaprāṇitatvena śaktyadhīnātmalābhakatvād dharmiṇa eva
dharmādhīnatvaṃ neyaṃ guṇabhūteti jñeyam / ata eva tasyāṃ
parāhantātmāsādhāraṇadharmatvena dharmatvamātraṃ kalpitaṃ na tu sā kalpitā
tasmātsā brahmakoṭiriti gīyate / taduktam-
p. ९२)
nityaṃ vasati tatrāpi pārvatyā saha narmakṛt /
madhye devīgṛhaṃ tatra tadadhīnastu śaṃkaraḥ //
iti / atha ca śaṃkaro vallabhaḥ patiryasyāḥ sā svārājyasiddhau
kṛtābhiṣekatvāttanmahiṣītyarthaḥ / taduktaṃ brahmāṇḍe-
mahākāmeśamahiṣī mahātripurasundarī
iti / evamapyubhayathāvṛttyā ca parasparādhīnavṛttitvaṃ tayoraikātmye
paryavasitamityarthaḥ / taduktaṃ tatraiva-
īśānyāṃ nāṭake śaile śaṅkarasya sadāśrayam /
nityaṃ vasati tatreśastadadhīnā tu pārvatī //
yadvā śaṃkaro vidyate svāmitvena yeṣāṃ te śaṃkaravanto
māheśvarāstairlabhyate iti labhā karmaṇi ghaḥ / taiḥ prāpyā etena
śaṃkarabhaktimadbhireva jñeyeti / tathāhi smṛtiḥ-
bhaktyā tvananyayā śakyo'hamevaṃvidho'rjuna ! /
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa // bha० gī० ११-५४)
iti / śrutiśca-
brahmasaṃstho'mṛtatvametīti / (chāṃ० २-२३-१) /
tathā trinayaneti trīṇi nayanāni mūrtiprakāśānandacakrāṇi
paramopāsanāprakārasādhanāni yasyāḥ sā / taduktaṃ
mahāprakāśāntevāsibhiḥ-
śrīpīṭhapañcavāhanetratrayavṛndacakrāṇi smarata /
smarata ca gurūṇāṃ paṃktiṃ pañca ca śaktīḥ sṛṣṭipramukhāḥ //
iti / asau trividhopāstikramaḥ paraśaktipātānuviddhahṛdayaiḥ sadgurusaparyayaiva
labhya iti rahasyatvānnāsmābhirunmīlyate / trīṇyagnyarkendurūpāṇi
p. ९३)
nayanāni netrāṇi yasyā vā / atha ca
trīnsamāveśopāyāñchāmbhavādīñchaktipātavaicitryeṇānugrāhyānnayatīti vā
/ taduktamabhinavaguptapādaiḥ-
tadevaṃ tattvarūpe'sminvicitre pravivikṣatām /
upāyabhedāttraividhyaṃ samāveśeṣu varṇitam //
aunpāyaḥ śāmbhavo'sau cidupāyastataḥ param /
jaḍopāyastvāṇavaḥ syātsa cāpi bahudhāmataḥ //
iti / yadvā nayati prāpayati pramāmiti vyutpatternayanaśabdasya pramāṇaparatvāt
trīṇi pramāṇāni śabdaliṅgādhyakṣātmakāni yasyāṃ sā /
tadviṣayikapramājanane tridhā pramāṇopayogasambhavāt / tatrāgamajanyaṃ
jñānaṃ śābdaṃ tasya śravaṇātmakatvāt / liṅgajanyaṃ yauktikaṃ
tvānumānikaṃ tasya mananātmakatvāt / svānubhavajanyamadhyakṣaṃ tasya
nididhyāsanātmakatvāt / eteṣāṃ trayāṇāṃ svātmadarśanasādhanatvamāmnāyate
/ ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ iti śruteḥ /
(bṛha० २ ४ ५) /
tathā ca yogasūtram- pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇānīti /
sāṃkhyasūtramapi- trividhaṃ pramāṇamiti / atha ca tisraḥ icchādiśaktayaḥ
parāparādiśaktayo vā vāmādayo vā bhāratyādayo vā pramāṇāni
viśvavyavahārasaṃpādanasādhanāni yasyā iti vā / trīn
mārgāndakṣiṇottarabrahmābhidhān nayatyadhikāriṇaḥ prāpayatīti vā / taduktaṃ
devīpurāṇe-
dakṣiṇaṃ cottaraṃ lokaṃ tathā brahmāyaṇaṃ param /
nayaṃ sanmārgavargaṃ ca netrī trinayanā matā //
iti / uttaratrāpīme mārgā nirūpayiṣyante / vauṣaḍiti mantrasya trinayaneti saṃjñā
tadrūpā vā / etadatraiva mantraparāyaṇārthavivaraṇe darśayiṣyate / tathā vācaṃ
sarasvatīṃ tadupalakṣitāṃ kavitvaśaktiṃ vadati nirmiṇoti sṛjatīti /
vadantīmantaryāmibhāvena prerayatīti vā vāgvādinī /
p. ९४)
vāci rahasyāgamarūpāyāmupaniṣadi vā vadate bhāsate iti vā
tadviṣayakādhyātmajñānajñeyetyarthaḥ / atrābhāsanārthavṛttinā
vadatinātmanepadāntavigrahavākyamevamarthagamakamiti jñeyam / tathā ca
brahmasūtram-
śāstrayonitvāditi / sarve vedā yatpadamāmanantīti śruteḥ (kaṭho० २##-
yadvā vāco vedādyātmikā vadatīti vā / tadetanmahatobhūtasya niḥśvasitaṃ
yadṛgvedo yajurvedaḥ sāmaveda ityādiśruteḥ / yasya niśvasitaṃ vedā iti ca /
taduktaṃ brahmāṇḍe-
niḥśvāsa mārutairvedānṛcaṃ sāmayajustathā /
ātharvaṇamahāmantrānabhimānena cāsṛjat //
kāvyanāṭyādyalaṅkārānasṛjanmadhuroktibhiḥ /
ityādi / arthāntarāṇi pūrvaṃ vyākhyātāni / tathā bhairavā vaṭukādayobhīrūṇāṃ
samūho vā / teṣāmiyamārādhyeti sāmānyasambandhamātravācinyaṇi bhairavī /
bhriyātsarvaṃ ravayati sarvado vyāpako'khile / iti bhairavīśabdasya
santatoccāraṇācchivaḥ / iti vijñānabhairavoktanītyā
bharaṇaravaṇavamanakāritvāt sṛṣṭyādikṛtyakārī paramaśivastasyeyamiti
vibhūtisambandhinīstrī vā / tripurāmbācakreśvarīvidyāyāṃ madhyakūṭe
rephaniṣkāse tasyā bhairavīti saṃjñā tadvidyātmikā vā / dvādaśābdā tu
bhairavīti dhaumyokterdvādaśavarṣakanyārūpā vā / atha ca udyamo bhairavaḥ
(१-५) / icchāśaktirumā kumārī (१-१३) / iti
śivasūtroktanītyā
parapratibhonmajjanātmakodyantṛtāsvabhāvatvenākhilaśaktisāmarasyād##-
tadvārtike-
yo'yaṃ vimarśarūpāyāḥ prasarantyāḥ svasaṃvidaḥ /
jhaṭityucchalanākārapratibhonmajjanātmakaḥ //
udyamo'ntaḥ parispandaḥ pūrṇāhaṃbhāvanātmakaḥ /
sa eva sarvaśaktīnāṃ sāmarasyādaśeṣataḥ //
p. ९५)
viśvato bharitatvena vikalpānāṃ vibhedinām /
alaṃ kavalanenāpītyanvarthādeva bhairavaḥ //
ya'yamuktaḥ svasaṃvitterudyogo bhairavātmakaḥ /
asyāsti mahatī śaktiratikrāntakramākramā //
ityādi / tathā-
īdṛgvismayavadyogabhūmikārūḍhacetasaḥ /
parabhairavatāṃ yuktyābhyasamānasya śāśvatī //
tasyaiva yogino yecchā śaktiḥ saiva bhavatyumā /
parā bhaṭṭārikā saiva //
ityādi / tathā-
tattve tattve svecchayā devadevaḥ
sarvāṃ sarvāṃ bhūmimālambamānaḥ /
pūrṇaikātmā pūrṇasaṃvitsvarūpaḥ
śrīmān śāstre bhairavo'sau niruktaḥ //
ityādi / arthāntaranirvacanānyagre yathāvasaraṃ vivariṣyante / ekatraiva teṣāṃ
samuccayād granthavistaro virasāvahaḥ prasajyeta / evamatra bhairavīśabdena mahatī
śāktabhūmiḥ parāmṛṣṭeti sahṛdayā vicinvīyuḥ / hrīṃkārīti
svarāderākṛtigaṇatvād hrīmityasyāvyayatvam / asyārthastu kādimate
bhagavatātirahasyatvād vyākulākṣaraślokena prakāśitaḥ / yathā-
tvaṃ kāmāmnā na praśavyo nānamasagnimātvagraroma īyo
kārvirśatanaṃtaphānmulanānnivi iti /
atrādyena vyomākṣareṇa paraprakāśātmanaḥ
paraśivasyetaraprakāśanairapekṣyeṇa prasphuradrūpatvaṃ / dvitīyenāgnyakṣareṇa
svasvātantryānmukurapratibimbavatsvāntaravabhāsitasya viśvasya
svātmasātkāritvam turyasvareṇa
p. ९६)
śivaśaktisaṃmelanātmakasaṃghaṭṭībhāvaparāmarśanaṃ
bindunāvibhāgaprakāśātmanā tayoraikyapratītiḥ pāramārthyanirṇītiścāvidhīyate
ityevamarthaparatvena sṛṣṭisthitisaṃhāreṣu svātantryaṃ paryavasyati / tānkarotīti
hrīṃkārī / karmaṇyaṇ / aṇantāt ṅīp / yadvā hrīṃ lajjāṃ karotīti vā athavā hrīmiti
hṛllekhābījaṃ varṇātkārapratyayaḥ / gaurāderākṛtigaṇatvāt ṅīp /
bhuvaneśvarībījasvarūpetyarthaḥ / tripureti trayāṇāṃ

mātṛmānameyānāmātmāditattvānāṃ vā puraṃ nagarī tadātmikā / yadvā trīṇi
vidyākūṭāni puraṃ yasyāstrikūṭātmavidyāśrayetyarthaḥ / athavā trīn
pratyakṣānumānāgamān pramāṇābhidhān puratyagrato gacchati tadaviṣayatvāditi
vā taudādikasya puradhāto rūpam / mūlavibhujāderākṛtigaṇatvātka pratyayaḥ /
taduktam-
svapadā svaśiracchāyāṃ yadvallaṅghitumīhate /
pādoddeśe śiro na syāttatheyaṃ baindavī kalā //
iti / vijñātāramare kena vijānīyāditi śrutiḥ (bṛ० u० २-४-१४) /
parāparamayīti viprāḥ kṣoṇibhujo iti śloke vyākhyātam / atha ca parāparaṃ
svātantryamananyamukhaprekṣitvātmakam / taddhi sadāśivādibhūmau
paśyantīdaśāyāmidantāpratyavamarśasya
dhyāmalādhyāmalatvenodbodhamātratve'pi ahaṃbhāvaviśrāntikaṃ
tanmayītyarthaḥ / yadvā parameśvarasya parādyāstisraḥ śaktayo yaḥ
sakalādipramātṛsaptakabhāvasphuraṇadaśāyāṃ tridhā
mātṛmānameyabhāvamāśrayante tatra parāṃśasya prameyatvaṃ
vyavasthāpitam / teṣu yatparāparasaṃjñakaṃ pramāṇaṃ tatsaptavidheṣu
pramātṛṣu svasvaucityena jñānakriyayoḥ sādhakatamaṃ karaṇaṃ
śaktirityucyate / tayaiva sarvapramātṛṇāṃ
jñatvakartṛtvasayojaviyojanānusaṃdhānādisvātantryalābhaḥ / tadrūpā tvamasi /
taduktaṃ śrītantrāloke-
tathāhi tisro devasya śaktayo varṇitāḥ purā /
tā eva mātṛmāmeya trairūpyeṇa vyavasthitāḥ //
parāṃśo mātṛrūpo'tra pramāṇāṃśaḥ parāparaḥ /
meyo'paraḥ śaktimāṃśca śaktiḥ svaṃ rūpamityadaḥ // (taṃ० १० ७##-
p. ९७)
iti / tadvivaraṇaṃ yathā tatraiva-
sakalasya pramāṇāṃśau yo'sau vidyākalātmakaḥ /
sāmānyātmā sa śaktitve gaṇito na tu tadbhidaḥ //
layākalasya mānāṃśaḥ sa eva paramasphuṭaḥ /
jñānākalasya bhānaṃ tu galadvidyākalāvṛti //
aśuddhavidyākalanādhvaṃsasaṃskārasaṃgatā /
prabubhutsuḥ śuddhavidyāmantrāṇāṃ karaṇaṃ bhavet //
prabuddhā śuddhavidyā tu tatsaṃskāreṇa saṃgatā /
mānaṃ mantreśvarāṇāṃ syāttatsaṃskāravivarjitā //
mānaṃ mantramaheśānāṃ karaṇaṃ śaktirucyate /
svātantryamātrasadbhāvā yā tvicchāśaktiraiśvarī //
śivasya saiva karaṇaṃ tayā vetti karoti ca / (taṃ० १०-१२-१७)
iti mālinīvārtike-
svaprakāśātmikā yeyaṃ saṃvittiḥ pāramārthikī /
tatsvasaṃvedanaṃ proktaṃ yato viśvavyavasthiti //
sā caiṣā na vimarśātmasvarūpamativartate /
vimarśo'syā paro bhāgaḥ [bhogaḥ mu० pu० pāṭhaḥ /] pūrṇaḥ
paśyantyudāhṛtaḥ [paśyantyudāhṛtā mu० pu० pāṭhaḥ /] //
parāparā saiva devī mānamityavadhāryatām /
yatrāparāṃśagaṃ meyaṃ tādātmyād vyavatiṣṭhate //
nahi bhinnena mānena meyasya syād vyavasthitiḥ /
nahi haṃsasya śuklatve kākaḥ svetatvamarhati //
etadeva tathā cāha guruḥ śaṃkaranandanaḥ /
na mānatvāttato'nyatvānna bādhādasthiteḥ sthitiḥ //
prakāśenāvinābhūtaiḥ sattāyāṃ niyatātmabhiḥ /
dharmairbhāvo bahirbhāvānna bhāvaḥ siddhimṛcchati //
p. ९८)
tena saṃvit trikātmaiva [ttikātmaiva mu० pu० pāṭhaḥ /]
mātṛmānaprameyatām [prameyatā mu० pu० pāṭhaḥ /] /
gṛhṇatī svaprakāśatvasvabhāvādeva bhāsate //
sā cāntaḥ sthitamantrātmaśabdanāmarśasundarā /
anapekṣānyavirahātpramāṇaṃ svata eva hi // (pra० kā० ४२७-४३४)
iti / tatraivānyatrāpi-
itthaṃ pramāṇatābhāgi yattatvaṃ hi nyarūpyata /
parāparā bhagavatī seyaṃ bhāti tathā tathā //
iti / atha ca parāparo hi vijñānakalādisaṃjñakaḥ pramātā tadrūpā / yadāha
vārtike-
parāparastu yo mātā samudriktaparāparaḥ /
sa vijñānakalaḥ proktaḥ prabuddhaparabhāvakaḥ //
aparodrekayogena sa eva pralayākalaḥ / (pra० kā० ९५७-९५८)
yadvā parāparāḥ śivaśaktayo ghorākhyā yā
ahantācchāditedantonmajjanenānāśritasadāśiveśvarādirūpabhedābhedātma##-
miśrakarmaphalāsaktiṃ pūrvavajjanayanti yāḥ /
muktimārganirodhinyastāḥ syurghorāḥ parāparāḥ // (३२ ślo०)
iti / evaṃ parāparo visargo bhedābhedāvasthitirvidyātattvaṃ
cetyādyarthavyavasthitirbahuśo gurumukhagamyeti / asahyaduḥkhadaśādiṣu
prāyaśo ca loke janakāpekṣayā jananyā evāśaṅkitaṃnāmodīryate iti prasiddham
/ tatra parivartamānānekajanmānubhūtamātṛṇāṃ
trividhatāpāpaharaṇāsambhavādvartamānānāmapi tadakṣamatvādataḥ
prādhānyena mātṛtvasya devyāmeva nirūḍheḥ
p. ९९)
svasmiṃstasyā dayālutāsaṃpādanāya tacchabdastotavyatāmuddiśyāha māteti /
durantaduḥkhavināśinī brahmādistambaparyantacaturdaśavidhajantuvargajanayitrī
vetyarthaḥ / kadācitpitrāpi tāḍitasya bālasya mātraivopalālanā kriyate iti hi
prasiddhiḥ / taduktam-
pitrā nirbhatsito bālo mātraivāśvāsyate kila iti yadvā na vidyā mātṛkāparā
ityāmnāyoktyā svāntaḥ
kroḍīkṛtāśeṣavācyavācakatvādakhilavidyāvisargāraṇibhūtā mātṛkārūpā /
taduktam-
mantrāṇāṃ mātṛbhūtā tu mātṛkā parameśvarī /
iti tadvivaraṇaṃ śrīparātriṃśakādiśāstreṣu prakāśitam / śivasūtreṣvapi
mātṛkā cakrasambodhaḥ (२-७) ityatra kṣemarājapādairvivṛtam /
atha ca daśamītithirnityāmantrasya māteti saṃjñā tadrūpā kulasundarītyarthaḥ / sā
ca bālaiva etacca darśayiṣyate / yadvā
deśādyavacchinnakramayaugapadyādivicitrabhāvajātoparaktatve'pi
tadanavacchinnākramacidānandanirbharasaṃvinmātramūrtiḥ
svatantraparamātṛrūpā mātetyarthaḥ / taduktam-
yā caiṣā pratibhā tattatpadārthakramarūṣitā /
akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ //
iti / tathā kuḥ pṛthivītattvaṃ mriyate līyate yasmiṃstatkumāraṃ
kulakuṇḍamādhārasaṃjñakaṃ tatsambandhinī kumārī kulakuṇḍalinī tadrūpā
yatkumārī mandrayate yadyoṣidyatpativrateti śruteḥ / atha ca
kuṃbhedaprathonmeṣiṇīṃ māyābhūmiṃ mārayati anudbhinnaprasarāṃ karoti
tacchīlā / yadvā kumārayati viśvasargādikrīḍāṃ racayatīti pārameśvarī
parābhaṭṭārikomā nāma śaktiranyānupabhogyā kāmeśvaraikātmyena
parisphurantī ca / tathā ca śivasūtram-
icchāśaktirumā kumārīti (१-१३) /
p. १००)
tadvārtikaṃ ca-
tasyaiva yogino yecchā śaktiḥ saiva bavatyumā /
parābhaṭṭārikā saiva kumārīti prakīrtitā //
sadāśivādikṣityantaviśvasargādilīlayā /
kumārī kuṃ mahāmāyābhūmiṃ mārayatītyapi //
kumārī copabhogyāsya yogino bhairavātmanaḥ /
kumārī nānyabhogyā syādbhoktraikātmyena tiṣṭhati //
umā kumārī saṃtyaktasarvasaṅgā maheśituḥ /
ārādhanaparā tadvadicchāśaktistu yoginaḥ // (śi० sū० vā० ६७-७१)
iti / svacchande'pi-
sā devī sarvadevīnāṃ nāmarūpaiśca tiṣṭhati /
yogamāyā praticchannā kumārī lokabhāvinī //
iti / kumārī dvīparūpā vā bālārūpā vā ityevaṃsvarūpā tvamasi / atha
mantrapārāyaṇakramavivaraṇam-
māyā hrīṃ kuṇḍalinī aiṃ kriyā klīṃ mūlavidyānantarametaiḥ pratyekaṃ krameṇa
yojitā pṛthak pṛthak / madhumatī caturvidhā mātṛkā śuddhā binduyuktā
visargayuktā binduvisargayuktā ceti / kālītyādīni daśavidyānāmāni
tairmadhumatyanantaraṃ kramaśo yojitā tadanu śaktītyādi daśavidyāḥ kramaśaḥ
saṃyojya mantrapārāyaṇavidyāḥ sampadyante / tatra (१) śaktiḥ
śrībālātṛtīyabījaṃ sauḥ iti / (२) śaṅkaravallabhā rudraśaktiḥ hasrīṃ
śrīmiti / (३) trinayaneti netrasthānopalakṣitatvāt vauṣaḍiti / (४)
vāgvādinī āheti vidyā / (५) bhairavī hasaraiṃ hasaklarīṃ hasrauṃ /
(६) hrīṃkārīti svarūpaṃ bhuvaneśvarībījam / (७) tripurā
śrīsaubhāgyavidyā (ha ५ ha ६ sa ४) / (८) parāparamayī

śivaśaktimayī vidyā hasrauṃ sahraumiti / (९) mātā ṣaṭkūṭāvidyā
hasakalaraḍaiṃ hasakalaraḍīṃ hasakalaraḍauṃ iti / (१०) kumārī bālāvidyā
sā cādyaślokoddhṛtatvātprasiddhaiva /
p. १०१)
evameteṣāmuktānāṃ daśamantrāṇāmanyonyavimiśraṇayā pārāyaṇakramaḥ
sādhakānāṃ japopayogī yathā pradarśyate tatra prātarutthāyāhnikakriyāṃ
vidhāya viviktapradeśe svāsane samupaviśya gurugaṇapatiparadevatāḥ praṇamya
mūlavidyayā ṛṣyādismaraṇapūrvakaṃ karaṣaḍaṅganyāsau kuryāt / tataḥ
sveṣṭadevīṃ dyāyanmānasopacāraiḥ saṃpūjya devatātmako bhūtvā
mantrapārāyaṇajapaṃ daśabhirdinaparyāyaiḥ samāpayet / tatrādyadine mūlaṃ
hrīṃ akālī sauḥ / evaṃ mūlaṃ hrīṃ akālī sauḥ / ityādikrameṇa śuddhamātṛkā
yojanāyāmekapañcāśat (५१) japasaṃkhyā / punarevaṃ
sabindumātṛkāyojanāyāṃ saṃkhyā (५१) / punarevaṃ
savisargamātṛkāyojanāyāṃ japasaṃkhyā (५१) / punaḥ
savisargabindumātṛkāmiśraṇāyāṃ saṃkhyā (५१) / evaṃ māyābījena
saha caturadhikaṃ dviśataṃ mantrāḥ (२०४) / māyābījasthāne kuṇḍalinī
bījaṃ vāgbhavākhyaṃ saṃyojya tena saha caturvidhamātṛkākṣaraiḥ
pūrvavanmantrasaṃkhyāḥ (२०४) / punarādau kriyābījaṃ kāmarājākhyaṃ
saṃyojya prāgvanmantrasaṃkhyā (२०४) / evaṃ saṃkalayaya mantrā
(६१२) dvādaśādhikaṃ ṣaṭśatam / punaḥ kālīnāmasthānīyaṃ kalānāma
vidhāyāvaśiṣṭaṃ sarvaṃ prāgvaditi kṛtvā saiva (६१२) saṃkhyā /
itthaṃ pratināmeti (६१२०) viṃśatyadhikaśatottaraṣaṭsahasrāṇi
mantrabhedāḥ / evamekadinaparyāyaḥ / dvitīyādiparyāyeṣu pradarśitakramasyāntye
kevalaṃ śaktisthāne śaṅkaravallabhādividyāsu saṃyojitāsu mantrā
dviśatādhikānyekaṣaṣṭisahasrāṇi syuḥ / uktarītyā lakṣmījayādināmnāṃ
samanantaraślokoktānāmapi kālītyādisthāne
saṃyojanāccaturaśītyadhikadvicatvāriṃśanmanavo'dhikā bhavanti / tathā
caikadinaparyāye (६५४८४) saṃkhyāḥ yadi daśabhirdinaiḥ
kartumaśaktastadaikāhajapaṃ pañcadhā vibhajya pañcāśatāhobhirjapaṃ kuryāt /
tadaśaktāvapi ekaikanāmnā śatāhena samāpanīya iti satsampradāyaḥ / asya
japasya nāmapārāyaṇoktaphalasāmye pṛthak phalānuktiḥ / taduktam-
evaṃ yaḥ kurute nityaṃ nāmapārāyaṇaṃ budhaḥ /
bhuktveha bhogānakhilānante devīpadaṃ vrajet iti

p. १०२)
athedānīṃ kālanityāvidyākramaṃ sūcayan nāmapārāyaṇajapaparipāṭīṃ ca
praṇatinibhenāha-
ā-īpallavitaḥ parasparayutairdvidvikramādyakṣaraiḥ
kādyaiḥ kṣāntagataiḥ svarādibhitho kṣāntaiśca taissasvaraiḥ /
nāmāni tripure ! bhavanti khalu yānyatyantaguhyāni te
tebhyo bhairavapatni ! viṃśatisahasrebhyaḥ parebhyo namaḥ

he tripure ! bhairavapatni iti sambodhanaṃ
vakṣyamāṇatryakṣarātmakatraipuravidyādhiṣṭhātṛdevatārthābhiprāyeṇa tena he
tripurabhairavi ! yathoktaṃ śrītripurārṇave-
akṣarāntargatāśeṣanāmarūpāṃ kriyāṃ parām /
śaktiṃ viśveśvarīṃ vande devīṃ tripurabhairavīm //
ityādi / asyāpi śabdasyāvayavaśo'rthaḥ prāṅnirṇīto'gre'pi nirṇeṣyate / atha ca
bhairavo'dvaitātmakaviśvāsakavalanasvabhāvaḥ paraprakāśastasya
svabhāvabhūtā samavāyasaṃyuktatvāddhadayākhyā
parāsvātantryaśaktistadvidheyakṛtyasaṃpūrayitrī / taduktaṃ bhargaśikhāyām##-
mṛtyuṃ ca kālaṃ ca kalākalāpaṃ
vikārajālaṃ pratipattisātmyam /
aikātmyanānātmyavikalpajātaṃ
tadā sa sarvaṃ kavalīkaroti //
iti / vīrāvalyāmapi-
yatra sarve layaṃ yānti dahyante tattvasaṃcayāḥ /
tāṃ citiṃ paśya kāyasthāṃ kālānalasamatviṣam //
iti / evambhūtā bhairavasaṃviditi patnīśabdena satatasaṃyogāvicchedaṃ
lakṣayatābhidhīyate / śivasūtreṣvapi-
p. १०३)
śakticakrasaṃdhāne viśvasaṃhāraḥ (१-६)
iti / arthāntarāṇyagre vyākhyāsyante / atra pradarśayiṣyamāṇāsu tripurāvidyāsu
prativarṇaṃ pūrṇamaṇḍalavarṇāḥ ṣaṭsaptatyadhikapañcaśatasaṃkhyākāsteṣu
vidyānāṃ prathame ṣaṭtriṃśattattvavarṇā vāgbhavabījatvena sthitāḥ / dvitīyā
varṇāḥ kāmarājabījātmakāste ca ā ī ityākāreṇa kṛtasandhikāḥ / tṛtīyāstu
śaktibījātmakāḥ / evaṃ tā vidyāḥ ṣaṭtriṃśadadhikasaptaśatottaraṃ
viṃśatisahasrāṇi (२०७३६) sambhavantīti / taduktaṃ kādimate-
pūrṇamaṇḍalavarṇāḥ syuḥ prathame tvāditaḥ kramāt /
ṣaṭtriṃśattattvavarṇāstad dvitīyā marutā kramāt //
tṛtīyāḥ sarvato vahnirevaṃ vidyāstu tryakṣarāḥ /
tripurāḥ sarvasiddhānāmākarāḥ kathitāḥ kramāt // (pa० २५ १७-१८)
iti / tāsāṃ viniyogaḥ phalaṃ ca tatraiva-
etāḥ pustakamāropya pīṭhe saṃsthāpya pūjayet /
yatra tatra gadālakṣmīgrahadurbhikṣaśātravāḥ //
bhūtāpamṛtyukṛtyādyā na bhavanti purādike /
abhīpsitāni siddhyanti tasya yo'rcati nityaśaḥ //
ṣaṭtriṃśattatsaptaśataṃ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ /
tāsāṃ saṃkhyā samākhyātā tadāvṛttistadāptikṛt // (१७-२१)
ityetadakhilamāśayaṃ garbhīkṛtyoktavidyāsampādananirṇayo yathā-
kādyaiḥ kṣāntagataiḥ kakārādibhiḥ kṣakāraparyantaiḥ
pañcatriṃśatsaṃkhyākairakṣaraiḥ / kīdṛśaiḥ svarādibhiḥ svaraśabdenātra
prathamasvara eva gṛhyate / tena svaro'kāra ādiḥ prathamo yeṣāṃ taiḥ
ṣaṭtriṃśadvyañjanaiḥ ṣaṭatriṃśattattvasatattvairityarthaḥ / mahānityāyāḥ
śivaśaktyātmakatvenobhayātmakatvāt tadātmakasya prathamasvarasyāpi
svaravyañjanātmakatvenobhayātmakatvamastīti tāntrikopahvaraḥ / taduktaṃ
tatraiva-
p. १०४)
atha ṣoḍaśanityānāṃ ṣaṭtriṃśattattvavigrahaiḥ /
varṇaistajjanitairmantrairyantraiḥ kālātmatāṃ kramāt //
kathayāmi prayogāṃśca nānābhīṣṭāptikāraṇān /
yajjñānopāstibhedābhyāṃ mantrāḥ siddhyanti varṇinaḥ //
svarāḥ ṣoḍaśa nityāḥ syuḥ kādikṣāntāḥ svarānvitāḥ /
teṣu tattvāni ṣaṭtriṃśadvargānāthā [ṣaṭviṃśadvargā] navātmakāḥ
[nātha navātmikāḥ ārthara-avalānasammudrite] // (२५ pa० १##-
iti / tathā ā ī pallavitaiḥ ā-ī iti śabdaśiraskairdvidvikramāt dvi dvi
varṇakramamāśritya parasparayutairanyonyaṃ kṛtasandhikaiḥ
kāmarājasaṃjñakasya dvitīyavarṇasyākāreṇa saha pratividyaṃ
vihitasaṃhitairityarthaḥ / tathā svarādibhirityāvṛttya svarāḥ ṣoḍaśādau yeṣāmiti
kṛtvā a ā-ī akā-ī ityādi akṣā-ī ityantam / evaṃ ā ā-ī ākā##-
tāvannāmnāṃ saṃkhyā (५७६) ṣaṭsaptatyuttarapañcaśatāni / atha taiḥ
kādyaiḥ kṣāntaiḥ punaḥ pañcatriṃśadvyañjanaiḥ sasvaraiḥ
ṣoḍaśasvarasaṃyojitaḥ kakākikītyādikramarūpairvidyādyavarṇasthānīyaiḥ
pūrvavanmadhyasaṃhitāpuraḥsaraṃ ka-ā-ī kakā-ī kakhā-ī ityādi
kakṣā-ī ityantam evaṃ kā-ā-ī kākā-ī kākhā-ī ityādi
kākṣā-ī ityantam / evaṃ kṣaḥ ā-ī ityādi kṣaḥ kṣā-ī ityantaṃ
tāvannāmnāṃ saṃkhyā (२०१६०) ṣaṣṭyadhikaśatottaraviṃśatisahasrāṇi /
evaṃ pūrṇamaṇḍalavarṇairutpadyamānāni te tava yānyatyantaguhyāni
rahasyātirahasyāni khalu nāmāni traipuravidyārūpāṇi bhavanti saṃkhyayā
viṃśatisahasrebhyaḥ parebhyo'tiriktebhyastebhyo namastā vidyāḥ praṇamyā
ityarthaḥ / evaṃ samucitā tatsaṃkhyā (२०७३६) etatprāk saṃvāditam /
etajjpavidhiḥ śrīmadārādhyamukhādevāvagantavyaḥ / śrīdevīrahasye tu-
ā-īvibhūṣitāṃ kṛtvā mātṛkāṃ haṃsabhūṣitām /
mūlavidyāṃ japenmantrī śivaśaktimayīṃ śive //
p. १०५)
iti / tadatrāyaṃ kramaḥ- ādau mūlavidyāṃ tadanu kālavidyāṃ
haṃsāntāmuccarediti / dinanityāvidyāyāḥ parijñānaṃ jyotiḥśāstroktanītyā
kalyahargaṇaṃ vidhāya kālavidyāsaṃkhyayā proktayā bhāge hṛte labdhān
gataparyāyān parityajyāvaśiṣṭadinasaṃkhyāṃ pūrṇamaṇḍalasaṃkhyayā
vibhajya labdhena saikena gaṇanāt taddinanityāyā ādyakṣaraṃ saṃjāyate / śeṣe
ṣaṭtriṃśatā vibhakte labdhaṃ saikaṃ kṛtvā tatparimitasvaropetamādyakṣaraṃ
kuryāt / avaśiṣṭasaṃkhyāparimitaṃ dvitīyākṣaramāīyuktaṃ vidhāya taddinanityā
bhavati / evaṃ saṃjātāyāstaddinanityāvidyāyāḥ prathamākṣaraṃ yatsvarayuktaṃ
syāt tatsvarāditaḥ punastatsvaraparyantaṃ prāguktaprakāreṇa japo vidheyaḥ / etā
eva tattvanityā iti jñeyam / paryāyanityākramastu
dīkṣādinamārabhyāhargaṇagaṇanayā prāgvadbodhyaḥ / evaṃ vartamāne kaliyuge
ādita ārabhyaikaikasya divasasyaikaikā vidyā yathākramaṃ bhavati / tatra
pūrṇamantrapārāyaṇaparivṛttitastadyugānte keṣucidavaśiṣyamāṇeṣvahaḥsu
pratyahaṃ dve dve vidye pūraṇīye bhavataḥ / taduktaṃ śrītantrarāje-
kṛtādīnāṃ yugānāṃ tu dineṣvekaikaśaḥ kramāt /
tā vidyāstattvarūpiṇyaḥ śeṣāstvante dviśaḥ smṛtāḥ // (pa० २५##-
iti / etatsarvaṃ taṭṭīkāyāṃ manoramākārairvistareṇa pradarśitamityalaṃ vistareṇa

evamācāryaḥ stutimupasaṃharan satāṃ tadavadheyatāyāṃ hetuviśeṣaṃ
nirdiśati-
boddhavyā nipuṇaṃ budhaiḥ stutiriyaṃ kṛtvā manastadgataṃ
bhāratyāstripuretyananyamanaso [manasā iti pāṭhāntaram] yatrādyavṛtte
sphuṭam /
ekadvitripadakrameṇa
kathitaistvatpādasaṃkhyākṣarairmantroddhāravidhirviśeṣasahitaḥ
satsampradāyānvitaḥ

p. १०६)
tripureti pūrvapadasāhityena prasiddhāyā bhāratyāstripurabhāratyāḥ / asyāṃ
vidyāyāṃ hi prāyaśastriṣvapi kūṭeṣu bījāṃśākṣarāṇāmupāstāvapi
vāksūktiprasarasphuraṇātmakasya phalasya prādhānyenānvitatvāditi / atra
bhāratīyapadaprayogaḥ sābhiprāyaḥ / iyaṃ samanantaroktā
stutirbudhairbhāratīprasādāsādanīyanirargalaprasaratsūktipadagumphairata eva
tatprasādābhīpsubhiḥ sadbhistadgataṃ tripurabhāratīlagnaṃ manaḥ kṛtvā
nipuṇaṃ yathā syāttathā boddhavyā locanīyā / budhairityanena teṣāmeva jhaṭiti
mantroddhārajñānakṣamatvaṃ na mandamatīnāmiti dhvanitam /
nanu kimetadavagatāvavadhānanaipuṇyenetyāśaṃkyādyaślokaracanāyāṃ
svasyavicchittivaidagdhyaṃ sūcayan viśiṣṭahetukatvena viśeṣaṇamāha-
ananyetiyatra stutāvananyamanasa avidyamānamanyatra mano yasya tasya
madviracitāyāmasyāṃ stutāvevāvahitacetasaḥ sādhakasya puṃsastaṃ pratītyarthaḥ
/ yadvānanyamanaso devyaikātmacetaso mameyaṃ stutiriti
asmatpadādhyāhāreṇānveyam / ādyavṛtte prathamaśloke
sphuṭamityabhidhāśaktyā natvākṣepādinā ekadvitripadakrameṇa
prathamadvitīyatṛtīyapādānupūrvyā atra dvitriśabdayoḥ
pūraṇapratyayāntārthatvaṃ bodhyam / tatpādasaṃkhyākṣaraistasya vṛttasya
pādasaṃkhyāyāstulyasaṃkhyākṣarai arthādādyapadye aimityādyakṣarātmakatvena
dvitīyapāde klīmiti dvitīyākṣarātmakatvena tṛtīyapāde sauriti
tṛtīyākṣarātmakatvena / atra hasthiteti viśeṣaṇāt ha iti visargastatra sthiteti
kṛtvā savisargatvaṃ labhyate / mantroddhāravidhiḥ proktavidyoddhāravidhānaṃ
kathito nirdiṣṭaḥ /
nanvayaṃ mantroddhāro bahuṣvāgameṣu darśitastato'sya ko bhedaḥ
ityapekṣāyāmāha viśeṣeti / viśeṣaistripurāvidyāviśeṣaiḥ sahitaste ca
viśeṣāstatroddhṛtāḥ / na caitatsvopajñamityāha satsampradāyeti / san
nirdoṣatvena praśastaścāsau sampradāya upadeśapāramparyaṃ tenānvito
gurumukhāllabdha-ityarthaḥ / evaṃ satsampradāyaprāptānāmeva
mantrāṇāmuddhāro mayātra kṛta ityaprāmāṇyaśaṃkā nirastā / tena
paramaśivātprabhṛti svagurupāramparyeṇa
p. १०७)
vijñātasya mantrādeḥ sāphalyamanyathānarthaparamparāpātaḥ iti sūcitam /
taduktaṃ vāmakeśvare-
pāramparyavihīnā ye jñānamātreṇa garvitāḥ /
teṣāṃ samayalopena vikurvanti marīcayaḥ //
iti / anyatrāpi-
svayaṃ gṛhītamantrāśca kliśyante cālpabuddhayaḥ //
iti / atha ca yathā mahākavinibaddhanāṭakādiśāstraracanātmikāyāḥ sarasvatyāḥ
prastāvanāyāṃ sandṛbdhābhineyavastusūcanālakṣaṇā stutirapi sahṛdayaiḥ
sadbhirevānanyamanaskatayā bodhyate / yatra
mukhyanāyakacaritamuddiśyaikadvyādibhūmikāgrahaṇalakṣaṇapadānukrameṇa
nāṭakīyāṅkasaṃkhyāparisamāptyupalakṣito'bhinetavyamantavyārtha##-
syādityartho'pi samāsoktyā gamyate

ślādhyāślādhyatvasambhāvanāmupekṣyaiva mamāsyāṃ kṛtau
tvadbhaktijanopayogopakārādeva madīyā sūktiḥ saphalatāmiyāttatrāpi
madīyatvādhyāso'pi vastuto'dhyāsajanito bhaktirasavaivaśyenaiva madvākprasarasya
sambhavādato bhaktireva kartrī ityāśayenātmagauravaṃ nirasyannāha-
sāvadyaṃ niravadyamastu yadi vā kiṃ vānayā cintayā nūnaṃ stotramidaṃ
paṭhiṣyati jano yasyāsti bhaktistvayi /
saṃcityāpi laghutvamātmani dṛḍhaṃ saṃjāyamānaṃ haṭhāttvadbhaktyā
mukharīkṛtena racitaṃ yasmānmayāpi dhruvam

bhairavapatnīti pūrvatamasmātpadyādanuṣañjanīyam / idaṃ stotraṃ sāvadyaṃ
sarasatvālaṅkāravatvābhāvātsadoṣamastu yadi vā niravadyamavadyebhya
anarthakatvaśrutikaṭutvādibhyaḥ padavākyārthāśrayebhyo doṣebhyo
niṣkrāntatvātsarasālaṅkāropetatvena ca nirdoṣamastu /
p. १०८)
sambhāvanāyāṃ loṭ / anayā cintayā vicāraṇayā vā kiṃ niṣprayojanatayā na
kiñcidityarthaḥ vetyapyarthe / kārakapariṇāmenobhayatra vākyayoḥ stotramiti
yojyam / tatra hetumāha- yasya janasya tvayi niratiśayapremalakṣaṇā bhaktirasti /
nūnaṃ niścayena sa janaḥ stotramidaṃ paṭhiṣyati paṭhiṣyatyeva / nātra
viparyayāśaṃkā / jananāditrāsabhīrutvāttasyeti janaśabdadyotyam ityetāvataiva
matkṛtisāphalyaṃ syāt / evaṃ bhaktimadbhiravaśyagrāhyametat na khalu
mahākavinirmāṇavadatra sadoṣanirdoṣatvaparyālocanāpuraḥsaraṃ
hānasamādānabuddhikalanā kācit /
nanu niravadyakavitvanirmāṇādinā kartuḥ kartṛtāgauravātiśayaḥ syādityata āha
saṃcityeti / yasmāttvadbhaktyā tvadviṣayiṇyā bhaktyā haṭhātsahasā
vivekamakṛtvaiva mukharīkṛtena vācālatāṃ nītena mayāpi mandamatitvāt
stotumanarheṇāpi stotramidaṃ racitaṃ sampāditamiti saṃcintyāpyato hetorātmani
mayi dṛḍhaṃ nirbharaṃ laghutvaṃ prayojyakartṛtvena
kartṛtvopacāralakṣaṇaṃ lāghavaṃ dhruvamasaṃśayamiti kṛtvā
saṃjāyamānamastyutpadyate ityarthaḥ / bhaktireva prayojakībhūya māṃ
svavivaśaṃ vidhāyaitadviracanāya prayojitavatītyataḥ stutikartṛtvagauravasya
nirastatvāt ratho gacchati itivanmayi gauṇakartṛtvaṃ lajjābharāvahamiti yāvat /
yadvā nanu kathaṃ na nirdoṣatvādivicāraḥ śakyakriyaḥ syādityata āha yato
hetostvadbhaktyā haṭhānmukharīkṛtena vaiyātyaṃ nītena satā mayāpi svātmani
buddhau dṛḍhamatyarthaṃ saṃjāyamānamutpadyamānaṃ laghutvaṃ
stutiviracanaṃcāturyacapalatvaṃ saṃcityāpi paryālocyāpi racitaṃ kṛtamidamato
niravadyatādikalanāyāṃ mama pradhānoddeśyatvābhāva iti / asmin granthe
tattvataḥ paryālocanāyāṃ kriyamāṇāyāṃ sa eṣa rasānāṃ rasatamaḥ iti
(chāṃdo० १-१-३) śrutau śrūyamāṇe mukhyarasasatattvaḥ
pūrṇāhantācamatkāranirbharaprakāśānandaghanasaṃvit##-
sahṛdayaistatsamāveśaśālibhirvibhraṣṭuṃ śakyaḥ / tataścātra mukhyatayā
devatāviṣayaratyutkarṣatāyāṃ bhāvalakṣaṇo bhaktiraso vyajyate /
p. १०९)
tadaṅgatvena rasāntarāṇi śāntakaruṇādbhutādīni śabdārthālaṅkārāśca
tajjñairyathāsambhavamūhyāni / tadyathā-
dṛṣṭvā sambhrameti yatsadyo vacasāmiti ekaikaṃ taveti ye tvāṃ pāṇḍureti
devānāmiti eteṣvadbhutarasābhivyakteḥ / yannitye iti viprāḥ kṣoṇīti etayoḥ
kāruṇyarasopalabdheḥ vāme iti
śāntarasānubhavasya ye sindūra iti vipralambhaśṛṅgārasya cañcakāñcaneti
śṛṅgārādbhutayoḥ ārbhaṭyeti sambhogaśṛṅgāraśāntayoḥ
jātopītyadbhutavīrayoḥ caṇḍīti lakṣmīṃ rājakule ityetayorbhayānakasya
śabdānāmityadbhutabhayānakayoḥ anyatra bhāvātmanaḥ saṃbhavāt /
ādyantayorbhaktirasenaivopakramopasaṃhārābhyāmantarālavartināṃ tatraiva
tātparyapratītiriti jñeyam / evamupamādayo'rthālaṅkārā anuprāsādayaḥ
śabdālaṅkārāśca bodhyāḥ / stutikṛtā cātra svātmani
laghutvasyāviṣkriyamāṇatvāllaghuśabdasya prayujyamānatvādvā
śīghratākaraṇādvāsyāḥ stuteḥ loke laghustava iti prasiddhiriti śivam

iti śrīdharmācāryaviracitāyāṃ pañcastavyāṃ laghustave
śrīmahāmāheśvarapaṇḍitaharabhaṭṭaśāstrikṛtā ṭīkā sampūrṇā //
yatra traipurakandasaṃjñakamanuṃ mūlaṃ vyavaṣṭabdhavān atyarthaṃ
kulasundarīmanutaruḥ śākhopaśākhātateḥ /
utphullo vividhai rasodbharaphalaiḥ saṃpūrayan svāśritāṃstasmin prāthamike stave
vivaraṇaṃ pūrṇaṃ parānugrahāt