લઘુસ્તવચર્ચાસ્તવૌ · અધ્યાય 1

પઞ્ચસ્તવી માલા :

લઘુસ્તવચર્ચાસ્તવૌ
હરભટ્ટીવ્યાખ્યોપેતૌ
યક્ષોપાહ્વેણ પણ્ડિતદીનાનાથશાસ્ત્રિણા
સમ્પાદિતૌ
જમ્મૂ-કશ્મીર-રાજકીય-
શોધ-પ્રકાશ-વિભાગેન
પ્રકાશિતૌ
પ્. ઇ)
ઓં નમસ્ત્રિપુરસુન્દર્યૈ
જગદ્રત્નૈઃ પૂર્ણે પરશિવસુધાબ્ધૌ સુગહને
પરાનન્દોદ્રેકોચ્છલિતવપુરત્યર્થમમિતેઃ ।
પરામર્શૌન્મુખ્યાદ્બહિરિવ વિહર્તું સમુદિતા
પરા કાચિદ્રસ્યા સ્ફુરતુ મમ સૌભાગ્યલહરી

શિવઃ પૂર્ણઃ સ્વાત્મારમણરસશીલોઽપિ ન વિના
ક્ષણં યામપ્યાસ્તે નિરવધિનિજાનન્દવપુષમ્ ।
પરા સૌભાગ્યશ્રીઃ પરશિવરહોનર્મસુખભૂઃ
શિવં સા નઃ પૂર્ણપ્રથનમયમન્તર્વિતનુતામ્

ભાવૌધાન્ યા ક્રમપરિગતાન્ દર્પણે સ્વાત્મસંવિ-
દ્રૂપે ત્રેધા તિસૃભિરપરાખ્યાદિભિઃ સ્ફારયન્તી ।
પઞ્ચસ્તવ્યાં નવનવવિધોલ્લેખિની પ્રાતિભાખ્યા
વાચ્યાર્થાન્ સા પ્રકટયતુ મે શારદા વ્યાચિકીર્ષોઃ

ધર્માચાર્યચમત્કૃતિર્જગતિ યા વિદ્વન્મનોરઞ્જિની
સદ્વાચ્યાર્થરસોજ્જ્વલા પરમહામન્ત્રાનુભૂનિર્ભરા ।
બાલે વ્યોમ્નિ ઘટેઽપિ નિર્વિલસતે સચારચાતુર્યભાક્
તસ્યા વ્યાકરણોદ્યમોઽયમુદિતઃ સચ્ચોદનાતોઽપિ મે

પ્. ૧)
પઞ્ચસ્તવ્યાં
લઘુસ્તવટીકા
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રથમમુદિતાપ્રાણનાદ્યસ્ફુરત્તા-
ભૂમિં શ્રિત્વા ષડયનમહાવાચ્યશબ્દૌઘગર્ભામ્ ।
વિસ્ફાર્યાનુત્તરરસમહાનાદભૂમિં ક્રમેણ
યા વાગ્વિશ્વં રસયતિ પરાં તાં શ્રયે મન્ત્રભૂમિમ્ ॥
ઓં નમસ્ત્રિપુરસુન્દર્યૈ । ઇહ ખલુ પારમેશષડર્ધશાસનેષુ
પ્રષ્ટૃપ્રતિવક્તૃત્વસમ્બન્ધોદ્ભાવનક્રમેણ
પરમ્પરયાનુગ્રાહ્યાનુજિઘૃક્ષારસસરસહૃદયેન
શ્રીસાદાશિવભટ્ટારકેણ સ્વયં ગુરુશિષ્યભૂમિકાગ્રહણપૂર્વં-
ગુરુશિષ્યપદે સ્થિત્વા સ્વયં દેવઃ સદાશિવઃ ।
પૂર્વોત્તરપદૈર્વાક્યૈસ્તન્ત્રમાધારભેદતઃ ॥
ઇત્યુક્તનીત્યા પરાદિસમ્બન્ધષટ્કક્રમતોઽવતારિતેષુ
પ્રકાશાનન્દૈકઘનમેકમેવ પરસંવિત્તત્ત્વમશેષસંવિદ્વિશ્રાન્તિસતત્ત્વં
પ્રકાશમાનતાન્યથાનુપપત્ત્યા વિશ્વાનુગતત્વેન પરિસ્ફુરત્તયા
પ્રકાશમાનમામ્નાયતે । (તદેવાનુત્તરપ્રક્રિયાસુ
કુલાદિશબ્દવ્યપદેશ્યત્વેન ગીયતે।) યદુદ્ભવિષ્યત્
શિવાદિક્ષિત્યન્તષડધ્વસ્ફારાત્મવિસૃષ્ટૌ
પ્રસરચ્છિવશક્ત્યાદિનિયતવ્યપદેશાસહિષ્ણુતયાનાખ્યાદ્યભિધૈરુપચર્યતે ।
યદુક્તમ્-
પ્. ૨)
યત્રોદિતમિદં ચિત્રં વિશ્વં યત્રાસ્તમેતિ ચ ।
તત્કુલં વિદ્ધિ સર્વજ્ઞ ! શિવશક્તિવિવર્જિતમ્ ॥ ઇતિ ।
તદેવ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાત્સદા પઞ્ચવિધકૃત્યકારિસ્વભાવતયા-
સ્વામિનશ્ચાત્મસંસ્થસ્ય ભાવજાતસ્ય બાસનમ્ ।
અસ્ત્યેવ ન વિના તસ્માદિચ્છામર્શઃ પ્રવર્તતે ॥
ઇત્યુક્તસ્થિત્યા મયૂરાણ્ડરસવત્સ્વાન્તસ્તાદાત્મ્યેન સંસ્થિતસ્ય
વિશ્વસ્યાવવિભાસયિષયા મુકુરપ્રતિબિમ્બવદ્ભેદાભેદાદ્યાત્મતયા પ્રસ્ફુરત્
તથા તથા પ્રકાશતે । પ્રકાશમાનમપિ વિશ્વં સ્વસ્મિન્નુપસંહરતે ચેતિ
વિશ્વોદયવિલયાસ્પદત્વાત્ સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ છાં૦ ઉ૦ (૬.૨.૧)
એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ (ત્રિ૦ મ૦ તા૦ ૩.૩) યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે
ઇત્યાદિશ્રુતેઃ । એવંભૂતં ચ
તત્પૂર્ણાહંભાવપરામર્શસારમહામન્ત્રાત્મકતયા
સ્વાત્મસાત્કૃતાશેષવાચ્યવાચકાવમર્શસતત્ત્વં સ્વતન્ત્રપ્રકાશૈકઘનં
પરં બ્રહ્મેતિ પરાશક્તિર્ ઇતિ પ્રકાશવિમર્શાંશવિભાગકલનયા
દિવ્યદમ્પતીયુગલત્વેન પ્રસ્ફુરતિ-
સ્વાતન્ત્ર્યામુક્તમાત્માનં સ્વાતન્ત્ર્યાદદ્વયાત્મનઃ ।
પ્રભુરીશાદિસંકલ્પૈર્નિર્માય વ્યવહારયેત્ ॥ ઇતિ (ઈ૦ પ્ર૦ ૧.૧.૪૭)
પ્રત્યભિજ્ઞોક્તનીત્યાનુત્તરૈકરૂપમપિ વિભાગેનાભાસિતમ્ । તથા ચ શ્રુતિ-
આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્ પુરુષવિધઃ સોઽનુવીક્ષ્ય નાન્યદાત્મનોઽપશ્યત્
સોઽહમસ્મીત્યગ્રે વ્યાહરત્તતોઽહંનામાભવત્ તસ્માદપ્યેતર્હિ
આમન્ત્રિતોઽહમયમિત્યેવાગ્રે ઉક્ત્વાથાન્યન્નામ બ્રૂતે ઇત્યાદિ । (બૃહ

૧.૪.૧.૧૭)
તથા-
સ વૈ ન રેમે તસ્માદેકાકી ન રમતે સ દ્વિતીયમૈચ્છત્સહૈતાવાનાસ યથા
સ્ત્રીપુમાંસૌ સંપરિષ્વક્તૌ સ ઇમમેવાત્માનં દ્વેધાપાતયત્તતઃ પતિશ્ચ
પ્. ૩)
પત્ની ચાભવતામ્ ઇતિ । (બૃહ૦ ૧.૪.૩)
વસ્તુતસ્ત્વેકમેવ યામલસ્વરૂપમ્ । યદુક્તમ્-
ન શિવેન વિના દેવી ન ચ દેવ્યા વિના શિવઃ ।
નાનયોરન્તરં કિઞ્ચિચ્ચન્દ્રચન્દ્રિકયોરિવ ॥ ઇતિ ।
તથા- ન શિવઃ શક્તિરહિતો ન શક્તિઃ શિવવર્જિતા ।
યામલં પ્રસરં સર્વમ્ ઇત્યાદિ ॥
એતદભિપ્રાયેણ સકલસ્વરૂપભાવનાયામપિ સ્ત્રીરૂપં વાસ્મ રેદ્ દેવિ !
પુંરૂપં વા વિચિન્તયેત્ ઇત્યુક્ત્યા યથેચ્છયાવિકલ્પેન સ્વાભિન્નપરદેવતા
ભાવના વિધેયેત્યુક્તમ્ । શ્રુતિશ્ચ-
નૈવ સ્ત્રી ન પુમાનેષ ન ચૈવાયં નપુંસકઃ ।
યદ્યચ્છરીરમાદત્તે તેન તેન સ રક્ષ્યતે ॥ ઇતિ (શ્વેતાશ્વ૦ ૫-૧૦)
શ્રીભાગવતેઽપિ-
સ વૈ ન દેવાસુરમર્ત્યતિર્યઙ્ ન સ્ત્રી ન ષણ્ડો ન પુમાન્નજન્તુઃ ઇતિ એતેન
નિષ્કલં પરં તત્ત્વમ્ તિ દ્યોતિતમ્ । એવં બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્ તદાત્માનમેવ
વેદાહં બ્રહ્માસ્મીતિ અ ઇતિ બ્રહ્મ તત્રાગતમહં ઇતિ (મૈત્રા૦ ૬-૧૭)
શ્રુતેરન્તઃસ્વીકૃતાનુત્તરાનન્દાદિસ્પન્દમયાકૃત્રિમવિમર્શમયી સૈવ
પરાભટ્ટારિકા આદિક્ષાન્તમાતૃકામયાશેષમન્ત્રાદિરૂપતામવભાસયન્તી
તયૈવ મનનત્રાણાત્મિકયા
મન્ત્રશક્ત્યાનુગ્રાહ્યાનનુગૃહ્યભોગમોક્ષૈકભાજનતયા
તત્તદ્ભુવનૈશ્વર્યાદિભોગવિતરણપૂર્વં મુક્ત્યા
પરસંવિત્તત્વલક્ષણપરબ્રહ્મૈકાત્મ્યત્મના સંયોજયતિ । ઇતિ- તત્તદવસરે
પ્રદર્શયિષ્યતે । મન્ત્રસ્ફુરત્તાક્રમશ્ચ યથા- પરાભગવતી શક્તિર્હિ
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાદ્વિશ્વમવબિભાસયિષુઃ પ્રથમં પ્રાક્સંવિત્પ્રાણે પરિણતા
ઇત્યુક્ત્યા પ્રાણાદ્યસ્ફુરત્તામયીં પ્રાણનભૂમિકામવલમ્બ્ય
વાચ્યવાચકાત્મષડધ્વાત્મકશબ્દાર્થપ્રપઞ્ચગર્ભમહાનાદભટ્ટારકસ્
ફારણ-ક્રમેણ પશ્યન્તી મધ્યમા
પ્. ૪)
વૈખરીવાગ્રૂપતયા સ્વાત્મચમત્કારમયી વિજૃમ્ભતે । તત્ર
પશ્યન્ત્યામસ્ફુટવિભાગત્વાદ્વાચ્યવાચકયોઃ ક્રમાનુલ્લાસ એવ તસ્યા
દ્રષ્ટ્રેકસ્વભાવત્વાત્ । મધ્યમાયાં પુનસ્તયોઃ સ્ફુટાસ્ફુટત્વેન
ક્રમોદયઃ । વૈખર્યાં તુ
સ્થાનકરણપ્રયત્નાશ્રયવ્યક્તતત્તદ્વર્ણક્રમોપગ્રહઃ સ્ફુટ ઇતિ સર્વત્રૈવ
મહામન્ત્રપરામર્શચમત્કારકારિત્વેન
વિશ્વભેદાવભાસપ્રપઞ્ચકવલનસ્વભાવા વૈખરીભૂમાવપિ
ત્ર્યક્ષર્યાત્મકુલસુન્દરી પ્રધાનમન્ત્રાત્મના સ્વાભિન્નકરણેન
સ્વેચ્છાસંકોચાવભાસિતમિતપ્રમાતૃભાવભાવમપસાર્યાશેષવિશ્વભાવ
ખચિત-પૂર્ણવિશ્વાહમ્ભાવધારાધિરૂઢિં
સ્વોપાસકજનાન્નયતીત્યાશયતઃ સ્તુતિકૃત્ સ્વયં કૃતકૃત્યતયા
લબ્ધપરદેવતાત્મભાવતદ્વિભૂતિમહાહર્ષમહોલ્લાસસરસનિર્ભરતયા સ્વયં
કૃતાર્થતામાશ્રયમાણઃ પરોપકારપ્રાવણ્યેનૈવ
શ્રીપરદેવતાસ્તુતિમાશીર્વાદાત્માનુગ્રહસ્ફારપુરઃસરાં
મન્ત્રતદ્દેવતાસ્વરૂપોપક્ષેપિણીમુપક્રમતે । તત્ર શ્રીમહાત્રિપુરસુન્દર્યા
વિદ્યાધિષ્ઠાતૃદેવતાસ્તદુપાસનસ્થાનફલાનિ ચ સામાન્યતઃ
સ્તુત્યપદેશેનોપદિશતિ-
ઐન્દ્રસ્યેવ શરાસનસ્ય દધતી મધ્યેલલાટં પ્રભાં
શૌક્લીં કાન્તિમનુષ્ણગોરિવ શિરસ્યાતન્વતી સર્વતઃ ।
એષાસૌ ત્રિપુરા હૃદિ દ્યુતિરિવોષ્ણાંશોઃ સદાહઃસ્થિતા
છિન્ધાદ્વઃ સહસા પદૈસ્ત્રિભિરઘં જ્યોતિર્મયી વાઙ્મયી

એષાસૌ ભાતભાસમાનાનુસન્ધાનૈક્યૈન પ્રત્યભિજ્ઞાયમાના ત્રિપુરા તિસ્ર
ઇચ્છાદયઃ પરાપરાદિરૂપાઃ શક્તયઃ પુરઃ શરીરાણિ યસ્યાઃ સા તદ્રૂપા ।
તદુક્તં શ્રીમાલિનીવિજયે-
યા સા શક્તિર્જગદ્ધાતુઃ કથિતા સમવાયિની ।
ઇચ્છાત્વં તસ્ય સા દેવી સિસૃક્ષોઃ પ્રતિપદ્યતે ॥
એવમેતદિતિ જ્ઞેયં નાન્યથેતિ સુનિશ્ચિતમ્ ।
જ્ઞાપયન્તી ઝગિત્યન્તર્જ્ઞાનશક્તિર્નિગદ્યતે [જગત્યત્ર (કા૦)] ॥
(૩અ૦ ૫.૬.૭)
પ્. ૫)
એવં ભૂતમિદં વસ્તુ ભવત્વિતિ યદા પુનઃ । (૭.૧૪)
જાતા તદૈવ તદ્વસ્તુ કુર્વત્યત્ર ક્રિયોચ્યતે ॥ (૮.૧૫) ઇતિ ।
પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ- ઇતિ શ્રુતેઃ
(શ્વેતા૦ ૬.૮) । અત્ર બલમિચ્છેતિ જ્ઞેયમ્ । યદ્વા ત્રિભ્યો
વેદિતૃવિત્તિવેદ્યરૂપેભ્યઃ પૂર્યતેઽગ્રે ગમ્યતે જ્ઞાયતે તદાધારસ્વરૂપત્વેનેતિ
ત્રિપુરા શાન્તાત્મિકા । તદુક્તમ્-
ત્રિપુટીમયં સમસ્તં તદપિ જ્ઞેયે જ્ઞાતરિ ચ સમમ્ ।
દૃઢગ્રન્થિર્જ્ઞાનકલા કલયતિ ત્રૈલોક્યમેકકલમ્ ॥
ઇત્યેવમિચ્છાદિશક્તિસમષ્ટિશાન્તાશક્તિરૂપા બ્રહ્માભિન્નાદ્યા શક્તિઃ
શ્રીત્રિપુરાશબ્દનિર્વચનીયા સૈવ સિસૃક્ષાદિસ્વરૂપોદ્ભાવનોત્તરં
તત્તચ્છક્ત્યાવિષ્ટશક્તિમદ્રપાવલમ્બનેન વિશ્વસર્જનાદિકૃત્યસમ્પાદનં
વિદધતી યાવત્પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યસંકુચિતપ્રમાતૃભાવપદમપિ વ્યશ્નુવાના
તથા તથા વ્યપદેશભાક્ સમસ્તૈર્જનૈરનુભૂયતે
ઇત્યાશયેનૈષેત્યપરોક્ષનિર્દેશવાચિનૈતદા પરામૃષ્ટા । સૈવ પુનઃ
પ્રોલ્લાસિતત્રિપુટીરૂપવિવિધવિશ્વપ્રપઞ્ચોદયવિશ્રાન્તિસ્થાનત્વેન
સમાધિસુષુપ્ત્યાદૌ સચ્ચિદાનન્દઘનસ્વરૂપપરિશેષવાસ્તવૈકીભાવા
પ્રત્યભિજ્ઞાયમાના સ્વેચ્છાકલ્પિતદેશકાલાવભાસવ્યવહિતેવ
તત્પદવાચ્યભાવાનુગુણ્યેનાદસા પરામૃષ્ટા ઇત્યનેન સામાનાધિકરણ્યેન
તત્ત્વતોઽભેદાન્વયપર્યવસાયિનીયં સ્તુતિરિતિ સ્તોત્રકાર આદ્યશ્લોક એક
સ્વસંવિન્મયપરદેવતાસ્વરૂપપરામર્શનસ્ય પરમોત્કૃષ્ટફલં
ભઙ્ગ્યા સૂચિતવાન્ । એવં વિશ્વોદયસ્થિતિવિલયદશાસુ કાચિત્તુરીયા સ્વસવિદ્રૂપા
વિનષ્ટત્વભાવા દેવી સમસ્ત્યેવ ઇત્યેવવિધાશયેનૈવ શ્રીવામકેશ્વરે-
ત્રિપુરા પરમા શક્તિરાદ્યા જ્ઞાનાદિતઃ [જાતાદિતઃ (કા૦)] પ્રિયે
ઇત્યુપક્રમ્ય-
એષા સા પરમા શક્તિરેકૈવ પરમેશ્વરી ।
પ્. ૬)
ત્રિપુરા ત્રિવિધા દેવી બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશરૂપિણી ॥
જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિરિચ્છાશક્ત્યાત્મિકા પ્રિયે ।
ત્રૈલોક્યં સંસૃજત્યેષા ત્રિપુરા પરિકીર્ત્યતે ॥ ઇતિ ।
મધ્યેઽભ્યસ્ય-
રમતે સ્વયમવ્યક્તા ત્રિપુરાખ્યાતિમાગતા (૪ પ ૪-૧૬) ઇત્યન્તં
ત્રિપુરાપદનિરુક્તિપ્રકારમર્થતત્ત્વં પરમેશ્વરો નિરવોચત્ ।
વારાહીયેઽપિ-
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાદ્યૈસ્ત્રિદશૈરર્ચિતા પુરા ।
ત્રિપુરેતિ તદા નામ કથિતં દૈવતૈસ્તવ ॥ ઇતિ ।
યદ્યપિ ત્રિપુરાશબ્દસ્યાગમેષુ ત્રિભ્યો ગુણબીજપીઠલોકાદિભ્યઃ પુરા ભૂતત્વાત્
ઇત્યાદિબહુધાત્વેન વ્યાખ્યાતં તથાપિ તથા તથા વ્યાખ્યાનાનામેકત્રૈવ
પ્રદર્શનેનાદિત એવ ગ્રન્થવિસ્તરઃ સ્યાત્ । તસ્માદ્વિનેય
જનહૃદયોદ્વેગદાયિત્વાત્તતો વિરમ્યતે યથાપ્રદેશમગ્રે વ્યાખ્યાન્તરાણિ
પ્રદર્શયિષ્યન્તે । ત્રિપુરાર્ણવે તુ-
નાડિત્રયં તુ ત્રિપુરા સુષુમ્ના પિઙ્ગલા ઇડા ।
મનો બુદ્ધિસ્તથા ચિત્તં પુરત્રયમુદાહૃતમ્ ।
તત્ર તત્ર વસત્યેષા તસ્માત્તુ ત્રિપુરા મતા ॥ ઇતિ ।
વઃ સ્વવિદ્યાજપાદિપરાણાં ભક્તાનાં યુષ્માકમઘ
પાપમાણવમાયીયકાર્મમલસ્વરૂપં ભવબન્ધનિબન્ધનત્વાત્સદા સર્વદા
સહસાવિલમ્બમતર્કિતોપનતતીવ્રતમશક્તિપાતવશાદનુપસેવ્યમાનોપાયજાલનિ
યન્ત્રણ-તન્ત્રબન્ધનં યથા સ્યાત્તથા છિન્દ્યાદુપસંહરેત્ ।
દુષ્કૃતનિકરોચ્છેદેનાનુગ્રહાભિમુખી ભૂયાદિત્યાશંસાયાં લિઙઃ ।
એતેનાનુપાયાખ્યક્રમસોપાનપદબન્ધાત્મા
પરમાર્થનીયકાષ્ટાશંસાવિષ્કૃતા ભવતિ । તત્ર જ્ઞાનં બન્ધઃ ।
(૧.૨) (૩.૨) યોનિવર્ગઃ કલાશરીરમિતિ (૧.૩) ઇતિ
શ્રીશિવસૂત્રોક્તનીત્યા
પરિપૂર્ણપ્રકાશાનન્દઘનસતત્ત્વસંવિત્તત્ત્વસ્યાન્યતમાંશા##-
પ્. ૭)
તત એવ વિભિન્નવેદ્યજાતાવભાસનં માયીયાખ્યં
શુભાશુભકર્મવાસનાત્મકં કાર્મમિતિ ત્રિધાગમેષુ લક્ષિતમ્ ।
તદુક્તમાચાર્યોત્પલદેવપાદૈઃ-
સ્વાતન્ત્ર્યહાનિર્બોધસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યસ્યાપ્યબોધતા ।
દ્વિધાણવં મલમિદં સ્વસ્વરૂપાપહાનિતઃ ॥
ભિન્નવેદ્યપ્રથાત્રૈવ માયાખ્યં જન્મભોગદમ્ ।
કર્તર્યબોધે કાર્મં ન માયાશક્ત્યૈવ તત્ ત્રયમ્ ॥ ઇતિ । (ઈ૦ પ્ર૦ ૩. અ૦ ૨૦ આ

૪.૫)
એવં મલવિધૂનનસ્વભાવત્વમેવ પરમાર્થતત્વસ્યામ્નાયપ્રસિદ્ધં
નિર્મલં સ્વં ચિન્મયસ્વભાવં ધ્વનયતીતિ ભાવાર્થોઽત્રાવગમ્યઃ । યથા
ઇષીકાતૂલમગ્નૌ પ્રોતં પ્રદૂયેતૈવમેવાસ્ય પાપ્માનઃ પ્રદૂયન્તે ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તથા-
વિદ્યાતપોભ્યાં સંયુક્તં બ્રાહ્મણં જપનૈત્યકમ્ ।
સદાપિ પાપકર્માણમેનો ન પ્રતિયુજ્યતે ॥
જાપિનાં હોમિનાં ચૈવ ઘ્યાયિનાં તીર્થવાસિનામ્ ।
ન સંવસન્તિ પાપાનિ યે ચ સ્નાતાઃ શિરોવ્રતૈઃ ॥
ઇતિ વસિષ્ઠસ્મૃતેઃ । તથા પાદ્મે પુષ્કરખણ્ડે-
મેરુપર્વતમાત્રોઽપિ રાશિઃ પાપસ્ય કર્મણઃ ।
કાત્યાયનીં સમાસાદ્ય નશ્યતિ ક્ષણમાત્રતઃ ॥
દુર્ગાર્ચનરતો નિત્યં મહાપાતકસમ્ભવૈઃ ।
દોષૈર્ન લિપ્યતે વીરઃ પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ॥ ઇતિ ।
દેવીભાગવતેઽપિ-
છિત્ત્વા ભિત્ત્વા ચ ભૂતાનિ હત્વા સર્વમિદં જગત્ ।
પ્રણમ્ય શિરસા દેવીં ન સ પાપૈર્વિલિપ્યતે ॥
સર્વાવસ્થાંગતો વાપિ યુક્તો વા સર્વપાતકૈઃ ।
દુર્ગાં દૃષ્ટ્વા નરઃ પૂતઃ પ્રયાતિ પરમં પદમ્ ॥ ઇત્યાદિ
પ્. ૮)
બ્રહ્માણ્ડપુરાણે-
વર્ણાશ્રમવિહીનાનાં પાપિષ્ઠાનાં નૃણામપિ ।
યદ્રૂપધ્યાનમાત્રેણ દુષ્કૃતં સુકૃતાયતે ॥ ઇતિ ।
અત્ર સ્વાત્મવિષયાશંસાં પરિહૃત્ય વઃ ઇત્યુક્તિભઙ્ગ્યા
પરાનુગ્રહૈકવિષયકપ્રયોજનપ્રવણતાં (શેષવૃત્તિરૂપાં)
શ્રીમાંસ્તોત્રકારો ધર્માચાર્યઃ સ્વસ્મિન્નાવિષ્કુર્વન્
સમધિગતાશેષકામતયાપિ
કૃતકૃત્યત્વાદ્વિગલિતસમસ્તલૌકિકાલૌકિકવિકલ્પકલઙ્કવિબ્રમતાં સૂચયતિ
। યદુક્તમભિનવ ગુપ્તપાદૈઃ-
સમસ્તયન્ત્રણાતન્ત્રત્રોટનાટઙ્કધર્મિણઃ ।
નાનુગ્રહાત્પરં કિઞ્ચિચ્છેષવૃત્તૌ પ્રયોજનમ્ ॥
સ્વં કર્તવ્યં કિમપિ કલયંલ્લોક એષ પ્રયત્ના-
ન્નો પારાર્થ્યં પ્રતિ ઘટયતે કાંચન સ્વાત્મવૃત્તિમ્ ।
યસ્તુ ધ્વસ્તાખિલભવમલો ભૈરવીભાવપૂર્ણઃ
કૃત્યં તસ્ય સ્ફુટમિદમિયલ્લોકકર્તવ્યમાત્રમ્ ॥ ઇતિ ।
સ્મૃતં ચ-
યસ્ત્વાત્મરતિરેવ સ્યાદાત્મતૃપ્તશ્ચ માનવઃ ।
આત્મન્યેવ ચ સન્તુષ્ટસ્તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે ॥ (ભ૦ ગી૦ ૩.૧૭)
ઇતિ । ન મે પાર્થાસ્તિ કર્તવ્યં ત્રિષુ લોકેષુ કિંચન ।
નાનવાપ્તમવાપ્તવ્યં વર્ત એવ ચ કર્મણિ ॥ (ભ૦ ગી૦ ૩.૨૨)
ઇતિ ચ
અઘં છિન્દ્યાત્ ઇત્યનેન પાપાભાવ એવ
ધર્માભિવૃદ્ધિરિત્યઘચ્છેદોપલક્ષિતાનાં ધર્માદિચતુર્વર્ગાણામપિ
સાધનત્વં શ્રીત્રિપુરાવિદ્યાયાઃ સૂચ્યતે । તદુક્તં પ્રપઞ્ચસારે-
વાગૈશ્વર્યાતિશયદતયા વાગ્ભવં બીજમુક્તં
ત્રૈલોક્યક્ષોભણાદિપુનરપિવશતાકૃષ્ટિદં
[ક્ષોભણસવશતાકૃષ્ટિદમ્ (આર્થરએવેલાનસમ્પાદિતે)]
કામરાજમ્ ।
પ્. ૯)
શાક્તં ક્ષ્વેડાપહરણકવિતાકારકં [ક્ષ્વેલા (તત્રૈવ)]
બીજમેતત્-
પ્રોક્તં ધર્મદ્રવિણસુખમોક્ષપ્રદં સાધકાનામ્ ॥ (૯ પ૦ ૪)
ઇતિ ।
કીદૃશી ત્રિભિઃ પદૈઃ
સમનન્તરોક્તપાદત્રયપરામૃશ્યમાનૈર્લલાટાદિસ્થાનૈરુપલક્ષ્યમાણા તેષુ
તેષુ સ્થાનેષુ સદુપાસકજનૈરુપલક્ષણભૂતેષુ વિભાવ્યમાનેત્યર્થઃ ।
ઇત્થંભૂતલક્ષણા તૃતીયા । અતસ્ત્રીણિ પુરાણિ હૃદાદીનિ
સ્વપ્રકાશસંવિદ્ધનસ્વરૂપોપલક્ષણાનિ યસ્યા સા ઇત્યપિ
ત્રિપુરાપદનિરુક્તિપ્રકારમભ્યધાત્ । એતેન-
હૃદ્યાકાશે નિલીનાક્ષઃ પદ્મસંપુટમધ્યગઃ ।
અનન્યચેતાઃ સુભગે ! પરં સૌભાગ્યમાપ્નુયાત્ ॥ ઇતિ
હૃદયે ચિત્તસંઘટ્ટાદ્ દૃશ્યસ્વાપપ્રદર્શનમ્ ।
ઇત્યાદ્યુક્તોપાયવર્ગમપ્યનુજગ્રાહેતિ બોધ્યમ્ । અથ ચ
ત્રિભિઃપદૈરુક્તનિબન્ધસન્દર્ભોપક્ષિપ્યમાણવિદ્યાકૂતાક્ષરાત્મકૈર્વોપલક્ષિત્
આ શ્રીર્વિદ્યારૂપેત્યર્થઃ । તેન ત્રિભ્યો
બ્રહ્માદ્યધિષ્ઠિતજ્ઞાનાદિશક્ત્યાત્મકવાક્કામશક્તિબીજેભ્યઃ પુરાભૂતત્વાત્
ત્રિપુરા તત્સમષ્ટિસ્વરૂપેત્યપિ નિર્વચનાન્તરં સ્વાભિમતચિત્રમુપક્ષિપતિ ।
નનુ એવંવિધાયાઃ શ્રીત્રિપુરાભિધાયાઃ પરદેવતાયાઃ કિં
સ્વરૂપમિત્યાશંકાયાં તસ્યા અસાધારણસ્વરૂપલક્ષણમાહ જ્યોતિર્મયી ઇત્યાદિ
પરિમિતાર્કાદિપ્રકાશાદિવૈલક્ષણ્યેન તજ્જીવિતાયમાનત્વાદશેષાવભાસના
સ્તમિતપરતેજોરૂપા
તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં
તસ્ય બાસા સર્વમિદંવિભાતિ ।
એતસ્મિન્ ખલુ રે ગાર્ગિ ! સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃ । ઇતિ ચ શ્રુતેઃ
પ્. ૧૦)
ન તદ્ભાસયતે સૂર્યો ન શશાંકો ન પાવકઃ ।
ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચ । એતદર્થં ચાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદા વ્યવૃણ્વન્
યથા-
યત્ર સૂર્યો ન વા સોમો નાગ્નિર્ભાસયતેઽપિચ
ન ચાર્કસોમવહ્નીનાં તત્પ્રકાશાદ્વિના મહઃ ।
કિમપ્યસ્તિ નિજ કિન્તુ સંવિદિત્થં પ્રકાશતે ।
ઇતિ । એતેન સ્વપ્રકાશત્વેન તત્ર પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાનાં વ્યાપારાભાવે
જ્ઞાપકાદિસિદ્ધ્યનુપયોગ ઇતિ પ્રાદર્શિ । ન ચ મયટો
વિકારાવયવાર્થયોર્વિધીયમાનત્વાદત્ર ચ પરિણામાદ્યાપત્તિઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
નિત્યં વૃદ્ધશરાવાદિભ્યઃ ઇત્યત્ર નિત્ય ઇતિ યોગવિભાગાત્તાદ્રૂપ્યે મયટો
વિહિતત્વાદિતિ સમાધેયમ્ । તસ્ય પરતેજસો
વિશ્વનિર્ભરત્વેનાપેક્ષણીયપૂર્ણાહમ્પરામશૈરેવ
સ્વભાવત્વમકૃત્રિમમસ્ત્યેવ । અન્યથા વિમર્શવૈધુર્યે
સ્ફટિકાકારપ્રકાશમાત્રવાગ્ભવબીજેનોપાસ્યેતિ । તદુક્તં
સૌભાગ્યહૃદયે-
યોનૌ કનકપુઞ્જાભં હૃદિ વિદ્યચ્છટોપમમ્ ।
આજ્ઞાયાં ચન્દ્રસંકાશં મહસ્તવ મહેશ્વરિ ॥
એવમેકૈકમગ્નિસૂર્યચન્દ્રકુણ્ડલિન્યાખ્યયા શ્રીત્રિપુરા જ્ઞેયા તત્તેજઃ
સમષ્ટિરૂપત્વાત્ । એવમુક્તક્રમેણ વિદ્યાબીજસ્થાનાન્યવગમ્યાનિ । ન તુ
પ્રોક્તપાદૈરુપક્ષિપ્યમાણબીજાનાં પ્રાતિસ્વિકપ્રતિપદોક્તસ્થાનસાદૃશ્યેનેતિ ।
અગ્રેઽપિ દ્વિતીયસ્તવે વક્ષ્યતે મૂર્ધ્નિ સ્ફુરત્તુહિનદીધિતિરિત્યત્ર । એવં
સન્દર્ભરચનાસૂચિતાનામેષાં વાગ્ભવકામરાજશક્તિબીજાનાં
ધર્મકામમોક્ષફલપ્રદત્વં શ્રીત્રિપુરયા સહાભેદત્વં ચાગમપ્રસિદ્ધમ્ ।
તદુક્તં શ્રીવામકેશ્વરીમતે-
વાગીશ્વરી જ્ઞાનશક્તિર્વાગ્ભવે મોક્ષરૂપિણી ।
કામરાજે કામકલા કામરૂપાક્રિયાત્મિકા ॥
પ્. ૧૧)
શક્તિબીજે પરાશક્તિરિચ્છૈવ શિવરૂપિણી ।
એવં દેવી ત્ર્યક્ષરી તુ મહાત્રિપુરસુન્દરી ॥ (૪ પ ૧૭.૧૮) ઇતિ ।
તત્રાદ્યંબીજં ત્રયયાદ્યાક્ષરનિષ્પન્નત્વાત્ ત્રયીમયતાં નોજ્ઝતિ । યથા
સામઋગ્વેદાદ્યભૂતયોર્વિશ્લિષ્યસ્થાપિતયોર્વર્ણયોઃ પરતઃસ્થાપિતેન
યજુરાદ્યવર્ણેન ક્રમેણ ગુણવૃદ્ધિસન્ધૌ વિધીયમાને
કુલસુન્દરીવિદ્યાદ્યબીજંનિષ્પદ્યતે ।
તદુક્તં કાદિમતે-
ત્રયીમયત્વં વિદ્યાયાસ્તથા વ્યઞ્જનસઙ્ગમાત્ ।
વાચ્યવાચકરૂપસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યામિતાત્મનઃ ॥
કારણત્વં પરાત્મત્વમમેયત્વઞ્ચ વૈ ક્રમાત્ ।
કથયામિ શૃણુ પ્રાજ્ઞે ! વિચિત્રા મન્ત્રવૈભવાઃ ॥
ઇત્યુપક્રમ્ય ઇત્યુત્પન્નં શુચેર્વપુઃ ઇત્યન્તમ્ । એતત્ તૃતીયે સ્તવે સ્પષ્ટં
નિરૂપયિષ્યતે । દ્વિતીયન્તુ- વિશિષ્તસન્દર્ભરૂપેણ
ત્રયીમયતામત્યજદશેષશબ્દાર્થરૂપપ્રપઞ્ચવ્યાપ્તિમાવેદયતિ યથા
વિદ્યાયા દ્વિતીયબીજગતકકારલકારયોર્મધ્યે કકારસ્ય
વ્યઞ્જનાત્મમાતૃકાદિભૂતત્વાત્ લકારસ્ય ચ
પઞ્ચભૂતાદિભૂતપૃથિવ્યક્ષરાત્મકત્વાત્
વાચ્યવાચકાત્મપ્રપઞ્ચોપલક્ષણત્વેન
તયોર્બિન્દુવિસર્જનીયૈક્યરૂપશિવશક્તિસામરસ્યાત્મકતુરીયસ્વરવિશ્રાન્ત્યા
વિશ્વાભેદવ્યાપ્તિર્નિરૂપ્યતે ।
તદુક્તં તત્રૈવ-
મધ્યમાર્ણગતપ્રાણા વ્યઞ્જનાદેસ્તુમાતૃકા ।
પ્રાગ્વત્ કારણકાર્યત્વયોગાદ્વાચકરૂપકમ્ ॥
તદર્ણકરસાયોગા ભૂતાદિત્વેનવાચ્યતા ।
ઇતિ વાચકવાચ્યત્વરૂપા વિશ્વાત્મતોદિતા ॥
ઇતિ । તૃતીયબીજે તુ વ્યઞ્જનસ્ય જ્ઞેયરૂપત્વાદચો જ્ઞાનરૂપત્વાદ્ વિસર્જનીયસ્ય
જ્ઞાતૃસ્વરૂપત્વાચ્ચ
જ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયરૂપત્રિકાત્મકવિશ્વમયત્વવ્યાપ્તિઃસુવ્યક્તં પ્રતિપાદિતઃ ।
તદુક્તં તત્રૈવ-
પ્. ૧૨)
પરારૂપં તૃતીયેન ત્રિંશિકોક્તં ત્રિધાત્મકમ્ ।
એવમેષા વિશ્વમયી ।
ઇતિ । અસ્ય તૃતીયસ્ય હૃદયબીજસ્યત્રિકાગમોક્તપ્રક્રિયયાઽર્થોઽગ્રેયથાવસરં
વ્યાખ્યાસ્યતે ।
એવમસ્યાવિદ્યાયાસ્ત્રિભિર્વાગ્ભવાદિખણ્ડૈસ્ત્રિધાશેષવિશ્વાત્મકત્વાત્
સાધકસ્ય નાસાધ્યં કિઞ્ચિદસ્તીતિ ઇતિ ન્યરૂપિ ।

મન્ત્રોદ્ધારજ્ઞાનપ્રકારસ્તુ
શ્રીમહાત્રિપુરસુન્દર્યુપાસનાશેષભૂતત્વાદસ્માદાદ્યપદ્યાદ્ ગ્રન્થકૃતા
નૈપુણ્યેન સમુન્મીલ્યમાનઃ પ્રદર્શ્યતે- તત્ર પ્રથમપાદે આદ્યાર્ણતયા
દ્વિતીયપાદે દ્વિતીયાર્ણતયા તૃતીયપાદે તૃતીયાર્ણતયેતિ- અનુક્રમશઃ
શ્રીબાલાસુન્દરીવિદ્યાબીજાનિ સમુદ્ધૃતાનિ । સર્વતઃ ઇત્યત્ર સમુદ્ધૃતસ્ય
વિસર્ગસ્યાનુકર્ષણાત્ તૃતીયં બીજં સમ્પૂર્યમ્ ઇતીમં
મન્ત્રોદ્ધારસૂચનાક્રમં સ્વયમેવ ગ્રન્થકૃત્ સ્પષ્ટં પરસમ્પ્રતિપત્ત્યૈ
ઉપસંહારશ્લોકે સન્દર્ભિષ્યતિ યત્રાદ્યવૃત્તે સ્ફુટમ્ । એકદ્વિત્રિપદક્રમેણ
ઇત્યાદિના । તદુક્તં જ્ઞાનાર્ણવે-
ત્રિપુરા ત્રિવિધા દેવિ ! બાલાં તુ પ્રથમાં શૃણુ ।
યયા વિજ્ઞાતયા દેવિ ! સાક્ષાત્ સુરગુરુપ્રભઃ [ગુરુર્ભવેત્ (મુ

સં૦)] ।
સૂર્ય સ્વરંસમુચ્ચાર્ય બિન્દુનાદકલાત્મકમ્ ।
સ્વરાન્તં પૃથિવીસ્થંતુ [પૃથિવીયુક્તં (મુ૦ સં૦)] ॥
તુર્યસ્વરસમન્વિતમ્ ॥
બિન્દુનાદકલાક્રાન્તં સર્ગવાન્ ભૃગુરવ્યયઃ ।
શક્રસ્વરસમોપેતો વિદ્યેયં ત્ર્યક્ષરીમતા ॥
ગઙ્ગાતરઙ્ગકલ્લોલવાગ્ [વાક્પટુત્વપ્ર૦ (મુ૦ સં૦)]
ગુમ્ફપદદાયિની ।
મહાસૌભાગ્યજનની મહાસારસ્વતપ્રદા ॥ (પ૦ ૨ ૩ ૪ ૫ ૬)
ઇતિ । વિશેષસહિત ઇતિ વક્ષ્યમાણતયા તદ્વિશેષાચ્ચ તદન્તર્ભાવેનોદ્ધતાઃસન્તીતિ
બોધ્યમ્ ।
પ્. ૧૩)
તથાહિ- સમસ્તત્રૈપુરવિદ્યારાશિકન્દભૂતાયાઃ
પરમરહસ્યસંકેતબૂતાયાઃ બિન્દુવિસર્ગસાહિત્યાસાહિત્યાભ્યાં વિશેષાશ્ચ
સૂચ્યન્તે । ઐ ઈ ઔ । ઐં ઈ ઔ । ઐં ઈં ઔ । ઐં ઈં ઔઃ । ઇતિ । તદુક્તં કાદિમતે-
શુચિરાદ્યા વાક્સ્વરૂપા દ્વિતીયા વહ્નિરીરિતા ।
બિન્દુસર્ગાત્મનોરૈક્યરૂપા સાત્વાવયોર્વપુઃ ॥
તેન બીજેન વિશ્વાત્મરૂપા સા સમ્યગીરિતા ।
વનં તૃતીયમાખ્યાતં માયયા સ્વેન વા યુતમ્ ॥
એષા ત્રિપુરકન્દા [ત્રૈપુર (મુ૦ સં૦)] સ્યાત્ સંકેતેતિ નિગદ્યતે ।
જ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયદોષગુણતેજસ્ત્રયાત્મિકા ॥ (પ૦ ૧૫. ૪૨-૪૪)
ઇતિ । સર્વતોઽહસ્થિતા ઇત્યનેન સર્વેષુ બીજેષુ હકારે સ્થિતા ઇતિ
ત્રિપુરવાસિનીવિદ્યોદ્ધારઃ સૂચ્યતે હૈં હક્લીં હ સૌઃ ઇતિ તદુક્તં
જ્ઞાનાર્ણવે-
ત્રિપુરેશી મહેશાનિ ! ત્રિબીજાહસ્થિતા યદા ।
ચક્રાસનગતા [દેવિ ! વિદ્ધિ ત્રિપુરવાસિનીમ્ (મુ૦ સં૦)] વિદ્ધિ
દેવિ! ત્રિપુરવાસિની ॥ (૧૦. પ૦ ૨૦)
ઇતિ ।
તથા સહસા ઇત્યનેન હકારસકારાભ્યાં સહ વર્તમાના ઇતિ ત્રિપુરા
શ્રીવિદ્યોદ્ધારોપક્ષેપઃ- હસૈં હસક્લીં હસૌઃ ।
તદુક્તં તત્રૈવ-
ત્રિપુરેશ્યા [ત્રિપુરેશી (મુ૦ સં૦)] મહેશાનિ ! વાગ્ભવે
કામરાજકે ।
શિવચન્દ્રસમાયુક્તા તાર્તીયે શિવરૂપિણી ॥
સર્વમન્ત્રાસનગતા ત્રિપુરા શ્રીરિયં પ્રિયે । (૧૦. પ૦ ૨૧.૨૨)
ઇતિ ।
અત્રૈવ મધ્યબીજે
હકારમન્ત્રયોજનાયામુત્તરસિંહાસનગતડામરભૈરવીવિદ્યોદ્ધારઃ હસૈં
હક્લીં હસૌઃ । તદુક્તં શ્રીવિદ્યાર્ણવે-
પ્. ૧૪)
ઉત્તરાસ્યેન દેવેશિ ! મયાદ્યાપિ પ્રજપ્યતે ।
મહાસિંહાસનગતા ભૈરવી ડામરીશ્વરી ॥
પૂર્વોક્તભૈરવીદેવ્યાઃ કામરૂપે પરાં શિવામ્ ।
હિત્વોચ્ચરેત્તદા વિદ્યામ્ * * * * * * * * ? ॥
ઇતિ । તથા સહસા સદાહસ્થિતા ઇત્યનેન સદાહો દાહશક્તિમાનગ્નીરેફસ્તત્ર સ્થિતેતિ
ત્રિપુરાવિદ્યોદ્ધારઃ । હસરૈં હસકલરીં હસરૌં । તદુક્તં તત્રૈવ-
યથા શ્રીત્રિપુરાબાલા તથા ત્રિપુરભૈરવી ।
સમ્પત્પ્રદા નામ તસ્યાઃ શૃણુ નિર્મલમાનસે ॥
શિવચન્દ્રૌ વહ્નિસંસ્થૌ વાગ્ભવં તદનન્તરમ્ ।
કામરાજં તથા દેવિ ! શિવચન્દ્રાન્વિતં તથા ॥
પૃથ્વીબીજાન્તવહ્ન્યાઢ્યં તાર્તીયં શૃણુ સુન્દરિ [વલ્લભે (મુ

સં૦)] ! ।
કુમાર્યાસ્ત્રિપુરેશાન્યા [મહેશાનિ ! (મુ૦ સં૦)] હિત્વા
[ભિત્ત્વા (મુ૦ સં૦)] સર્ગં તુ બૈન્દવમ્ ॥
ત્રિપુરા ભૈરવી દેવી મહાસમ્પત્પ્રદા પ્રિયે । (૬ પ૦ ૨ ૩ ૪ ૫)
ઇતિ । તથા સહયોઃ સ્યતિ પર્યવસ્યતિ- ઇતિ કૃત્વા સહસા- ઇત્યનેન
પ્રોક્તવિદ્યાબીજેષ્ટાદ્યાક્ષરયોર્વિપર્યાસન્યાસાત્કૌલેશભૈરવીવિદ્યોદ્ધારઃ
સંપદ્યતે હ્સ્રૈં હ્સકલરીં હસરૌં- ઇતિ ।
તદુક્તં જ્ઞાનાર્ણવે-
સમ્પત્પ્રદા ભૈરવીવત્ [સંપત્પ્રદા ભૈરવી ચ વિદ્ધિ કૌલેશ ભૈરવી ।
હસરાદ્યા ભૈરવી સા ત્રિષુ બીજેષુ પાર્વતિ ! ॥
ઇયં તુ સહરાદ્યા સ્યાત્પૂજાધ્યાનાદિકં તથા । (મુ૦ સં૦)] વિદ્ધિ
કૌલેશ ! ભૈરવીમ્ ।
હસાદ્યા સૈવ દેવેશિ ! ત્રિષુ બીજેષુ પાર્વતિ ! ॥
પ્. ૧૫)
ઇયં તુ સહરાદ્યા સ્યાત્ ધ્યાનપૂજાદિકં તથા । (૯ પ૦ ૫૪ ૫૫)
ઇતિ । તથા સહસા ઇત્યનેન સહ સકારેણ દ્વયોઃ કૂટયોર્વર્તમાના સદાહસ્થિતા
ઇત્યંશસ્ય મથ્યમાનત્વોદિતિકૃત્વા દક્ષિણસિંહાસનાધિદેવતારક્તનેત્રા
ભૈરવીવિદ્યોદ્ધ્રિયતે સૈં સકલરીં સૌઃ । તદુક્તં તત્રૈવ-
ચન્દ્રવાગ્ભવ સંયુક્તં બીજં પ્રથમમીરિતમ્ ।
સકલા વહ્નિમાયાભ્યાં દ્વિતીયં બીજમીરિતમ્ ॥
બાલાયાશ્ચૈવ તાર્તીયં તૃતીયં બીજમીરિતમ્ ।
ઇતિ । તથા સર્વતઃ સહસા સદાહસ્થિતા ક્લીં કાન્તિમાતન્વતી ઇત્યનેન
હસસમુદાયરેફયોર્મધ્યે કકારલકારરૂપિણીં કાન્તિં શોભાં સર્વત્ર
ક્રોડીકુર્વાણાયાં પૂર્વપ્રદર્શિતસંકેતવિદ્યાયાં વિદ્યાન્તરોપક્ષેપઃ
હસકલરૈં હસકલરીં હસકલરૌઃ ઇતિ । અત્રૈવ અનુષ્ણગોરિવ શિરસિ ઇત્યનેન
અનુષ્ણગોરિન્દોષ્ઠકારસ્ય શિરસ્યુપરિસ્થે ડકારે તન્નિમિતત્વાત્ સર્વતઃ કાન્તિં
દીપ્તિમાતન્વાના ચેતિ કૃત્વા દક્ષિણસિંહાસનસ્થષટ્કૂટાભૈરવીવિદ્યોદ્ધારઃ
સૂચિતઃ હસકલરડૈં હસકલરડીં હસકલરડૌઃ ઇતિ ।
તદુક્તં તત્રૈવ-
શિવચન્દ્રૌ માદનઞ્ચ ભૂમિર્વહ્નિસ્તુ ડામરમ્ ।
વાક્શાન્તિમનુભિર્યુક્તં બીજત્રયમુદાહૃતમ્ ॥ ઇતિ ।
તત્રૈવ-
ડાકિની રાકિણીબીજે લાકિની કાકિનીયુગમ્ [બીજે આહૃત્ય દેવેશિ !
યોજયેચ્ચન્દ્રસૂર્યયોઃ । (મુ૦ સં૦] ।
સાકિની હાકિનીબીજે આકૃષ્ય સુરસુન્દરિ ! ॥
પ્. ૧૬)
આદ્યમૈકારસંયુક્તમન્યદીકારસંયુતમ્ ।
શક્રસ્વરાન્વિતં [શક્રસ્વર સમાયુક્તં (મુ૦ સં૦] દેવિ !
તાર્તીયં બીજમાલિખેત્ ।
બિન્દુનાદકલાક્રાન્તં દ્વિતીયં [તૃતીયં (મુ૦ સં૦)]
શૈલસમ્ભવે ।
ઇતિ । તૃતીયં તુ સવિસર્ગમિતિ તન્ત્રાન્તરોક્તમ્ ।
તદ્યથા-
ડરૌ ક્ષ્મામાદનં વાન્તં શિવમત્ર ત્રિધા લિખેત્ ।
અર્કેણ માયાસક્રાભ્યાં ક્રમાત્તન્મણ્ડિતં કુરુ ॥
બિન્દુનાદાન્વિતં ચાદ્યયુગ્મમન્ત્યં વિસર્ગવત્ ।
ઇતિ । ઇયં ષટ્કૂટા-
એતસ્યા એવ વિદ્યાયાઃ ષડ્ વર્ણાન્ ક્રમતઃ સ્થિતાન્ ।
વિપરીતાન્ વદેત્ પ્રૌઢે ! વિદ્યેયં ભોગમોક્ષદા ॥
નિત્યાખ્યા ભૈરવી દેવી * * * * * * * * ? ।
ઇતિ । તથા સહસા ઇત્યનેનૈવ સહસેન સકારેણ વર્તમાનેતિ કૃત્વા સાદયશ્ચ
વિદ્યાઃકાશ્ચિન્નિષ્પદ્યન્તે સહૈં સહક્લીં સહૌઃ ઇતિ । સહ્રૈં સહકલરીં સહ્રૌઃ
ઇતિ । સહકલરૈં સહકલરીં સહકલરૌઃ ઇતિ । સહકલરડૈં ઇત્યાદિચ ।
તથા સદા અહસ્થિતા શિરસ્યનુષ્ણગોઃ સર્વતઃ કાન્તિં દધતી ઇત્યનેન
આકારહકારયોરુપરિ બિન્દુમાત્રનિમિત્તતયા સર્વત્ર
અનુત્તરવિમર્શમયશિવશક્તિભ્યાં તાભ્યાં પ્રત્યાહારન્યાયેન
સમુપસંહૃતસ્યાશેષ વાચ્યવાચકાત્મકષડધ્વસ્ફારમયસ્ય
અકુલસ્વરૂપાદ્ વ્યોમકલાપર્યન્તસ્ય
વિશ્વસ્યાવિભાગવેદનાત્મકબિન્દુવિશ્રાન્ત્યા
અકૃતકવિમર્શમયાહન્તાસારાનિખિલમન્ત્રોદયવિલયસ્થાનં
મહામન્ત્રવીર્યભૂમિરુપક્ષિપ્તા ભવતિ । યયા સર્વે મન્ત્રા વિદ્યાશ્ચ
ગૃહીતવીર્યાઃ સાધકજનૈર્યથાકામં પ્રયોજ્યમાનાઃ અર્થક્રિયાં
નિષ્પાદયિતું પ્રભવેયુઃ । તદુક્તં શ્રીશિવસૂત્રેષુ-
પ્. ૧૭)
મહાહ્રદાનુસન્ધાનાન્મન્ત્રવીર્યાનુભવઃ ઇતિ । (પ્ર૦ ૧ ઉ૦ ૨૨)
શ્રીસ્પન્દેઽપિ
તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ સર્વજ્ઞબલશાલિનઃ
પ્રવતર્ન્તેઽધિકારાય કરણાનીવ દેહિનઃ ।
ઇત્યાદિ । તથા-
મૂલવિદ્યાન્ત્યબીજે ષટ્ત્રિંશતાં તત્વાનાં વ્યાપ્તિસમ્ભવાત્તદન્તર્ભાવોઽપિ
યથા સ્યાદિતિ પ્રતીતેરનુગતત્વેન
પૃથિવ્યાદિમાયાપર્યન્તાનામેકત્રિંશત્તત્ત્વાનામનુત્તરત્રિકાગમોક્તપ્રક્રિયય
આ સકારેણ શુદ્ધવિદ્યાદિશક્ત્યન્તાનાં શૂલાર્ણેન તદતીતસ્ય વિસર્ગેણ
વ્યાપ્તિર્નિરૂપિતા ।
શિવાદિશુદ્ધવિદ્યાન્તતત્ત્વપઞ્ચકસ્ય ચિદાનન્દેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિસારત્વાત્
પઞ્ચશક્તિરૂપત્વઞ્ચેતિ એતત્સર્વં તત્રૈવ પરસ્યાં ભૂમૌ વિલીયતે તત એવ
ચોદેતિ ઇતિ પ્રદર્શિતં ભવતિ ।
તદુક્તં શ્રીપરાત્રીશિકાયામ્-
સાર્ણેનાણ્ડત્રયં [મુદ્રિત પરાત્રીશિકાયાં પદ્યમિદં નોપલભ્યતે;
માલિનીવિજયોત્તરતન્ત્રસ્ય ચતુર્થાધિકારે તુ ૨૫ શ્લોકસ્યાયં પાઠભેદઃ-
સાર્ણેન ત્રિતયં વ્યાપ્તં ત્રિશૂલેન ચતુર્થકમ્ ।
સર્વાતીતં વિસર્ગેણ પરા વ્યાપ્તિરુદાહૃતા ॥] વ્યાપ્તં ત્રિશૂલેન ચતુર્થકમ્
।
સર્વાતીતં વિસર્ગેણ પરાયા વ્યાપ્તિરિષ્યતે ॥
તથા- યથા ન્યગ્રોધબીજસ્થઃ શક્તિરૂપો મહાદ્રુમઃ ।
તથા હૃદયબીજસ્થં વિશ્વમેતચ્ચરાચરમ્ [જગદેતચ્ચરાચરમ્-
ઇત્યપિ] ॥ (૨૪) ઇતિ ।
ન વિદ્યા માતૃકાપરા ઇત્યુક્તેર્માતૃકાયા અપ્યસ્યાં વિદ્યાયામન્તર્ભાવઃ ।
તથાહિ પ્રથમાન્ત્યબીજયોઃ સર્વેઽચો ગૃહ્યન્તે તત્રાકારેકારોકારાણાં
પ્. ૧૮)
ક્રમેણ ગુણવૃદ્ધિસન્ધૌ દશસ્વરાઃ સબિન્દુવિસર્ગા અન્તર્ભવન્તિ । ચત્વારઃ
ષણ્ઠસ્વરા લકારસ્યૈવ રૂપભેદાઃ । વિલોમોચ્ચારક્રમે વિસર્ગો હકારો
મધ્યબીજે લકારશ્ચ તાભ્યાં પ્રત્યાહારન્યાયેન સંગૃહીતાઃ
પાણિનીયપરિભાષિતા હલોઽન્તર્ભવન્તિ । સકારકકારાભ્યાં ક્ષકારશ્ચેતિ
માતૃકોદ્ધારઃ । તદાશ્રયા
લૌકિકાલૌકિકાશેષવાઙ્મયભાષાગીતિસ્તુતિભદાશ્ચ તદન્તર્ભૂતાઃ સૂચ્યન્તે ।
કેચિદન્ત્યબીજે સપ્તવિભક્તયોઽપ્યન્તર્ભવન્તીત્યાહુઃ । તથા ચ તત્ર સુ ઔ જસ્ ઇતિ
પ્રથમાવિભક્તિરૂપમુપલભ્યતે સા ચ પ્રાતિપદિકમાત્રનિષ્ઠેતિ દ્વિતીયાદીનાં
વિભક્તીનાં તદન્તર્ભાવાત્ કર્માદિકારકવિશેષતયાપિ તસ્યા એવાવસ્થિતત્વાત્ ।
એવમુક્તકુલસુન્દરીભેદાઃ શ્રીતન્ત્રરાજે પઞ્ચદશે પટલે
સંજ્ઞાન્તરૈર્નિરૂપિતાઃ-
વિદ્યાયાઃ કુલસુન્દર્યા હંસયોગાત્ ત્રિષુ ક્રમાત્ ।
વિજયાખ્યા મહાવિદ્યા વિશ્વસંત્રાણતત્પરા ॥
હૃત્સમાયોગતસ્તેષુ જીવાખ્યા વિશ્વચિન્મયી ।
દ્વયોર્નિયોજનાત્તેષુ જાયતે આવયોર્વપુઃ ॥
હૃદાદિસ્ત્વન્મયી વિદ્યા હંસાદિર્મન્મયો મનુઃ ।
તેષુ દાહસમાયોગાદ્વિશ્વાખ્યા વિશ્વવિગ્રહા ॥
પ્રત્યેકં શક્તિપુટિતા વિદ્યા વિશ્વવિમોહિની । (૫૦.૫૧.૫૨.૫૩)
ઇત્યાદિ
તથા સૂચિતસંકેતવિદ્યાયાસ્ત્રિષુ ખણ્ડેષુ દ્વિતીયતૃતીયવિધુરં પ્રથમે વા
પ્રથમતૃતીયવિકલં દ્વિતીયે વા પ્રથમદ્વિતીયહીનં તૃતીયે વા
તેષ્વન્યતમવિધુરમિતરયોર્વા સમસ્તેષુ કાદિક્ષાન્તવર્ણાનાં
પઞ્ચત્રિંશત્સંખ્યાકાનાં વ્યઞ્જનાનાં ક્રમવ્યુત્ક્રમાપક્રમે
એકદ્વ્યાદિક્રમેણ સમાયોગાન્નિષ્પદ્યમાનાનાં વિદ્યાનામસંખ્યાતરૂપત્વં
સંજાયતે તદુક્તં તત્ર-
એકદ્વ્યાદિસમાયોગાદ્વ્યઞ્જનાનાં તથા ત્રિષુ ।
જ્ઞાતું ન શક્યતે સંખ્યા વિદ્યાનાં પરમેશ્વરિ ॥
એવં સાનન્તવિભવા તાં નિઃશેષં વદેત્કથમ્ [તાન્યશેષં બ્રુવે
કથમિતિ મુદ્રિત સંસ્કરણમ્] । (૧૫. પ૦ ૪૭. ૪૮)
પ્. ૧૯)
ઇત્યલં પ્રસક્તાનુપ્રસઙ્ગેન

અથ વિશેષોપાસનોપદિદિક્ષયા નાદબિન્દુમયાનચ્કકલાત્મના
સમુપાસ્યમાનસ્યાદ્યબીજાંશસ્ય મોક્ષફલત્વમાહ-
યા માત્રા ત્રપુસીલતાતનુલસત્તન્તૂત્થિતિસ્પર્ધિની
વાગ્બીજે પ્રથમે સ્થિતા તવ સદા તાં મન્મહે તે વયમ્ ।
શક્તિઃ કુણ્ડલિનીતિ વિશ્વજનનવ્યાપારબદ્ધોદ્યમા
જ્ઞાત્વેથં ન પુનઃ સ્પૃશન્તિ જનનીગર્ભેઽર્ભકત્વં નરાઃ

વરદે ! ઇત્યુત્તરશ્લોકાદિહ પ્રત્યનુવર્તનીયમન્યથા
તવેત્યાભિમુખ્યનિર્દેશવાચિના વ્યાહારપ્રકારસ્યાઘટનાત્ ।
તપોભિરિષ્યતે યસ્તુ દેવેભ્યઃ સ વરો મતઃ ઇત્યુક્ત્યા
યમનિયમાદ્યનુષ્ઠાનપૂર્વં વ્રિયન્તે ઇતિ વરાસ્તાન્ સ્વોપાસકેભ્યો
વિષ્ણુવિરિઞ્ચ્યાદિભ્યો દત્તે ઇતિ વરદા । તદાહ પદ્મે નારદઃ-
યચ્ચાહમુક્તવાનસ્યા ઉત્તાનકરતાં સદા ।
ઉત્તાનો વરદઃ પાણિરેષ દેવ્યાઃ સદૈવ હિ ॥
સુરાસુરમુનિવ્રાતવરદેયં ભવિષ્યતિ ॥
ઇત્યેતેનાત્ર દાનક્રિયાયાઃ પ્રાયેણ હસ્તકરણકત્વાદ્વરદ પાણિરિત્યર્થો જ્ઞેયઃ ।
વસ્તુતોઽત્ર સુરાસુરાદ્યભીપ્સિતકામનાસંપૂરણમાત્રે તાત્પર્યાત્ ।
વરમુદ્રાધારણાર્થપરત્વસ્ય તુ સુયોગ્યત્વાનુપપત્તેઃ ।
ભગવદાચાર્યાણામ્-
ત્વદન્યઃ પાણિભ્યામભયવરદો દૈવતગણઃ ।
ત્વમેકા નૈવાસિ પ્રકટિતવરાભીત્યભિનયા ॥ ઇત્યુક્તેઃ ।
વરં વરણીયં પરમશિવધામ સ્વોપાસનયા મુમુક્ષુભ્યો દત્તે ઇતિ વા
શક્તેઃ શિવાભેદાત્મતયા તદુપાસનયૈવ શક્તિમત્સ્વરૂપાધિગમઃ ।
તદક્તુમ્-
ન વહ્નેર્દાહિકાશક્તિર્વ્યતિરિક્તા વિભાવ્યતે ।
પ્. ૨૦)
કેવલં જ્ઞાનસત્તાયાં પ્રારમ્ભોઽયં પ્રવેશને ॥
યથા લોકેન દીપસ્ય કિરણૈર્ભાસ્કરસ્ય વા ।
જ્ઞાયતે દિગ્વિભાગાદિ તદ્વચ્છક્ત્યા શિવપ્રિયે ॥ (વિ૦ ભૈ૦ ૨૧)
ઇતિ । તથા-
શક્ત્યવસ્થાપ્રવિષ્ટસ્ય નિર્વિભાગેન ભાવના ।
તદસૌ શિવરૂપી સ્યાચ્છૈવીમુખમિહોચ્યતે ॥ (વિ૦ ભૈ૦ ૫૧)
ઇત્યેતદગ્રે યથાવસરં નિર્ણેષ્યતે । તવ વાઙ્મયત્વેન ત્વત્સમ્બન્ધિનિ પ્રથમે
વાગ્બીજે શ્રીકુલસુન્દરીવિદ્યાદ્યાક્ષરસ્વરૂપે વાગ્ભવાખ્યે કૂટે મૂલાધારે
વાગ્ભવાખ્યં કૂટં સંચિન્તયેદ્બુધઃ ।
ઇત્યુક્તનીત્યા-
આધારપંકજં પીતં ચતુષ્પત્રં સુકેસરમ્ ।
અધોમુખં ચ તન્મધ્યે કુણ્ડલીપરમેશ્વરી ॥
ઇતિ સ્વચ્છન્દસંગ્રહોક્ત્યા ચ ચતુષ્પત્રાધારપદ્મકર્ણિકોપાસ્યસ્થાનકત્વાત્
તદબ્જયોન્યાત્મશૃઙ્ગાટાકૃતિમિતિ સ્થિતા યા માત્રા નાદબિન્દ્વાત્માનચ્કકલા
કુણ્ડલિનીશક્તિરિતિ જીવશક્તિરૂપા
ગર્ભીકૃતાશેષવાચ્યવાચકાત્મવિશ્વરૂપત્વેન
પ્રસુપ્તભુજગવત્કુણ્ડલાકારા નાદામર્શતાં નિમજ્જ્ય પ્રાણાત્મકં
રૂપમાવિશ્યાસ્થિતા । તથા ચ પારમેશી બોધાખ્યા શક્તિર્વિશ્વં ગર્ભીકૃત્ય
પરાકુણ્ડલિકા સતી વિમર્શરૂપતયા નાદાત્મવર્ણકુણ્ડલિકાત્મના
સ્ફુરિત્વાન્તર્નિમજ્જિતૈતત્સ્વરૂપા પ્રાણકુણ્ડલિકાત્મતયાભાતીત્યામ્નાયઃ ।
તદુક્તં કાદિમતેઽપિ-
મૂલાધારસ્થવહ્ન્યાત્મતેજોમધ્યે વ્યવસ્થિતા ।
જીવશક્તિઃ કુણ્ડલાખ્યા પ્રાણાકારાથ [પ્રાણાકારેણ તેન સા (મુ

સં૦)] તૈજસી ।
પ્રસુપ્તભુજગાકારા ત્રિરાવર્તા મહાદ્યુતિઃ ।
માયાશીર્ષા નદન્તીં તામુચ્ચરત્યનિશં ખગે ॥
પ્. ૨૧)
સુષુમ્નામધ્યદેશેકર્ણ યા દસાદ્વયસ્ય તુ ।
પિધાય ન શૃણોત્યેનં [શૃણોત્યસ્યા (મુ૦ સં૦)] ધ્વનિં
તસ્ય તદા મૃતિઃ ॥
ઇત્યાદિ-
કીદૃશી કુણ્ડલિની ત્રપુસીલતા કર્કટીવલ્લી તસ્યાસ્તનુઃ સૂક્ષ્મશ્ચાસૌ
લસન્નધિરોહન્નઙ્કુરતયોદ્ગચ્છન્ યસ્તન્તુર્ગુણસ્તસ્યોત્થિતિમુદયં સ્પર્ધતે
અનુકરોતીતિ સ્પર્ધિની તદ્વત્તનીયસીત્યર્થઃ । તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડે-
મહાશક્તિઃ કુણ્ડલિની બિસતન્તુતનીયસી ।
ઇતિ । શ્રુતિરપિ-
નીવારશૂકવત્તન્વી પીતા ભાસ્વત્યણૂપમા ।
ઇતિ । વિજ્ઞાનભૈરવે-
આમૂલાત્કિરણાભાસાં સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરાત્મિકામ્ ।
ચિન્તયેત્તાં દ્વિષટ્કાન્તે શામ્યન્તીં ભૈરવોદયઃ ॥ (શ્લો૦ ૨૮)
ઇતિ તનુરિત્યનેન તસ્યા યોગિમનોઽવધાનમાત્રવિષયત્વેન ન
બહિર્મુખવૃત્તિગોચરત્વમિત્યુપક્ષિપ્યતે । તદુક્તં જ્ઞાનગર્ભે-
તવામ્બ ! પરમાક્ષરી ભવતિ રૂપમેતદ્ બહિર્વિશત્પ્રણવરૂપતાં સમુપયાતિ
હૃત્કોટરે ।
અવેદ્યમકૃતાત્મભિર્જનનિ ! બિન્દુતાદાત્મ યત્વિદન્તિ તદહેલયા
ત્વદનુસ્મૃતેર્યોગિનઃ ॥
ઇતિ । સૈવ મૂલાધારાબ્જેઽધ્યુષ્ટવલયાકારતયા પ્રસુપ્તા યોગકલયા પ્રબોધ્ય
ષડબ્જાનિ તદ્ગ્રન્થિંશ્ચ ભિન્દાનોપરિયાત્વા
સહસ્રારકમલકર્ણિકાચન્દ્રબિમ્બાદમૃતં સ્રાવયતિ । તદુક્તં
વામકેશ્વરે-
ભુજઙ્ગાકારરૂપેણ [મુ૦ પુ૦ ઇમેશ્લોકા નોપલભ્યન્તે] મૂલાધારં
સમાશ્રિતા ।
શક્તિઃ કુણ્ડલિની નામ બિસતન્તુનિભા શુભા ॥
પ્. ૨૨)
મૂલકન્દં ફણાગ્રેણ દંષ્ટ્રાકમલકન્દવત્ ।
મુખેન પુચ્છં સંગૃહ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રં સમન્વિતા ॥
પદ્માસનગતા સ્વચ્છા ગુદમાકુઞ્ચ્ય સાધકઃ ।
વાયુમૂર્ધ્વગતં કુર્વન્ કુમ્ભકાવિષ્ટમાનસઃ ॥
વાયવાધારવશાદગ્નિઃ સ્વાધિષ્ઠાનગતો જ્વલન્ ।
જ્વલનાઘાતપવનાઘતૈરુન્નિદ્રિતોઽહિરાટ્ ॥
બ્રહ્મગ્રન્થિં તતો ભિત્ત્વા વિષ્ણુગ્રન્થિં ભિનત્ત્યતઃ ।
રુદ્રગ્રન્થિં વિભિદ્યૈવ કમલાનિ ભિનત્તિ ષટ્ ॥
સહસ્રકમલે શક્તિઃ શિવેન સહ મોદતે ।
સા ચાવસ્થા પરા જ્ઞેયા સૈવ નિર્વૃત્તિકારણમ્ ॥
ઇતિ ।
એવંવિધાં તાં પ્રતિજન્તુ અપ્રાણાદ્યસ્ફુરત્તારૂપિણીં સદા
સર્વદેત્યનેનાસ્યાઃ સ્વાત્મન્યકાલકલિતત્વમિત્યાસૂત્ર્યતે । વિશ્વસ્ય
પ્રમાણપ્રમેયાદિરૂપસ્ય એષણીયભાવજાતસ્ય વાચ્યવાચકાત્મનઃ
ષડધ્વસ્ફારસ્ય વા જનનવ્યાપારે
પશન્ત્યાદિસ્ફારણક્રમેણોત્પાદક્રિયાયાં બદ્ધ ઉદ્યમો યયા તાં
બદ્ધોદ્યમાં સ્વારસ્યેન ગૃહીતસંરમ્ભામ્ । સંવિદો હિ
ક્ષોભકત્વાત્સ્વાત્મોચ્છલનેનાશેષજ્ઞેયકાર્યવસ્તુનો
બહીરૂપત્વાવભાસનસામર્થ્યં સ્વભાવસિદ્ધમેવેત્યનેનાભિધીયતે ।
તદુક્તં શ્રીમદભિનવગુપ્તપાદૈઃ-
ક્ષોભકં સંવિદો રૂપં ક્ષુભ્યતિ ક્ષોભયત્યપિ ।
ક્ષોભઃ સ્યાજ્ઞેયધર્મત્વં ક્ષોભણા તદ્બહિષ્કૃતિઃ ॥
અન્તઃસ્થ વિશ્વાભિન્નૈકબીજાંશવિસિસૃક્ષુતા ।
ક્ષોભોઽતદિચ્છે તત્ત્વેચ્છાભાસનં ક્ષોભણાં વિદુઃ ॥
યદૈક્યાપત્તિમાસાદ્ય તદિચ્છા કૃતિની ભવેત્ ।
ક્ષોભાધારમિમં પ્રાહુઃ શ્રીસોમાનન્દપુત્રકાઃ ॥ (તં૦ ૩ । ૮૨##-
ઇતિ । ષડધ્વાત્મનાં વિવરણમગ્રે વિતનિષ્યતે । યેયં
ચાનુત્તરાનન્દઘનસ્વભાવકામેશ્વરસ્વભાવાવિભિન્ના પરાવાગાત્મા
વિશ્વપ્રસ્ફારણાહેતુઃ સૈવ બહિરુલ્લિલયિષાભ્યુપગમરૂપત્વાદિચ્છાશક્તિરૂપા
પશ્યન્તી સંજ્ઞા ।
પ્. ૨૩)
જ્ઞાનશક્તિપ્રાધાન્યાદ્ધીવૃત્તિમાત્રે પ્રસાર્યમાણત્વેન
મધ્યમેત્યધ્યવસીયતે । ક્રિયાશક્તિપ્રાધાન્યાત્
પુનસ્તાલ્વાદિકરણવ્યાપારજન્યસ્ફુરત્વે લૌકિકાલૌકિકવિચિત્રશબ્દાત્મા
વૈખરીવાક્ ઇત્યસૌ વાગ્વિલાસઃ સામસ્ત્યેનેચ્છાદિશક્તિવિકાસાત્મૈવ । તદુક્તં
શ્રીમદભિનવગુપ્તપાદૈઃ-
પ્રાક્ પશ્યન્ત્યથ મધ્યાન્યા વૈખરી ચેતિ તા ઇમાઃ ।
પરા પરાપરાદેવી ચરમા ત્વપરાત્મિકા ॥
ઇચ્છાદિશક્તિત્રિતયમિદમેવ નિગદ્યતે ।
એતત્પ્રાણિત એવાયં વ્યવહારઃ પ્રતાયતે ॥ (તં૦ ૧ । ૨૭૧-૨૭૨)
ઇતિ । તથોત્તરચતુઃ શત્યામ્-
ઇચ્છાશક્તિસ્તથા સેયં પશ્યન્તી વપુષા સ્થિતા ।
જ્ઞાનશક્તિસ્તથા પ્રોક્તા મધ્યમા વાગુદીરિતા ॥
ક્રિયાશક્તિસ્તુ રૌદ્રીયં વૈખરી વિશ્વવિગ્રહા ।
ઇતિ । ઇત્થમુક્તપ્રકારેણાશેષજીવનશક્તિરૂપત્વાત્
વિશ્વાહંભાવસ્ફુરત્તાસારાં પરમાકાશબ્રહ્મચિચ્છક્તિં તાં જ્ઞાત્વા
સ્વાભેદેન પ્રત્યભિજ્ઞાય નરા યે કેચન પારમેશ્વરશક્તિપાતપવિત્રિતા જનાઃ
પુનર્ભૂયો જનનીગર્ભે માતૃકુક્ષિમધ્યેઽર્ભકત્વં શિશુત્વં ન સ્પૃશન્તિ
ન જાયન્તે ઇત્યર્થઃ ।
નાતઃ પરં વેદિતવ્યં હિ કિંચિત્ ઇતિ । (શ્વેતા૦ ૧.૧૨)
તમેવ [તં વિદિત્વા મૃત્યુમત્યેતિ (મુ૦ સં૦)]
વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ ઇતિ શ્રુતેઃ । (હંસો૦ ૪)
જ્ઞાત્વા દેવં સર્વપાશાપહાનિઃ ઇતિ ચ । (શ્વેતા૦ ૧.૧૧)
તેષાં
તાદૃગુત્તમાધિકારિપ્રાપ્યતથાવિધોત્કૃષ્ટપૂર્ણસપર્યારહસ્યાભિજ્ઞત્વાત્#
જન્મેતિ ભાવઃ । શ્રુતિશ્ચ-
તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવદ્વિમોક્ષ્યેઽથ સંપત્સ્યૈ ઇતિ । (છા૦ ઉ૦ ૬.૧.૪.૨)
પ્. ૨૪)
ન સ પુનરાવર્તતે ઇતિ । (નિરા૦ ૩૩)
સ્મૃતિશ્ચ-
યદ્ગત્વા ન નિવર્તન્તે તદ્ધામ પરમં મમ ઇતિ । (ભ૦ ગી૦ ૧૫-૬)
અપુનરાવૃત્તિમુપબૃંહયતઃ ઇતિ ।
એવમુક્તસનાદબિન્દૂપાસ્તેર્મુખ્યં મુક્તિરૂપં ફલમુક્તમ્ । તે વયં
તથાવિધવિમર્શાનુસન્ધાનવિશ્વસ્તહૃદયા મન્મહેઽવબુધ્યામહે
પ્રતિજાનીમહે ઇત્યર્થઃ । સ્પૃશન્તીત્યનેન
જનનીગર્ભસ્પર્શમાત્રનિષેધાત્તદ્વાસો નિતરાં દૂરાપાસ્ત ઇત્યુક્તંભવતિ । ત
ઇત્યનેન ભાતભાસમાનાનુસન્ધાનાનુપ્રાણિતેન પ્રત્યભિજ્ઞાવ્યાપારેણ યે
પૂર્વં સમભ્યસ્તસપર્યાવિભવજન્યત્વત્સમાવેશાનન્દ##-
પ્રસાદપાત્રતામાવિર્ભાવયતીતિ

એવમાદ્યબીજૈકદેશોપાસ્તિફલમુક્ત્વાવશેષબીજાંશાક્ષરફલં
વાક્પ્રસરસિદ્ધિરૂપં કીર્તયન્ કૈમુતિકન્યાયેન
સમ્પૂર્ણબીજજપોપાસનામાહાત્મ્યમુપક્ષિપતિ-
દૃષ્ટ્વા સમ્ભ્રમકારિ વસ્તુ સહસા ઐ ઐ ઇતિ વ્યાહૃતં
યેનાકૂતવશાદપીહ વરદે ! બિન્દું વિનાપ્યક્ષરમ્ ।
તસ્યાપિ ધ્રુવમેવ દેવિ ! તરસા જાતે તવાનુગ્રહે
વાચઃ સૂક્તિસુધારસદ્રવમુચો નિર્યાન્તિ વક્ત્રામ્બુજાત્

હે વરદે ! ઇતિ સમનન્તરશ્લોકે વ્યાખ્યાતમ્ । યેન પુંસા સામાન્યેન
કેનચિદિત્યુક્ત્યાધિકારવિભાગનિયમાભાવઃ શ્રીવિદ્યોપાસનાયામભિહિતઃ ।
તરસાતર્કિતમેવં ત્રાસાદ્યાવિષ્ટેનેહ લોકે
આકસ્મિકોપનતહિંસ્રપ્રાયવ્યાઘ્રાદિજન્તુરૂપં સમ્ભ્રમકારિ
ભીત્યાદ્યાવેગજનકં વસ્તુ કિમપિ દ્રવ્યં દૃષ્ટ્વાકૂતવશાદપિ
ભયાદિનિવૃત્ત્યભિપ્રાયહેતોરપિ ઐ ઐ ઇતિ બિન્દું વિનાપ્યક્ષરં પ્રસંગેન
સ્ખલિતોચ્ચરિતત્વાદનુસ્વારવિહીનં વિદ્યાદ્યવર્ણબીજાત્મકમસંપૂર્ણભાવેન
વ્યાહૃતં ભાશિતં સ્યાત્ ।
પ્. ૨૫)
હે દેવિ ! દીવ્યતિ ક્રીડતીતિ દેવી ઇયમેવ ક્રીડા
યદ્ધેયોપાદેયપ્રયોજનનિરપેક્ષમેવાનન્દઘનતોત્કર્ષેણ
સ્વાતન્ત્ર્યાત્સ્વાત્માકાશે શિવાદિમહીપર્યન્તાશેષજગદાત્મનોલ્લસનમિતિ । તથા
દીવ્યતિ વિજિગીષતે ઇતિ દેવી । ઇયમેવ વિજિગીષા
યત્સ્વેચ્છાવભાસિતાદ્વિશ્વસ્માદુત્કર્ષેણ વર્તનેચ્છા તથા દીવ્યતિ વ્યવહરતીતિ
દેવી વ્યવહારશ્ચાપારમાર્થિકભેદપ્રથાસ્વભાવં પ્રમેયાદિકં
વિસ્ફાર્યાહમિદં જાનામીત્યેવંરૂપત્વેનાભિન્ને સ્વાત્મનિ સઞ્જલ્પનમ્ । તથા
દેવનં દ્યોતનં તચ્ચ પ્રમાતૃપ્રમેયાત્મનો વિશ્વસ્યાવભાસનમ્ તથા
મન્ત્રમહેશ્વરાદિપ્રમાતૃવર્ગસ્ય તત્પ્રમેયજાતસ્યાપિ
સ્વરૂપલાભવિતરણાત્પ્રભૃતિ તત્પરતન્ત્રવૃત્તિભિસ્તૈઃ પ્રહ્વત્વાદ્ દીવ્યતે
સ્તૂયતે ઇતિ દેવી । તથા પૂર્ણજ્ઞાનક્રિયાશક્તિસતત્ત્વતયા નિર્વિશેષં સર્વત્ર
જ્ઞાનાત્પ્રસરણાચ્ચ ગતિસ્તેન દેવ્યતિ જાનાતિ પ્રસરતિ ચેતિ દેવી । ઇત્યનેકધાગમેષુ
દેવીશબ્દનિરુક્તિઃ । એતચ્ચાગ્રે પ્રતનિષ્યતે । હે નિઃશેષવિશ્વરક્ષણાદિલીલાશીલે
તસ્યાપિ અનિચ્છયાપિ સંસ્પૃષ્ટો દહત્યેવ હિ પાવકઃ ઇતિ ન્યાયેન તવાનુગ્રહે
પરશક્તિપાતપ્રસાદલક્ષણે જાતે સમુત્પન્ને આપતિતે સતિ
તત્પવિત્રિતહૃદયત્વાત્તરસા ઝગિતિ શક્તિપાતસમનન્તરમેવ નાન્તરા
કાલવિલમ્બપ્રત્યવાયઃ । સુક્તયો મધુરમનોહરસુભાષિતોક્તય એવ
સુધારસદ્રવ અમૃતરસાસ્વાદધારાસ્તાન્ મુઞ્ચન્તિ સ્યન્દન્તીત્યેવંવિધા વાચો
ગિરો વક્ત્ત્રામ્બુજાન્મુખકમલાન્નિર્યાન્તિ નિઃસરન્તીતિ ધ્રુવમેવ નિશ્ચિતમેવૈતત્ ।
યદ્વા ધ્રુવમિત્યુત્પ્રેક્ષાર્થકં તેનોત્પ્રેક્ષામહે ઇત્યર્થઃ ।
મન્યે શંકે ધ્રુવં પ્રાયો નૂનમિત્યેવમાદિભિઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષાઃ વ્યજ્યતે શબ્દૈરિવશબ્દોઽપિ તાદૃશઃ ॥
ઇત્યભિયુક્તોક્તેઃ યેનેત્યનેન વિદ્વદવિદુષોર્વિષયે શક્તિપાતલક્ષણાનુગ્રહસ્ય
નિર્વિશેષત્વમિતિ ધ્વન્યતે । તરસેત્યનેન વિદ્યાસિદ્ધિસાધનસ્ય ફલપ્રાસૌ
નિરપેક્ષત્વમિત્યભિહિતમ્ । અપિશબ્દેન નિયતકાલજપાદ્યનપેક્ષણાદ્વિસ્મયો
દ્યોત્યતે ।
પ્. ૨૬)
યદ્યેતદ્બિન્દુહીનતાયામસમ્પૂર્ણોચ્ચારેઽપિ સારસ્વતફલલાભાયાલં કિમુત
સબિન્દુકમિતિ । સમ્ભ્રમકારિત્વેનાત્ર વીપ્સા । તદુક્તં ચતુઃશત્યામ્ ।
એ ઓ મધ્યગતં બીજં વાગ્વિધાનાય કેવલમ્ ।
રુદ્રયામલતન્ત્રે તુ નિર્દિષ્ટં પરમાક્ષરમ્ ॥
ઇતિ । તથા દેવીભાગવતે તૃતીયસ્કન્ધે નવમેઽધ્યાયે જનમેજયં પ્રતિ
દ્વૈપાયનેન-
અસ્પષ્ટમપિ યન્નામ પ્રસંગેનાપિ ભાષિતમ્ ।
દદાતિ વાઞ્છિતાનર્થાન્ દુર્લભાનપિ સર્વથા ॥
ઐ ઐ ઇતિ ભયાર્તેન દૃષ્ટ્વા વ્યાઘ્રાદિકં વને ।
બિન્દુહીનમપિ પ્રોક્તં વાઞ્છિતં પ્રદદાતિ વૈ ॥
તત્ર સત્યવ્રતસ્યૈવ દૃષ્ટાન્તો નૃપસત્તમ ।
પ્રત્યક્ષ એવ ચાસ્માકં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥
બ્રાહ્મણાનાં સમાજેષુ તસ્યોદાહરણં બુધૈઃ ।
કથ્યમાનં મયા રાજન્ શ્રુતં સર્વ સવિસ્તરમ્ ॥
અનક્ષરો મહામૂર્ખો નામ્ના સત્યવ્રતો દ્વિજઃ ।
શ્રુત્વાક્ષરં કોલમુખાત્સમુચ્ચાર્ય સ્વયં તતઃ ॥
બિન્દુહીનં પ્રસઙ્ગેન જાતોઽસૌ વિબુધોત્તમઃ ।
ઐકારોચ્ચારણાદેવ તુષ્ટા ભગવતી તદા ॥
ચકાર કવિરાજં તં દયાર્દ્રા પરમેશ્વરી ।
ત્રૈલોક્યે વિશ્રુતશ્ચાસીત્કવિઃ સત્યવ્રતો દ્વિજઃ ॥
ઇત્યાદિ । ઇત્થં વિદ્યાદ્યબીજીયમાહાત્મ્યં દ્વિધા મુક્તિસૂક્તિપ્રસરફલાભ્યાં
પ્રદર્શિતં ભવતિ । અયમત્ર ભાવઃ- દેવતાન્તરાણાં
વિધિવદારાધનાસિદ્ધૌ ફલસિદ્ધિર્જાયતે । અસ્યાસ્ત્વસ્પષ્ટાશુદ્ધનામોચ્ચારણે
પ્રસઙ્ગતોઽપિ કૃતે ધર્માદિપુરુષાર્થચતુષ્ટયી સિદ્ધ્યતીતિ । કથં નેયં
સર્વૈરારાધ્યા ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સત્યતપસ આખ્યાનોદાહરણેન સંવાદયિષ્યતે

પ્. ૨૭)
એવં દ્વિતીયસ્ય કામરાજબીજસ્યોપાસનાફલં ન કેવલં રાજાદિવશ્યત્વમેવ
કિન્તુ તદેકદેશસ્ય
પ્રોક્તવાગ્ભવબીજવત્સરસ્વતીપ્રસાદકારિત્વમપીત્યાખ્યાનોદાહૃતિ##-
યન્નિત્યે ! તવ કામરાજમપરં મન્ત્રાક્ષરં નિષ્કલં
તત્સારસ્વતમિત્યવૈતિ વિરલઃ કશ્ચિદ્ બુધશ્ચેદ્ભુવિ ।
આખ્યાનં પ્રતિપર્વ સત્યતપસો યત્કીર્તયન્તો દ્વિજાઃ
પ્રારમ્ભે પ્રણવાસ્પદપ્રણયિનીં [પ્રણયિતામિતિ પાઠાન્તરમ્]
નીત્વોચ્ચરન્તિ સ્ફુટમ્

નિત્યં નામ કાલક્રમરહિતં તથા ચ પરા સંવિદ્ધિ માતૃમેયાદિરૂપેણ
પ્રસ્ફુરન્ત્યપિ સકૃદ્વિભાતોઽયમાત્મા
ઇત્યુક્તસ્થિત્યાવભાસનક્રિયાવિચ્છેદાભાવાત્
કાલાનવચ્છેદાદનસ્તમિતસ્વભાવત્વમાશ્રયતે । ન ચાસ્યાઃ ક્રિયાન્તરવત્
સક્રમત્વાત્કાલાવચ્છેદઃ સંભાવ્યોઽલૌકિકત્વાત્ । તદાહુઃ-
સક્રમત્વં ચ લૌકિક્યાઃ ક્રિયાયાઃ કાલશક્તિતઃ ।
ઘટતે ન તુ શાશ્વત્યાઃ પ્રાભવ્યાઃ સ્યાત્પ્રભોરિવ ॥
ઇતિ । અન્યત્રાપિ-
ઉચ્છલન્ત્યપિ સંવિત્તિઃ કાલક્રમવિવર્જનાત્ ।
ઉદિતૈવ સતી પૂર્ણા માતૃમેયાદિરૂપિણી ॥
ઇતિ । તેન હે નિત્યે ! અકાલકલિતત્વાદનસ્તમિતપરસંવિત્સ્વરૂપે ! વસ્તુતસ્તુ
નિત્યાનિત્યવિકલ્પાવિષયૈવ ચિદિત્યાશયેન શ્રીમદુત્પલદેવપાદા અપિ
મુક્તકેષ્વાહુઃ-
ન તદા ન સદા ન ચૈકદેત્યપિ સા યત્ર ન કાલધીર્ભવેત્ ।
તદિદં ભવદીયદર્શનં ન ચ નિત્યં ન ચ કથ્યતેઽન્યથા ॥ (ઉ૦ સ્તો૦ ૧૨##-
યદ્વા કામેશ્વર્યાદિચિત્રાન્તાસુ પઞ્ચદશસુ
તિથિનિત્યાસૂપચરિતનિત્યત્વધર્માસુ
પ્. ૨૮)
મધ્યે તદ્વિલયોદયધામત્વાદનસ્તમિતાનુપચરિતનિત્યત્વધર્મા ષોડશી
શ્રીમહાત્રિપુરસુન્દરીસંજ્ઞા નિત્યા । યદુક્તમ્-
એક એવ પ્રકાશાખ્યઃ પરઃ કોઽપિ મહેશ્વરઃ ।
યસ્ય શક્તિર્વિમર્શાખ્યા સા નિત્યા ગીયતે બુધૈઃ ॥
ઇતિ । હે નિત્યે ! અકાલકલિતપરસંવિત્સ્વરૂપે ! તવ ત્વદીયશ્રીઇવિદ્યાસ્થં
યત્કામરાજં કામેષુ કામ્યમાનેષ્વર્થેષુ સાર્વભૌમો રાજેવ દાતું
સ્વતન્ત્રમનન્યાપેક્ષિત્વાત્ કામરાજાભિધમપરં દ્વિતીયં મન્ત્રાક્ષરં
શ્રીવિદ્યાપરાર્ણરૂપં તન્નિષ્કલં નિષ્ક્રાન્તૌ કકારલકારૌ યસ્માત્તન્નિષ્કલં
તુર્યસ્વરમાત્રં સારસ્વતં સરસ્વતીપ્રસાદજન્યકવિત્વાદિસિદ્ધિજનકમિતિ
ચેદ્યદિ વિરલો ન સર્વો મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ
કશ્ચિદાયાતતીવ્રશક્તિપાતશ્લાધ્યો ભૂમાવવૈતિ વિજાનીયાત્ । પ્રાયઃ સર્વેષાં
સામાન્યેન રાજ્યપ્રદત્વવશીકારત્વાદિજ્ઞાનવત્ત્વાત્ । સ
બુધશ્ચતુર્દશવિદ્યાસુ વૈદુષ્યપ્રભાવપ્રખ્યાતકીર્તિઃ કવિઃ સ્યાત્ । વિરલ
ઇત્યુક્તેરેતજ્જ્ઞાનિત્વસ્ય દુર્લભત્વમ્ । યદ્વા યો જાનાતિ સ બુધસ્તદેવ તસ્ય
જ્ઞાનિત્વમિતિ । અન્યથા તદતિરિક્તજ્ઞાનસ્ય લાભેઽપિ અસારપ્રાયત્વમિતિ સૂચ્યતે ।
એતેન કામરાજૈકદેશસ્યાપિ વાગ્ભવબીજસમાનાર્થકત્વમિત્યુક્તમ્ । એવં
પૂર્વાર્ધેન કામકલાયા અપિ સારસ્વતત્વં પ્રદર્શ્ય
સત્યતપોમુનેરાખ્યાનોપન્યાસપૂર્વકં તસ્યા વાક્પ્રસાદજનનોપવૃંહણાય
હેતુદ્વારેણાપરાર્ધમાહ આખ્યાનમિતિ । યદ્યસ્માત્કારણાત્પ્રતિપર્વ પ્રતિપર્વસુ
વિષુવદાદ્યુત્સવાહેષુ દર્શાદિસન્ધિકાલેષુ વા સત્યતપસઃ
સત્યવ્રતપર્યાયસ્યર્ષેરાખ્યાનમાખ્યાયિકા વ્યુપલબ્ધસત્યાર્થભૂતકથા
તામાખ્યાયિકાં કીર્તયન્તઃ સંશ્રાવયન્તો દ્વિજા ઇત્યનેન
શુદ્ધવિદ્યાપદોદ્ભવાત્મકદ્વિતીયજન્મયોગિત્વાદ્
ગર્ભાધાનાદિભિશ્ચત્વારિંશતાસંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતા રુદ્રાંશરૂપા
બ્રાહ્મણા ઇત્યધિકારયોગ્યતા સૂચિતા । પ્રણવાસ્પદપ્રણયિનિ પ્રણવ ઓંકાર
એવાસ્પદં પ્રતિષ્ઠાધિષ્ઠાનં તસ્મિન્ પ્રણયઃ પરિચયોઽસ્યાસ્તીતિ પ્રણયિનિ
પ્રારભ્યમાણસ્ય પ્રણવોચ્ચારપૂર્વકતયા તત્સાપેક્ષત્ત્વમતઃ પ્રારમ્ભે
તદાખ્યાનકીર્તનોપક્રમે ઈમિત્યેતાવન્માત્રસતત્ત્વં
પ્રાગુક્તાપરબીજૈકદેશસ્વરૂપં સારસ્વતબોધફલકં પ્રણવેન સહ
પ્. ૨૯)
સમાનાર્થપ્રયોજનકત્વાત્ તત્સ્થાનીયં સ્ફુટં યથા ભવતિ તથા નીત્વા
પ્રાપયયોચ્ચરન્ત્યુચ્ચૈર્ગાયન્તિ । ઉપક્રમે ઉચ્ચાર્યત્વેન પ્રણવસ્ય
વિધાનાત્તત્સ્થાનીયં તદ્બીજં કૃત્વા સંભૂય પઠન્તીત્યર્થઃ । તદુક્તં
કાલિકાપુરાણે-
સ્રવત્યનોંકૃતં પૂર્વં પરસ્તાચ્ચ વિશીર્યતે ।
ઇતિ । દાલભ્યપરિશિષ્ટેઽપિ-
બ્રહ્મયજ્ઞો જપો હોમો દેવર્ષિપિતૃકર્મ ચ ।
અનોંકૃત્ય કૃતં સર્વં ન ભવેત્સિદ્ધિકારકમ્ ॥
શાટ્યાયનઃ-
દાનયજ્ઞતપઃ સ્વાધ્યાયજપધ્યાનસન્ધ્યોપાસનાપ્રાણાયામ હોમ દૈવ
પિતૃમન્ત્રોચ્ચારણબ્રહ્મારમ્ભાદીનિ પ્રણવમુચ્ચાર્ય પ્રવર્તયેદિતિ ।
શ્રુતિરપિ-
ઓંકારેણ સર્વા વાક્ સંતૃણ્ણા । (છાન્દો૦ ૨.૨૩.૩)
ઇતિ । સંતૃણ્ણા સમ્પુટિતેત્યર્થઃ ।
આખ્યાનં યથા-
કોસલેષુ દ્વિજઃ કશ્ચિદ્દેવદત્તેતિ વિશ્રુતઃ ।
અનપત્યશ્ચકારેષ્ટિં પુત્રાય વિધિપૂર્વકમ્ ॥
તસ્ય ચોદ્ગાતૃશાપાનુગ્રહયોઃ સમભાવિનોઃ ।
મૂર્ખો ભૂત્વા સુતઃ પશ્ચાદ્વિપશ્ચિત્કાલતોઽભવત્ ॥
બાલ્યે પિતૃભ્યાં ચ જનૈર્મુગ્ધઃ સ નિન્દિતો ભૃશં ॥
નિર્વેદાત્કાનને વન્યવૃત્ત્યાહાન્યતિવાહયન્ ।
સત્યં બ્રૂતે સ્થિતસ્તત્ર નાનૃતં વરદે પુનઃ ॥
જનૈઃ સત્યતપા નામ કૃતમસ્ય દ્વિજસ્ય વૈ ।
દૈવેનાહં કૃતો મૂર્ખો નાન્યોઽત્ર કારણં મમ ॥
પ્રાપ્ય ચૈવોત્તમં જન્મ વૃથા જાતં મમાધુના ।
ઇત્યાદિ ચિન્તયંસ્તત્ર વિરક્તઃ કાલયાપનઃ ॥
પ્. ૩૦)
નારાધનાદિ વિવિદે ન ધ્યાનં ન ચ સજ્જપમ્ ।
કેવલં સત્યવાદીતિ વિશ્રુતઃ સકલે જને ॥
તત્રૈકદા કિરાતેન વિદ્ધે કોલે મુનેઃ પુરઃ ।
વિદ્રુતે કૃપયાક્રાન્તો બીજં સારસ્વતં તદા ॥
અજ્ઞાતશ્રુતપૂર્વં ચોચ્ચાર્ય શોકે મમજ્જ સઃ ।
પ્રસસાદ તતો બ્રહ્મવિદ્યાં તસ્મૈ દદૌ શિવા ॥
બીજોચ્ચારણતો દેવ્યા વિદ્યા પ્રસ્ફુરિતાખિલા ।
વાલ્મીકેશ્ચ યથા પૂર્વં તથા સ હ્યભવત્કવિઃ ॥
ક્વ ગતઃ કોલ ઇતિ તં પૃચ્છન્તં મૃગયું દ્વિજઃ ।
ધાર્મિકઃ સત્યકામસ્તુ શ્લોકમિમમુવાચ સઃ ॥
યા પશ્યતિ ન સા બ્રૂતે યા બ્રૂતે સા ન પશ્યતિ ।
અહો બ્યાધ સ્વકાર્યાર્થિન્ ! કિં પૃચ્છસિ પુનઃ પુનઃ ॥
ઇત્યુક્તસ્તેન સ વ્યાધો નિરાશઃ સૂકરે તદા ।
પૂજ્યોઽયં નાતિપ્રશ્નાર્હ ઇતિ મત્વા યયૌ ગૃહમ્ ॥
સારસ્વતં સત્યવ્રતો જપ્ત્વા લોકેઽભવચ્છ્રુતઃ ।
પિત્રા સંમાનિતો નીતઃ સ્વાલયં વાક્પતિરિવ ॥
મુનયઃ કિલ ગાયન્તિ ચાખ્યાનં પ્રતિપર્વસુ ।
યદીયમતિવિસ્તીર્ણં યશોઽપિ તદુપક્રમે ॥
ઇતિ । એવં સ મુનિર્નિષ્કલમપ્યપરં સારસ્વતં જજાપેતિ
ગ્રન્થકૃત્સન્દર્ભરચનોપન્યાસરીત્યા સમુપક્ષિપ્તમ્ યત્તુ કેચિત્
ઋક્સામયોર્યજુષિ સન્ધિવશાદુદીર્ણં બીજં સરસ્વતિ સકૃત્તવ યે જપન્તિ । તે
સત્યવાક્યમુનિવદ્વિદિતત્રયીકા આથર્વણાદિકમવાપ્ય સુખીભવન્તિ ।
ઇત્યુક્તપુરાવૃત્તમાદ્યવાગ્ભવબીજમાત્રપરમેવેત્યાચક્ષતે તે
તસ્યાગાધહૃદયસિન્ધોર્ગૂઢાશયાનવગાહિનઃ । યા
પશ્યતીત્યસ્યાયમર્થઃ-
યદુક્તં ત્વયા- વરાહઃ કેન પથાગાત્ । ઇત્યયં પ્રશ્નો
દર્શનવદનયોરેકકર્તૃકત્વે સત્યેવોપપદ્યતે । ન ચ તથા
તયોર્ભિન્નકર્તૃકત્વાત્ । તથાહિ-
પ્. ૩૧)
અનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ (મુણ્ડ૦ ૩ ૧ ૧) ઇતિ શ્રુતિપ્રતિપાદ્યા યા
સર્વસાક્ષિણી ચિત્સા પશ્યતિ । તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા
સર્વમિદં વિભાતિ (કઠો૦ ૫ ૧૫) ઇતિ શ્રુત્યા સર્વપ્રકાશકત્વસ્ય
ચિચ્છક્તેરેવ પ્રતિપાદનાદિતિ ન સા બ્રૂતે । વદનકર્તૃત્વં તુ બુદ્ધેરેવ ન
ચિતિશક્તેરિતિ સાંખ્યાદિમર્યાદયા બુદ્ધિર્યા વદતિ સા ન જડત્વાદ્વિષયં
પશ્યતિ પ્રકાશયેત્ ।
નનુ તયોશ્ચિતિજડશક્ત્યોસ્તાદાત્મ્યાધ્યાસવશાદ્ય એવ પશ્યતિ સ એવ બ્રૂતે ઇતિ
લૌકિકપ્રસિદ્ધવ્યવહારદર્શનાદ્ભવતોઽપિ કુતો નૈવં વ્યવહારઃ ઇતિ ચેન્ન ।
અધ્યાસહેત્વવિદ્યાયામપિ પ્રક્ષીણત્વાત્ સતીત્થંભાવે અહો વ્યાધ ! સ્વકાર્યાર્થિન્
વરાહવધપાતકાદન્યથાસત્યવદનપાપાચ્ચ ભીતિઃ સ
સરસ્વતીપ્રસાદજન્યવાક્ કૌશલેન વ્યાધમુપરમયાંચક્રે । અત્ર
નિષ્કલમિત્યનેન રક્તશુક્લમિશ્રબિન્દુમયદિવ્યાક્ષરાત્મિકા શ્રીમહાકામકલા
સ્વાન્તઃ ક્રોડીકૃતાનન્તવર્ણરાશિમહામન્ત્રવીર્યસ્ફારા
મહાત્રિપુરસુન્દરીત્યતિરહસ્યમુપક્ષિપ્તમ્ । યદુક્તં કામકલાવિલાસે-
સિતશોણબિન્દુયુગલં વિવિક્તશિવશક્તિસંકુચત્પ્રસરમ્ ।
વાગર્થસૃષ્ટિહેતુઃ પરસ્પરાનુપ્રવિષ્ટવિસ્પષ્ટમ્ ॥
બિન્દુરહંકારાત્મા રવિરેતન્મિથુનસમરસાકાઅરઃ ।
કામઃ કમનીયતયા કલા ચ દહનેન્દુવિગ્રહૌ બિન્દૂ ॥
ઇતિ કામકલાવિદ્યા દેવીચક્રક્રમાત્મિકા સેયમ્ ।

વિદિતા યેન સ મુક્તો ભવતિ મહાત્રિપુરસુન્દરીરૂપઃ ॥ (૬ ૭ ૮)
ઇતિ । શ્રુતાવપિ-
યસ્તિત્યાશ સચિવિદં સખાયં ન તસ્ય વાચ્યપિ ભાગોઽસ્તિ । (તૈ૦ આ૦ ૧ ૩ ૧)
યદીં શૃણોત્યલકં શૃણોતિ નહિ પ્રવેદ સુકૃતસ્ય પન્થામ્ ।
ઇત્યેતદગ્રે પ્રકટીભવિષ્યતિ । પ્રણવાસ્પદપ્રણયિતામિતિ પાઠે તુ યદિત્યુક્તબીજં
સત્યતપોમુનેરુપાખ્યાનારમ્ભે પ્રણવસ્થાનપ્રતિષ્ઠત્વં નીત્વેત્યર્થઃ ।
પ્. ૩૨)
એતેનાસ્ય પ્રણવસમાનૈકપ્રયોજનત્વાન્મોક્ષૈકફલત્વં મુખ્યમવધાર્યમ્ ।
શ્રુતિશ્ચ-
ઓમિત્યેવ ધ્યાયથાત્માનમન્યા વાચો વિમુઞ્ચથામૃતસ્યૈષ સેતુરિતિ
(મુણ્ડકો૦ ૨ ૨ ૬)

એવં પ્રથમદ્વિતીયબીજૈકદેશોપાસનાફલં પ્રદર્શ્ય વિદ્યાતૃતીયબીજ
તદેકદેશયોરપિ સારસ્વતફલકત્વં દર્શયતિ-
યત્સદ્યો વચસાં પ્રવૃત્તિકરણે દૃષ્ટપ્રભાવં બુધૈ-
સ્તાર્તીયીકમહં [તાર્તીયં તદહં ઇતિ પાઠાન્તરમ્] નમામિ મનસા
ત્વદ્બીજમિન્દુપ્રભમ્ ।
અસ્ત્વૌર્વોઽપિ સરસ્વતીમનુગતો જાડ્યામ્બુવિચ્છિત્તયે
ગૌઃ શબ્દો ગિરિ વર્તતે સ નિયતં યોગં વિના સિદ્ધિદઃ

હે નિત્યે ઇતિ સમ્બોધનં પૂર્વસ્માદનુવર્તનીયમ્ । યદ્બીજં સદ્યઃ સપદિ
અચિરાયેત્યર્થઃ । વચસાં સાલઙ્કારગુણોપેતસરસસૂક્તિપદગુમ્ફાનાં
પ્રવૃત્તિકરણે
નિરર્ગલપ્રસરદ્ગદ્યપદ્યમયમનોહરવાક્યપ્રબન્ધનિર્માણક્રિયાયાં
બુધૈર્વિદ્વદ્ભિર્દૃષ્ટોઽનુભૂતઃ પ્રભાવો વાગ્જનનસામર્થ્યં યસ્ય તત્ એતેન
મહાકાવ્યકૃતાં બુધાનાં વૈદુષ્યમેતત્પ્રસાદમાત્રોદ્ભવમેવ । અતસ્તત્ર
વિકલ્પાદિશઙ્કાતઙ્કાભાવ ઇત્યભિહિતમ્ । બુધૈરિતિ
સંપન્નવાક્પ્રસરવિલાસત્વાત્ સસંવાદમિત્યુક્તમ્ । તૃતીયમેવ તાર્તીયીકં
તીયાદીકક્ ત્વદ્બીજં તવ વિદ્યાગતં સૌરિતિ શક્તિબીજમિન્દુપ્રભં
ચન્દ્રમરીચિગૌરં તદહં મનસા નમામિ ધ્યાયામિ ઇતિ માનસાર્ચાયા અપિ
અવકાશો દર્શિતઃ એવમગ્રેઽપિ જ્ઞેયમત્ર નિખિલસ્ય પ્રાતીતિકેન ચિદાત્મત્વેન
બ્રહ્માર્પણદૃષ્ટેર્ઝટિત્યુન્મજ્જનાત્ ઇત્યવશ્યકર્તવ્યત્વં દ્યોતિતમ્ ।
યત્તદોર્નિત્યસમ્બન્ધત્વાત્તદોઽધ્યાહારઃ તાર્તીયં તદિતિ પાઠે તુ
નાધ્યાહારાપેક્ષિત્વમ્ । ઇન્દુપ્રભમિતિ શુક્લવર્ણધ્યાનં
વાગુત્પત્તિફલાનુગુણમ્ । યદુક્તં શ્રીદુર્વાસસા-
પ્. ૩૩)
ચિન્તયતાં સિતવર્ણાં વાચો નિર્યાન્ત્યયત્નતો વદનાત્ ॥
ઇતિ શક્તિબીજસ્યાપિ સારસ્વતફલકત્વમિતિ પ્રદર્શિતમ્-
બીજમધોદ્વિજસ્થં ચ વાચયાપિ સમન્વિતમ્ ।
એતત્ સરસ્વતીબીજં સદ્યો વચનકારકમ્ ॥
ઇતિ । તથા-
મૂર્ધ્નોઽથ દ્વાદશાન્તોદિતશશિધરબિમ્બ(સ્થ)યોનૌ સ્ફુરન્તં
સંવીતં વ્યાપકાર્ણૌધવલરુચિમકારસ્થિતં બીજમન્ત્યમ્ ।
ધ્યાત્વા સારસ્વતાચ્છામૃતજલલુલિતં દિવ્યકાવ્યાદિકર્તા
નિત્યં ક્ષ્વેલાપમૃત્યુગ્રહદુરિતવિકારાન્નિહન્ત્યાશુ મન્ત્રી ॥
ઇતિ । અહમવિદ્યમાનહકારમિતિ કેચિત્ । તત્ હ્ સૌઃ ઇતિ બીજાભિપ્રાયાપેક્ષમ્ ।
નાપ્યેવંફલકત્વં સમ્પૂર્ણબીજસ્યૈવાપિતુ તદેકદેશસ્યાપીત્યુત્તરાર્ધેનાહ
અસ્તુ ઇતિ । વ ઇતિ યુષ્મચ્છબ્દેન દેવ્યા ગ્રહણં સરસ્વતી શબ્દેન વિદ્યાયાઃ વો
યુષ્મત્સમ્બન્ધિનીં સરસ્વતીમનુગતો વિદ્યાતૃતીયબીજગતો વાગ્દેવતાર્થવાચકો
વા સૌરિત્યત્ર સ્થિતઃ સ ઔરિતિશબ્દોઽપિ જાડ્યામ્બુનો જાડ્યં મતિમાન્દ્યં
તદેવામ્બુ જલં તસ્ય વિચ્છિત્તયે વ્યુપસંહરણાયાસ્તુ । ન ઇતિ શેષઃ । કીદૃશ
ઇત્યાવૃત્ત્યા વિશ્લિષ્ય વિશેષણતયા સ્ ઇતિપદં વ્યાખ્યેયમ્ । અસવિદ્યમાનઃ
સકારો યસ્ય સ બીજૈકદેશમાત્રસતત્ત્વ ઇત્યર્થઃ । સ એવાગ્નિઃ સલિલે સંનિવિષ્ટ ઇતિ
શ્રુત્યુક્તેઃ (શ્વેતાશ્વ૦ ૬-૧૫) । ઔર્વો વાડવાગ્નિરપિ
સરસ્વતીમનુગતઃ સરસ્વત્યાખ્યાયા નદ્યાઃ સમુદ્રાન્તઃપ્રવિષ્ટાયાઃ સમીપે
સમુદ્ર એવ ક્ષિપ્તોઽમ્બુ શોષયતિ ઇત્યુપમાશ્લેષધ્વનિઃ ।
એવમુક્તબીજાક્ષરસાદૃશ્યેન સરસ્વત્યર્થવિષયકેતરપદવર્ણવૃત્તિકોઽપ્યસૌ
સારસ્વતફલકત્વં નાતિક્રામતીત્યત આહ- ગૌરિતિ । તથા ગૌરિતિ શબ્દો ગિરિ
સરસ્વત્યાં નિયતં વર્તતે સરસ્વતીદેવતાર્થવૃત્તિવિષયકત્વાન્નિશ્ચયેન
તદ્વાચકઃ । સોઽપિ યોગં ધ્યાનાદ્યુપાયવિધિં વિના સિદ્ધિદઃ
સરસ્વતીપ્રસાદાત્મકસિદ્ધિજનકો ભવતિ । યોઽગં ગકારં વિનેતિ વા સ ઇતિ
પ્રસિદ્ધઃ । યદ્વા ઔરિતિ શબ્દઃ સરસ્વત્યર્થવાચકઃ
પ્. ૩૪)
કીદૃશઃ સ ઇતિ વિશેષણભાવેનાગિતિ પદં વિશ્લિષ્યાવૃત્ત્યા યોજ્યમ્ । અગ્
અવિદ્યમાનો ગકારો યસ્ય સોઽસંયુક્તત્વાત્સ્વરૂપમાત્ર ઇત્યર્થઃ । ન ચાસ્ય
પ્રોક્તૈતાવન્માત્રફલજનકત્વં પૃથક્
પ્રાતિસ્વિકાર્થક્રિયાસામર્થ્યસ્યાપ્યામ્નાતત્વાત્ તત્ર કેચિન્મન્ત્રા
નિયતાર્થવિતરણપ્રવણાઃ કેચિત્સામાન્યેન સર્વાર્થદાઃ । તદુક્તમાચાર્યૈઃ##-
સન્ધ્યક્ષરાઃ સ્યુશ્ચત્વારો મન્ત્રાઃ સર્વાર્થસાધકાઃ ।
ઇતિ । સકારવિયુક્તત્વેઽપિ નૈયત્યેનાસ્ય વાગ્વિલાસપ્રભવત્વં તત્સંયુક્તત્વે તુ કિમુ
પુનરિત્યપિશબ્દેન દ્યોત્યતે । ઇત્થં ઐં ઈં ઔરિતિ શુદ્ધા ચ પૃથગુપદિષ્ટેતિ

એવં શ્રીવિદ્યાસ્થબીજાનાં ન
કેવલમુક્તસારસ્વતતત્ત્વબોધફલોત્પાદનસામર્થ્યમેવ
યાવત્ફલાન્તરાણ્યપીતિ સામાન્યેન ફલોત્પાદશક્તિત્વં પ્રતિપાદયતિ-
એકૈકં તવ દેવિ ! બીજમનઘં સવ્યઞ્જનાવ્યઞ્જનં
કૂટસ્થં યદિ વા પૃથક્ક્રમગતં યદ્વા સ્થિતં વ્યુત્ક્રમાત્ ।
યં યં કામમપેક્ષ્ય યેન વિધિના કેનાપિ વા ચિન્તિતં
જપ્તં વા સફલીકરોતિ તરસા તં તં સમસ્તં નૃણામ્

હે દેવીતિ પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતમ્ । તવ સમ્બન્ધિ એકૈકં પ્રત્યેકં બીજમનઘં
વ્યઞ્જનાક્ષરાસંયુક્તત્વેન શુદ્ધપ્રાયં બીજમજાત્મકં ચેત્યાવૃત્ત્યા
વ્યાખ્યેયમ્ । તદેવ સ્પષ્ટયતિ- સવ્યઞ્જનાવ્યઞ્જનમિતિ । વ્યઞ્જનાનિ
સ્પર્શાન્તઃ સ્થોષ્મસંજ્ઞકાનિ તદન્યતમયુક્તં સવ્યઞ્જનં ।
યથાહસ્થિતેત્યુક્તરીત્યા હૈં હીં હૌરિત્યાદિ । તદ્ભિન્નમવ્યઞ્જનમજ્માત્રતયા
સકેતવિદ્યાસ્વરૂપમિત્યર્થઃ । યદિ વા સવ્યઞ્જનત્વેઽપિ
દ્વ્યાદિહલ્સંસર્ગાનુપૂર્વ્યા કૂટસ્થમક્ષરપિણ્ડાત્મકં સહસેત્યુક્તરીત્યા
હ્સૈં હ્સ્ ક્લીં હ્સૌરિત્યાદિ । ષડ્વ્યઞ્જનાધિષ્ઠિતં વા યથા- હ્ સ્ ક્ લ્ ર્ ડૈં
હસકલરડીં હસકલરડૌરિત્યાદ્યાત્મકમ્ । તથા પ્રથગકૂટસ્થિતસ્વરૂપેણ
વિશ્લિષ્ટવર્ણક્રમતયા સંયુક્તાક્ષરાત્મતાં
પ્. ૩૫)
વિહાય પંક્તિશઃ કૃતસંનિવેશકં તત્ર પૃથક્ત્વેઽપિ ક્રમગતં
વાગ્ભવાદિક્રમસ્થં એતદ્વિવૃતપૂર્વમ્ । યદ્વા
વ્યુત્ક્રમાત્ક્રમવૈપરીત્યાચ્છક્ત્યાદિક્રમેણ કામરાજાદિક્રમેણ વા સ્થિતં
ઇત્યનેન શૃષ્ટિસ્થિતિસંહારક્રમોઽપિ બ્રહ્મચર્યાદ્યાશ્રમિકોપાસનાપેક્ષક ઇતિ
સૂચિતવાન્ । તથા ચ સૃષ્ટૌ ક્રમજપઃ સ્થિતિસંહારયોરક્રમજપઃ । તત્ર
ત્રયાણાં યુગપત્પ્રયોગારમ્ભે ક્રમવ્યુત્ક્રમવિચારઃ
પૃથક્પૃથક્સાધનપ્રયોગાદૌ તુ ક્રમાદિવિચારાભાવસ્તત્ર કામનાભેદેન
તેષાં પરસ્પરમનપેક્ષણાત્ તદુક્તં રુદ્રાયામલે-
વાગ્ભવં પ્રથમં દેવિ ! કામરાજં દ્વિતીયકમ્ ।
તૃતીયં શક્તિબીજં તુ શિવયુક્તં સદા ભવેત્ ॥
એષા બાલા સમાખ્યાતા સર્વદોષવિવર્જિતા ।
આદ્યબીજં ભવેન્મધ્યે મધ્યં ચાદૌ નિયોજયેત્ ॥
એવં યો જપતે મન્ત્રં ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યભાગ્ભવેત્ ।
આદ્યમન્તેઽન્તિમં મધ્યે મધ્યં ચાદૌ નિયોજયેત્ ॥
એવં કૃત્વા જપેન્મન્ત્રં સર્વસિદ્ધિમવાપ્નુયાત્ ।
ઇતિ । યં યમિતિ સુલભં દુર્લભં વા કામં કામ્યમાનં ધર્માદિચતુર્વર્ગં
તદન્યતમં વાપેક્ષ્ય સમુદ્દિશ્ય યેન કેનાપિ વા વિધિના વિધાનેન
સર્ષ્યાદ્યઙ્ગન્યાસક્રમેણ વા શ્રીગુરુપાદુકામાત્રસ્મરણક્રમેણ વા યદ્વા
યેન કેનાપીત્યાગમાદ્યુક્તપ્રકારેણ યદૃચ્છાગતેન વા ચિન્તિતં સ્વવાચ્ય
દેવતા તાદાત્મ્યેન ભાવિતં । યદુક્તમ્-
દેવતા ગુરુમન્ત્રાણાં ભાવયન્નૈક્યમાત્મના
ઇતિ । સકલત્વેન નિષ્કલત્વેન તદુભયાત્મકત્વેન વા દેવતાતાદાત્મ્યેન ભાવિતમ્ ।
યદુક્તમ્- દેવતાગુરુમન્ત્રાણાં ભાવયન્નૈક્યમાત્મના ઇતિ સકલત્વેન
નિષ્કલત્વેન તદુભયાત્મકત્વેન વા ધ્યાતં તથાગમોક્તનિયતલક્ષસંખ્યયા
પૂર્વસેવાત્મિકયોપાંશ્વાદિભેદેન ચ જપ્તં વેતિ વિકલ્પેન ધ્યાનજપયોઃ
સમુચ્ચયાભાવેઽપ્યભીષ્ટાર્થસિદ્ધિરિતિ દ્યોતિતમ્ ।
પ્. ૩૬)
નૃણાં મનુષ્યાણામિતિ સામાન્યોક્તેરધિકારિનિયમાભાવાત્
સ્ત્રીશૂદ્રાદયોઽપ્યેતદારાધનાદાવધિકૃતા ઇતિ બોધ્યતે ।
બ્રાહ્મણપરિવ્રાજકાદયો હ્યધિકૃતા એવ
તદુદ્દેશેનૈવાશેષાગમપ્રવૃત્તિદર્શનાત્ । અત્રાપિ વિપ્રાઃ ક્ષોણિભુજો
વિશસ્તદિતરે ઇત્યાદ્યગ્રે વક્ષ્યતે । તં તં કામમભીપ્સિતમર્થં સમસ્તં
નિખિલં તરસાચિરાયેહૈવ જન્મનિ ન તુ જ્યોતિષ્ટોમાદિવદપૂર્વાત્મના સ્થિત્વા
લોકાન્તરે સફલીકરોતિ ફલં જનયતીત્યર્થઃ ।
તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડે-
તસ્માદશેષલોકાનાં ત્રિપુરારાધનં વિના ।
ન સ્તો ભોગાપવર્ગૌ તુ યૌગપદ્યેન કુત્રચિત્ ॥
તન્મનાસ્તદ્ગતપ્રાણસ્તદ્યાજી તદ્ગતેહકઃ ।
તદાત્મૈક્યેન કર્માણિ કુર્વન્મુક્તિમવાપ્સ્યતિ ।
એતદ્રહસ્યમાખ્યાતં સર્વેષાં હિતકામ્યયા ॥
ઇતિ । મૂલભેદાઃ
શુદ્ધાસ્તાવચ્ચત્વારસ્તેષામેકદ્વ્યાદિપ્રોક્તવ્યઞ્જનસાચિવ્યેનાનેકધા ભેદાઃ
ભવન્તિ । વિધયસ્તુ પદ્ધતિષ્વાચાર્યપ્રદર્શિતાસ્તત્તન્મતાનુસારિણઃ પ્રસિદ્ધાઃ
ઇતિ તત્પ્રદર્શનપ્રયાસેનાલમ્ । જપાદિલક્ષણં કુલાર્ણવે-
ઉચ્ચૈર્જપોઽધમઃ પ્રોક્ત ઉપાંશુર્મધ્યમઃ સ્મૃતઃ ।
ઉત્તમો માનસો દેવિ ! ત્રિવિધઃ કથિતો જપઃ ॥
અતિહ્રસ્વો [અતિહ્રસ્વો વ્યાદિહેતુરતિદીર્ઘસ્તપઃ ક્ષયઃ ।
અક્ષરાક્ષરસંયુક્તો યો મન્ત્રઃ સ ન સિધ્યતિ ॥
ખ) અક્ષરાક્ષરસંયુક્તં જપેન્મૌક્તિકહારવત્ ।
ગ) અક્ષરાક્ષરસંયુક્ત્યા જપેન્મૌક્તિકપંક્તિવત્ । (મુ૦ સં૦)]
વ્યાધિહેતુરતિશીઘ્રે તપઃક્ષયઃ ।
અક્ષરાક્ષરસંયુક્ત્યા જપેન્મૌક્તિકપંક્તિવત્ ॥
મનસા યઃ સ્મરેત્સ્તોત્રં વચસા વા મનું જપેત્ ।
ઉભયં નિષ્ફલં દેવિ ! ભિન્નભાણ્ડોદકં યથા ॥
પ્. ૩૭)
જાતસૂતકમાદૌ સ્યાત્તદન્તે મૃતસૂતકમ્ ।
સૂતકદ્વયસંયુક્તો યો મન્ત્રઃ [યો યન્ત્રઃ (મુ૦ સં૦)] સ ન
સિદ્ધ્યતિ ॥
મન્ત્રાર્થં મન્ત્રચૈતન્યં યોનિમુદ્રાં ન વેત્તિ યઃ ।
શતકોટિજપેનાપિ તસ્ય સિદ્ધિર્ન જાયતે ॥
ગુપ્તબીર્યાશ્ચ [સુપ્તબીજાશ્ચ (મુ૦ સં૦)] યે મન્ત્રા ન દાસ્યન્તિ
ફલં પ્રિયે ।
મન્ત્રાશ્ચૈતન્યસહિતાઃ સર્વસિદ્ધિકરાઃ સ્મૃતાઃ ॥
ચૈતન્યરહિતા મન્ત્રાઃ પ્રોક્તા વર્ણાસ્તુ કેવલમ્ ।
ફલં નૈવ પ્રયચ્છન્તિ લક્ષકોટિજપાદપિ ॥ (૧૫ ઉ૦ ૫૪-૬૧ શ્લો૦)
ઇતિ । એકૈકબીજજપક્રમશ્ચ યથા-
અચ્છાભઃ સ્વચ્છભૂષો ધરણિમયગૃહે વાગ્ભવં લક્ષમેકં
યો જપ્યાત્તદ્દશાંશં વિહિતહુતવિધિર્મન્ત્રજપ્તાઞ્જનાભિઃ ।
કાવ્યૈર્નાનાર્થવૃત્તૈર્ભુવનમખિલમાપૂરયેચ્ચ સ્વકીયૈ-
ર્મારાર્ત્યા વિહ્વલાભિઃ પુનરયમનિશં સેવ્યતે સુન્દરીભિઃ ॥
રક્તાકલ્પોરુણતરદુકૂલાર્તવાલેપહૃદ્યો
મૌની ભૂસદ્મનિ સુખનિવિષ્ટો જપેલ્લક્ષમેકમ્ ।
બીજં મન્ત્રી રતિપતિમયં પ્રોક્તહોમાવસાનમ્
યોઽસૌ લોકે સસુરમનુજૈઃ સેવ્યતે પૂજ્યતે ચ ॥
ધરાપવરકે તથા જપતુ લક્ષમન્ત્યં મનું
સુશુક્લકુસુમાંશુકાભરણલેપનાદ્યો વશી ।
અમુષ્ય વદનાદનારતતયોચ્ચરેદ્ ભારતી
વિચિત્રપદપદ્ધતિર્ભવતિ ચાસ્ય લોકો વશે ઇતિ

યચ્ચ શ્રીપરદેવતાયાઃ સ્વરૂપમાગમેષુ નિષ્કલાદિભેદેન ત્રિધોક્તં તત્ર
નિષ્કલસ્વરૂપં જ્યોતિર્મયી વાઙ્મયી ઇત્યનેન ગ્રન્થકૃદુપદિષ્ટવાન્
સકલનિષ્કલોભયાત્મકસ્યૈન્દ્રસ્યેવેત્યનેન નિર્દેશઃ
કૃતોઽધુનાવશિષ્યમાણં
પ્. ૩૮)
સકલધ્યાનસ્વરૂપં પઞ્ચભિઃ શ્લોકૈઃ
પ્રોક્તશુદ્ધબીજત્રયસાધારણધ્યેયતયોપદિશતિ-
વામે પુસ્તકધારિણીમભયદાં સાક્ષસ્રજં દક્ષિણે
ભક્તેભ્યો વરદાનપેશલકરાં કર્પૂરકુન્દોજ્જ્વલામ્ ।
ઉજ્જૃમ્ભામ્બુજપત્રકાન્તનયનસ્નિગ્ધપ્રભાલોકિનીં
યે ત્વામમ્બ ! ન શીલયન્તિ મનસા તેષાં કવિત્વં કુતઃ

અમ્બ તે પારિપૂર્ણ્યેન સ્વાત્મસ્ફુરત્તયા વિશ્વં પરામૃશતીત્યમ્બા
યદુક્તમ્-
આત્મનઃ સ્ફુરણં પશ્યેદ્યદા સા પરમાકલા ।
અમ્બિકા રૂપમાપન્ના પરા વાક્ સમુદ્રીરિતા ॥
ઇતિ । હે અમ્બ ! વિશ્વજનનિ ! ત્વાં યે જનાઃ કવિત્વાભીપ્સવો
મનસાન્તર્મુખાવિકલ્પકવૃત્તિના ચેતસા ન શીલયન્તિ ન સમાદધતે
અનન્યમનસ્કતયા ન ધ્યાયન્તીત્યર્થઃ । એતજ્જપસ્યાપ્યુપલક્ષણં । ચિન્તિતં
જપ્તં વેતિ પૂર્વમુત્ક્રાન્તત્વાત્ તેન ધ્યાનપુરઃસરં ત્વદ્વિદ્યામપિ ન જપન્તિ
તેષાં કવિત્વં કાવ્યસન્દર્ભનિર્માણપ્રતિભાશાલિત્વં કુતો ન
વ્યતિરિક્તાત્કુતશ્ચિત્કારણાત્તત્સંભવઃ સ્યાત્ અથ ચ કવિત્વં ક્રાન્તદર્શિત્વં
ત્રિકાલજ્ઞત્વમ્ । યદ્વા નેતિ કુત ઇત્યનેન સંબધ્યાયમર્થઃ યે ત્વાં શીલયન્તિ
તેષાં કવિત્વં કુતો ન અનુત્પત્તિહેત્વભાવાત્સ્યાદેવેત્યર્થઃ । વસ્તુતો
ધ્યાનપૂર્વક નિયતજપાદિપ્રાધાન્યાદેવ પ્રોક્તફલસંપત્તેર્દર્શનાત્
ઇત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વાક્યયોજના કાર્યા । કીદૃશીં વામે વામકરદ્વયે
ઉર્ધ્વાધઃ ક્રમેણ
પુસ્તકધારિણીમભયદાઞ્ચાશેષલૌકિકાલૌકિકવાઙ્મયાધારભૂતત્વેન
પઞ્ચાશદ્વર્ણમયમાતૃકાલિપ્યાત્મકં પુસ્તકમભયમુદ્રાં ચ
ધારયન્તીં તથા દક્ષિણે દક્ષિણકરદ્વયે ઉર્ધ્વાધોભાવેન
સાક્ષસ્રજમક્ષમાલાધારિણીં સા ચાગમેષુ કલ્પિતાકલ્પિતત્વેન દ્વિધોક્તા ।
તદુક્તં કુલાર્ણવે-
અક્ષમાલા દ્વિધા પ્રોક્તા કલ્પિતાકલ્પિતેતિ ચ ।
પ્. ૩૯)
કલ્પિતા મણિભિઃ કૢપ્તા માતૃકા સ્યાદકલ્પિતા ॥
આદિક્ષાન્તાક્ષરાત્મત્વાદક્ષમાલેતિ કીર્તિતા ॥ (૧૫ ઉ૦ ૪૮-૪૯)
ઇતિ । તથા સમ્પ્રદાનીયેભ્યો ભક્તેભ્ય આરાધકેભ્યો વરદાનેઽભિમતાર્થવિતરણે
પેશલો દક્ષ ઉદ્યુક્તત્વાત્કરઃ પાણિર્યસ્યાસ્તાં વરમુદ્રાધારિણીમિતિ
ચતુર્ભુજત્વાદાયુધધ્યાનમુક્તમ્ અત્ર
સિદ્ધિદાનાશેષભયોન્મૂલનજ્ઞાનક્રિયાત્મકસ્ય
પરદેવતાસ્વરૂપસ્યોન્મેષકત્વાભિવ્યક્તયે વરાભયદત્વવહત્વમ્ । તથા
કર્પૂરો ઘનસારઃ કુન્દં માધ્યં પુષ્પવિશેષશ્ચ તદ્વદુજ્જ્વલાં
શોભમાનાં શુક્લવર્ણામિત્યર્થઃ । અનેન
શ્વૈત્યસૌરભ્યસૌકુમાર્યાદિગુણવત્ત્વમભિહિતમ્ । શુક્લવિલેપમાલ્યામ્બરાં
શીતાંશુખણ્ડમૌલિં ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તથા ઉદ્ગતા જૃમ્ભા
વિજૃમ્ભણં વિકાસો યસ્ય તદુજ્જૃમ્ભમુન્નિદ્રં યદમ્બુજં પદ્મં તસ્ય
યાનિ સરસાન્તર્દલાનિ તદ્વત્કાન્તાનિ મનોહરાણિ નયનાનિ નેત્રાણિ તેષાં યા
સ્નિગ્ધપ્રભા મસૃણકાન્તિસ્તયા યુક્ત આલોક
આલોકનમસ્ત્યસ્યાસ્તામુજ્જૃમ્બામ્બુજપત્રકાન્તનયનસ્નિગ્ધપ્રભાલોકિનીમ્ ।
તદુક્તં વાગ્ભવબીજસાધનમુપક્રમ્ય જ્ઞાનાર્ણવે-
વાગ્ભવાખ્યાં જપેદ્વિદ્યાં વાગીશીં સંસ્મરન્ બુધઃ ।
કર્પૂરધવલાં શુભ્રપુષ્પાભરણભૂષિતામ્ ॥
અત્યન્તશુભ્રવસનાં વજ્રમૌક્તિકભૂષણામ્ ।
મુક્તાફલામલમણિજપમાલાલસત્કરામ્ ॥
પુસ્તકં વરદાનં ચ દધતીમભયપ્રદામ્ ।
એવં ધ્યાયેન્મહેશાનિ સર્વવિદ્યાધિપો ભવેત્ ॥
ઇતિ । અસ્ય ધ્યાનસ્ય ચિન્તનં સાધકમૂલાધારાધિકરણકમ્ । તદુક્તં
પઞ્ચદશીમધિકૃત્ય શ્રીવિદ્યાર્ણવે-
મૂલાધારે વાગ્ભવાખ્યં કૂટં સંચિન્તયેદ્બુધઃ ।
વાગ્ભવાખ્યસ્ય કૂટસ્ય ઋષિર્બ્રહ્મા સમીરિતઃ ॥
છન્દો ગાયત્રમાખ્યાતં દેવતા વાગધીશ્વરી ।
આદ્યવર્ણં તુ બીજં સ્યાદન્ત્યં શક્તિઃ સમીરિતા ॥
મધ્યત્રયં કીલકં સ્યાદ્ વાક્સિદ્ધ્યૈ વિનિયોગકમ્ ॥
પ્. ૪૦)
ઇતિ । ધ્યાનમપિ-
શુક્લાં સ્વચ્છ વિલેપમાલ્યવસનાં શીતાંશુખણ્ડોજ્જ્વલાં ।
વ્યાખ્યામક્ષગુણં સુધાઢ્યકલશમિત્યાદિ ॥
અથ ચાત્રાયુધમાત્રવર્ણનસામ્યાત્સંપત્પ્રદા ભૈરવ્યા અપિ ગ્રહણં
બોધ્યં બાલાવદેવાસ્યાઃ પૂજાદિકં ધ્યાનં તુ યથા જ્ઞાનાર્ણવે-
આતામ્રાર્કસહસ્રાભાં સ્ફુરચ્ચન્દ્રકલાજટામ્
કિરીટરત્નવિલસચ્ચિત્રચિત્રિતમૌક્તિકામ્ ।
સ્રવદ્રુધિરપંકાઢ્યમુણ્ડમાલાવિરાજિતામ્
નયનત્રયશોભાઢ્યાં પૂર્ણેન્દુવદનાન્વિતામ્ ॥
મુક્તાહારલતારાજપત્નીનોન્નતઘટસ્તનીમ્
રક્તામ્બરપરીધાનાં યૌવનોન્મત્તરૂપિણીમ્ ।
પુસ્તકં ચાભયં વામે દક્ષિણે ચાક્ષમાલિકામ્
વરદાનરતાં નિત્યાં મહાસંપત્પ્રદાં સ્મરેત્ ॥
ઇત્યેતસ્યા મન્ત્રોદ્ધારસ્તુ પ્રાક્ પ્રપઞ્ચિતઃ

ઇદાનીં સમનન્તરોક્તધ્યેયસ્વરૂપસ્ય સ્થાનવિશેષોપાસનાપ્રદર્શનપૂર્વકં
વાગ્વિભૂતિવિલાસફલમનુવદતિ-
યે ત્વાં પાણ્ડુરપુણ્ડરીકપટલસ્પષ્ટાભિરામપ્રભાં
સિઞ્ચન્તીમમૃતદ્રવૈરિવ શિરોધ્યાયન્તિ મૂર્ધ્નિ સ્થિતામ્ ।
અશ્રાન્તં વિકટસ્ફુટાક્ષરપદા [વિકચ ઇતિ પાઠાન્તરમ્ । (ગણપતિ
શાસ્ત્રી ત્રિવેન્દ્રમ્)] નિર્યાતિ વક્ત્રામ્બુજાત્તેષાં ભારતિ ! ભારતી
સુરસરિત્કલ્લોલલોલોર્મિવત્

હે ભારતિ ! વચોઽધિષ્ઠાતૃદેવતે સરસ્વતિ ! યે
ધાર્મિકત્વાદ્વાક્સિદ્ધિકામાસ્ત્વાં મૂર્ધ્નિ સ્થિતાં દ્વાદશાન્તસ્થાને
ધ્યેયત્વેન કૃતાવસ્થાનાં ધ્યાયન્તિ સંચિન્તયન્તિ । કીદૃશીં
પાણ્ડુરાણામમલિનાનાં પુણ્ડરીકાણાં
પ્. ૪૧)
સિતામ્ભોજાનાં પટલં સમૂહસ્તદ્વત્સ્પષ્ટાત્યુજ્જ્વલત્વાદ્વ્યક્તાભિરામા
દ્રષ્ટૃમનોહારિત્વાત્ મનોજ્ઞા ચ પ્રભા દેહકાન્તિર્યસ્યાસ્તામ્ અત્ર
પુણ્ડરીકાણાં પાણ્ડુગુણવત્ત્વેઽપિ વિશેષણેન શુક્લત્વાધિક્યાભિધાનાન્ન
વિશેષણાનર્થક્યમ્ । તથા શિરો મસ્તકં ધ્યાતૃસમ્બન્ધિ
મૂર્ધસ્થિતત્વાદેવામૃતદ્રવૈઃ સ્વાઙ્ગગલિતપીયૂષરસવૃષ્ટિભિઃ
સિઞ્ચન્તીં પ્રવર્ષન્તીં । ઇવ શબ્દો વાક્યાલઙ્કારે । યદુક્તમ્-
મૂર્ધ્નિ પુસ્તાક્ષમાલાભીવરદોજ્જ્વલવિગ્રહામ્ ।
શિવશક્ત્યાત્મિકાં ધ્યાયેત્કુન્દેન્દુધવલપ્રભામ્ ॥
ઇતિ । તેષાં ધ્યાનસમાપન્નતદ્ભાવનાપરિપાકલબ્ધસારસ્વતપ્રસાદાનાં
વક્ત્રોદરાન્મુખકમલાન્તરાલાદ્ વિકટસ્ફુટાક્ષરપદા વિકટાનિ
સમાસબહુલત્વાદોજોગુણોપેતાનિ વિસ્તીર્ણાનિ । વિકચેતિ પાઠે
શબ્દાર્થાલઙ્કારાન્વિતપ્રસાદગામ્ભીર્યાદિગુણોજ્જ્વલાનિ સ્ફુટાક્ષરાણિ
તત્તદર્થાભિવ્યઞ્જનક્ષમાણિ શ્રુતિકટુત્વાદિદોષવિહીનાનિ ચ પદાનિ
સુપ્તિઙન્તાનિ યસ્યાં સા તથાવિધા ભારતી ગદ્યપદ્યાદિમયી વાણી અશ્રાન્તં
શ્રમરહિતમવિરતં નિર્યાતિ નિઃસરતિ । કથં સુરસરિત્કલ્લોલલોલોર્મિવત્ સુરસરિતો
ભાગીરથ્યા યે કલ્લોલા મહાન્તો વીચયસ્તેષાં યે લોલાશ્ચઞ્ચલા ઊર્મયો
વિચ્છિત્તયસ્તદ્વન્નિઃસરદવિચ્છન્નસૂક્તિપ્રવાહેત્યર્થઃ ।
ઊર્મિઃ પીડાજવોત્કંઠાભંગપ્રાકાશ્યવીચિષુ ।
વસ્ત્રસંકોચલેખાયામિતિ હૈમઃ ॥
એતચ્ચ વાગ્ભવસાધનમુદ્દિશ્ય વર્ણિતં વામકેશ્વરે-
સત્તર્કપદવાક્યાર્થશબ્દાલંકારસારવિત્ [ષટ્તર્ક (કા૦)] ।
વાતાહતસમુદ્રોર્મિમાલાતુલ્યૈરુપન્યસેત્ [વાતોદ્ધૂત] ॥
પ્. ૪૨)
સુકુમારતરસ્ફારવૃત્તાલઙ્કારપૂર્વકમ્ [પૂર્વકૈઃ (કા૦)]
।
પદગુમ્ફૈર્મહાકાવ્યકર્તા દેવેશિ ! જાયતે ॥ ૮ ॥ (૪ પ૦ ૨૭-૨૮)
એવં તાવદ્વાક્સ્ફુરત્તાદિધર્માર્થિનામુપાસ્યં ધ્યેયસ્વરૂપં નિરૂપ્ય
દ્વિતીયબીજસ્ય ધ્યાનપ્રદર્શનપૂર્વકં કામિનીવશ્યાત્મફલમાહ-
યે સિન્દૂરપરાગપુઞ્જપિહિતાં ત્વત્તેજસા દ્યામિમામુર્વીં ચાપિ
વિલીનયાવકરસપ્રસ્તારમગ્નામિવ ।
પશ્યન્તિ
ક્ષણમપ્યનન્યમનસસ્તેષામનઙ્ગજ્વરક્લાન્તાસ્ત્રસ્તકુરઙ્ગશાવકદૃશો
વશ્યાઃ ભવન્તિ સ્ફુટમ્

અત્ર ભારતીતિ સમ્બોધનમનુષજ્જ્યતે । હે ભારતિ ! વાગધિદેવતે ! યે કામાર્થિત્વાત્
કામિન્યાદિવશીકારેચ્છવઃ સાધકાસ્ત્વત્તેજસા તવ
કામાનુગુણવિભાવ્યમાનારુણવર્ણાયાસ્તેજસાશ્રીમૂર્ત્યુક્તલાક્ષારુણ##-
સિન્દૂરધૂલિરાશિભિરુપરંજિતામિવોર્વીમપિ ભુવં ચ
વિલીનયાવકરસપ્રસ્તારમગ્નામિવ વિલીનો વિદ્રુતશ્ચાસૌ યાવકરસોઽલક્તકરસઃ
વિલીનસ્ય નિર્મલીકૃતત્વેનાત્યારક્તવર્ણત્વમ્ તસ્ય પ્રસ્તારે પ્રવાહે મગ્નાં
બ્રુડિતામિવ । રક્તવર્ણે નિમગ્નસ્ય રક્તિમોપજનદર્શનાત્ । તેન ભવત્યાસ્તેજઃ
પુઞ્જસાદ્ભાવ્યેન દ્યાવાપૃથિવ્યૌ ત્વદ્રશ્મિચયા ભેદસ્વરૂપા ઇતિ ગમ્યતે ।
એવમગ્રેઽપિ બોધ્યમ્ । તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડે-
નિજારુણપ્રભાપૂરમજ્જદ્બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલા । ઇતિ ।
સ્વશક્તિપ્રચયોઽસ્ય વિશ્વમ્ (શિ૦ સૂ૦ ૩-૩૦) ઇતિ । શક્તયોઽસ્ય જગત્
કૃત્સ્નમિતિ ચ । ઇવશબ્દસ્તન્ત્રેણોભયત્ર સંયોજ્યઃ । ક્ષણમપ્યનન્યમનસ
અવિદ્યમાનમન્યત્ર વિષયે મનશ્ચેતો યેષાં તેઽનન્યમનસઃ એકતાનવૃત્તયો
ભૂત્વેતિ પ્રત્યાહારો દર્શિતઃ ।
પ્. ૪૩)
તેન પ્રાણાયામાદિપૂર્વકદોષાનુપસંહૃત્યેન્દ્રિયાણિ
શબ્દાદિસ્વસ્વવિષયેભ્યો મનસા સહ પ્રત્યાહૃતવન્તઃ ઇત્યર્થઃ ।
ક્ષણમપીત્યુક્તેરયમભિપ્રાયઃ- ય એવ મન્ત્રસિદ્ધાસ્તેષામેવ
ક્ષણમાત્રધ્યાનવ્યાપારેણોદ્દિષ્ટફલલાભો ભવેત્ । અન્યેષાં તુ
પુરશ્ચર્યાત્મક પૂર્વસેવાયત્તત્વાત્તત્સિદ્ધેરિત્યેવમગ્રેઽપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
નનુ અથ યોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તેઽન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુઃ ઇતિ
શ્રુત્યા (બૃહ૦ ૧ ૪ ૧૦)
ઉજ્ઝિત્વાત્મસમાધાનં યે ધ્યાયન્ત્યન્યદેવતાઃ ।
ભિક્ષન્તે ભૂરિવિત્તાસ્તે ભિક્ષિત્વાપિ બુભુક્ષિતાઃ ॥
ઇત્યાદિસ્મૃત્યા ચ જુગુપ્સાશ્રવણાત્ કથં વા સ્વસ્માદ્ભિન્નધ્યેયગતતદીય
વિભવાદિપરામર્શનેન ધ્યાતુરપિ તદ્વિભવામોદચમત્કારપ્રાપ્તિર્યેનાત્ર
પ્રાકરણિકં વશ્યત્વાદિ સ્યાત્ ન હ્યન્યભોજનાદિનાઽન્યસ્ય તુષ્ટિપુષ્ટી
સ્યાતામિત્યનુપપત્ત્યા ચ ભેદદર્શિનામુપાસના નિષ્ફલા
સ્યાદિત્યાશંકાયામન્યથા વ્યાખ્યેયમ્ અનન્યમનસ ઇતિ
સ્વાભિન્નવિમર્શવન્તઃ સ્વાત્માનમેવ તથાવિધત્વદ્રૂપતાદાત્મ્યેન
પરામૃશન્તઃ સ્વાત્મતાદાત્મ્યેનોક્તવિધસ્વરૂપાં ત્વામુપાસીના ઇત્યર્થઃ ।
પદુક્તં- દેવી ભૂત્વા યજેદ્દેવીમ્ ઇતિ । એવં રોધસી પશ્યન્તિ
ધ્યેયૈક્યભાવેન સમાપ્તિપર્યન્તં ભાવયન્તીતિ ભાવઃ । નનુ કિં ફલં
પુનસ્તૈઃ પ્રાપ્યમિત્યત આહ તેષામિતિ । તેષામુક્તપ્રકારેણ ધ્યાનપરામર્શં
નિભાલયમાનાનામનઙ્ગજ્વરેણ દૃષ્ટ્યાદિસમુત્પન્નમદનજન્યસન્તાપેન
ક્લાન્તા વિવશીભૂતતનુલતાસ્તથા ત્રસ્તો ભીતો યઃ કુરઙ્ગશાવકો
હરિણબાલકસ્તસ્ય દૃગ્ દૃષ્ટિરિવ યાસાં તાઃ
સર્વાઙ્ગસૌન્દર્યવિભ્રમવત્યઃ કામિન્યોઽપિ ધ્રુવં નિશ્ચિતં વશ્યા આયત્તા
ભવન્તિ । અપિર્ભિન્નક્રમોઽપિ । તેન ન કેવલં સ્ત્રીણામેવ વશગત્વં રાજાનોઽપિ
વશ્યાઃ સ્યુરિતિ । તદુક્તં જ્ઞાનાર્ણવે-
તદીય કાન્તિસિન્દૂરભરિતં ભુવનત્રયમ્ ।
ચિન્તયેત્પરમેશાનિ ! ત્રૈલોક્યં મોહયેત્ક્ષણાત્ ॥
પ્. ૪૪)
રાજાનો વશમાયાન્તિ પન્નગાઃ રાક્ષસાઃ સુરાઃ ।
કન્દર્પ ઇવ દેવેશિ ! યોષિતાં માનહારકઃ ॥
મનસા ચિન્તયેદ્ યોષિદ્દાસીવ વશગા ભવેત્ ।
ઇતિ । અત્રાપ્યાગમોક્તનિયતજપાદિસંખ્યયા પ્રાગ્વત્ફલસંપત્તિર્બોધ્યા । અત્ર
સમનન્તરશ્લોકે સ્થાનવિશેષસ્યોક્તત્વાત્ યે ત્વાં ચેતસિ ઇત્યુત્તરસ્મિન્નપિ
વક્ષ્યમાણત્વાદિહ સ્થાનવિશેષો નોદ્દિષ્ટઃ
તચ્ચાચાર્યોક્તિપ્રામાણ્યાદાધારાખ્યમુક્તધ્યાનવિષયકમિતિ ગમ્યતે ।
તદુક્તમ્-
આધારાબ્જે ધનુર્બાણવરદાભયલક્ષિતામ્ ।
ધ્યાયેદ્બન્ધૂકપુષ્પાભાં કામરાજસ્વરૂપિણીમ્ ॥
તથા-
ગુહ્યસ્થિતં વા મદનસ્ય બીજં જપારુણં રક્તસુધાસ્રવન્તમ્ ।
વિચિન્ત્ય તસ્મિન્વિનિવેશ્ય સાધ્યાં વશીકરોત્યેવ વિદગ્ધલોકઃ ॥
ઇતિ । દુર્વાસસાપિ-
અભિનવસિન્દૂરભામમ્બ ! ત્વાં ચિન્તયન્તિ યે હૃદયે ।
ઉપરિ નિપતન્તિ તેષામુત્પલનયનાકટાક્ષકલ્લોલાઃ

ઇતિ । એવં કામાર્થિનાં કામાવાપ્તિસાધનદ્વિતીયબીજસ્ય ધ્યાનં તત્ફલં
ચોપદિશ્યાધુનાર્થાર્થિનાં ધ્યેયસ્વરૂપોપદેશપૂર્વં
તત્સંપત્સિદ્ધિફલમાહ-
ચઞ્ચત્કાઞ્ચનકુણ્ડલાઙ્ગદધરામાબદ્ધકાઞ્ચીસ્રજમ્
યે ત્વાં ચેતસિ તદ્ગતે ક્ષણમપિ ધ્યાયન્તિ કૃત્વા સ્થિતિમ્ ।
તેષાં વેશ્મસુ વિભ્રમાદહરહઃ સ્ફારીભવન્ત્યશ્ચિરં
માદ્યત્કુઞ્જરકર્ણતાલતરલાઃ સ્થૈર્યં ભજન્તે શ્રિયઃ

અત્રાપિ ભારતીત્યનુષજ્જનીયમ્ । હે ભારતિ ! વાગધીશ્વરિ !
યેઽર્થાર્થિત્વાદ્ગવાશ્વાદિપશુહિરણ્યરત્નવસુધાદિસમ્પદેષિણઃ
સાધકાસ્તદ્ગતે ચેતસિ તચ્છબ્દેન ધ્યાનં ગ્રાહ્યં તેન ધ્યાનગતે
ધ્યાનૈકતાને મનસિ
પ્. ૪૫)
સ્થિતિં કૃત્વા દેશબન્ધરૂપાં ધારણામાસ્થાય સ્થિરામિતિ પાઠે
હૃદયકમલે સ્થિરાં કૃત્વા નિશ્ચલીકૃત્ય ક્ષણમપિ ક્ષણમાત્રકાલમિતિ
સિદ્ધમન્ત્રોપાસકવિષયકમિતિ પ્રાગ્વદેવ । ત્વાં ધ્યાયન્તિ
સ્વાત્મૈક્યભાવનયોપાસતે ન ત્વન્યથા
મન્ત્રિમન્ત્રદેવતયોરારાધ્યારાધકભાવેન ભેદભાવનાયાં હિ
ફલસિદ્ધિવિલમ્બસ્યોક્તત્વાત્ । તદુક્તં શ્રીશ્રીકણ્ઠસંહિતાયામ્-
પૃથઙ્મન્ત્રઃ પૃથઙ્મન્ત્રી ન સિધ્યતિ કદાચન ।
જ્ઞાનમૂલમિદં સર્વમન્યથા નૈવ સિધ્યતિ ॥
ઇતિ । શ્રીસ્પન્દેઽપિ-
અયમેવોદયસ્તસ્ય ધ્યેયસ્ય ધ્યાયિચેતસિ ।
તદાત્મતાસમાપત્તિરિચ્છતઃ સાધકસ્ય યા ॥ (નિ૦ ૨ શ્લો૦ ૬)
ઇતિ । ત્વાં કીદૃશીં ચઞ્ચત્કાઞ્ચનકુણ્ડલાઙ્ગદધરાં કુણ્ડલે
ચાઙ્ગદાનિ ચ કુણ્ડલાઙ્ગદાનિ ચઞ્ચન્તિ દેદીપ્યમાનાનિ કાઞ્ચનાનિ
સુવર્ણમયાનિ ચ તાનિ કુણ્ડલાઙ્ગદાનિ કર્ણદોર્ભૂષાઃ । ધરતીતિ ધરાં ।
ધૃઞ્ ધારણે પચાદ્યચ્ કર્ણયોર્હેમકુણ્ડલે દોર્લતાસુ હૈમાઙ્ગદાનિ
બિભ્રતીમિત્યર્થઃ । તથા આબદ્ધકાઞ્ચીસ્રજમ્ આબદ્ધા સંધૃતા કાઞ્ચી સ્રગ્
રશના દામ યયા તાં સ્ત્રીકટિભૂષણવિશેષો વસ્ત્રબંધનઃ કાઞ્ચીત્યુચ્યતે ।
એતદ્રત્નમૌલિહાર મઞ્જીરાદ્યુપલક્ષણમ્ । તદુક્તમ્-
તાટઙ્કયુગલીભૂતતપનોડુપમણ્ડલા ।
કનકાઙ્ગદકેયૂરકમનીયભુજાન્વિતા ।
રત્નકિંકિણિકારમ્યરશનાદામભૂષિતા ।
ઇત્યાદિ । તેષાં વેશ્મસુ પ્રાસાદેષુ માદ્યત્કુઞ્જરકર્ણતાલતરલા
માદ્યતામુદ્ભિન્નકટભિત્તિકત્વેન ક્ષરન્મદસલિલાનાં મત્તકુઞ્જરાણાં
ગન્ધગજાનાં કર્ણતાલવત્કર્ણાસ્ફાલવત્તરલાશ્ચઞ્ચલા અસ્થિરસ્વભાવા અપિ
શ્રિયઃ સંપદો ગજતુરગવાહનદ્રવ્યરત્નાદિસમૃદ્ધિરૂપાશ્ચિરં સ્થૈર્યં
સ્થિરતાં ભજન્તે સેવન્તે નિરન્તરતયા તિષ્ઠન્તીત્યર્થઃ । અનેન નિસર્ગતોઽસ્થિરસ્ય
પ્.૪૬)
સ્થૈર્યાપાદનેન
સ્વભાવવૈપરીત્યકરણાત્મકાતિદુર્ઘટકાર્યકારિત્વલક્ષણ##-
વા લીલયા ગજાશ્વાદ્યનેકરૂપાવિર્ભાવનં વાશ્રિત્ય અહરહરનુદિનં
સ્ફારીભવન્ત્ય ઉપચયમુપગચ્છન્ત્યો વર્ધમાના ન ત્વપચીયમાના ઇતિ ભાવઃ
। તદુક્તમ્-
હૃત્પદ્મસ્થિતભાનુબિમ્બવિલસદ્યોન્યન્તરાલોદિતં
મધ્યાહ્નાર્કસમપ્રભં પરિવૃતં વર્ણૈઃ કફાદ્યન્તકૈઃ ।
ધ્યાયેન્મન્મથરાજબીજમખિલં બ્રહ્માણ્ડવિક્ષોભકં
રાજ્યૈશ્વર્યવિવર્ધિનીમપિ રમાં દત્ત્વા જગદ્રઞ્જયેત્ ॥
શ્રીદુર્વાસસાપિ-
કનકશલાકાગૌરીં કર્ણવ્યાલોલકુણ્ડલદ્વિતયામ્ ।
પ્રહસિતમુખીં ચ ભવતીં ધ્યાયન્તો યે ત એવ ભૂધનદાઃ

ઇતિ । ઇદાનીં દ્વિતીયબીજગતનિષ્કલાક્ષરસ્ય
સારસ્વતતત્ત્વસાક્ષાત્કરણેઽન્તરઙ્ગસાધનભૂતત્વેન તદધિદેવતાધ્યાનં
મોક્ષાર્થિસેવ્યં સફલમુપદિશતિ-
આર્ભટ્યા શશિખણ્ડમણ્ડિતજટાજૂટાં નૃમુણ્ડસ્રજં
બન્ધૂકપ્રસવારુણામ્બરધરાં પ્રેતાસનાધ્યાસિનીમ્ ।
ત્વાં ધ્યાયન્તિ ચતુર્ભુજાં ત્રિનયનામાપીનતુઙ્ગસ્તનીં
મધ્યે નિમ્નવલિત્રયાઙ્કિતતનું ત્વદ્રૂપસંવિત્તયે

ઇહાપિ પૂર્વવત્સમ્બોધનપદાનુષઙ્ગઃ । કેચિદિતિ ચાધ્યાહાર્યમ્ । હે ભારતિ !
કેચિત્ત્વત્સારૂપ્યલક્ષણમુક્ત્યભીપ્સવસ્ત્વાં ત્વદ્રૂપસંવિત્તયે તવ રૂપસ્ય
પરામૃશ્યમાનધ્યાનવિશેષસ્ય સંવિત્તયે સમ્યગ્ લાભાય ત્વદ્રૂપં
સમ્પ્રાપ્તુમિત્યર્થઃ । તુમર્થાચ્ચ ભાવવચનાદિતિ સંપ્રદાનત્વમ્ ।
ધ્યાયન્ત્યભેદબુદ્ધ્યા ચિન્તયન્તિ । કીદૃશીં આર્ભટ્યેતિ
આર્ભટ્યાત્યાદરેણેત્યર્થઃ યદ્વા આર્ભટીનામાસનવિશેષઃ । તદુક્તમ્-
પ્. ૪૭)
ઉરુદ્વયં નિધાયોર્વોઃ સ્થિતિરાર્ભટિકાસનમિતિ ।
એવમુક્તલક્ષણાર્ભટ્યાસનેન પ્રેતાસનાધ્યાસિનીં પ્રકર્ષેણેતઃ સંમિલિતઃ
સ્ફુટેદન્તાં નિમજ્જ્યાહન્તાપ્રધાનાં સ્થિતિમુન્મગ્નામનુપ્રવિષ્ટઃ
પ્રકર્ષેણ ચેતં ગતં સમ્બદ્ધં વિશ્વમીશ્વરાદિભૂમ્યન્તં યસ્યેતિ
વ્યુત્પત્યા પ્રેત ઇહાપરયા વ્યાપ્ત્યા સદાશિવઃ સ્થૂલઃ પરયાનાશ્રિતશિવરૂપઃ
પરાપરયા તુ નાદરૂપ ઇતિ બોધ્યમ્ ।
તત્પર્યન્તમધસ્તનતત્ત્વજાલસ્યાસનપક્ષીકૃતત્વાત્ એષા ભગવતી
સર્વતત્ત્વાન્યાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ ઇતિ દેવીભાગવતાત્ તલ્લક્ષણમાસનમધ્યાસ્તે
તાચ્છીલ્યેનેતિ તદધ્યારૂઢામિત્યર્થઃ । અથ ચ પ્રેતા બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદ્યાઃ પઞ્ચ
તેષાં વામાદિસ્વસ્વશક્તિવિયોગે સતિ ધર્મ્યંશેન સર્ગાદિકાર્યાક્ષમત્વાત્તૈઃ
કલ્પિત આસનેઽધ્યાસિનીમુપર્યાસીનામ્ । તદુક્તં જ્ઞાનાર્ણવે-
પઞ્ચ પ્રેતાન્મહેશાન ! બ્રૂહિ તેષાં તુ કારણમ્ ।
નિર્જીવા અવિનાશાસ્તે નિત્યરુપાઃ કથં વદ ॥
ઇત્યાદિના દેવ્યાઃ પૃષ્ટે ઈશ્વરોક્તિઃ-
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા ભદ્રે ! પઞ્ચપ્રેતાસનં કથમ્
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઈશ્વરશ્ચ સદાશિવઃ ।
પઞ્ચપ્રેતાઃ વરારોહે ! નિશ્ચલા એવ તે સદા
બ્રહ્મણઃ પરમેશાનિ ! કર્તૃત્વં સૃષ્ટિરૂપકમ્ ।
વામા શક્તિસ્તુ સા જ્ઞેયા બ્રહ્મા પ્રેતો ન સંશયઃ
શિવસ્ય કરણં નાસ્તિ શક્તેસ્તુ કરણં યતઃ ।
ઇત્યારભ્ય
સદાશિવો મહાપ્રેતઃ કેવલો નિશ્ચલઃ પ્રિયે ! ।
શક્ત્યા વિનાકૃતો દેવિ ! કથઞ્ચિદપિ ન ક્ષમઃ ॥
ઇત્યન્તમ્ । તથા શશિખણ્ડેન ચન્દ્રકલયા મણ્ડિતો ભૂષિતો જટાજૂટઃ
કેશકલાપો યસ્યાસ્તામ્ । યદ્વા જટાજૂટશબ્દેન મુકુટમુપલક્ષ્યતે ।
પ્.૪૮)
તેન શશિખણ્ડૈશ્ચન્દ્રકાન્તમણિભિર્મણ્ડિતં ખચિતં મુકુટં યસ્યાસ્તામ્
। નૃમુણ્ડસ્રજં નૃમુણ્ડવદતિસ્થૂલશુભ્રમુક્તાફલોપેતા સ્રગ્
મુક્તાદામ યસ્યાસ્તાં । કેચિત્તુ મલ્લિકામાલાવતીં ચમ્પકસ્રગ્વિણીં વેત્યાહુઃ ।
બન્ધૂકપ્રસવારુણામ્બરધરાં
બન્ધૂકપ્રસવવદ્બન્ધુજીવકપુષ્પવદરુણાનિ રક્તાનિ અમ્બરાણિ વસ્ત્રાણિ
ધારયતીતિ તાં મસૃણરક્તકૌશેયવસ્ત્રવતીમ્ । તથા ચતુર્ભુજાં
ચતુર્ભાહું શાન્ત્યતીતા ભિન્નાયાઃ દેવ્યાઃ શાન્તાદિશક્તિસ્ફારણાતિશયાત્
ચતુર્ભુજત્વમ્ ત્રિનયનાં ત્રીણિ નયનાનિ નેત્રાણિ યસ્યાસ્તાં
સ્વમહિમાવભાસિતેચ્છાદિશક્તિત્રયયોગાત્ તથા પીનૌ પીવરૌ તુઙ્ગાવુન્નતૌ ચ
સ્તનૌ પયોધરૌ યસ્યાસ્તામાપીનતુઙ્ગસ્તનીમ્ । અતસ્તદ્ભારાક્રાન્તત્વાદિવ
મધ્યેઽવલગ્નપ્રદેશે સમુદ્ભૂતેન નિમ્નેનાવગાઢેન ચ વલિત્રયેણ વલિસ્ત્વક્
સંકોચસ્તત્ ત્રયેણાઙ્કિતા લાઞ્છિતા તનુસ્તનૂર્યસ્યાસ્તામ્ યદ્વા નિમ્નાવનતા
ત્રિભઙ્ગ્યઙ્કિતા ચ તનુર્યસ્યાસ્તાં સર્વાઙ્ગસુન્દરીમિત્યર્થઃ । તદુક્તં
બ્રહ્માણ્ડપુરાણે-
સ્તનભારદલન્મધ્યપટ્ટબન્ધવલિત્રયા । ઇતિ

અધુના સમનન્તરોક્તધ્યાનૈકતમપ્રકારેણ દેવીમુપાસીનાનાં
સર્વૈશ્વર્યસર્વજ્ઞતાદયઃ સિદ્ધયઃ સુલભા
ઇતીતિહાસનિદર્શનપૂર્વમુપક્ષિપતિ-
જાતોપ્યલ્પપરિચ્છદે ક્ષિતિભુજાં સામાન્યમાત્રે કુલે
નિઃશેષાવનિચક્રવર્તિપદવીં લબ્ધ્વા પ્રતાપોન્નતઃ ।
યદ્વિદ્યાધરવૃન્દવન્દિતપદઃ શ્રીવત્સરાજોઽભવદ્
દેવિ ! ત્વચ્ચરણામ્બુજપ્રણતિજઃ સોઽયં પ્રસાદોદયઃ

હે દેવિ ! જગત્સર્જનાદિક્રીડાશીલે શ્રીવત્સરાજો નામોદયનાપરાભિધઃ કિલ
કૌશામ્બીનગરે રાજા ક્ષિતિભુજાં ભૂપાલાનાં સામાન્યમાત્રે
માત્રશબ્દોઽવધારણે સામાન્ય એવાનત્યુચ્ચે કુલે વંશે ન તુ
મૂર્ધાભિષિક્તાનાં ક્ષત્રિયાણાં તસ્ય માણ્ડલિકત્વાત્ । કીદૃશે
કુલેઽલ્પપરિચ્છદે અલ્પે સ્તોકાઃ પરિચ્છદા ગજાશ્વપશુધનધાન્યક્ષેત્રાદયો
યસ્મિંસ્તાદૃશે જાતો
પ્. ૪૯)
લબ્ધજન્માપિ નિઃશેષાયાશ્ચતુઃસાગરપર્યન્તાયા અવનેઃ પૃથિવ્યાશ્ચક્રવર્તી
ચક્રે ભૂમણ્ડલે રાજમણ્ડલે વા વર્તિતું શીલમસ્ય યદ્વા ચક્રં સૈન્યં
વર્તયિતું સર્વભૂમૌ ચાલયિતું શીલમસ્યેતિ ચક્રવર્તી સર્વપૃથિવીપતિત્વાત્
સાર્વભૌમો રાજા તસ્ય પદવીમુચ્ચપદં લબ્ધ્વા પ્રાપ્ય પ્રતાપોન્નતઃ
પ્રતાપઃ કોષદણ્ડાદિજન્યં તેજસ્તેનોન્નતઃ પ્રાંશુઃ પ્રવૃદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
યદભવત્ તથા વિદ્યાધરવૃન્દવન્દિતપદો વિદ્યાશ્ચતુઃષષ્ટિકલાત્મિકાઃ
ષડઙ્ગવેદમીમાંસાદયોઽષ્ટાદશ વા તા ધારયન્તિ
અધ્યયનાધ્યાપનતદર્થાનુષ્ઠાનાદિનાભ્યસ્યન્તિ તે વિદ્યાધરા વિપશ્ચિતઃ ।
યદુક્તમ્-
અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસાન્યાયવિસ્તરઃ
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યા હ્યેતાશ્ચતુર્દશ । (ના૦ પૂ૦ ૫ ૯)
આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચેતિ તત્ત્-ત્રયમ્ ।
અર્થશાસ્ત્રં ચતુર્થં ચ વિદ્યા હ્યષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ ॥
ઇતિ । તેષાં વિદ્યાધરાણાં વૃન્દેન વ્યૂહેન વન્દિતૌ પૂજિતૌ પાદૌ ચરણૌ
યસ્યેતિ યચ્ચાભવદ્ એવં તાસુ તાસુ વિદ્યાસ્વભિજ્ઞત્વેન વિદ્વત્સમૂહપૂજ્યતયા
રાજ્ઞામાજ્ઞયા શાસકત્વાચ્ચ સર્વજ્ઞઃ સમ્રાટ્ ચેતિ યત્સોઽયં
ત્વચ્ચરણામ્બુજપ્રણતિજસ્તવ ચરણાવમ્બુજે ઇવ
સૌકુમાર્યારુણિમાદિગુણવત્ત્વાત્તયોશ્ચરણામ્બુજયોઃ પાદકમલયોઃ પ્રણતેઃ
પૂજારાધનાદિભક્તિલક્ષણાત્પ્રણામાન્નિમિત્તાજ્જાયતે ઇતિ તજ્જસ્તત્પ્રકૃતિકઃ
પ્રસાદોદયોઽનુગ્રહાવિર્ભાવઃ એતત્તસ્ય તવૈવ સેવાફલમિતિ યાવત્ । અત્ર
કેચિદ્વિદ્યાધરેતિ શબ્દે શ્રીત્રિપુરાવિદ્યાભિજ્ઞા ઇત્યાચક્ષતે તન્નોપપદ્યતે ।
તથાત્વે હિ તદ્વન્દ્યત્વેન સ્વયં તસ્ય પરદેવતાયાં ભક્તિરાહિત્યં વ્યજ્યેત ।
અપરે તુ દેવયોનિષુ કેચન ગીતનૃત્તાદિકુશલા વૈમાનિકાઃ ઇત્યેવં તેષાં દિવ્યે
વિદ્યાધરપદે દીવ્યતાં ભૂમિસ્થરાજસેવકત્વાસંભવાન્ન ન્યાયયમ્ ।
તસ્યેયં પૃથિવી સર્વા વિત્તસ્ય પૂર્ણા સ્યાત્ સ એકો
મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દઃ ઇતિ શ્રુતેઃ

અથ દેવીચરણારાધનાદિહીનાનામુક્તસામ્રાજ્યાદિફલં દુર્લભમિતિ
વ્યતિરેકોક્તિરીત્યા વિવૃણોતિ-
પ્.૫૦)
ચણ્ડિ ! ત્વચ્ચરણામ્બુજાર્ચનવિધૌ બિલ્વીદલોલ્લુણ્ઠનત્રુટ્યત્કણ્ટકકોટિભિઃ
પરિચયં યેષાં ન જગ્મુઃ કરાઃ ।
તે દણ્ડાઙ્કુશચક્રચાપકુલિશશ્રીવત્સમત્સ્યાઙ્કિતૈર્જાયન્તે પૃથિવીભુજઃ
કથમિવામ્ભોજપ્રભૈઃ પાણિભિઃ

હે ચણ્ડિ ! નિજારાધનપરાઙ્મુખેષુ કોપનશીલે ! તેષાં વિપ્રિયકરણાત્
બીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે ભીષોદેતિ સૂર્યઃ ।
બીષાદગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃ ॥ ઇતિ શ્રુતેઃ (નૃ૦ પૂ

૨-૧૦)
ભયપ્રદત્વલિઙ્ગાદેવ હિ કમ્પનાધિકરણે મહદ્ભયં વજ્રમુદ્યતમિતિ
શ્રુતૌ વજ્રપદં બ્રહ્મપરમિત્યુક્તમ્ । યેષાં પ્રાણિનાં કરાઃ
પાણયસ્ત્વચ્ચરણામ્બુજાર્ચનવિધૌ તવ ચરણાવમ્બુજે ઇવ
લૌહિત્યસૌકુમાર્યાદિગુણવત્ત્વાત્તયોશ્ચરણામ્બુજયોઃ
પાદકમલયોરર્ચનવિધૌ પઞ્ચોપચારાદિપૂજાવિધાનનિમિત્તં
નિમિત્તાર્થલક્ષણે સપ્તમી । અર્ચનકૃતે ઇતિ પાઠે તુ અર્ચનાર્થમિત્યર્થઃ ।
બિલ્વીદલોલ્લુણ્ઠનત્રુટ્યત્કણ્ટકકોટિભિઃ અલ્પો બિલ્વવૃક્ષો બિલ્વી તદ્ દલાનાં
બિલ્વપત્રાણામુલ્લુણ્ઠને પ્રત્યહમુચ્છેદને ત્રુટ્યતાં છેદંકુર્વાણાનાં ઇતિ
અન્તર્ભાવિતણ્યર્થતયા ત્રુટેઃ સકર્મકત્વવ્યવસ્થાયાં બોધ્યમ્ નાન્યથા ।
તેન પત્રોચ્ચયકારિકરાન્ વિદારયતાં કણ્ટકાનાં તીક્ષ્ણાગ્રદ્રુમાઙ્ગાનાં
કોટિભિરગ્રૈઃ પરિચયં સંસર્ગાભ્યાસં ન જગ્મુઃ પ્રાપુઃ । નિસર્ગતો હિ
બિલ્વતરવઃ કણ્ટકાક્રાન્તાઃ અતો બિલ્વપત્રાણ્યુચ્ચિન્વન્તસ્તચ્છૂકવિલિખિતકરા યે
નાભૂવન્નિત્યર્થઃ । અત્ર કેચિત્ ત્રુટ્યતાં છિદ્યમાનાનામિતિ
વ્યાચક્ષુસ્તન્નોપપન્નમ્ । કણ્ટકાનામુચ્છેદને તાત્પર્યાભાવાત્ ।
અતિકાઠિન્યસ્વભાવત્વેન સ્વયમપિ છિદેરસમ્ભવાત્ । યદ્વા બિલ્વોદલોલ્લુણ્ટનેન
સહ ત્રુટ્યતાં છિદ્યમાનાનાં તત્સંસર્ગિત્વાત્ કણ્ટકાનામિતિ વિગ્રહીતવ્યમ્ ।
તથા ત્રુટ્યન્તીભિઃ કણ્ટકકોટિભિરિતિ વા બિલ્વપત્રાણામાગમેષુ પુષ્પગણનયા
વિધાનાત્ । તદુક્તમ્-
પ્. ૫૧)
પત્રેષુ બિલ્વપત્રં સ્યાન્નાન્યત્પત્રં વિશિષ્યતે
હયમારસરોજાનામીષદ્વિકસિતં ભવેત્ ।
ઇતિ । તે દણ્ડાંકુશચક્રચાપકુલિશશ્રીવત્સમત્સ્યાઙ્કિતૈર્દણ્ડો ગદા અંકુશઃ
સૃણિશ્ચક્રં વલયાકારાદિ વા ત્રિકોણાદિ ચાપો ધનુઃ કુલિશો વજ્રં
શ્રીવત્સશ્ચિહ્નવિશેષો મત્સ્યો
મકરસ્તત્તદ્રેખાકૃતિભિરઙ્કિતૈશ્ચિહ્નિતૈરમ્ભોજપ્રભૈર્લૌહિત્યાદિગુણેન
પદ્મકાન્તિભિઃ પાણિભિઃ કરૈરુપલક્ષિતાઃ પૃથિવીભુજો ભૂપાલાઃ કથમિવ
જાયન્તે ન કથઞ્ચિદિત્યર્થઃ । ઇવ શબ્દો વાક્યાલઙ્કારે । ય એવ
કણ્ટકાદિક્ષતકરાસ્ત એવ ક્ષતસ્થાનીયચક્રાકુંશાદિલાઞ્છિતા નૃપતિકુલેષુ
મહીં ભોક્તું જન્મ લભન્તે ઇતિ ભાવઃ । તદુક્તં સામુદ્રિકે-
શક્તિસ્તોમરબાણાશ્ચ કરમધ્યે સુદૃશ્યતે ।
રથચક્રધ્વજાકારઃ સ રાજ્યં લભતે નરઃ ॥
અંકુશં કુણ્ડલં ચક્રં યસ્ય પાણિતલે ભવેત્ ।
તસ્ય રાજ્યં મહાશ્રેષ્ઠં સામુદ્રવચનં યથા ॥
ઇત્યાદિ । પાણીત્યુપલક્ષણં પાદતલેઽપિ પ્રોક્તચિહ્નાનાં વિદ્યમાનત્વેન
રાજત્વલક્ષણસ્યોક્તત્વાદિતિ

ઇદાનીં દેવીપાદાર્ચનવિધૌ પ્રસ્તુતાયાં યથાધિકારં
વિહિતદ્રવ્યસાધનૈશ્ચક્રરાજતર્પણે ભક્તાનાં નિષ્પ્રત્યૂહં
ફલસિદ્ધિરિત્યાહ-
વિપ્રાઃ ક્ષોણિભુજો વિશસ્તદિતરે ક્ષીરાજ્યમધ્વાસવૈસ્ત્વાં દેવિ ! ત્રિપુરે !
પરાપરમયીં સન્તર્પ્ય પૂજાવિધૌ ।
યાં યાં પ્રાર્થયતે મનઃ સ્થિરધિયાં તેષાં ત એવ ધ્રુવં
તાં તાં સિદ્ધિમવાપ્નુવન્તિ તરસા વિઘ્નૈરવિગ્ની [નિઘ્નીકૃતાઃ
પાઠાન્તરમ્] કૃતાઃ

શ્રુતિસ્મૃત્યાદિવિદ્યાસંપન્નાઃ બ્રાહ્મણા વિપ્રાઃ । તદુક્તં બ્રહ્મવૈવર્તે##-
પ્.૫૨)
જન્મના બ્રાહ્મણો જ્ઞેયઃ સંસ્કારૈર્દ્વિજ ઉચ્યતે ।
વિદ્યયા યાતિ વિપ્રત્વં ત્રિભિઃ શ્રોત્રિય ઉચ્યતે ॥
ઇતિ । વેદાદિવિત્ત્વાદેવાશેષદેવતાશ્રયતયા પ્રાધાન્યેન વિપ્રાણામેવ
દેવ્યર્ચનાદાવધિકારઃ । યાવતીર્વૈ દેવતાસ્તાઃ સર્વા વેદવિદિ બ્રાહ્મણે વસન્તીતિ
શ્રુતેઃ । (સહવૈ૦ ૧૯) સંમાનાદિના બ્રાહ્મણાઃ
ક્ષીયમાણબ્રહ્મવર્ચસા ભવન્તિ તેષાં ચ પરદેવતાયા વિદ્યાજપાદિના
પુનરાપ્યાયનં ભવતીતિ
અભિપ્રાયાત્સર્વાનન્દમયબિન્દુચક્રસન્તર્પણસ્યાવશ્યકર્તવ્યત્વાત્ ।
તદુક્તમાપસ્તમ્બસ્મૃતૌ-
અપમાનાત્તપોવૃદ્ધિઃ સંમાનાત્તપસઃક્ષયઃ ।
અર્ચિતઃ પૂજિતો વિપ્રો દુગ્ધા ગૌરિવ સીદતિ ॥
આપ્યાયતે યથાહઃસુ તૃણૈરમૃતસમ્ભવૈઃ ।
એવં જપૈશ્ચ હોમૈશ્ચ પુનરાપ્યાયતે દ્વિજઃ ॥
ઇતિ । ક્ષોણિભુજઃ પૃથિવીપાલાઃ વિશો વૈશ્યાસ્તેભ્ય ઇતરે તદિતરે સ્ત્રીશૂદ્રાદયઃ
એતેન વેદાનાં ત્રૈવર્ણિકોપાસ્યત્વમાગમાનાં તુ
ચાતુર્વર્ણ્યોપાસ્યત્વમિત્યધિકારિવિશેષો ધ્વન્યતે । તથા ચ રુદ્રયામલે-
યદ્વેદૈર્ગમ્યતે સ્થાનં તત્તન્ત્રૈરપિ ગમ્યતે ।
બ્રહ્મક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રાસ્તેન સર્વેઽધિકારિણઃ ॥
ઇતિ । એવમ્ યે ચત્વારો વર્ણાઃ સન્તિ હે દેવિ ત્રિપુરે ! ઇતિ ચ પ્રાગ્વત્ ।
ક્રીડાવિજિગીષાવ્યવહારદ્યુતિસ્તુતિમોદમદકાન્તિગતયોઽત્રાશેષા દીવ્યતેરર્થાઃ ।
વિના સ્વપ્નં દેવતાનામસ્વપ્નત્વાત્ તેન દીવ્યતિ ક્રીડતે વિજિગીષતે વ્યવહરતિ
દ્યોતતે સ્તૂયતે ઇત્યાદિ સ્થિત્યા દેવીતિ નામનિર્વચનં પ્રાક્ નિર્ણીતં નિર્ણેષ્યતે ચ ।
ત્વાં પરાપરમયીં સકલનિષ્કલોભયપ્રકૃતસ્વરૂપાં
શિવશક્તિસામરસ્યમયીં બિન્દુતર્પણસન્તોષણીયાં યદ્વા ત્વાં કીદૃશીં
પરાપરમયીં પર આદ્યોઽનુત્તરાત્માપરોઽન્ત્યો વિસર્ગાત્મા તદુભયસ્વભાવત્વાત્
પરાહંપરામર્શાત્મકમન્ત્રવીર્યસ્વરૂપાં યદ્વશાન્મન્ત્રાણાં
પ્.૫૩)
શક્ત્યાધાને પ્રાપ્તસામર્થ્યાનાં પ્રતિનિયતસ્વસ્વકાર્યસંપાદનચાતુર્યં
સંજાયતે । અન્યથા નિર્જીવતયા નૈષ્ફલ્યમ્ યદુક્તં તન્ત્રસદ્ભાવે-
મન્ત્રાણાં જીવભૂતા તુ યા સ્મૃતા શક્તિરવ્યયા ।
તયા હીના વરારોહે ! નિષ્ફલા શરદભ્રવત્ ॥
ઇતિ । સ્પન્દેઽપિ-
તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ સર્વજ્ઞબલશાલિનઃ ।
પ્રવર્તન્તેઽધિકારાય કરણાનીવ દેહિનામ ॥ (૨ નિ૦ ૧૦ કા૦)
ઇત્યાદિ । શ્રીતન્ત્રાલોકેઽપિ-
એતદ્રૂપપરામર્શમકૃત્રિમમનાવિલમ્ ।
અહમિત્યાહુરેષૈવ પ્રકાશસ્ય પ્રકાશતા ॥
એતદ્વીર્યં હિ સર્વેષાં મન્ત્રાણાં હૃદયાત્મકમ્ ।
વિનાનેન જડાસ્તે સ્યુર્જીવા ઇવ વિના હૃદા ॥
ઇતિ । અથ ચ
પરાપરે ઇચ્છા ક્રિયાશક્તી તદુભયમેલનાત્
એવમેતદિદં [એવમેતદિતિજ્ઞેયં મુ૦ પુસ્તકેઽયંપાઠઃ ।
(કા૦)] વસ્તુ નાન્યથેતિ સુનિશ્ચિતમ્ ।
જ્ઞાપયન્તી જગત્યત્ર જ્ઞાન શક્તિર્નિગદ્યતે ॥ (શ્લો૦ ૬ ૭)
ઇતિ । માલિની વિજયોક્તનીત્યાન્તરાસૂત્રિતેચ્છાક્રિયાત્મકતયા
પરાપરાશબ્દવ્યપદેશ્યાં જ્ઞાનશક્તિસ્વભાવામિત્યર્થઃ ।
યત્પરામૃષ્ટમભિનવગુપ્તપાદૈઃ-
દીપ્તજ્યોતિશ્છટાપ્લુષ્ટભેદબન્ધત્રયં સ્ફુરત્ ।
સ્તાજ્જ્ઞાનશૂલં સત્પક્ષવિપક્ષોત્કર્તનક્ષમમ્ ॥
ઇતિ । પરમપરં ચેતિ દ્વિધા સામાન્યં તદુભયાત્મકં તૃતીયં
પરાપરાખ્યં । બ્રહ્માપિ દ્વિવિધં કેવલશબલભેદાત્પરમપરમિત્યુચ્યતે ।
એતદ્વૈ સત્યકામ પરમપરં ચેતિ શ્રુતેઃ ।
પ્.૫૪)
(મૈત્રા૦ ૬-૫) દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે પરં ચાપરમેવ ચેતિ સ્મૃતેઃ
। વિદ્યા ચ દ્વિવિધા પરા ચૈવાપરા ચેતિ મુણ્ડકોપનિષત્ । લિઙ્ગપુરાણેઽપિ-
દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે પરા ચૈવાપરા તથા ।
અપરા તત્ર ઋગ્વેદો યજુર્વેદો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સામવેદસ્તથાથર્વવેદઃ સર્વાર્થસાધકઃ ।
શિક્ષા કલ્પો વ્યારણં નિરુક્તં છન્દ એવ ચ ॥
જ્યોતિષં ચાપરાવિદ્યા પરાક્ષરમિતિ સ્થિતમ્ ।
તદદૃશ્યં તદગ્રાહ્યમગોત્રં તદવર્ણકમ્ ॥
ઇત્યાદિ । પરોઽપરશ્ચ દ્વિધા પ્રણવઃ । યદુક્તં સ્કાન્દે-
પરાપરવિભાગેન પ્રણવો દ્વિવિધો મતઃ ।
પરઃ પરતરં બ્રહ્મ પ્રજ્ઞાનન્દાદિલક્ષણમ્ ॥
પ્રકર્ષેણ નવં યસ્માત્પરં બ્રહ્મ સ્વભાવતઃ ।
અપરઃ પ્રણવઃ સાક્ષાચ્છબ્દરૂપઃ સુનિર્મલઃ ॥
પ્રકર્ષેણ નવત્વસ્ય હેતુત્વાત્પ્રણવઃ સ્મૃતઃ ।
પરમપ્રણવપ્રાપ્તિ હેતુત્વાત્પ્રણવોઽથવા ॥
ઇતિ । વેદાર્થોઽપિ દ્વિધા પરોઽપરશ્ચેતિ । તદુક્તં તત્રૈવ-
પરાપરવિભાગેન વેદાર્થોઽપિ દ્વિધા સ્મૃતઃ ।
વેદાર્થસ્તુ પરઃ સાક્ષાત્પરાત્પરતરં પરમ્ ॥
અપરો ધર્મસંજ્ઞઃ સ્યાત્તત્પરપ્રાપ્તિસાધનમ્ ।
ઇતિ । પરમપરં પરાપરં ચેતિ ત્રિથા જ્ઞાનમ્ તદુક્તં યોગશાસ્ત્રે-
જ્ઞાનં તત્ ત્રિવિધં જ્ઞેયં પરાપરવિભેદતઃ ।
તત્રાદ્યં પરમં જ્ઞાનં પશુપાશાત્મદર્શનમ્ ॥
દ્વિતીયમપરજ્ઞાનં કેવલં પાશદર્શનમ્ ।
યથા દૃષ્ટ્યન્તરં રાત્રૌ નરમાર્જારનેત્રયોઃ ॥
પ્.૫૫)
તથા વિલક્ષણં જ્ઞાનં પરાપરમુદીરિતમ્ ॥
ઇતિ । મન્ત્રપારાયણાન્તર્ગતો મન્ત્રવિશેષોઽપિ પરાપરાખ્ય ઇત્યગ્રે નિરૂપયિષ્યતે ।
દેવ્યપિ પરાપરાખ્યા । તદુક્તં વરાહપુરાણે-
તત્ર સૃષ્ટિઃ પરા પ્રોક્તા શ્વેતવર્ણસ્વરૂપિણી ।
યા વૈષ્ણવી વિશાલાક્ષી રક્તવર્ણસ્વરૂપિણી ॥
અપરા સા સમાખ્યાતા રૌદ્રી ચૈવ પરાપરા ।
ઇતિ એવં પરાપરાદિલક્ષણા પૂજા તથા વાગવસ્થાહોમાદયોઽન્યેપ્યર્થાઃ
યથાલાભં યોજ્યાઃ । એવમુક્તલક્ષણા પૂજાવિધૌ પરાપરમયાર્ચનેતિ
કર્તવ્યતાત્મક્રમે ક્ષીરાજ્યમધ્વાસવૈર્વર્ણાનુક્રમવિહિતૈર્દુગ્ધાદિભિઃ
સન્તર્પ્ય તત્સંસ્કૃતગન્ધાક્ષતપુષ્પોપેતવિશેષાર્ધ્યબિન્દુસમર્પણેન
સંપ્રીય (તત્ર ક્રમો બ્રાહ્મણઃ ક્ષીરેણ ક્ષત્રિય આજ્યેન વૈશ્યો મધુના
શૂદ્ર આસવેન સન્તર્પયેદિતિ) । તેષાં વિપ્રાદીનાં સ્થિરા ત્વદ્ભજને નિશ્ચલા
ધીર્બુદ્ધિર્યેષામનન્યમનસ્કાનાં મનશ્ચેતો યાં યાં
ભોગમોક્ષતદુભયાત્મિકામૈહિકીમામુષ્મિકીં વા સિદ્ધિ ફલનિષ્પત્તિમિતિ યાવત્
પ્રાર્થયતે સમુપયાચતે તાં તાં સિદ્ધિં તરસા જવેનાચિરાય
ધ્રુવમેવાપ્નુવન્તિ આસાદયન્તિ । એવો ભિન્નક્રમઃ તદુક્તં પાદ્મે-
ચણ્ડિકાં સ્નપયેદ્યસ્તુ ઐક્ષવેણ રસેન ચ ।
સૌપર્ણેન સયાનેન વિષ્ણુના સહ મોદતે ॥
ઇત્યુક્તેઃ લોકાન્તરવિહરણાદિકમપ્યેતત્પૂજાદિના સિદ્ધ્યતિ । અન્યત્રાપિ-
યત્રાસ્તિ ભોગો ન ચ તત્ર મોક્ષો યત્રાસ્તિ મોક્ષો ન ચ તત્ર ભોગઃ
શ્રીશઙ્કરીતર્પણતત્પરાણાં ભોગશ્ચ મોક્ષશ્ચ કરસ્થ એવ ॥
ઇતિ । ચતુર્વર્ગપ્રાપ્તયેઽપિ દેવ્યર્ચનસ્ય વિહિતત્વાત્તત્પૂજા ચતુર્વર્ગફલપ્રદાયિની ।
પ્. ૫૬)
યદુક્તં પાદ્મે પુષ્કરખણ્ડે આહ્નિકપ્રકરણે-
અતઃ પરં ચ દેવાનામર્ચનં કારયેદ્બુધઃ ।
ગણેશં પૂજયેદ્યસ્તુ વિઘ્નસ્તસ્ય ન બાધતે ॥
આરોગ્યાર્થેઽર્ચયેત્સૂર્યં ધર્મમોક્ષાય માધવમ્ ।
શિવં ધર્માર્થમોક્ષાય ચતુર્વર્ગાય ચણ્ડિકામ્ ॥
ઇતિ । યદ્વા સિદ્ધિં ચક્રેશ્વરત્વાદિરૂપામિતિ । તદુક્તં શિવસૂત્રેષુ-
શુદ્ધવિદ્યોદયાચ્ચક્રેશત્વસિદ્ધિરિતિ । (૧-૨૧)
વાર્તિકેઽપિ-
યદા પરિમિતાં સિદ્ધિમનિચ્છન્પુનરિચ્છતિ ।
વિશ્વાત્મવત્પ્રથારૂપાં પરાં સિદ્ધિં તદાઽસ્ય તુ ॥
શુદ્ધવિદ્યોદયાચ્ચક્રરાજત્વં સિદ્ધિમૃચ્છતિ ।
વૈશ્વાત્મ્યપ્રથનાકાંક્ષી સન્ધત્તે શક્તિમાત્મનઃ ॥
યદા યોગી તદા તસ્ય સદાશિવપદસ્પૃશઃ ।
ઈશ્વરો બહિરુન્મેષો નિમેષોઽન્તઃ સદાશિવઃ ॥
સામાનાધિકરણ્યં ચ સદ્વિદ્યાહમિદંધિયોઃ ।
ઇતિ નીત્યા જગત્સર્વમહમેવેતિ યા મતિઃ ॥
સા શુદ્ધા નિર્મલા વિદ્યા તદીયાદુદયાત્ સ્ફુટાત્ ।
ઉન્મજ્જનાત્મવિચ્છક્તિમાત્મનો નિત્યમામૃશેત્ ॥
યદા યોગી તદા તસ્ય ચક્રેશત્વમનુત્તરમ્ ।
માહેશ્વર્યાઃ સામવેશોત્કર્ષાત્ સિદ્ધ્યતિ યોગિનઃ ॥
ઇતિ તે કીદૃશા વિઘ્નૈરવિગ્નીકૃતાઃ વિઘ્નન્તિ કાર્યસિદ્ધિં વિલુમ્પન્તીતિ વિઘ્ના
આધ્યાત્મિકાદયસ્ત્રિવિધોપયાતાસ્તદધિષ્ઠાતૃદેવતાવિશેષાશ્ચ

તૈરવિગ્નીકૃતા અનુદ્વેજિતાઃ । અથ ચ
સપ્તકોટિસંખ્યહેરમ્બસેનાધીશ્વરૈરામોદપ્રમોદાદિભિઃ ષડ્ભિર્વિઘ્ન##-
એતદાશયેનૈવ જાયન્તીયનિમિ સંવાદેપ્યુક્તમ્-
પ્. ૫૭)
ત્વાં સેવતાં સુરકૃતા બહવોઽન્તરાયાઃ
સ્વૌકો વિલઙ્ઘ્ય પરમં વ્રજતાં પદે તે ।
નાન્યસ્ય બર્હિષિ બલીન્દદતઃ સ્વભાગાન્
ધત્તે પદં ત્વમવિતા યદિ વિઘ્નમૂર્ધ્નિ ॥ (૧૧-૪-૧૦) [કુત
ઉદ્ધૃતમિતિ નોપલભ્યતે ।]
તથાન્યત્ર-
તથા ન તે માધવ ! તાવકાઃ ક્વચિદ્
ભ્રશ્યન્તિ માર્ગાત્ ત્વયિ બદ્ધસૌહૃદઃ ।
ત્વયાભિગુપ્તા વિચરન્તિ નિર્ભયા
વિનાયકાનીકપમૂર્ધસુ પ્રભો ! ॥ (૧૦ પૂ૦ ૨-૩૩) [કુત
ઉદ્ધૃતમિતિ નોપલભ્યતે ।]
અત્ર શ્રીપરદેવતાર્ચનાયામુક્તદ્રવ્યાણાં ક્ષીરાદીનાં વર્ણાનુક્રમેણોક્તિં
કૃતયુગક્રમોચિતામેવાચાર્યો નિર્દિષ્ટવાન્ । યુગાન્તરેષ્વનુકલ્પવિધીનાં
સર્વવર્ણસાધારણતયા રુદ્રયામલાદિશાસ્ત્રેઽભિહિતત્વાદિતિ બોધ્યમ્ । તદુક્તં
તત્ર-
સત્યક્રમે ચતુર્વર્ણૈઃ ક્ષીરાજ્યમધુપિષ્ટકૈઃ ।
ત્રેતાયાં પૂજયેદ્દેવીં ઘૃતેન સર્વજાતિભિઃ ॥
મધુભિઃ સર્વવર્ણૈશ્ચ પૂજયેદ્ દ્વાપરે યુગે ।
પૂજનીયા કલૌ દેવી કેવલૈરાસવૈશ્ચ તૈઃ ॥
ઇત્યેતેન કલાવાસવસ્ય સત્યક્રમોક્તચતુર્થવર્ણવિહિતપ્રધાનકલ્પત્વેઽપિ
સર્વવર્ણૈરનુકલ્પવિધ્યન્તર્ભાવ એવાશ્રયણીયઃ । તત્રાપિ બ્રાહ્મણવિષયે
નિષિદ્ધત્વાત્તદ્યથા-
ગુડાર્દ્રકરસેનૈવ સુરા ન બ્રાહ્મણસ્ય ચ ।
ગૌડી તુ યા ક્ષત્રિયેણ માધ્વી વૈશ્યેન તત્ર વૈ ॥
કદલીમધુસંમિશ્રશાલિત્વક્ કેવલૈઃ સુરા ।
સર્વા શૂદ્રસ્ય સંપ્રોક્તા યત્ર વા તદ્ધવિર્ભવેત્ ॥
પ્. ૫૮)
અત્ર ગૌડી માધ્વીતિ વિશેષોક્તિઃ કામનાપરત્વેન । તથા-
નારિકેલોદકં કાંસ્યે તામ્રે દદ્યાત્તથા મધુ ।
દધિદુગ્ધં તથા તામ્રે ગુડમિશ્રં તથા દધિ ॥
ગુડાર્દ્રકમથો વાપિ પૂજનાર્થં પ્રકલ્પયેત્ ॥
ઇત્યાદ્યનુકલ્પવચનાનિ । તથા દ્રવ્યાણમપિ તત્તત્પાત્રાદિસંયોગેન
તાદવસ્થ્યસદ્ભાવે પ્રધાનતુલ્યત્વેન વિપ્રેષુ નિષેધદર્શનાદ્-
બ્રાહ્મણો ન સુરાં પિબેન્ન માંસમશ્નીયાદિતિ । નિત્યં મદ્યં
બ્રાહ્મણોવર્જયેદિત્યાદિ શ્રુતેઃ । નિત્યપદં કામતોઽકામતોઽપિ પ્રાપ્તૌ નિષેધં
બોધયતિ । સ્મૃતિશ્ચ-
બ્રાહ્મણસ્ય રુજઃ કૃત્યા ઘ્રાતિરઘ્રેયમદ્યયોઃ ।
જૈહ્મ્યં ચ મૈથુનં પુંસિ જાતિભ્રંશકરં સ્મૃતમ્ ॥
ઇતિ । ભૈરવીતન્ત્રે-
બ્રહ્મણો મદિરાં દત્ત્વા બ્રાહ્મણ્યાદેવ હીયતે ।
સ્વગાત્રરુધિરં દત્ત્વા સ્વાત્મહત્યામવાપ્નુયાત્ ॥
ક્રમસંહિતાયામપિ-
આવાભ્યાં પિશિતં રક્તં સુરાં વાપિ સુરેશ્વરિ ।
વર્ણાશ્રમોચિતં ધર્મમવિચાર્યાર્પયન્તિ યે ॥
ભૂતપ્રેતપિશાચાસ્તે ભવન્તિ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ ।
ઇતિ અપિ ચ -
દ્રવ્યેણ સાત્ત્વિકેનૈવ બ્રાહ્મણઃ પૂજયેચ્છિવામ્ । ઇતિ ।
સાત્ત્વિકેનૈવ ભાવેન બ્રાહ્મણસ્તર્પયેચ્છિવામ્ ॥
ઇતિ ચ ।
એવં દદ્યાત્ક્ષત્રિયોઽપિ પૈષ્ટિકીં ન કદાચન ।
નારિકેલોદકં કાંસ્યે તામ્રે દદ્યાત્તથા મધુ ॥
પ્. ૫૯)
રાજન્યવૈશ્યયોર્દાનં ન દ્વિજસ્ય કદાચન ।
એવં પ્રદાનમાત્રેણ હીનાયુર્બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥
ઇતિ । આવશ્યકે કામ્યાદૌ કર્મણ્યપિ બ્રાહ્મણેનાનુકલ્પવિધિરેવ ગ્રાહ્યઃ ।
યથોક્તં ભૈરવીતન્ત્રે-
યત્રાવશ્યં વિનિર્દિષ્ટં મદિરાદાનપૂજનમ્ ।
બ્રાહ્મણસ્તામ્રપાત્રે તુ મધુમદ્યં પ્રકલ્પયેત્ ॥
ઇતિ । કૌલાગમોક્તવસ્તુવિચારસ્તુ યથા- કુલાગમક્રમેણૈવ
પૂજયેત્પરમેશ્વરીમિતિ સર્વતન્ત્રસ્વારસ્યેન કુલદ્રવ્યૈરેવ વિધીયમાનાયાં
કુલદેવીપૂજાયાં સૌત્રામણ્યાદિક્રતુષ્વિવ સંસ્કૃતકુલદ્રવ્યોપયોગસ્ય
વિહિતત્વાન્નાધર્મસાધનત્વં પ્રતીયતે
વક્ષ્યમાણાગમસ્મૃત્યનુમિતવેદમૂલકત્વાચ્ચ । ઉક્તશ્રુતિવાક્યાનાં
ત્વદીક્ષિતવિષયપરતયા સમાધેયં ન બ્રાહ્મણમાત્રં તદ્વિષયઃ । અત એવ
સૌત્રામણીપ્રકરણશ્રુતિઃ- બ્રાહ્મણં પરિક્રીણીયાદુચ્છેષણસ્ય
પાતારમિતિ । તસ્માત્તદુપયોગોઽપ્યધિકાર્યનધિકારિભેદેનાગમેષુ વિધીયમાનો
નિષિધ્યમાનશ્ચ ક્વચિત્પ્રતિપ્રસવાસ્પદતાં ચ ભજતે । તદુક્તં કુલાર્ણવેઃ##-
શૈવે ચ [વા] વૈષ્ણવે શાક્તે સૌરે સુગતદર્શને ।
બૌદ્ધે પાશુપતે સાંખ્યે માન્ત્રે [વ્રતે] કાલામુખે
[કુલમુખે] તથા ॥
દક્ષિણે [સદક્ષ] વામસિદ્ધાન્તે વૈદિકાદિષુ પાર્વતિ ।
વિનાલિપિશિતાભ્યાં ચ [ભ્યાન્તુ કૂલ] પૂજનં નિષ્ફલં ભવેત્ ॥
કુલદ્રવ્યૈર્વિના કુર્યાજ્જપં [જપયજ્ઞતપોવ્રતમ્] પૂજાં વ્રતં તપઃ
।
નિષ્ફલં તદ્ભવેદ્દેવિ ! ભસ્મન્યેવ [ભસ્મનીવ] યથા હુતમ્ ॥
યથા ક્રતુષુ વિપ્રાણાં સોમપાનમદૂષિતમ્ [વિધીયતે] ।
અલિપાનં [મદ્યપાનં તથા કાર્યયં સમયે ભોગમોક્ષદમ્ (આર્થર
એવલાન્)] તથા દેવિ ! સોમવદ્ભોગમોક્ષદમ્ ॥ (ઉ૦ ૫ શ્લો૦ ૬૭##-
પ્. ૬૦)
ઇતિ તથા-
નિશઙ્કો નિર્ભયો વીરો નિર્લજ્જો નિષ્કુતૂહલઃ ।
નિર્ણીતવેદશાસ્ત્રાર્થો વરદાં વારુણીં પિબેત્ ॥
તત્કર્મ કુર્વતાં પુંસાં કર્મલોપો ભવેદ્યદિ ।
તત્કથં તત્પ્રકુર્વન્તિ સપ્તકોટિમુનીશ્વરાઃ ॥
ઇત્યાદિશાસ્ત્રવચનૈર્દીક્ષાદિસંસ્કારસંસ્કૃતેષ્વધિકારિષુ
દ્રવ્યોપયોગવિધાનાત્ । તથાચર્ગ્વેદીયસાંખ્યાયનશખાયાં
શ્રીસુન્દરીવરિવસ્યાદ્વારા બિન્દુતર્પણેન સામ્રાજ્યપ્રાપ્તિઃ શ્રૂયતે ।
ઇમાં [ઇમાં વિજ્ઞાય સુધિયા મદન્તી પરિસ્ત્રુતા તર્પયતઃ સ્વપીઠમ્ । ઇતિ
(ઉ૦ વા૦ કો૦)] વિજ્ઞાય સુરયા મદન્તિ પરિસ્રુતા તર્પયન્તઃ
સ્વપીઠમ્ ।
નાકસ્ય પૃષ્ટે મહતો વસન્તિ પરં ધામ ત્રૈપુરં ચાવિશન્તિ ॥ (ત્રિપુરા

૭)
ઇતિ । દીક્ષા સંસ્કારસમયાચારાદિવર્જિતાનાં નિન્દ્યમાનત્વેન તુ શતશો
વચનાનિ નિષેધપરાણ્યામ્નાયન્તે । તદુક્તં તત્રૈવઃ-
આવૃતીર્ગુરુપંક્તિઞ્ચ [આવૃતિં] વટુકાદીન્પ્રપૂજ્ય ચ ।
વીરોપ્યત્ર વૃથા પાનાદ્દેવતાશાપમાપ્નુયાત્ [પાની] ॥
અયષ્ટ્વા ભૈરવં દેવમકૃત્વા મન્ત્રતર્પણમ્ ।
પશુપાનવિધૌ પીત્વા વીરોઽપિ નરકં વ્રજેત્ ॥
અજ્ઞાત્વા કૌલિકાચારમયષ્ટ્વા ગુરુપાદુકામ્ ।
યોઽસ્મિઞ્ શાસ્ત્રે પ્રવર્તેત તં ત્વં પીડયસે [પીડયસિ] ધ્રુવમ્ ॥
કૌલજ્ઞાને ત્વસિદ્ધો [હ્યસિદ્ધો] યસ્તદ્ દ્રવ્યં ભોક્તુમિચ્છતિ ।
સ મહાપાતકી દેવિ [જ્ઞેયઃ] ! સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ ॥
પ્. ૬૧)
સમયાચારહીનસ્ય સ્વૈરવૃત્તેર્દુરાત્મનઃ ।
ન સિદ્ધયઃ કુલભ્રંશસ્તત્સર્વં [તત્સંસર્ગં ન કારયેત્] નરકાય
ચ ॥
યઃ શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય વર્તતે કામચારતઃ [કામકારતઃ] ॥
ન [સ સિદ્ધિમિહ નાપ્નોતિ ન સુખં ન પરાંગતિમ્] સ સિદ્ધિમવાપ્નોતિ ન
સુખં ન પરાં ગતિમ્ ।
સ્વેચ્છયા વર્તમાનો [રમમાણો] યો દીક્ષાસંસ્કારવર્જિતઃ ॥
ન તસ્ય સદ્ગતિઃ ક્વાપિ તપસ્તીર્થવ્રતાદિષુ [દિભિઃ] ।
અસંસ્કૃતં પિબન્મદ્યં [પિવેદ્દ્રવ્યં] બલાત્કારેણ મૈથુનમ્ ॥
સ્વપ્રીત્યૈ [સ્વપ્રિયેણ] આહૃતં [હતમિતિ પાઠાન્તરાણિ
(આર્થર એવલાન)] માંસં રૌરવં નરકં વ્રજેત્ ॥
(કુલાર્ણવ ઉ૦ ૫ શ્લો૦ ૯૨-૯૯)
ઇત્યાદિનાનધિકારિણાં તદુપયોગનિષેધાત્ । કુત્રચિત્તુ
સંસ્કૃતપૂજાવિશેષદ્રવ્યપરતયા પ્રતિપ્રસવેઽપિ શ્રૂયતે । તદુક્તમ્-
ક્વચિદ્યદૃચ્છયા પ્રાપ્તમલિદ્રવ્યં તુ ભક્તિતઃ ।
ગૃહીત્વા મૂલમન્ત્રેણ ગુરું સ્મૃત્વા ચ પાદુકામ્ ॥
તત્ત્વત્રયેણ સંયુક્તં ગૃહ્ણીયાન્મૂલમુચ્ચરન્ ।
ઇત્યાદિ । યદ્વા કલિક્રમાનુસારેણાપિ પ્રોક્તાનુકલ્પદ્રવ્યાણાં સુરાસામ્યાદ્
બ્રાહ્મણવિષયે નિષિદ્ધત્વાત્કામ્યાદિકર્મણ્યપિ બિન્દુચક્રતર્પણં ક્ષીરેણ
કલ્પ્યમિતિ નિષ્કર્ષાશયં પ્રમાણોપોદ્વલિતં ગૃહીત્વાચાર્ય ઇમં ક્રમં
નિબબન્ધ । તદુક્તમ્-
બ્રાહ્મણસ્ય સદાઽપેયેતિ । અત્રાકારપ્રશ્લેષેણાપેયત્વં સાર્વદિકમવગમયતિ ।
મહાકાલસંહિતાયામપિ-
ક્ષીરેણ બ્રાહ્મણૈસ્તર્પ્યા ઘૃતેન નૃપવંશજૈઃ ।
માક્ષિકૈર્વૈશ્યવર્ણૈસ્તુ આસવૈઃ શૂદ્રજાતિભિઃ ॥
પ્. ૬૨)
ઇત્યત્રાપિ બ્રાહ્મણૈરિત્યુક્ત્યા કૃતેઽપિ જાત્યુદ્ધારસંસ્કારે
અત્યક્તપ્રાગ્જાત્યાગ્રહૈરિત્યભિધીયતે । યે તુ દુસ્તરં
જાત્યભિનિવેશસાગરમુત્તીર્ણાસ્તેષાં
કૌલાચારપારદૃશ્વનામનુત્તરાચારસોપાન એવ પદક્રમબન્ધઃ
સર્વાચારોત્તીર્ણતયા વિલસન્ સ્વેચ્છાં નાતિક્રામતીત્યલમતિપલ્લવિતેન । તદત્રાપિ
સાધકાનાં રુચિબુદ્ધિશક્તિસમ્ભવાનતિક્રમ્યૈવ દ્રવ્યગ્રહણં રમ્યતરમિતિ

ઇદાનીં પરાપરમયયા દેવ્યાઃ પશ્યન્ત્યાદિવાક્પ્રસરક્રમેણ
શબ્દસૃષ્ટિપ્રકારં
નિરૂપયંસ્તદવિનાભાવેનાર્થસૃષ્ટેરપ્યુદયવિલયાસ્પદત્વનિર્વચનેન
તસ્યાઃ પરાવાક્શક્તિરૂપત્વમાહ-
શબ્દાનાં જનની ત્વમત્ર ભુવને વાગ્વાદિનીત્યુચ્યસે
ત્વત્તઃ કેશવવાસવપ્રભૃતયોઽપ્યાવિર્ભવન્તિ સ્ફુટમ્ ।
લીયન્તે ખલુ યત્ર કલ્પવિરમે બ્રહ્માદયસ્તેઽપ્યમી
સા ત્વં કાચિદચિન્ત્યરૂપમહિમા શક્તિઃપરા ગીયસે

હે દેવીતિ સમ્બોધનમનુવર્તનીયમ્ । દેવી પદાર્થસ્તુ પ્રાગ્વદેવ । યતસ્ત્વં
શબ્દાનાં લૌકિકાલૌકિકાત્મનાનન્તવૈચિત્ર્યભેદિતાનાં
વર્ણપદમન્ત્રાત્મવાચકાનાં જનની પરાવાઙ્મૂલભૂમિકાતઃક્રમેણ
વિસ્ફારયન્તી જ્યેષ્ઠારૌદ્ર્યમ્બાખ્યશક્તિપ્રસરસંભેદવૈચિત્ર્યતો
માયીયામાયીયાદ્યક્ષાન્તપઞ્ચાશદ્વર્ણપરામર્શાત્મનોલ્લાસ્યવર્ણ##-
વાચ્યાત્મનોઽર્થપ્રપઞ્ચસ્યાપિ પ્રસરોપપત્તેઃ પરામાતૃકાત્મેત્યર્થઃ ।
તદ્ધેદં તર્હ્યાવ્યાકૃતમાસીત્ તન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયત ઇતિ શ્રુતેઃ
(બૃહ૦ ૧-૪-૭) । નામરૂપાત્મકસ્ય વાચ્યવાચકાત્મનો જગત
આવિર્ભાવઃ શ્રૂયતે । ઉક્તં ચ-
ન વિદ્યા માતૃકા પરા
ઇતિ । શ્રીતન્ત્રસદ્ભાવેઽપિ-
સર્વે વર્ણાત્મકા મન્ત્રાસ્તે ચ શક્ત્યાત્મકાઃ પ્રિયે ।
પ્. ૬૩)
શક્તિસ્તુ માતૃકા જ્ઞેયા સા ચ જ્ઞેયા શિવાત્મિકા ॥
યા સા તુ માતૃકા દેવિ ! પરતેજઃ સમન્વિતા ।
તયા વ્યાપ્તમિદં વિશ્વં સબ્રહ્મભુવનાત્મકમ્ ॥
તત્રસ્થં ચ યદા દેવિ ! વ્યાપિતં ચ સુરાર્ચિતે ।
અવર્ણસ્થો યથાવર્ણઃ સ્થિતઃ સર્વગતઃ પ્રિયે ॥
તથાહં કથયિષ્યામિ નિર્ણયાર્થં સ્ફુટં તવ ।
ઇત્યારભ્ય-
યા સા શક્તિઃ પરાસૂક્ષ્મા નિરાચારેતિ કીર્તિતા ।
હૃદ્બિન્દું વેષ્ટયિત્વા તુ સુષુપ્તભુજગાકૃતિઃ ॥
તત્ર સુપ્તા મહાભાગે ન કિઞ્ચિન્મન્યતે ઉમે ! ।
ચન્દ્રાગ્નિરવિનક્ષત્રૈર્ભુવનાનિ ચતુર્દશ ॥
ક્ષિપ્ત્વોદરે તુ યા દેવી વિષમૂઢેવ સા ગતા ।
પ્રબુદ્ધા સા નિનાદેન પરેણ જ્ઞાનરૂપિણા ॥
મથિતા ચોદરસ્થેન બિન્દુના વરવર્ણિનિ ।
તાવદ્વૈ ભ્રમવેગેન મથનં શક્તિવિગ્રહે ॥
ભેદાત્તુ પ્રથમોત્પન્ના બિન્દવસ્તેઽતિવર્ચસઃ ।
ઉત્થિતા તુ યદા તેન કલાસૂક્ષ્મા તુ કુણ્ડલી ॥
ચતુષ્કલમયો બિન્દુઃ શક્તેરુદરગઃ પ્રભુઃ ।
મથ્યમન્થનયોગેન ઋજુત્વં જાયતે પ્રિયે ॥
જ્યેષ્ઠાશક્તિઃ સ્મૃતા સા તુ બિન્દુદ્વયસુમધ્યગા ।
બિન્દુના ક્ષોભમાયાતા રેખૈવામૃતકુણ્ડલી ॥
રેખિણીનામ સા જ્ઞેયા ઉભૌ બિન્દૂ યદન્તગૌ ।
ત્રિપથા સા સમાખ્યાતા રૌદ્રી નામ્ના તુ ગીયતે ॥
રોધિની વા સમુદ્દિષ્ટા મોક્ષમાર્ગનિરોધનાત્ ।
શશાઙ્કશકલાકારા અમ્બિકા ચાર્ધચન્દ્રિકા ॥
એકૈવેત્થં પરાશક્તિસ્ત્રિધા સા તુ પ્રજાયતે ।
આભ્યો યુક્તવિયુક્તાભ્યઃ સઞ્જાતો નવવર્ગકઃ ॥
નવધા તુ સ્મૃતા સા તુ નવવર્ગોપલક્ષિતા ।
પ્.૬૪)
પઞ્ચમન્ત્રગતા દેવિ ! સદ્ય આદિરનુક્રમાત્ ॥
તેન પઞ્ચવિધા પ્રોક્તા જ્ઞાતવ્યા સુરનાયિકે ।
સ્વરદ્વાદશગા દેવિ ! દ્વાદશસ્થા ઉદાહૃતા ॥
અકારાદિક્ષકારાન્તા સ્થિતા પઞ્ચાશતા ભિદા ।
હૃત્સ્થા એકાર્ણવા પ્રોક્તા કણ્ઠે પ્રોક્તા દ્વિતીયકા ॥
ત્રિરાર્ણવા તુ જ્ઞાતવ્યા જિહ્વામૂલે સદા સ્થિતા ।
જિહ્વાગ્રે વર્ણનિષ્પત્તિર્ભવત્યત્ર ન સંશયઃ ॥
એવં શબ્દસ્ય નિષ્પત્તિઃ શબ્દવ્યાપ્તં ચરાચરમ્ ।
ઇતિ । કામકલાવિસાસેઽપિ-
સિતશોણબિન્દુયુગલં વિવિક્તશિવશક્તિસંકુચત્પ્રસરમ્ ।
વાગર્થસૃષ્ટિહેતુઃ પરસ્પરાનુપ્રવિષ્ટવિસ્પષ્ટમ્ ॥ (૬)
ઇતિ । એવં પરાશક્તિરૂપા માતૃકા
વાચ્યવાચકાત્મષડધ્વસ્ફારમયવિશ્વજનની । અતોઽત્ર ભુવને ત્રિવિષ્ટપે
ભુવનાધ્વાખ્યે ભવાદિરૂપા વા વાગ્વાદિનીતિ ત્વં ગીયસે સ્તૂયસે । વાચઃ
પશ્યન્તી મધ્યમા વૈખરીરૂપા વદિતું વાદયિતું વા શીલમસ્યા ઇતિ વાગ્વાદિની ।
સર્વેષાં ચ સ્વભક્તાનાં વાદરૂપેણ સર્વદા ।
સ્થિતત્વાદ્વાચો વિખ્યાતા લોકે વાગ્વાદિની સા ॥
ઇતિ । ત્રિપુરાસિદ્ધાન્તોક્તેઃ પરવાગારવસ્યૈવોર્ધ્વોર્ધ્વસ્થાનાશ્રયેણ
પશ્યન્ત્યાદ્યભિધાપ્રસિદ્ધિઃ । યથા નિત્યાતન્ત્રે-
મૂલાધારૈઃ સમુત્પન્નઃ પરાખ્યો નાદસમ્ભવઃ ।
સ એવોર્ધ્વતયા નીતઃ સ્વાધિષ્ઠાને વિજૃમ્ભિતઃ ॥
પશ્યન્ત્યાખ્યામવાપ્નોતિ તથૈવોર્ધ્વં શનૈઃ શનૈઃ ।
અનાહતે બુદ્ધિતત્ત્વસમેતો મધ્યમાભિધઃ ॥
તથા તયોર્ધ્વનુન્નઃ સન્વિશુદ્ધૌ કણ્ઠદેશતઃ ।
વૈખર્યાખ્ય * * * * * * * * * *
* ? ॥
પ્. ૬૫)
ઇતિ । એતત્પ્રાગપિ વાઙ્મયત્વનિરૂપણાવસરે વિતાનિતમ્ । એવં
શબ્દવિવર્તત્વાદર્થાનામપિ ત્રિવિધવાચ્યાત્મનાં સમુત્પાદિકા । યદાહુઃ-
અનાદિનિધનં બ્રહ્મ શબ્દ તત્ત્વં યદક્ષરમ્ ।
વિવર્તતેઽર્થબાવેન પ્રક્રિયા જગતો યતઃ ॥ (વા૦ પ૦ ૧-૧)
ઇતિ । એતેન નામરૂપાત્મકસ્ય જગતો બ્રહ્મપરિણામકત્વં તાન્ત્રિકા
અભ્યુપાગમન્નિત્યુપક્ષિપ્તમ્ । તેષાં મતે પ્રપઞ્ચસ્ય સત્યત્વમેવ ।
બ્રહ્મપ્રપઞ્ચયોર્દૃગ્ઘટયોરિવાત્યન્તાભેદપ્રતીત્યા બ્રહ્મણઃ સત્યત્વે
પ્રપઞ્ચસ્યાપિ સત્યત્વાવશ્યમ્ભાવસદ્ભાવાત્ કેવલં ભેદાભ્યાસં
મિથ્યાત્વાભ્યુપગમાન્નિરસિતું નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ઇતિ ।
માયામાત્રમિદં દ્વૈતમદ્વૈતં પરમાર્થતઃ । ઇતિ ।
સર્વં ખલ્વિદમેવાહં નાન્યદસ્તિ સનાતનમ્ ।
ઇતિ । યત્ર ત્રિસર્ગો મૃષા ઇત્યાદીનાં
શ્રુતિસ્મૃત્યુક્તાનામખિલાનામદ્વૈતવાક્યાનાં નિર્વાહઃ ।
તાવન્માત્રેણૈવાવિરોધે પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વકલ્પનસ્ય તુ
વેદાન્તિનામનર્થકત્વાદિતિ શામ્ભવાનન્દકલ્પલતાયાં વિસ્તરેણ પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
અથ ચ વાગ્વાદિની ઇતિ મન્ત્રવિશેષઃ સ ચાગ્રે મન્ત્રપારાયણવિવરણે વક્ષ્યતે ।
યદ્વા પ્રતીકમાત્રગ્રહણોપલક્ષિતત્વાદ્વાગીશ્વરીનામકઃ
સરસ્વતીમન્ત્રવિશેષસ્તદ્રૂપા સોઽપિ સિદ્ધમન્ત્રિણો ગિરા
વાચસ્પતિસામ્યમુત્પાદયતિ । ઉદ્ધારો યથા-
તારો હૃલ્લોહિતઃ સત્યો વૈકુણ્ઠાનન્તસંયુતઃ ।
ભૃગુર્ને શબ્દરૂપે વાઙ્માયાકામો વદદ્વયમ્ ॥
વાગ્વાદિન્યગ્નિકાન્તાન્તો મન્ત્રો વેદાક્ષિવર્ણવાન્ ।
અનેન મનુના પૂર્વપત્રે વાગીશ્વરીં યજેત્ ॥
સ્પષ્ટમ્-
ઓં નમઃ પદ્માસને શબ્દરૂપે ઐં હ્રીં ક્લીં વદ વદ વાગ્વાદિનિ સ્વાહા
પ્. ૬૬)
ઇતિ । એવમચિદ્રાશિવિષયસૃષ્ટિકારિત્વમુક્ત્વા
ચિદ્રાશિમધ્યેઽધરપ્રપઞ્ચોત્પાદનાદિકારણભૂતબ્રહ્માદિવિષયસૃષ્ટિ##-
ઇતિ । તેઽપ્યમી જગત્સૃષ્ટૃત્વાદિનાગમપ્રસિદ્ધાઃ ।
પ્રત્યક્ષાનવગમાદ્વિપ્રકર્ષવ્યપદેશાર્હા ઇત્યદસા નિર્દેશઃ । બ્રહ્માદિઃ
પ્રથમો યેષાં તે કેશવવાસવપ્રભૃતયોઽપિ કેશવો વિષ્ણુઃ
વસુરગ્નિર્લલાટનેત્રત્વેનાસ્ત્યસ્ય સ વાસવો રુદ્રઃ । જ્યોત્સ્નાદિત્વાદણ્ । વાસવ
ઇન્દ્રસ્તદુપલક્ષિતા દશ દિક્પાલા વા ઇન્દ્રં યા દેવી સુભગા જજાનેતિ શ્રુતેઃ ।
પ્રભૃતિગ્રહણેનેશ્વરસદાશિવૌ ગૃહ્યેતે તેન
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેશ્વરસદાશિવાઃ પઞ્ચબ્રહ્માભિધાઃ સ્ફુટં વ્યક્તં
ત્વત્તઃ પઞ્ચસ્રોતઃ પ્રસરમૂલભૂતાયાઃ સકાશાદ્ બીજાદઙ્કુરા ઇવ શાક્ત્યાં
મહાસૃષ્તાવપ્યાવિર્ભવન્તિ સમુત્પદ્યન્તે ઇતિ સંભાવ્યતે । અપિઃ
સમ્ભાવનાયામ્ । તદુક્તં માર્કણ્ડેયે-
યેઽર્થા નિત્યા યે વિનશ્યન્તિ ચાન્યે યેઽર્થાઃ સ્થૂલા યે ચ સૂક્ષ્માચ્ચ સૂક્ષ્માઃ ।
યચ્ચામૂર્તં યચ્ચ મૂર્તં સમસ્તં યદ્યદ્ભૂતેષ્વેકમેકં ચ કિઞ્ચિત્ ॥
યેઽર્થા ભૂમૌ યેઽન્તરિક્ષેઽન્યતો વા તેષાં દેવિ ! ત્વત્ત એવોપલબ્ધિઃ ॥
ઇતિ વિસ્મયાર્થે વા । તદુક્તં દેવીપુરાણે-
બ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાવરાન્તાશ્ચ એવ સમુદ્ગતાઃ ।
મહદાદિવિશેષાન્તં જગદ્યસ્યાઃ સમુદ્ગતમ્ ॥
ઇતિ । તથા કલ્પવિરમે સ્વસ્વાયુષ્કાલપરિમાણવિરતૌ યત્ર ત્વયિ મૂલકારણે ખલુ
લીયન્તે મૃદીવ ઘટાદયો લીના ભવન્તિ । બીજવત્તદાનીમપિ સૂક્ષ્માત્મના
સર્વમિદમસ્ત્યેવ તદેવ પુનઃ સૃષ્ટિકાલે વિસૃજ્યતે તદુક્તમ્-
કવલીકૃતનિઃશેષતત્ત્વગ્રામસ્વરૂપિણી ।
પ્. ૬૭)
ઇતિ । તથા-
યથાન્યગ્રોધ બીજસ્થઃ શક્તિરૂપો મહાદ્રુમઃ ।
તથા હૃદયબીજસ્થં વિશ્વમેતચ્ચરાચરમ્ ॥ (પ૦ ત્રી૦ ૨૪)
ઇતિ । કલ્પશબ્દેનાત્ર મહાપ્રલય ઉચ્યતે નાવાન્તરઃ । તત્ર ક્રમશઃ
સ્વસ્વોર્ધ્વકારણલયે તદ્દિવસારમ્ભે તદધરવર્તિકારણાનાં પુનઃ
સહસ્રશઃ પ્રલયોલ્લાસસમ્ભવાદવ્યવધાનેન શક્તૌ લયાભાવઃ । અતઃ
કલ્પવિરમે સદાશિવાયુષ્કાલનિવૃત્તાવિત્યર્થઃ । ખલુર્વાક્યાલઙ્કારે । એતેન
બ્રહ્માદીનામમરત્વપ્રથાપ્યૌપચારિકી મનુષ્યાયુષ્કાલપરિમિત્યપેક્ષયા

જીવિતત્વસ્ય દૈર્ધ્યાભાસાદિતિ ધ્વન્યતે । જગજ્જન્માદિકૃત્યકારિણોઽપિ
બ્રહ્માદયઃ સ્વવિલયોદયયોરસ્વતન્ત્રત્વાત્ સ્વતન્ત્રશક્ત્યેકશરણતાં તસ્યા
અચિન્ત્યૈશ્વર્યનિર્ભરતાં ચ ખ્યાપયન્તીત્યપિના દ્યોત્યતે । તદુક્તમ્
શક્તિસૂત્રેષુ-
ચિતિઃ સ્વતન્ત્રા વિશ્વસિદ્ધિહેતુઃ । (પ્ર૦ હૃ૦ ૧)
ઇતિ । સ્વાતન્ત્ર્યાદેવાસ્યા અનન્યમુખપ્રેક્ષિત્વલક્ષણં પરત્વમસ્તિ અસ્વતન્ત્રસ્ય
તદભાવાત્કાર્યસમ્પાદનાનુપપત્તેરુપાદાનાદિકારણાપેક્ષણાત્ ।
તદપેક્ષાયાં સ્વાતન્ત્ર્યવિઘાતઃ પ્રસજ્યેત સા ચ શક્તિઃ વિશ્વકારણત્વેન
સર્વાગમેષુ ગીયતે । ક્ષિત્યાદેઃ પ્રપઞ્ચસ્ય કાર્યત્વેનાભિમતસ્ય
કારણમન્તરેણ તદનુત્પાદાનાત્ । ક્ષિત્યાદેઃ સકર્તૃત્વં કાર્યતયૈવાનુમીયતે
ઇતિ હિ નાયવિદઃ । ઔપનિષદાનામપ્યયમેવ પન્થાઃ । યદાહુઃ-
નિસ્તત્ત્વા કર્યગમ્યાસ્ય શક્તિર્માયાગ્નિશક્તિવત્ ।
નહિ શક્તિં ક્વચિત્કશ્ચિદ્ બુધ્યતે કાર્યતઃ પુરા ॥
ઇતિ । એવમર્થપ્રતિપાદનાશયેનાહ- સા ત્વમિતિ ઉક્તવિશેષણલક્ષિતા કાચિદિતિ
મનો વાગગોચરા યતો વાચો નિવર્તન્તે ઇતિ શ્રુતેઃ । પરાનપેક્ષિત્વેન
નિયતદેશકાલાકારાવચ્છેદવિરહાત્ તત્તદ્વૈચિત્ર્યોલ્લાસકત્વાચ્ચ
નિયતાકૃત્યાદિનાનિર્વાચ્યા । તથાખિલશક્ત્યન્તરક્રોડીકારેણ
પ્. ૬૮)
પૂર્ણતયા મુખ્યા પારમેશ્વરી પરા શક્તિઃ સ્વાતન્ત્ર્યાખ્યેતિસદ્ભિઃ
શ્રીકણ્ઠાદિભિર્ગીયસે । તદુક્તમ્-
તેન સ્વાતન્ત્ર્યશક્ત્યૈવ યુક્ત ઇત્યાઞ્જસોવિધિઃ ।
ઇતિ । એતેન નિત્યા વિભુર્વિશ્વાકારા ઇત્યાદ્યાક્ષિપ્તં ભવતિ । યદ્વા તિસૃભ્યઃ
પશ્યન્ત્યાદિભ્યઃ પરત્વાત્પરા
શ્રી પરાનન્દનાથસ્ય પ્રસન્નત્વાત્પરેતિ સા ।
પરાનન્દાભિધે તન્ત્રે પ્રસિદ્ધત્વાચ્ચ સા પરા ॥
પ્રાસાદરૂપિણી ચેતિ પરા સા શામ્ભવી પરા ।
ઇતિ । નિરુક્ત્યન્તરોક્તા વા । તદુક્તમ્-
અનપેક્ષસ્ય વશિનો દેશકાલાકૃતિક્રમાઃ ।
નિયતાનેતિ સ વિભુર્નિત્યો વિશ્વાકૃતિઃ શિવઃ ॥
વિભુત્વાત્સર્વગો નિત્યભાવાદાદ્યન્તવર્જિતઃ ।
વિશ્વાકૃતિત્વાચ્ચિદચિત્તદ્વૈચિત્ર્યાવભાસકઃ ॥
ઇતિ । શ્રુતિરપિ-
ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે
ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે ।
પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે
સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ ॥
ઇતિ । કીદૃશી અચિન્ત્યરૂપમહિમા । અચિન્ત્યો રૂપસ્ય ચિદાનન્દઘનસ્વભાવસ્ય
મહિમા મહત્વં યસ્યાઃ સા મહત્તરા મહિમા દેવતાનામિતિ શ્રુતેઃ
માનુષ્યાનન્દાદ્યપેક્ષયા ચ બ્રહ્માનન્દસ્યાનવચ્છિન્નતયા શ્રુતૌ
પ્રસિદ્ધત્વાત્ । અન્યત્રાપિ-
આનન્દશક્તિઃ સૈવોક્તા યતો વિશ્વં વિસૃજ્યતે ।
પરાપરાત્પરં તત્ત્વં સૈષા દેવી નિગદ્યતે ॥
તત્સારં તચ્ચ હૃદયં સ વિસર્ગઃ પરઃ પ્રભુઃ ।
પ્. ૬૯)
ઇતિ । અથચેના વિષ્ણુના ચિન્ત્યઃ સ્માર્યો રૂપસ્ય સગુણસ્ય લલિતાનામ્નો મહિમા
વૈભવં દેવકાર્યાર્થં ભણ્ડાસુર-તત્પરિચ્છદવધાદિ યસ્યાઃ
તદ્વધાય સ્વાત્મનોઽનેકશક્તિવ્યૂહનિર્માણં વા । પરાશક્તેઃ સ્વરૂપં તુ
શિવસામરસ્યાત્મકં । તદુક્તં વાયુસંહિતાયામ્-
શિવેચ્છયા પરાશક્તિઃ શિવતત્ત્વૈકતાં ગતા ।
તતઃ પરિસ્ફુરત્યાદૌ સર્ગે તૈલં તિલાદિવ ॥
ઇતિ । સૌરસંહિતાયામપિ-
બ્રહ્મણોઽભિન્નશક્તિસ્તુ બ્રહ્મૈવ ખલુ નાપરા ।
તથા સતિ વૃથા પ્રોક્તં શક્તિરિત્યવિવેકિભિઃ ॥
શક્તિશક્તિમતોર્વિદ્વન્ ભેદાભેદસ્તુ દુર્ઘટઃ ।
ઇતિ । વાસિષ્ટેઽપિ-
યથૈકં પવનસ્પન્દાવેકમૌષ્ણ્યાનલૌ યથા ।
ચિન્માત્રં સ્પન્દશક્તિશ્ચ તથૈવૈકાત્મ સર્વદા ॥
ઇતિ । જગદાવિર્ભાવક્રમસ્તુ શૈવાગમે શ્રીતન્ત્રાલોક-તત્સારાદૌ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ઇહ વિસ્તરભયાન્નોન્મીલ્યતે । તદ્વૈપરીત્યેન લયક્રમઃ । વસ્તુતઃ
શિવતત્વાદિક્ષિત્યન્તં ચિદબ્ધેરયમૂર્મિનિકરોલ્લાસઃ । તદુક્તમ્-
ભૂતાનિ તન્માત્રગણેન્દ્રિયાણિ મૂલં પુમાન્ કઞ્ચુકયુક્ સુશુદ્ધમ્ ।
વિદ્યાદિશક્ત્યન્તમિયાન્સ્વસંવિત્સિન્ધોસ્તરઙ્ગપ્રસરપ્રકારઃ ।
ઇતિ

એવં પરતાંશનિરૂપણં વિધાય પરદેવતાયા
અપરાવસ્થોદ્ભાવનૌચિત્યેનાસાધારણસ્ય ત્રિપુરેતિ નામ્નો નિરુક્તિમાહ-
દેવાનાં ત્રિતયં ત્રયી હુતભુજાં શક્તિત્રયં ત્રિસ્વરા-
સ્ત્રૈલોક્યં ત્રિપદી ત્રિપુષ્કરમથો ત્રિબ્રહ્મ વર્ણાસ્ત્રયઃ ।
પ્. ૭૦)
યત્કિઞ્ચિજ્જગતિ ત્રિધા નિયમિતં વસ્તુ ત્રિવર્ગાત્મકં
તત્સર્વં ત્રિપુરેતિ નામ ભગવત્યન્વેતિ તે તત્ત્વતઃ

હે ભગવતિ ! ભૂતાનાં વિલયોદયાદિકં યા વેત્તિ સા ભગવતી તત્સંબુદ્ધિઃ ।
તદુક્તમ્ દેવીભાગવતે-
ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનાં ગતિમાગતિમ્ ।
અવિદ્યાવિદ્યયોસ્તત્ત્વં વેત્તીતિ ભગવત્યસૌ ॥
ઇતિ । ભગશબ્દવાચ્યા ઐશ્વર્યાદયોઽર્થાઃ કાર્ત્સ્ન્યેનસન્ત્યસ્યમિતિ કૃત્વા વા
ભગવતી । તદુક્તમ્ કાલિકાપુરાણે-
ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય ધર્મસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોશ્ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીરણા ॥
ઇતિ । કોશેઽપિ-
ભગમૈશ્વર્યમાહાત્મ્યજ્ઞાનવૈરાગ્યયોનિષુ ।
યશો વીર્યપ્રયત્નેચ્છાધર્મશ્રીરવિમુક્તિષુ ॥
ઇતિ । જગતિ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વલક્ષણે વિશ્વસ્મિન્ ભવાભવાદિસંજ્ઞકે યત્કિઞ્ચિદ્
વસ્તુ પદાર્થસ્વરૂપં ત્રિધા ત્રિભિઃ પ્રકારૈર્નિયમિતં નિયન્ત્રિતં કલ્પિતં
નિયતિશક્ત્યા સંજાતનિયમં વા તથા ત્રિવર્ગાત્મકં
સમૈસ્ત્રિભિરુપલક્ષિતસમૂહાત્મકં સ્વતસ્તસ્ય ત્રિરૂપત્વાત્ તત્સર્વમશેષં તે
તવ ત્રિપુરેતિ નામાખ્યાં તત્ત્વતસ્તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં
તસ્માન્નામગતત્રિત્વાર્થસામાન્યાદન્વેત્યનુયાતિ તેન સમ્બધ્નાતિ ।
ત્રિવર્ગાદિકમિતિ પાઠે ત્વાદિનાનુલ્લિખિતાનામપ્યર્થાનાં ગ્રહણં બોધ્યમ્ । અત
એવાગમેષુ ત્રિભ્યઃ પુરાભૂતત્વાદિત્યાદ્યનેકધા નિરુક્તય ઉક્તાઃ । યથા-
ત્રયાણાં માતૃમાનમેયાનાં પુરં નગરં તદાત્મિકા ત્રીણિ પુરાણિ
જાગ્રદાદ્યવસ્થારૂપાણિ યસ્યા ઇતિ ત્રીણિ પુરાણિ બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રશરીરાણિ યસ્યા
ત્રિભ્યઃ સૂર્યાદિતેજોભ્યઃ ભૂરાદિત્રિલોકેભ્યઃ પ્રાણાદિત્રિવાયુભ્યઃ
હૃદયાદિત્રિસ્થાનેભ્યઃ સત્ત્વાદિત્રિગુણેભ્યઃ ઉડડીશનાથાદિત્રિસિદ્ધેભ્યઃ
દિવ્યૌઘાદિત્રિગુરુભ્યઃ
પ્. ૭૧)
આત્માદિત્રિતત્ત્વેભ્યઃ કામરાજાદિત્રિપીઠેભ્યઃ દેવમાર્ગાદિત્રિયાનેભ્યઃ
કુલાકુલકૌલાખ્યત્રિવિભાગેભ્યઃ મન્ત્રમુદ્રાનિરીહાખ્યત્રિરહસ્યેભ્યઃ
મૂર્તિપ્રકાશાનન્દાખ્યત્રિચક્રેભ્યઃ શુક્લરક્તમિશ્રત્રિબિન્દુભ્યો વા તથા
તિસૃભ્ય ઇચ્છાશક્તિભ્યઃ વામાજ્યેષ્ઠાદિશક્તિભ્યઃ
કામેશ્વર્યાદિપીઠશક્તિભ્યઃ વ્યાહૃતિભ્યઃ ઇડાદિનાડીભ્યઃ
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરાવસ્થાભ્યઃ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહૃતિભ્યઃ વા પુરાબૂતત્વાત્
પ્રોક્તત્રિકાત્મકસ્ય પૂરકત્ત્વાત્તાનિ પુરાણિ યસ્યા ઇતિ વા કૃત્વાશેષસ્ય
ત્રિત્વવિશિષ્ટસ્ય સ્વસંવિદાત્મનિ ક્રોડીકારાત્ ત્રિપુરેતિ નિરુચ્યતે ।
તદુક્તમાચાર્યપાદૈઃ પ્રપઞ્ચસારે-
ત્રિમૂર્તિસર્ગાચ્ચ પુરોભવત્વાત્ ત્રયીમયત્વાચ્ચ પુરૈવ દેવ્યાઃ ।
લયે ત્રિલોક્યા અપિ પૂરકત્વાત્ [પૂરણત્વાત્] પ્રાયોઽમ્બિકાયાસ્ત્રિપુરેતિ નામ ॥
(૯ પ૦ શ્લો૦ ૨)
ત્રિપુરાર્ણવે તુ-
નાડીત્રયં તુ ત્રિપુરા સુષુમ્ના પિઙ્ગલા ઇડા ।
મનોબુદ્ધિસ્તથા ચિત્તં પુરત્રયમુદાહૃતમ્ ॥
તત્ર વસત્યેષા તસ્માત્તુ ત્રિપુરા મતા ।
ઇતિ । કાલિકાપુરાણેઽપિ-
ત્રિકોણં મણ્ડલં ચાસ્યાઃ ઇત્યાદ્યુપક્રમ્ય
સર્વં ત્રયં ત્રયં યસ્માત્તસ્માત્તુ ત્રિપુરા મતા ।
ઇતિ । વામકેશ્વરેઽપિ-
ત્રિપુરા ત્રિવિધા દેવિ [દેવી] બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશરૂપિણી ।
જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિરિચ્છાશક્ત્યાત્મિકા પ્રિયે ॥
ત્રૈલોક્યં સંસૃજત્યેષા [અસ્માત્] ત્રિપુરા પરિકોર્ત્યતે [પરિકીર્તિતા
(કા૦ સં૦ ગ્ર૦)] । (૪ પ૦ શ્લો૦ ૧૧-૧૨)
પ્. ૭૨)
ઇતિ । વારાહેઽપિ-
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાદ્યૈસ્ત્રિદશૈરર્ચિતા પુરા ।
ત્રિપુરેતિ તદા નામ કથિતં દેવતૈસ્તવ ॥
ઇત્યાદિ । એવમાગમોક્તં
વિસ્તરતસ્ત્રિકાર્થમિહાચાર્યસ્ત્રિપુરેતિપદનિરુક્તિપ્રદર્શનાય પ્રતીકમાત્રેણાહ
દેવાનામિત્યાદિ દેવાઃ પ્રત્યક્ષતસ્તાવદગ્નિવાયુસૂર્યા ઇતિ નૈરુક્તાઃ
વસુરુદ્રાદિત્યા ભૂરાદિલોકાધિપાઃ તથા સર્ગસ્થિતિસંહારકારિણો
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રા ઇતિ પૌરાણિકાઃ । દીવ્યન્તિ દ્યોતયન્તિ સબાહ્યાભ્યન્તરં
વિશ્વમિતિ દેવાઃ મનોબુદ્ધ્યહંકૃતયસ્તેષાં ત્રિતયમ્ । તથા
હુતભુજોઽગ્નયસ્તે ચ દક્ષિણાગ્નિગાર્હપત્યાહવનીયા ઇતિ તેષાં ત્રયી
ત્રેતાસંજ્ઞકા । અથ ચાવૃત્ત્યા ત્રયી ત્રયો વેદાઃ સ્ત્રિયામૃગ્સામયજુષી ઇતિ
વેદાસ્ત્રયસ્ત્રયી (અ૦ કો૦ ૧-૬-૩) ઇતિ કોશાત્ । કૌર્મેઽપિ-
મમૈવાન્યા પરાશક્તિર્વેદસંજ્ઞા પુરાતની ।
ઋગ્યજુઃ સામરૂપેણ સર્ગાદૌ સંપ્રવર્તતે ॥
ઇતિ । દેવીપુરાણેઽપિ-
ઋગ્યજુઃ સામભાગેન સાઙ્ગવેદગતા યતઃ ।
ત્રયીતિ પઠ્યતે લોકે દૃષ્ટાદૃષ્ટપ્રસાધની ॥
ઇતિ । પાદ્મેઽપિ-
આન્વીક્ષિકી ત્રયી વાર્તા દણ્ડનીતિશ્ચ કથ્યસે
ઇતિ । કિં ચ ત્રયી ત્રયીમયી વિદ્યા । તદુક્તં નિત્યાતન્ત્રે-
અકારાદિસામવેદ ૠગ્વેદશ્ચ તદાદિકઃ ।
યજુર્વેદ ઇકારાદિસ્તેષાં સંયોગતઃ શુચિઃ ॥
તન્નિષ્પત્તિં શ્રુણુ પ્રાજ્ઞે ! પ્રોક્તાઃ પૂર્વાપરક્રમાત્ ।
વિલિખ્ય યોજયેત્પૂર્વં શબ્દશાસ્ત્રાનુસારતઃ ॥
ગુણસંધ્યા ઋગ્યજુષાં તતસ્તેનાપરં તથા ।
પ્. ૭૩)
વૃદ્ધિસંધ્યા સમાયુઞ્જ્યાદિત્યુત્પન્નં શુચેર્વપુઃ ॥
તેન ત્રયીમયી વિદ્યા કાર્યકારણયોગતઃ ।
ઇતિ । ત્રયોઽવયવા યસ્ય સંહતેઃ સા ત્રયીતિ વ્યુત્પત્ત્યા ત્રયીશબ્દસ્ય બહવોઽર્થા
યથામતિ સમૂહ્યાઃ । તદેતેન ત્રયીપદેનાપિ સર્વં ત્રિત્ત્વવિશિષ્ટં વસ્તુ સ્વાન્તઃ
ક્રોડીકૃત્ય સ્થાપિતમ્ ।
યદુક્તં માર્કણ્ડેયે-
ત્રયો લોકાસ્ત્રયો વેદાસ્ત્રૈવિધ્યં પાવકત્રયમ્ ।
ત્રીણિ જ્યોતીષિ વર્ગાશ્ચ ત્રયો ધર્માદયસ્તથા ॥
ત્રયો ગુણાસ્ત્રયઃ શબ્દાસ્ત્રયો દોષાસ્તથાશ્રમાઃ ।
ત્રયઃ કાલાસ્તથાવસ્થાઃ પિતરોઽહર્નિશાદયઃ ॥
માત્રાત્રયં ચ તે રૂપં ત્રિસ્થે ! દેવિ ! સરસ્વતિ ।
ઇતિ । એવં ત્રીતિપદોપક્ષિપ્યમાણાઃ કતિપયેઽર્થા નિર્દિષ્ટાઃ । તથા-
શક્તિત્રયં તિસ્રઃ શક્તયો ભારતીપૃથ્વીરુદ્રાણ્યઃ તદભિન્ના
ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાઃ પરાપરા તદુભયાત્માનો વા । ત્રિસ્વરાઃઉદાત્તાનુદાત્તસ્વરિતા
હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતા વા । ત્રૈલોક્યં ત્રયોલોકાઃ ભૂર્ભુવઃસ્વરાખ્યાઃ લોક્યતે ઇતિ
લોકઃ લોક્યતેઽનેનેતિ લોકઃ લોકયતીતિ ચ કૃત્વા
પ્રમાતૃપ્રમેયપ્રમાણસંજ્ઞકા વા । ત્રિપદી સર્વવેદસારં ગાયત્રીછન્દઃ
ગાયત્રી છન્દસામહમિતિ સ્મૃતેઃ । સાવિત્ર્યાઃ પદત્રયં વા વિષ્ણોઃ
ક્રમત્રયં વા ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમે ત્રેધા નિદધે પદમ્ (ઋ૦ મં૦ ૧##-
ત્રિપુષ્કરં ત્રીણિ તીર્થાનિ ભાગીરથ્યાદિનિ । ત્રયાણાં દેવર્ષિપિતૄણાં પુષં
પુષ્ટિં તૃપ્તિં કરોતીતિ ત્રિપુષ્કરમુપવીતમ્ । ઉપવીતિનૈવ હિ દેવાદયસ્તર્પ્યન્તે
અનુપવીતિનોઽધિકારાભાવાદિતિ કેચિત્ । ત્રીણિ
પુષ્કરાણ્યબ્જાન્યનાહતાજ્ઞાસહસ્રારાખ્યાનિ વા । અથોઽનન્તરં ત્રિબ્રહ્મ ત્રીણિ
બ્રહ્માણિ તત્ત્વાનિ આત્માન્તરાત્મપરમાત્મસંજ્ઞકાનિ ત્રિરૂપં બ્રહ્મ પ્રણવો
વા । પ્રાગુક્તાવૃત્તિપક્ષાનાશ્રયણે તુ ત્રયો વેદા ઇત્યર્થાન્તરં વેદસ્તત્ત્વં
તપો બ્રહ્મેતિ કોશાત્ । ગુણભેદેન ત્રૈધમાપન્ના વા
પ્રકૃતિસ્ત્રિબ્રહ્મપદેનામ્નાતા । તથા ત્રયો વર્ણાઃ કુલસુન્દરીવિદ્યાગતાઃ
પ્. ૭૪)
પ્રણવગતા વા અનુત્તરેચ્છોન્મેષાત્માનો વા । તદુક્તં સિદ્ધાતન્ત્રે-
સાત્ર કુણ્ડલિનીબીજજીવભૂતાચિદાત્મિકા ।
તજ્જં ધ્રુવેચ્છોન્મેષાખ્યં ત્રિકં વર્ણાસ્તતઃ પુનઃ ॥
ઇતિ । વર્ણાઃ સ્વરવ્યઞ્જનવ્યાપકાત્માનો વા શુક્લલોહિતકૃષ્ણા
વિપ્રક્ષત્રિયવિશો વેતિ । તદેતાવચ્છ્લોકદ્વયેન પરદેવતાયાસ્ત્રિપુરસુન્દર્યા
વાચ્યવાચકાત્મકવિશ્વમયમપરં તત્કારણત્વેન તદુભયાતિક્રાન્તં
વિશ્વોત્તીર્ણં પરં ચ સ્વરૂપં સ્વચ્છસ્વતન્ત્રસદોદિતમહામન્ત્રવીર્યસાર##-
અથેયતા પ્રાગુક્તગ્રન્થેન શ્રીવિદ્યાબીજતદ્દેવતાસેવાફલાદિ નિરૂપ્યેદાનીં
દેવ્યા વિભૂતિવિશેષરૂપાણાં ફલાનુરૂપનામાનિ તત્તત્કાર્યાર્થિભિઃ
સ્મર્તવ્યાન્યભીષ્ટસિદ્ધિજનકભજનકાલં ચ નિર્દિશતિ-
લક્ષ્મીં રાજકુલે જયાં રણભુવિ ક્ષેમઙ્કરીમધ્વનિ
ક્રવ્યાદદ્વિપસર્પભાજિ શવરીં કાન્તારદુર્ગે ગિરૌ ।
ભૂતપ્રેતપિશાચજમ્ભકભયે સ્મૃત્વા મહાભૈરવીં
વ્યામોહે ત્રિપુરાં તરન્તિ વિપદસ્તારાં ચ તોયપ્લવે

હે ભગવતીત્યામન્ત્રણમનુષઞ્જનીયમ્ । સિદ્ધલક્ષ્મ્યાદયો બહવો
વિભૂતિરૂપાઃ સન્તિ । અત્ર તુ લક્ષ્મીશબ્દેન રાજ્યલક્ષ્મીરેવ ગ્રાહ્યા
રાજકુલેતિપ્રકરણાત્ । તેન રાજકુલે રાજભવનપ્રવેશનાદૌ ત્વાં રાજ્યલક્ષ્મીં
સ્મૃત્વા તન્નામાદિના ધ્યાત્વા વિપદસ્તરન્તિ રાજપ્રસાદાસાદિતધનાદિસમ્પત્તૌ
દારિદ્ર્યાન્મુચ્યન્તે । અથ ચ તત્ર પીડ્યમાનાસ્તદ્દુઃખાન્મુક્તા ભવન્તિ ।
ધ્યાનસ્ય તુ વિદ્યાજપસાહિત્યપુરઃસરમુક્તત્વાત્તદ્વિદ્યોદ્ધારો યથા કાદિમતે
(૩૪ પટલે)
માતઙ્ગિન્યા દ્વિતીયં ચ તૃતીયં તદનન્તરમ્ ।
પ્. ૭૫)
રસાચરસ્વૈરમ્બુ સ્યાદ્વાતાગ્ની તદનન્તરમ્ ॥
રાજ્યદે રાજ્યલક્ષ્મીતિ હૃન્માયાવ્યુત્ક્રમાત્ત્રયમ્ ।
વિદ્યાસૌ રાજ્યલક્ષ્મ્યાસ્તુ ષોડશાર્ણા સમીરિતા ॥ (શ્લો૦ ૬૬-૬૭)
સ્પષ્ટમ્-
હ્રીં શ્રીં બ્લેં અ ઇ રાજ્યદે રાજ્યલક્ષ્મિ સઃ બ્લેં શ્રીં હ્રીં ઇતિ ।
ધ્યાત્વા તાં વિજયાં વિદ્યાં જપેન્નિત્યં ચ પૂજયેત્ ।
રાજ્યં પ્રયચ્છતિ પ્રીતા સાધકાયાવિલમ્બિતમ્ ॥
ઇતિ । અત્ર તાં વિજયામિતિ વિજયાસમાનસ્વરૂપામિત્યર્થઃ । તદ્ ધ્યાનં તત્રૈવ
(૧૫ પટલે)-
પઞ્ચવક્ત્રાં દશભુજાં પ્રતિવક્ત્રં ત્રિલોચનામ્ ।
ભાસ્વન્મુકુટવિન્યસ્તચન્દ્રરેખાવિરાજિતામ્ ॥
સર્વાભરણસંયુક્તાં પીતામ્બરસમુજ્જ્વલામ્ ।
ઉદ્યદ્ભાસ્વદ્બિમ્બતુલ્યદેહકાન્તિં શુચિસ્મિતામ્ ॥
શંખં પાશં ખેટચાપૌ કલ્હારં વામબાહુભિઃ ।
ચક્રં તથાઙ્કુશં ખડ્ગં સાયકં માતુલુઙ્ગકમ્ ॥
દધાનાં દક્ષિણૈર્હસ્તૈરિતિ ।
રણભુવિ સમરક્ષેત્રે પ્રસ્થિતા રિપુસૈન્યૈરાયોધ્યમાનત્વાત્પ્રબાધ્યમાના
જયાં જયદુર્ગાખ્યાં દેવીં ત્વાં તન્નામાદિના સ્મૃત્વા વિપદઃ
સ્વપક્ષવિઘાતપરાજયાદિરૂપાસ્તરન્તિ રિપૂઞ્જયન્તીત્યર્થઃ । ઓં દુર્ગે દુર્ગે
રક્ષિણિ સ્વાહેતિ જયદુર્ગાવિદ્યા ।
ધ્યાનં યથા-
કીલાલાભાં કટાક્ષૈરરિકુલભયદાં મૌલિબદ્ધેણ્દુખણ્ડાં
પ્. ૭૬)
શંખં ચક્રં કૃપાણં ત્રિશિખમપિકરૈરુદ્વહન્તીં ત્રિનેત્રામ્ ।
સિંહસ્કન્ધાધિરૂઢાં ત્રિભુવનમખિલં તેજસા પૂરયન્તીં
ધ્યાયેદ્ દુર્ગાં જયાખ્યાં ત્રિદશપરિવૃતાં સેવિતાં સિદ્ધિકામૈઃ ॥
ઇતિ । યદ્વૈતદ્ભિન્નૈવ જયાખ્યા દેવી । અસ્યા મન્ત્રો
માયાસપ્તાક્ષરીમધ્યગતૈતન્નામાત્મકઃ । ધ્યાનં તુ
પ્રાગુક્તવિજયાધ્યાનસદૃશં તદાવરણશક્તિમધ્યાવસ્થિતત્વાત્ ।
આવરણશક્તૌનામપિ મૂલદેવ્યા સમાનાકારત્વાદિકમામ્નાતમ્ । તદુક્તં
તત્રૈવ-
શક્તયશ્ચાપિ પૂજાયાં સુખાસનસમન્વિતાઃ ।
સર્વા દેવ્યા સમાકારમુખપાણ્યાયુધાન્યપિ ॥
ઇતિ । ક્રવ્યાદદ્વિપસર્પભાજ્યધ્વનિ ક્રવ્યાદા આમમાંસભક્ષિણો
વૃકવ્યાઘ્રાદયો દ્વિપા ગજાઃ સર્પા ભુજગાસ્તાન્ ભજતે ઇતિ તદ્ભાજિ
વ્યાઘ્રાદ્યુપપ્લુતેઽરણ્યાદિમાર્ગે ક્ષેમઙ્કરીં તદાખ્યાં દેવીં સ્મૃત્વા
વિપદસ્તરન્તિ સમ્ભાવ્યમાનતત્તદુપદ્રવેભ્યો વિમુચ્યન્તે । અસ્યા અપિ
જયાવન્મન્ત્રધ્યાને બોદ્ધવ્યે । કાન્તારદુર્ગે કાન્તારં
ચૌરાદ્યુપદ્રવોપેતમાર્ગસ્તેન દુર્ગે દુર્ગેમે ગિરૌ હિમાલયકૈલાસાદૌ
યાત્રાપ્રસ્તાયિનઃ શવરીં શવરીરૂપિણીં તદ્ભયનિવારકત્ત્વાત્વાં સ્મૃત્વા
વિપદસ્તરન્તિ પાર્વતીયદુર્જન્તુવિપ્લવેભ્યો મુચ્યન્તે । અસ્યા ધ્યાનાદિ
સ્વયમાચાર્યોઽગ્રે ચતુર્થે સ્તવે વક્ષ્યતિ વર્હાવતંસેતિ ।
ભૂતપ્રેતપિશાચજમ્ભકભયે ભૂતા
શૂન્યકૂપૈકવૃક્ષચત્વરાદિસ્થાનસ્થાઃ દેવયોનિવિશેષા રુદ્રપાર્શ્વદાઃ
પ્રેતાઃ પ્રાણિવિશેષાઃ પિશાચા શ્મશાનાદિવાસિન ઉલ્કામુખાઃ જમ્ભો નામ
દાનવઃ સ એવ જમ્ભકઃ ઇવેપ્રતિકૃતાવિતિ કઃ । તેન જમ્ભકા રક્ષાંસિ
પશુશોણિતાદ્યાકર્ષિણઃ શાકિન્યાદિગણાશ્ચ તેભ્યો ભયે ત્રાસે
સમુત્પદ્યમાને તન્નિમિત્તં મહાભૈરવીં ત્વાં તદ્રૂપિણીં સ્મૃત્વા વિપદો
ભૂતાદિમહાભીતીસ્તરન્તિ । આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચનેતિ શ્રુતેઃ
(તૈત્તિ૦ ૨-૪) । તદુક્તં વાયુપુરાણે-
અરણ્યે પ્રાન્તરે વાપિ જલે વાપિ સ્થલેઽપિ વા ।
વ્યાઘ્રકુમ્ભીરચૌરેભ્યો ભયસ્થાને વિશેષતઃ ॥
પ્. ૭૭)
આધિષ્વપિ ચ સર્વેષુ દેવીનામાનિ કીર્તયેત્ ।
ઇતિ । અસ્યા મન્ત્રોદ્ધારો વિદ્યાર્ણવે ૭ મે શ્વાસે-
શિવચન્દ્રૌ વહ્નિસંસ્થૌ વાગ્ભવેન સમન્વિતૌ ।
નાદબિન્દુસુસંયુક્તં પ્રથમં બીજમુદ્ધૃતમ્ ॥
લોપાયા વાગ્ભવં કૂટં દ્વિતીયં બીજમુદ્ધૃતમ્ ।
શિવચન્દ્રૌ વહ્નિસંસ્થૌ મનુસ્વરસમન્વિતૌ ॥
તૃતીયં બીજમાખ્યાતં બિન્દુનાદકલાન્વિતમ્ ॥ (૧-૨-૩)
સ્પષ્ટમ્-
હસ્રૈં હસકલહ્રીં હસ્રૌં
ઇતિ । ધ્યાનમ્-
આતામ્રાર્કસહસ્રાભાં લસચ્ચન્દ્રજટાસ્ફુરત્ ।
કિરીટરત્નવિલસચ્ચિત્રચિત્રિતમૌક્તિકામ્ ॥
સ્ફુરદ્રુધિરપઙ્કાઢ્યમુણ્ડમાલાવિરાજિતામ્ ।
નયનત્રયશોભાઢ્યાં પૂર્ણેન્દુવદનાન્વિતામ્ ॥
મુક્તાહારલતારાજત્પીનોન્નતઘટસ્તનીમ્ ।
રક્તામ્બરપરીધાનાં યૌવનોન્મત્તરૂપિણીમ્ ॥
પુસ્તકં ચાભયં વામે હક્ષિણે ચાક્ષમાલિકામ્ ।
વરદાનરતાં નિત્યાં મહાપ્રેતાસનસ્થિતામ્ ॥
ઇતિ । વ્યામુહ્યતેઽનેનેતિ વ્યામોહો માયાશક્તિસ્તસ્યા વિમોહનસ્વભાવત્વાત્ તેન
તત્કાર્યે પૂર્ણચિત્સ્વભાવાખ્યાત્યાત્માવરણાભિભવેઽવિદ્યાત્મનિ । યદ્વા
વ્યામોહનં વ્યામોહઃ સંકુચિતપ્રમાતૃગતાખ્યાત્યાત્મા મોહઃ । ન
ખલ્વયં કશ્ચિદ્વિવર્તવાદિનામિવાનિર્વાચ્યાકારોઽવિદ્યાત્મા તસ્યા
વસ્તુત્વેનેયદ્વિશ્વવૈચિત્ર્યં પ્રથયિતું શક્ત્યસમ્ભવાત્ તત્સમ્ભવે વા
પૂર્ણમેવ વસ્તુત્વં સ્યાન્નાનિર્વાચ્યત્વમ્ । નાપિ સાંખ્યાનામિવ
રજસ્તમોવૃત્તિર્વ્યામોહઃ જડત્વેન તસ્ય પ્રવૃત્તિવૈચિત્ર્યાનુપપત્તેઃ । તસ્માદ્
દુર્ઘટઘટનાસંપાદનરૂપમીશ્વરસ્વાતન્ત્ર્યમેતત્ ।
પ્. ૭૮)
તસ્મિન્ વ્યામોહેઽખણ્ડસંવિન્મયપૂર્ણસ્વરૂપાખ્યાતૌ મુમુક્ષવસ્ત્રિપુરાં
બાલાત્રિપુરસુન્દરીં ત્વાં મહાસારસ્વતતત્ત્વપ્રકાશિનીં સ્મૃત્વા વિપદો
જન્મજરામરણાદ્યાવૃત્તિપરમ્પરાસ્તરન્તિ તાભ્યો વિમુચ્યન્તે । અપુનરાવૃત્તિં
યાન્તીત્યર્થઃ । ન સ પુનરાવર્તતે ઇતિ શ્રુતેઃ (નિરા૦ ૩૩) । યદ્ગત્વા ન
નિવર્તન્તે ઈતિ સ્મૃતેશ્ચ (ભ૦ ગી૦ ૧૫-૬) । તન્મન્ત્રાદિકં તુ
જ્ઞાનાર્ણવે યથા-
ત્રિપુરા ત્રિવિધા દેવિ ! બાલાં તુ પ્રથમાં શ્રુણુ ।
યયા વિજ્ઞાતયા દેવિ ! સાક્ષાત્સુરગુરુપ્રભઃ ॥
સૂર્યસ્વરં સમુચ્ચાર્ય બિન્દુનાદકલાત્મકમ્ ।
સ્વરાન્તં પૃથિવીસ્થં તુ તુર્યસ્વરસમન્વિતમ્ ॥
બિન્દુનાદકલાક્રાન્તં સર્ગવાન્ ભૃગુરવ્યયઃ ।
શક્રસ્વરસમોપેતો વિદ્યેયં ત્ર્યક્ષરી મતા ॥
ગઙ્ગાતરઙ્ગકલ્લોલવાગ્ગુમ્ફપદદાયિની ।
મહાસૌભાગ્યજનની મહાસારસ્વતપ્રદા ।
ઇતિ । તથા-
ધ્યાયેદ્દેવીં મહેશાનિ ! કદમ્બવનમધ્યગામ્ ।
રત્નમણ્ડપમધ્યે તુ મહાકલ્પવનાન્તરે ॥
મુક્તાતપત્રચ્છાયાયાં રત્નસિંહાસને સ્થિતામ્ ।
પુસ્તકં ચાભયં વામે દક્ષિણે ચાક્ષમાલિકામ્ ॥
વરદાનરતાં દિવ્યાં મહાસારસ્વતપ્રદામ્ ।
ઇતિ । વામકેશ્વરે તુ-
ત્રિપુરા પરમા શક્તિ રિત્યારભ્ય (૪-૪)
ત્રિપુરા ખ્યાતિમાગતા ( ૪-૧૬)
ઇત્યન્તં પરચિચ્છક્તિસ્વરૂપાયાસ્ત્રિપુરાભિધાયા દેવ્યાઃ સૂક્ષ્મધ્યાનમુક્તમ્ ।
તથા સિન્ધુયાત્રાગામિનઃ તોયપ્લવે તોયે સલિલે પ્લવઃ પ્લવનં નિમજ્જનં તત્ર
પ્રાપ્તે યદ્વા તોયસ્થે પ્લવે નૌકાયાં વર્તમાના ઇત્યેવં
પ્. ૭૯)
સર્વત્ર વા વિશેષણતયા યોજ્યમ્ । તારાં તારાખ્યાં દેવીં ત્વાં તથૈવ
સ્મૃત્વા સિન્ધુપારગામિનો વિપદો વારિબ્રુડનાદિરૂપાસ્તરન્તિ પારગા
ભવન્તીત્યર્થઃ । તન્મન્ત્રોદ્ધારો યથા મત્સ્યસૂક્તે-
માયાબીજં સમુદ્ધૃત્ય તકારં વહ્નિસંયુતમ્ ।
માયાબિન્દુસ્વરયુતં દ્વિતીયં બીજમુદ્ધૃતમ્ ।
કૂર્ચબીજં તૃતીયં ચ ફટ્કારં તદનન્તરમ્ ।
સમ્પૂર્ણં સિદ્ધમન્ત્રં તુ રશ્મિપઞ્ચકસંયુતમ્ ॥
ઇતિ । ધ્યાનં તુ-
ધ્યાયેત્કોટિદિવાકરદ્યુતિનિભાં બાલેન્દુયુક્શેખરાં
રક્તાઙ્ગીં રશનાસુરક્તવસનાં પૂર્ણેન્દુબિમ્બાનનામ્ ।

પાશં કર્તૃમહાઙ્કુશાદિદધતીં દોર્ભિશ્ચતુર્ભિર્યુતામ્
નાનાભૂષણભૂષિતાં ભગવતીં તારાં જગત્તારિણીમ્ ॥
ઇતિ । એવં સપ્તધા વિપન્મોચનાય સપ્તવિભૂતિરૂપાણાં
દેવ્યન્તરાણામુપાસ્ત્યોપાસકાનામસાધારણં ફલમુક્તમ્ ।
વક્ષ્યમાણમન્ત્રપારાયણક્રમવદેતાસામપિ જપપ્રકારો બોદ્ધવ્ય ઇતિ । એવં
સાધકાશયભેદવૈચિત્ર્યાત્ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યેણાભાસિતાનુગ્રાહિચિત્રાકૃતિમત્ત્વં
પરદેવતાયાઃ કારુણ્યાદિતિ બોધ્યમ્ । યદાહુઃ-
યેન યેન હિ રૂપેણ સાધકઃ સંસ્મરેત્ સદા ।
તસ્ય તન્મયતાં યાતિ ચિન્તામણિરિવેશ્વરઃ ॥
ઇતિ

અથ પરદેવતાયા મન્ત્રપારાયણજપપ્રકારગર્ભિતૈર્વિશિષ્તનામભિઃ સ્તુતિ
કુર્વન્નાહ-
માયા કુણ્ડલિની ક્રિયા મધુમતી કાલી કલામાલિની
માતઙ્ગી વિજયા જયા ભગવતી દેવી શિવા શામ્ભવી ।
પ્. ૮૦)
શક્તિઃ શઙ્કરવલ્લભા ત્રિનયના વાગ્વાદિની ભૈરવી
હ્રીંકારી ત્રિપુરા પરાપરમયી માતા કુમારીત્યસિ

હે ભગવતીતિ સમ્બુધ્યનુષઙ્ગઃ પ્રાગ્વદસ્ય વ્યાખ્યા જ્ઞેયા । માયા નામ
ચિદ્રૂપસ્ય ભગવતઃ બ્રહ્મણઃ શક્તિઃ । સા જડાજડાત્મના દ્વિવિધા । તત્રાદ્યા
વિશ્વસ્ય પરિણામ્યુપાદાનં વિવર્તોપાદાનત્વં તુ બ્રહ્મણઃ । અતો
માયાકાર્યસ્ય વિશ્વસ્ય માયિકત્વાજ્જડત્વમિથ્યાત્વે સ્તઃ । તદુક્તં ભક્તિસૂત્રેષુ
તચ્છક્તિર્માયા જડસામાન્યાદિતિ । અદ્વૈતશ્રુતીનાં તુ પારમાર્થિકતત્ત્વૈકત્વે
તાત્પર્યાત્ । સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ (ત્રિ૦ મ૦ ના૦ ૧-૩) ઇત્યાદિસ્તુ
બાધાસામાનાધિકરણ્યપરત્વાત્ । દ્વિતીયા તુ પરબ્રહ્મણિ નિત્યસમવેતા
ચિચ્છક્તિરપરિચ્છિન્નરૂપત્વાન્માયેત્યુચ્યતે । પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે
સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચેતિ (શ્વેતા૦ ૬-૮) । માયા ચાવિદ્ય ચ
સ્વયમેવ ભવતિ (નૃસિહો૦ ૯-૩) ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ ।
તદુક્તં શ્રીતન્ત્રાલોકે-
માયા ચ નામ દેવસ્ય શક્તિરવ્યતિરેકિણી ।
ભેદાવભાસસ્વાતન્ત્ર્યં તથા હિ સ તયા કૃતઃ ॥
આદ્યો ભેદાવભાસો યો વિભાગમનુપેયિવાન્ ।
ગર્ભીકૃતાનન્તભાવિવિભાગા સા પરા નિશા ॥
ઇતિ । કૌર્મેઽપિ-
ઇયં સા પરમા શક્તિર્મન્મયી બ્રહ્મરૂપિણી ।
માયા મમ પ્રિયાનન્તા યયેદં મોહિતં જગત્ ॥
અનયૈતજ્જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
મોહયામિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સૃજામિ વિસૃજામિ ચ ॥
ઇતિ શિવોક્તેઃ । એવં વિશ્વસ્ય ચિદ્વિલાસત્વં સત્યતાયાં પર્યવસ્યતિ । સર્વં
બ્રહ્મ (મહો૦ ૫-૧૧૩) ઇત્યાદિ શ્રુતીનાં
સામાનાધિકરણ્યસ્યાત્યન્તાભેદ એવ સ્વારસ્યાત્ । પ્રદેશોઽપિ બ્રહ્મણઃ
સાર્વરૂપ્યમનતિક્રાન્તો
પ્. ૮૧)
વિકલ્પ્યશ્ચેતિ તથા એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ (ત્રિ૦ મ૦ તા૦ ૩-૩) નેહ
નાનાસ્તિ કિઞ્ચન (કઠો૦ ૪-૧૧)
ઇત્યાદેર્ભેદપ્રથાસ્પદત્વૌચિત્યપ્રત્યાખ્યાને પર્યવસિતત્વાત્ । આત્મકૃતેઃ
પરિણમાત્ તદન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ
ઇત્યાદિવૈયાસિકસૂત્રાણામપ્યસ્મિન્નેવાર્થે વિશ્રાન્તેરિત્યયં તાન્ત્રિકસંમતઃ
પક્ષઃ । માયા નામ પ્રધાનં તચ્ચ સ્વતન્ત્રમિતિ સાંખ્યાઃ પ્રાહુઃ ।
વેદાન્તિનસ્તુ શિવસ્ય સા શક્તિરેવેતિ । શક્તિરિત્યનેન તુ પારતન્ત્ર્યમુચ્યતે ।
એવમુક્તવિધા માયા ત્વમસિ । તથા કુણ્ડલિની પુર્યષ્ટકપ્રાણિતકલ્પત્વાત્
પિણ્ડાણ્ડાતર્વર્તિની જીવનાખ્યા શક્તિઃ । તદુક્તં વાસિષ્ઠે ચૂડાલોપાખ્યાને##-
પુર્યષ્ટકાપરાખ્યસ્ય મનસો જીવનાત્મિકામ્ ।
વિદ્ધિ કુણ્ડલિનીમન્તરામોદસ્યેવ મઞ્જરીમ્ ॥
ઇતિ । બ્રહ્માણ્ડેઽપિ-
મહાશક્તિઃ કુણ્ડલિની બિસતન્તુતનીયસીતિ ।
તત્સ્વરૂપાદિવિવરણં તુ શ્રીતન્ત્રરાજે-
મૂલાધારસ્થવહ્ન્યાત્મતેજોમધ્યે વ્યવસ્થિતા ।
જીવશક્તિઃ કુણ્ડલાખ્યા પ્રાણાકારાથ [પ્રાણાકારેણ તેન સા] તૈજસી ॥
પ્રસુપ્તભુજગાકારા ત્રિરાવર્તા મહાદ્યુતિઃ ।
માયાશીર્ષા નદન્તીં તામુચ્ચરત્યનિશં ખગે [સ્વગે ઇતિ પાઠાન્તરાણિ
(આર્થર એવલાન સમ્પાદિતે)] ॥
સુષુમ્નામધ્યદેશે સા યદા કર્ણદ્વયસ્ય તુ ।
પિધાય ન શૃણોત્યેનં ધ્વનિં તસ્ય તદા મૃતિઃ ॥ (પ૦ ૩૦ શ્લો૦ ૬૪##-
ઇત્યાદિ । એતત્પ્રાગ્વિસ્તરેણ પ્રપઞ્ચિતમ્ । કુણ્ડલે કર્ણાભરણે
અર્કેન્દુમણ્ડલાત્મકે વિદ્યેતે અસ્યા ઇતિ વા કુણ્ડલિની ।
પ્. ૮૨)
તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડે-
તાટઙ્કયુગલીભૂતતપનોડુપમણ્ડલા ।
ઇતિ । તથાન્યત્ર-
સૂર્યચન્દ્રૌ સ્તનૌ દેવ્યાસ્તાવેવ નયને સ્મૃતૌ ।
ઉભૌ તાટઙ્કયુગલમિત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ ॥
ઇતિ । તથા ક્રિયા ચિત્સ્વભાવસ્ય પરમેશ્વરસ્ય સ્પન્દતત્ત્વાત્મિકા
પરાભટ્ટારિકાખ્યા શક્તિરેવ વિશ્વવૈચિત્ર્યાવભાસનકારિત્વેન
ક્રિયાશક્તિરિત્યુચ્યતે । સર્વાકારયોગિત્વં ક્રિયાશક્તિરિતિ હ્યાચાર્યાઃ યા
પરિમિતપ્રમાતૃણાં તથાત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાનાપ્રત્યભિજ્ઞાનાભ્યાં
બન્ધમુક્તી વિદધાતિ । તદુક્તં સ્પન્દે-
સેયં ક્રિયાત્મિકા શક્તિઃ શિવસ્ય પશુવર્તિની ।
બન્ધયિત્રી સ્વમાર્ગસ્થા જ્ઞાતા સિદ્ધ્યુપપાદિકા ॥ (૪ નિ૦ ૨૮ કા૦)
ઇતિ । માલિનીવાર્તિકેઽપિ-
ક્રિયા હિ નામ નાસ્માકમન્યા શક્તિસ્ત્વસૌ યતઃ ।
શક્તિશ્ચ ફલભિત્ કૢપ્ત્યા ભાવાત્મૈવ વિભેદતઃ ॥
સા ચ શક્તિર્વિભોરેવ સ ચ વિશ્વાત્મવિગ્રહઃ ।
ફલકારકભેદેન ન ભિન્નઃ પરમાર્થતઃ ॥
સ્વાત્મન્યભિન્નેઽપિ વિભોરેવં ભેદાવભાસનાત્ ।
ક્રિયા શક્તિરિતિ પ્રોક્તા યયા કર્તા મહેશ્વરઃ ॥ (પ્ર૦ કા૦ ૩૦૫ ૩૦૬

૩૦૮)
ઇતિ । અથ ચ- હસ્તમુત્ક્ષિપત્યપક્ષિપતીતિ
પૂર્વોત્તરીભૂતસક્રમવ્યાપારક્ષણલક્ષણા ક્રિયા તસ્યાઃ
કેચિત્પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યતામિચ્છન્તિ કાણાદવત્ ।
યદાહુઃ-
યાવત્સિદ્ધમસિદ્ધં વા સાધ્યત્વેનાભિધીયતે ।
આશ્રિતક્રમરૂપત્વાત્સા ક્રિયેત્યભિધીયતે ॥
પ્. ૮૩)
ઇતિ । તથા-
ગુણભૂતૈરવયવૈઃ સમૂહઃ ક્રમજન્મનામ્ ।
બુધ્યા પ્રકલ્પિતાભેદઃ ક્રિયેત્યભિધીયતે ॥
ઇતિ । અન્યે તુ હસ્તગતોત્ક્ષેપણાદિતિ વ્યપદિશ્યતે
રૂપભેદસંપાદનાત્સંયોગવિભાગનિમિત્તભૂતાતીન્દ્રિયા શક્તિરૂપા ક્રિયેતિ
પ્રતિપન્નાસ્તસ્યા અનુમેયતામિચ્છન્તિ ઇત્યુક્તરૂપાયાઃ ક્રિયાયા લૌકિક્યા
વેદ્યભાગે કાલાવચ્છિન્નત્વાત્સક્રમત્વમ્ । યા તુ પારમેશ્વરી તદવ્યતિરિક્તા
સ્પન્દાત્મા લૌકિકીક્રિયાશક્તિસ્તસ્યાઃ કાલકૃતવિચ્છેદાભાસાસંભવાત્
સક્રમત્વં નોપપદ્યતે । તદુક્તમ્-
સક્રમત્વં ચ લૌકિક્યાઃ ક્રિયાયાઃ કાલશક્તિતઃ ।
ઘટતે ન તુ શાશ્વત્યાઃ પ્રાભવ્યાઃ સ્યાત્પ્રભોરિવ ॥
ઇતિ । વસ્તુતસ્ત્વાન્તરી સ્પન્દશક્તિરેવ બાહ્યપર્યન્તં સ્ફુરિત્વા ક્રિયેત્યુચ્યતે ।
તત્પલ્લવભૂતત્વાદશેષબાહ્યસ્પન્દાનામિતિ । તદુક્તં માલિનીવિજયે-
એવંભૂતમિદં વસ્તુ ભવત્વિતિ યદા પુનઃ ।
જ્ઞાત્વા [જાતા તદૈવ તત્તદ્વત્કુર્વત્યત્ર ક્રિયોચ્યતે (મુ૦ પુ

પાઠઃ)] તદૈવ તદ્વસ્તુ કુર્વત્યત્ર ક્રિયોચ્યતે ॥ (૭ ૮ શ્લો૦)
ઇત્યેવં ક્રમાક્રમવત્ત્વેન દ્વિધા ક્રિયા તદ્રપા ત્વમસિ । તથા મધુ મદ્યં
પુષ્પરસઃ ક્ષૌદ્રં વા યાગાર્ચનાદિસમયે નિવેદ્યં વિદ્યતેઽસ્યા ઇતિ મધુમતી ।
મહત્યૈ વા એતદ્દેવતાયૈ રૂપં યન્મધુ ઇતિ શ્રુતેઃ યન્મધુનાજુહોતિ
મહતીમેવ તદ્દેવતાં પ્રીણાતીતિ ચ શ્રુતેઃ પ્રીણયતીત્યર્થઃ એતેન
મધુપાનાનન્દિતા કાકિન્યમ્બાસ્વરૂપેત્યુક્તં ભવતિ । તદુક્તમ્-
સ્વાધિષ્ઠાનાખ્યપદ્મે રસદલલસિતે વેદવક્ત્રાં ત્રિનેત્રાં
હસ્તાભ્યાં ધારયન્તીં ત્રિશિખગુણકપાલાભયાન્યાત્તગર્વામ્ ।
પ્. ૮૪)
મેદોધાતુપ્રતિષ્ઠામલિમદમુદિતાં બન્ધિનીમુખ્યયુક્તાં
પીતાં દધ્યોદનેષ્ટામભિમતફલદાં કાકિનીં ભાવયામઃ ॥
ઇતિ । બ્રહ્માણ્ડેઽપિ-
મેદોનિષ્ઠા મધુપ્રીતા ઇત્યાદિ કાકિનીરૂપધારિણી ઇત્યન્તમ્ । યદ્વા મધુ
સમસ્તાનન્દરસવિશેષણાં સામરસ્યાનન્દરસાત્મકમસ્યા અસ્તીતિ મધુમતી
જગદાનન્દભૂમિકાત્મા રસો વૈ સઃ રસમેવ હિ લબ્ધ્વાનન્દી ભવતીતિ શ્રુતેઃ
(તૈત્તિ૦ ૨-૭) એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તીતિ
શ્રુતેશ્ચ (બૃહ૦ ૪-૩-૩૨) । યદ્વા આદિત્યો વૈ દેવમધુ
ઇત્યાદિશ્રુતૌ વિહિતા મધુમત્યાખ્યવિદ્યાવિશેષરૂપા અથ ચ ચતુર્ધા યોગિષુ
ચતુર્થસ્ય સપ્તભૂમિકા અતિક્રમણીયા યોગશાસ્ત્રે પ્રસિદ્ધાઃ । તાસુ સપ્તમી
ભૂમિકા મધુમતીત્યુચ્યતે । યદાહુઃ તત્ર મધુમતી નામ
અભ્યાસવૈરાગ્યાદિવશાદપાસ્તતમોલેશસુખપ્રકાશમયસત્ત્વ##-
સમાધિસિદ્ધિઃ । તદુક્તમ્-
ઋતંભરા તત્ર પ્રજ્ઞા ઇતિ તસ્યાં ભૂમિકાયાં હિ યજ્જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તદેવ
તારકં તતઃ સંસારતારિકા ઇતિ યાવત્ । તન્ત્રપ્રસિદ્ધા મધુમતીવિદ્યા વા ।
તદુદ્ધારો યથા શ્રીવિદ્યાર્ણવે-
માદનં શિવબીજં ચ વાયુબીજં તતઃ પરમ્ ।
ઇન્દ્રબીજં તતઃ પશ્ચાન્મહામાયાં સમુદ્ધરેત્ ॥
ઇયં મધુમતી વિદ્યેતિ મધુમતી નદીવિશેષા કાશ્મીરેષુ શારદાપીઠે
(ક્ષેત્રે) પ્રસિદ્ધા વા તપેત્યદ્રૂર્થઃ । કાલીતિપરાસ્વાતન્ત્ર્યશક્તિરૂપા
સંવિદ્દેવ્યેવ અસંખ્યેયવિશ્વશક્તીનાં તત્તદ્રૂપતયા કલનાત્
સૃષ્ટ્યાદિદેવીનાં વા પઞ્ચધા કલનાં વિદધાના કાલીશબ્દવ્યપદેશ્યા ।
તદુક્તં ક્રમનયસામ્રાજ્યશાલિભિઃ શ્રીમદભિનવગુપ્તપાદૈઃ-
ક્ષેપો જ્ઞાનં ચ સંખ્યાનં ગતિર્નાદ ઇતિ ક્રમાત્ ।
સ્વાત્મનો ભેદનં ક્ષેપઃ ઇત્યારભ્ય
પ્. ૮૫)
ઇતિ પઞ્ચવિધામેનાં કલનાં કુર્વતી પરા ।
દેવી કાલી તથા કાલકર્ષિની ચેતિ કથ્યતે ॥
ઇતિ । તદ્ગુરુભિરપિ શ્રીભૂતિરાજૈઃ-
ક્ષેપાજ્જ્ઞાનાચ્ચ કાલી કલનવશતયા
ઇતિ । અથ ચ મૃત્યુમપિ યા કલયતિ સા કાલી । મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનમિતિ શ્રુતેઃ ।
યદાહ કાલિદાસઃ-
એતદમ્બ સદિદં તુ નેતિ નઃ શઙ્કયા હૃદિ વિકલ્પલક્ષણઃ ।
યો યમઃ સ ખલુ કાલ્યતે ત્વયા ભૂતસંયમનકેલિકોવિદઃ ॥
ઇતિ । આગમેઽપિ-
સૈવ કાલી મહાદેવી ગીયતે લોકવેદયોઃ ।
ઇતિહાસેષુ તન્ત્રેષુ સિદ્ધાન્તેષુ કુલેષુ ચ ॥
ઇતિ । દારુકાસુરવધાર્થં શિવેન નિર્મિતા કાલી તદ્રૂપા વા યા દારુકં નિહત્ય
શાન્તેન ક્રોધાગ્નિના ત્રૈલોક્યં ક્ષોભયામાસ । તત્ક્રોધનિરાસાય શિવો બાલો
ભૂત્વારોદીત્ । તં બાલં સા સ્વસ્તનાવપાયયત્ । સ તસ્યાઃ પયોદ્વારા કોપાગ્નિમપિ
પપૌ તતઃ સા શાન્તાઽભૂદિતિ લૈઙ્ગે પ્રસિદ્ધમ્ ।
તથા કલેતિ હકારાર્ધાર્ધરૂપામાખ્યા સપ્તદશી કલા યા પુરુષે ષોડશકલે
તામાહુરમૃતાં કલામિ ત્યાદ્યુક્તેઃ ષોડશાનામન્તઃ કરણપ્રભૃતીનામપિ
કલાનામાપ્યાયનકારિણી અનસ્તમિતરૂપા । તદુક્તમ્-
કલા સપ્તદશી તસ્માદમૃતાકારરૂપિણી ।
પરાપરસ્વસ્વરૂપબિન્દુગત્યા વિસર્પિતા ॥
ઇતિ । અથ ચ બૈન્દવી કલા । તદુક્તમ્-
ઊર્ધ્વે તુ સંસ્થિતા સૃષ્ટિઃ પરમાનન્દદાયિની ।
પીયૂષવૃષ્ટિં વર્ષન્તી બૈન્દવી પરમા કલા ॥
પ્. ૮૬)
બૃહત્પારાશરસ્મૃતૌ તુ-
દશપઞ્ચાંગુલવ્યાપ્તં નાસિકાયા બહિઃ સ્થિતમ્ ।
જીવો યત્ર વિશુદ્ધ્યેત સા કલા ષોડશી સ્મૃતા ॥
આત્મૈવાસ્ય ષોડશી કલેતિ બૃહદારણ્યકોક્તેશ્ચ । એતદગ્રેઽપિ વિસ્તૃત્ય
નિરૂપયિષ્યતે । વ્યોમસ્થા શાન્ત્યતીતાખ્યા કલા વા મોક્ષસુખાનુભવજનકત્વાત્
તદુક્તં શૈવાગમે-
શાન્ત્યતીતાકલાદ્વૈતનિર્વાણાનન્દબોધદા
ઇતિ । તથ માલિની બીજયોનિસંઘટ્ટાત્મકનાદિફાન્તમન્ત્રવિશેષાભિમાનિની
દેવતા । અથ ચ રુદ્રશક્તિમાલાસ્ત્યસ્યા ઇતિ માલિની મુખ્યં શાક્તં સ્વરૂપમ્ ।
બીજયોનિસમાપત્તિવિસર્ગોદયસુન્દરા ।
માલિની હિ પરાશક્તિર્નિર્ણીતા વિશ્વરૂપિણી ॥
ઇતિ તથા- યત્સારમસ્ય જગતઃ સા શક્તિર્માલિની પરા ઇત્યુક્ત્યા
પરવિમર્શશક્તિરૂપેત્યર્થઃ । અસૌ સર્વસિદ્ધિવિતરણક્ષમા ચેતિ । તદુક્તં
શ્રીતન્ત્રાલોકે-
અન્યોન્યબીજયોનીનાં ક્ષોભાદ્વૈસર્ગિકોદયાત્ ।
કાં કાં સિદ્ધિં ન વિતરેત્કિં વા ન્યૂનં ન પૂરયેત્ ॥
ઇતિ । યદ્વા દેવ્યાઃ સખી માલિની તદ્રૂપા વા । યદુક્તં વામનપુરાણે
પાર્વતીવિવાહપ્રકરણે સપ્તપદીક્રમણં પ્રકૃત્ય-
તતો હરાઙ્ઘ્રિમાલિન્યા ગૃહીતો દાયકારણાત્ ।
કિં યાચસે દદામ્યેષ મુઞ્ચસ્વેતિ હરોઽબ્રવીત્ ॥
માલિની શંકરં પ્રાહ મત્સખ્યૈ દેહિ શંકર ।
સૌભાગ્યં નિજગોત્રીયં તતો મોક્ષમવાપ્સ્યસિ ॥
અથોવાચ મહાદેવો દત્તં માલિનિ મુઞ્ચ મામ્ ।
પ્. ૮૭)
ઇતિ । માલિની મન્દાકિનીરૂપા વા । મન્દાકિન્યાં ચ માલિનીતિ વિશ્વઃ । યદ્વા
માલિન્યન્તર્દશારચક્રાભિમાનિની દેવતા ત્રિપુરમાલિનીત્યર્થઃ । તથા માતઙ્ગી
માતઙ્ગીશક્તિરૂપા સર્વજ્ઞસ્ય મતઙ્ગમુનેરપત્યતામાપ્તા
મહાદેવ્યવતારસ્વરૂપા યાં પ્રિયાં ત્રિપુરાઞ્જેતુકામો
ભગવાઞ્છમ્ભુર્યાગાર્થં વવ્રે ઇતિ શ્રૂયતે કિલ । તદુક્તં બ્રહ્મયામલે##-
અસ્મિન્ સર્વજ્ઞકલ્પોઽસૌ મતઙ્ગો મુનિપુંગવઃ ।
વર્ષાણામયુતં વત્સ ! તપ ઉગ્રં ચચાર હ ॥
તેન પ્રીતા મહાદેવી દેવાનાં હિતકારિણી ।
વરં વૃણીષ્વ ભગવન્ દાસ્યામિ તવ વાઞ્છિતમ્ ॥
તચ્છ્રુત્વા દ્વિજવર્યસ્તાં યયાચે ધર્મસાધનમ્ ।
હે દેવિ ! જગતાં માતઃ ! પ્રીતા ચેદ્યદિ સામ્પ્રતમ્ ॥
અપત્યતાં સમાસાદ્ય મત્કુલાલમ્બનં કુરુ ।
ઇત્યભ્યર્થ્ય મુનિશ્રેષ્ઠો જનયામાસ તાં સુતામ્ ॥
શ્યામલાં ચારુવદનાં વીણાશુકસમન્વિતામ્ ।
શારિકાં જ્ઞાનસમ્પન્નાં જપમાલાં કરામ્બુજૈઃ ॥
ધારયન્તીં વિશાલાક્ષીં શંખતાટઙ્કશોભિનીમ્ ।
સા બભૂવ મહાદેવી મતઙ્ગકુલનન્દિની ॥
માતઙ્ગીતિ સદા દેવી વિખ્યાતા વરદાયિની ।
ઇત્યાદિ । યસ્યા મન્ત્રજપાદિસેવનાત્ કાવ્યાદિસંગીતકલાસુ નૈપુણ્યમુત્પદ્યતે ।
યદુક્તમ્-
સમસ્તેષ્વપિ શાસ્ત્રેષુ પાણ્ડિત્યમધિકં ભવેત્ ।
વિશિષ્ટશિષ્ટગમ્ભીરપદવિન્યાસકોમલે ॥
લલિતે ચ કવિત્વેઽસૌ પ્રગલ્ભઃ સુતરાં ભવેત્ ।
સંગીતે સર્વવિદ્યાસુ ચાત્યન્તં નિપુણો ભવેત્ ॥
ઇતિ । તથા વિજયેતિ મહાદેવી યદા પદ્મનામકં દૈત્યાનાં રાજાનં વિજિગ્યે તદા
વિજયેત્યાખ્યયા ખ્યાતિં જગામ । તદુક્તં દેવીપુરાણે-
પ્. ૮૮)
વિજિત્ય પદ્મનામાનં દૈત્યરાજં મહાબલમ્ ।
ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતા વિજયા ચાપરાજિતા ॥
ઇતિ । યદ્વા વિશિષ્ટો જયો બ્રહ્માદિકારણમાલાપેક્ષયા યસ્યાઃ સા । અથ ચ વિશિષ્ટો
જય ઇન્દ્રિયવૃત્તિનિરોધાખ્યો યયા સા સંવિદ્રૂપા । યદ્વા
વિશિષ્ટજયદાયિત્વાદ્વિજયાખ્યમુહૂર્તકાલસ્વરૂપા । તદુક્તં ચિન્તામણૌ-
આશ્વિનસ્ય સિતે પક્ષે દશમ્યાં તારકોદયે ।
સ કાલો વિજયો જ્ઞેયઃ સર્વકાર્યાર્થસિદ્ધિદઃ ॥
ઇતિ । રત્નકોશે તુ-
ઈષત્સન્ધ્યામતિક્રાન્તઃ કિઞ્ચિદુન્નિદ્રતારકઃ ।
વિજયો નામ કાલોઽયં સર્વકાર્યાર્થસાધકઃ ॥
એકાદશો મુહૂર્તો યો વિજયઃ પરિકીર્તિતઃ ।
તસ્મિન્ યાત્રા વિધાતવ્યા સર્વૈર્વિજયકાંક્ષિભિઃ ॥
ઇતિ । કિં ચ નિત્યાવિદ્યાસુ ત્રયોદશી વિજયા નિત્યાવિદ્યાસ્વરૂપા વા
તદ્ધ્યાનાર્ચનયન્ત્રાદિવિનિયોગાઃ શ્રીતન્ત્રરાજે (૧૮ પટલે) દૃષ્ટવ્યાઃ
। તથા જયા કર્માકર્મતત્પરિણામાદિષુ જયોઽસ્ત્યસ્યા ઇત્યર્શાદ્યચિ ટાપ્

તદ્વિનિર્મુક્તેત્યર્થઃ । એષ નિત્યો મહિમા બ્રહ્મણસ્ય ન કર્મણા વર્ધતે નો
કનીયાન્ ઇતિ કાઠકશ્રુતેઃ । સ ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્ નો વાસાધુના
કનીયાનિતિ વાજસનેયશ્રુતેશ્ચ (બૃહ૦ ૪-૪-૨૨) । ન માં
કર્માણિ લિમ્પન્તીતિ સ્મૃતેશ્ચ (ભ૦ ગી૦ ૪-૧૪) । અર્થાન્તરાણિ
પ્રાગ્વ્યાખ્યાતાનિ । ભગવતી દેવીત્યેતદપિ વ્યાખ્યાતચરમ્ । તથા શિવં સુખં
પૂર્ણાનન્દાત્મકમસ્ત્યસ્યા ઇતિ શિવા એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ
માત્રામુપજીવન્તીતિ શ્રુતેઃ (બૃહ૦ ૪-૩-૩૨) । તુરીયસંવિદ્રૂપા
વા પ્રમાણાદિત્રયસ્ય શાક્તસ્ફારાનુસંધાનેન ચમત્કરણાત્ । શિવં
ચતુર્થમદ્વૈતં મન્યન્તે સ આત્મેતિ શ્રુતેઃ ત્રિતયભોક્તા વીરેશઃ ઇતિ
શિવસૂત્રોક્તેશ્ચ (૧-૧૧) । તદુક્તમ્-
પ્. ૮૯)
ત્રિષુ ધામસુ યદ્ભોગ્યં ભોક્તા યશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ।
વેદૈતદુભયં યસ્તુ સ ભુઞ્જાનો ન લિપ્યતે ॥
ઇતિ ચ । યદ્વોપાયોપેયયોરભેદોપચારાત્કામેશ્વરાખ્ય##-
સ્પન્દેન લભ્યતે વાયુર્વહ્નિરૌષ્ણ્યેન લભ્યતે ।
ચિન્માત્રમમલં શાન્તં શિવ ઇત્યુદિતં તુ યત્ ॥
યત્સ્પન્દમયશક્ત્યૈવ લક્ષ્યતે નાન્યથા કિલ ।
ઇતિ । વિજ્ઞાનભૈરવેઽપિ- શૈવી મુખમિહોચ્યતે । (૨૦ શ્લો૦)
યથાલોકેન દીપસ્ય કિરણૈર્ભાસ્કરસ્ય વા ।
જ્ઞાયતે દિગ્વિભાગાદિ તદ્વચ્છક્ત્યા શિવઃ પ્રિયે ॥ (૨૧ શ્લો૦)
ઇતિ । શિવાદવ્યતિરિક્તસ્વભાવા વા શિવા । તદુક્તમ્-
ચિન્માત્રાશ્રયમાયાયાઃ શક્ત્યાકારે દ્વિજોત્તમાઃ ।
અનુપ્રવિષ્ટા યા સંવિન્નિર્વિકલ્પા સ્વયમ્પ્રભા ॥
સદાકારા પરાનન્દા સંસારોચ્છેદકરિણી ।
સા શિવા પરમાદેવી શિવાભિન્ના શિવઙ્કરી ॥
ઇત્યગ્રેઽપિ વિસ્તરશો નિરૂપયિષ્યતે એતત્ । તથા શમ્ભોરિયં શામ્ભવી શિવાવસ્થા
સા હિ સમસ્તભેદાત્મકમાયીયક્ષોભપ્રસરપ્રશાન્ત્યા
ચિદાત્મકપરાનન્દોચ્છલત્તારૂપા ખેચરી દશા । તદુક્તં શિવસૂત્રેષુ-
વિદ્યાસમુત્થાને સ્વાભાવિકે ખેચરી શિવાવસ્થા । (૨-૫)
ઇતિ । તન્ત્રસદ્ભાવેઽપિ-
પરાં ગતિમેત્યર્થભાવેન કુલમાર્ગેણ નિત્યશઃ ।
ચરતે સર્વજન્તૂનાં ખેચરી નામ સા સ્મૃતા ॥
ઇતિ । અન્યત્રાપિ-
ઉદ્યન્તૃતાબલેન તુ વિકાસવૃત્ત્યા સ્વરૂપગસ્તિષ્ઠેત્ ।
સ્વયમુપસૃતેન્દ્રિયાર્થાનશ્નન્નાનન્દભૂમિગો યોગી ॥
પ્. ૯૦)
એષોચ્છૃંખલરૂપા વિકસ્વરતરા પ્રભુદ્ધબુદ્ધીનામ્ ।
સિદ્ધાઃ સ્થિતાઃ સદાસ્યાં હ્યાનન્દરતાઃ પરાચ મુદ્રૈષા ॥
ઇતિ । અપરા તુ
વ્યાપિન્યાદિસંસ્થાનવિશેષાનુસરણેનાનુભૂયમાનામિતયોગિગમ્યા ।
તદુક્તમ્-
બદ્ધપદ્માસનો યોગી નાભાવક્ષેશ્વરં ન્યસેત્ ।
દણ્ડાકારં તુ તાવત્તન્નયેદ્યાવત્ કખત્રયમ્ ॥
નિગૃહ્ય તત્ર તત્તૂર્ણં પ્રેરયેત્ ખ ત્રયેણ તુ ।
એતાં બદ્ધ્વા મહાયોગી ખે ગતિં પ્રતિપદ્યતે ॥
ઇતિ । અથ ચ શમ્ભોઃ સ્વાત્માભિન્નાનુત્તરસંવિત્પ્રકાશાત્મન ઇયં
તત્પરિજ્ઞાનોપાયાત્મિકા શક્તિઃ શામ્ભવી શ્રીપાદુકાભિધા ।
યદુક્તમભિયુક્તૈઃ- પરાપરાત્મનઃ સ્વાત્મનઃ પરાનન્દમયી
સ્વવ્યતિરેકકવલનોદ્યુક્તા પરાશક્તિઃ પાદુકેતિ ગીયતે । યદ્વા જ્ઞાનાદિશક્તીનાં
તુલાપુટન્યાયેનાત્યન્તં વૈષમ્યવૈધુર્યશાલિની યાવસ્થા સા
સાંખ્યાદિસિદ્ધાન્તિદુર્ગમ્યા પ્રકૃતિતત્ત્વાખ્યા શામ્ભવી શક્તિઃ । તદુક્તમ્##-
જ્ઞાનક્રિયામાયાનાં ગુણાનાં સત્ત્વરજસ્તમઃ સ્વભાવાનામ્ ।
અવિભાગાવસ્થાયાં તત્ત્વં પ્રકૃતિરિતિ શામ્ભવી શક્તિઃ ॥
શામ્ભવાનામિયં માતા વા શામ્ભવીમુદ્રાવિશેષરૂપા । તલ્લક્ષણં તુ-
અન્તર્લક્ષ્યં બહિર્દૃષ્ટિર્નિમેષોન્મેષવર્જિતા ।
એષાસૌ શામ્ભવીમુદ્રા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા ॥
ઇતિ । દીક્ષાવિશેષરૂપા વા । એતસ્યા અર્થાન્તરાણિ વિતનિષ્યન્તેઽગ્રે । તથા શક્તિઃ
કામેશ્વર્યાભિખ્યા સ્વાતન્ત્ર્યાખ્યા વા ઉપાદાનાદિકારકપારતન્ત્ર્ય##-
પઞ્ચપ્રકારકૃત્યોક્તિશિવત્વાન્નિજકર્મણે ।
પ્રવૃત્તસ્ય નિમિત્તાનામપરેષાં ક્વ માર્ગણમ્ ॥
પ્. ૯૧)
ઇતિ ચિદાદિપઞ્ચશક્તીનાં સમષ્ટિરૂપા વા । યદ્વા પરાદીનાં શક્તીનાં
તિસૃણાં સ્વાન્તઃ ક્રોડીકૃત્યાનુસન્ધાનાત્મના યા ગ્રસતે સા શ્રીપરૈવ
કાચિચ્છક્તિઃ શ્રીમાતૃસદ્ભાવકાલકર્ષિણ્યાદિશબ્દાન્તરવ્યપદેશ્યા । તાશ્ચ
તિસ્રો યથા । યદાહુરાચાર્યામિનવગુપ્તપાદાઃ-

યયેદં શિવાદિધરણ્યન્તમવિકલ્પસંવિન્માત્રરૂપતયા બિભર્તિ ચ પશ્યતિ ચ
ભાસયતિ ચ પરમેશ્વરઃ સાસ્ય શ્રીપરાશક્તિઃ । યયા ચ
દર્પણહસ્ત્યાદિવદ્ભેદાભેદાભ્યાં સાસ્ય શ્રી પરાપરશક્તિઃ । યયા
પરસ્પરવૈવિક્ત્યેન સાસ્ય શ્રીમદપરાશક્તિરિતિ ।
અથ ચ શક્તિર્દેવીપરિનિષ્ઠિતા મહિમાશક્તિર્યયેદં બ્રહ્માણ્ડાનાં ચક્રં
સૃષ્ટિસ્થિત્યાદિરૂપૈરવિશ્રાન્તં પરિભ્રામ્યતે । તથા હિ શ્રુતિઃ-
સ્વભાવમેકે કવયો વદન્તિ કાલં તથાન્યે પરિમુહ્યમાનાઃ ।
દેવસ્યૈષ મહિમા તુ લોકે યેનેદં ભ્રામ્યતે બ્રહ્મચક્રમ્ ॥ (શ્વેતાશ્વ

૬-૧)
ઇતિ । સ્મૃતિશ્ચ-
ભ્રામયન્સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા (ભ૦ ગી૦ ૧૮-૬૧)
ઇતિ તથા શઙ્કરવલ્લભેતિ કરોતીતિ કરઃ પચાદ્યચ્ કૃઞો હેતુઃ ઇતિ વા ટઃ શં
સુખં તસ્ય કરઃ । શમભયાત્મકં કરે યસ્યેતિ વા શમિત્યાનન્દઃ હસ્તઃ
શક્તિઃ પ્રકીર્તિતઃ ઇતિ શૈવસમયોક્તેઃ । કરે વિસિસૃક્ષાત્મન્યાનન્દશક્તૌ
યસ્યેતિ વા । યદુક્તમ્-
આનન્દશક્તિઃ સૈવોક્તા યતો વિશ્વં વિસૃજ્યતે ।
ઇતિ । શંકરઃ કામેશ્વરસ્તસ્ય વલ્લભા પ્રેયસી । એતેન પ્રકાશૈકાત્મનઃ
પરમશિવસ્ય વિમર્શપ્રાણિતત્વેન શક્ત્યધીનાત્મલાભકત્વાદ્ ધર્મિણ એવ
ધર્માધીનત્વં નેયં ગુણભૂતેતિ જ્ઞેયમ્ । અત એવ તસ્યાં
પરાહન્તાત્માસાધારણધર્મત્વેન ધર્મત્વમાત્રં કલ્પિતં ન તુ સા કલ્પિતા
તસ્માત્સા બ્રહ્મકોટિરિતિ ગીયતે । તદુક્તમ્-
પ્. ૯૨)
નિત્યં વસતિ તત્રાપિ પાર્વત્યા સહ નર્મકૃત્ ।
મધ્યે દેવીગૃહં તત્ર તદધીનસ્તુ શંકરઃ ॥
ઇતિ । અથ ચ શંકરો વલ્લભઃ પતિર્યસ્યાઃ સા સ્વારાજ્યસિદ્ધૌ
કૃતાભિષેકત્વાત્તન્મહિષીત્યર્થઃ । તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડે-
મહાકામેશમહિષી મહાત્રિપુરસુન્દરી
ઇતિ । એવમપ્યુભયથાવૃત્ત્યા ચ પરસ્પરાધીનવૃત્તિત્વં તયોરૈકાત્મ્યે
પર્યવસિતમિત્યર્થઃ । તદુક્તં તત્રૈવ-
ઈશાન્યાં નાટકે શૈલે શઙ્કરસ્ય સદાશ્રયમ્ ।
નિત્યં વસતિ તત્રેશસ્તદધીના તુ પાર્વતી ॥
યદ્વા શંકરો વિદ્યતે સ્વામિત્વેન યેષાં તે શંકરવન્તો
માહેશ્વરાસ્તૈર્લભ્યતે ઇતિ લભા કર્મણિ ઘઃ । તૈઃ પ્રાપ્યા એતેન
શંકરભક્તિમદ્ભિરેવ જ્ઞેયેતિ । તથાહિ સ્મૃતિઃ-
ભક્ત્યા ત્વનન્યયા શક્યોઽહમેવંવિધોઽર્જુન ! ।
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરન્તપ ॥ ભ૦ ગી૦ ૧૧-૫૪)
ઇતિ । શ્રુતિશ્ચ-
બ્રહ્મસંસ્થોઽમૃતત્વમેતીતિ । (છાં૦ ૨-૨૩-૧) ।
તથા ત્રિનયનેતિ ત્રીણિ નયનાનિ મૂર્તિપ્રકાશાનન્દચક્રાણિ
પરમોપાસનાપ્રકારસાધનાનિ યસ્યાઃ સા । તદુક્તં
મહાપ્રકાશાન્તેવાસિભિઃ-
શ્રીપીઠપઞ્ચવાહનેત્રત્રયવૃન્દચક્રાણિ સ્મરત ।
સ્મરત ચ ગુરૂણાં પંક્તિં પઞ્ચ ચ શક્તીઃ સૃષ્ટિપ્રમુખાઃ ॥
ઇતિ । અસૌ ત્રિવિધોપાસ્તિક્રમઃ પરશક્તિપાતાનુવિદ્ધહૃદયૈઃ સદ્ગુરુસપર્યયૈવ
લભ્ય ઇતિ રહસ્યત્વાન્નાસ્માભિરુન્મીલ્યતે । ત્રીણ્યગ્ન્યર્કેન્દુરૂપાણિ
પ્. ૯૩)
નયનાનિ નેત્રાણિ યસ્યા વા । અથ ચ
ત્રીન્સમાવેશોપાયાઞ્છામ્ભવાદીઞ્છક્તિપાતવૈચિત્ર્યેણાનુગ્રાહ્યાન્નયતીતિ વા
। તદુક્તમભિનવગુપ્તપાદૈઃ-
તદેવં તત્ત્વરૂપેઽસ્મિન્વિચિત્રે પ્રવિવિક્ષતામ્ ।
ઉપાયભેદાત્ત્રૈવિધ્યં સમાવેશેષુ વર્ણિતમ્ ॥
ઔન્પાયઃ શામ્ભવોઽસૌ ચિદુપાયસ્તતઃ પરમ્ ।
જડોપાયસ્ત્વાણવઃ સ્યાત્સ ચાપિ બહુધામતઃ ॥
ઇતિ । યદ્વા નયતિ પ્રાપયતિ પ્રમામિતિ વ્યુત્પત્તેર્નયનશબ્દસ્ય પ્રમાણપરત્વાત્
ત્રીણિ પ્રમાણાનિ શબ્દલિઙ્ગાધ્યક્ષાત્મકાનિ યસ્યાં સા ।
તદ્વિષયિકપ્રમાજનને ત્રિધા પ્રમાણોપયોગસમ્ભવાત્ । તત્રાગમજન્યં
જ્ઞાનં શાબ્દં તસ્ય શ્રવણાત્મકત્વાત્ । લિઙ્ગજન્યં યૌક્તિકં
ત્વાનુમાનિકં તસ્ય મનનાત્મકત્વાત્ । સ્વાનુભવજન્યમધ્યક્ષં તસ્ય
નિદિધ્યાસનાત્મકત્વાત્ । એતેષાં ત્રયાણાં સ્વાત્મદર્શનસાધનત્વમામ્નાયતે
। આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
(બૃહ૦ ૨ ૪ ૫) ।
તથા ચ યોગસૂત્રમ્- પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનીતિ ।
સાંખ્યસૂત્રમપિ- ત્રિવિધં પ્રમાણમિતિ । અથ ચ તિસ્રઃ ઇચ્છાદિશક્તયઃ
પરાપરાદિશક્તયો વા વામાદયો વા ભારત્યાદયો વા પ્રમાણાનિ
વિશ્વવ્યવહારસંપાદનસાધનાનિ યસ્યા ઇતિ વા । ત્રીન્
માર્ગાન્દક્ષિણોત્તરબ્રહ્માભિધાન્ નયત્યધિકારિણઃ પ્રાપયતીતિ વા । તદુક્તં
દેવીપુરાણે-
દક્ષિણં ચોત્તરં લોકં તથા બ્રહ્માયણં પરમ્ ।
નયં સન્માર્ગવર્ગં ચ નેત્રી ત્રિનયના મતા ॥
ઇતિ । ઉત્તરત્રાપીમે માર્ગા નિરૂપયિષ્યન્તે । વૌષડિતિ મન્ત્રસ્ય ત્રિનયનેતિ સંજ્ઞા
તદ્રૂપા વા । એતદત્રૈવ મન્ત્રપરાયણાર્થવિવરણે દર્શયિષ્યતે । તથા વાચં
સરસ્વતીં તદુપલક્ષિતાં કવિત્વશક્તિં વદતિ નિર્મિણોતિ સૃજતીતિ ।
વદન્તીમન્તર્યામિભાવેન પ્રેરયતીતિ વા વાગ્વાદિની ।
પ્. ૯૪)
વાચિ રહસ્યાગમરૂપાયામુપનિષદિ વા વદતે ભાસતે ઇતિ વા
તદ્વિષયકાધ્યાત્મજ્ઞાનજ્ઞેયેત્યર્થઃ । અત્રાભાસનાર્થવૃત્તિના
વદતિનાત્મનેપદાન્તવિગ્રહવાક્યમેવમર્થગમકમિતિ જ્ઞેયમ્ । તથા ચ
બ્રહ્મસૂત્રમ્-
શાસ્ત્રયોનિત્વાદિતિ । સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તીતિ શ્રુતેઃ (કઠો૦ ૨##-
યદ્વા વાચો વેદાદ્યાત્મિકા વદતીતિ વા । તદેતન્મહતોભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતં
યદૃગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદ ઇત્યાદિશ્રુતેઃ । યસ્ય નિશ્વસિતં વેદા ઇતિ ચ ।
તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડે-
નિઃશ્વાસ મારુતૈર્વેદાનૃચં સામયજુસ્તથા ।
આથર્વણમહામન્ત્રાનભિમાનેન ચાસૃજત્ ॥
કાવ્યનાટ્યાદ્યલઙ્કારાનસૃજન્મધુરોક્તિભિઃ ।
ઇત્યાદિ । અર્થાન્તરાણિ પૂર્વં વ્યાખ્યાતાનિ । તથા ભૈરવા વટુકાદયોભીરૂણાં
સમૂહો વા । તેષામિયમારાધ્યેતિ સામાન્યસમ્બન્ધમાત્રવાચિન્યણિ ભૈરવી ।
ભ્રિયાત્સર્વં રવયતિ સર્વદો વ્યાપકોઽખિલે । ઇતિ ભૈરવીશબ્દસ્ય
સન્તતોચ્ચારણાચ્છિવઃ । ઇતિ વિજ્ઞાનભૈરવોક્તનીત્યા
ભરણરવણવમનકારિત્વાત્ સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યકારી પરમશિવસ્તસ્યેયમિતિ
વિભૂતિસમ્બન્ધિનીસ્ત્રી વા । ત્રિપુરામ્બાચક્રેશ્વરીવિદ્યાયાં મધ્યકૂટે
રેફનિષ્કાસે તસ્યા ભૈરવીતિ સંજ્ઞા તદ્વિદ્યાત્મિકા વા । દ્વાદશાબ્દા તુ
ભૈરવીતિ ધૌમ્યોક્તેર્દ્વાદશવર્ષકન્યારૂપા વા । અથ ચ ઉદ્યમો ભૈરવઃ
(૧-૫) । ઇચ્છાશક્તિરુમા કુમારી (૧-૧૩) । ઇતિ
શિવસૂત્રોક્તનીત્યા
પરપ્રતિભોન્મજ્જનાત્મકોદ્યન્તૃતાસ્વભાવત્વેનાખિલશક્તિસામરસ્યાદ્##-
તદ્વાર્તિકે-
યોઽયં વિમર્શરૂપાયાઃ પ્રસરન્ત્યાઃ સ્વસંવિદઃ ।
ઝટિત્યુચ્છલનાકારપ્રતિભોન્મજ્જનાત્મકઃ ॥
ઉદ્યમોઽન્તઃ પરિસ્પન્દઃ પૂર્ણાહંભાવનાત્મકઃ ।
સ એવ સર્વશક્તીનાં સામરસ્યાદશેષતઃ ॥
પ્. ૯૫)
વિશ્વતો ભરિતત્વેન વિકલ્પાનાં વિભેદિનામ્ ।
અલં કવલનેનાપીત્યન્વર્થાદેવ ભૈરવઃ ॥
યઽયમુક્તઃ સ્વસંવિત્તેરુદ્યોગો ભૈરવાત્મકઃ ।
અસ્યાસ્તિ મહતી શક્તિરતિક્રાન્તક્રમાક્રમા ॥
ઇત્યાદિ । તથા-
ઈદૃગ્વિસ્મયવદ્યોગભૂમિકારૂઢચેતસઃ ।
પરભૈરવતાં યુક્ત્યાભ્યસમાનસ્ય શાશ્વતી ॥
તસ્યૈવ યોગિનો યેચ્છા શક્તિઃ સૈવ ભવત્યુમા ।
પરા ભટ્ટારિકા સૈવ ॥
ઇત્યાદિ । તથા-
તત્ત્વે તત્ત્વે સ્વેચ્છયા દેવદેવઃ
સર્વાં સર્વાં ભૂમિમાલમ્બમાનઃ ।
પૂર્ણૈકાત્મા પૂર્ણસંવિત્સ્વરૂપઃ
શ્રીમાન્ શાસ્ત્રે ભૈરવોઽસૌ નિરુક્તઃ ॥
ઇત્યાદિ । અર્થાન્તરનિર્વચનાન્યગ્રે યથાવસરં વિવરિષ્યન્તે । એકત્રૈવ તેષાં
સમુચ્ચયાદ્ ગ્રન્થવિસ્તરો વિરસાવહઃ પ્રસજ્યેત । એવમત્ર ભૈરવીશબ્દેન મહતી
શાક્તભૂમિઃ પરામૃષ્ટેતિ સહૃદયા વિચિન્વીયુઃ । હ્રીંકારીતિ
સ્વરાદેરાકૃતિગણત્વાદ્ હ્રીમિત્યસ્યાવ્યયત્વમ્ । અસ્યાર્થસ્તુ કાદિમતે
ભગવતાતિરહસ્યત્વાદ્ વ્યાકુલાક્ષરશ્લોકેન પ્રકાશિતઃ । યથા-
ત્વં કામામ્ના ન પ્રશવ્યો નાનમસગ્નિમાત્વગ્રરોમ ઈયો
કાર્વિર્શતનંતફાન્મુલનાન્નિવિ ઇતિ ।
અત્રાદ્યેન વ્યોમાક્ષરેણ પરપ્રકાશાત્મનઃ
પરશિવસ્યેતરપ્રકાશનૈરપેક્ષ્યેણ પ્રસ્ફુરદ્રૂપત્વં । દ્વિતીયેનાગ્ન્યક્ષરેણ
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાન્મુકુરપ્રતિબિમ્બવત્સ્વાન્તરવભાસિતસ્ય વિશ્વસ્ય
સ્વાત્મસાત્કારિત્વમ્ તુર્યસ્વરેણ
પ્. ૯૬)
શિવશક્તિસંમેલનાત્મકસંઘટ્ટીભાવપરામર્શનં
બિન્દુનાવિભાગપ્રકાશાત્મના તયોરૈક્યપ્રતીતિઃ પારમાર્થ્યનિર્ણીતિશ્ચાવિધીયતે
ઇત્યેવમર્થપરત્વેન સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારેષુ સ્વાતન્ત્ર્યં પર્યવસ્યતિ । તાન્કરોતીતિ
હ્રીંકારી । કર્મણ્યણ્ । અણન્તાત્ ઙીપ્ । યદ્વા હ્રીં લજ્જાં કરોતીતિ વા અથવા હ્રીમિતિ
હૃલ્લેખાબીજં વર્ણાત્કારપ્રત્યયઃ । ગૌરાદેરાકૃતિગણત્વાત્ ઙીપ્ ।
ભુવનેશ્વરીબીજસ્વરૂપેત્યર્થઃ । ત્રિપુરેતિ ત્રયાણાં

માતૃમાનમેયાનામાત્માદિતત્ત્વાનાં વા પુરં નગરી તદાત્મિકા । યદ્વા ત્રીણિ
વિદ્યાકૂટાનિ પુરં યસ્યાસ્ત્રિકૂટાત્મવિદ્યાશ્રયેત્યર્થઃ । અથવા ત્રીન્
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાન્ પ્રમાણાભિધાન્ પુરત્યગ્રતો ગચ્છતિ તદવિષયત્વાદિતિ
વા તૌદાદિકસ્ય પુરધાતો રૂપમ્ । મૂલવિભુજાદેરાકૃતિગણત્વાત્ક પ્રત્યયઃ ।
તદુક્તમ્-
સ્વપદા સ્વશિરચ્છાયાં યદ્વલ્લઙ્ઘિતુમીહતે ।
પાદોદ્દેશે શિરો ન સ્યાત્તથેયં બૈન્દવી કલા ॥
ઇતિ । વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાદિતિ શ્રુતિઃ (બૃ૦ ઉ૦ ૨-૪-૧૪) ।
પરાપરમયીતિ વિપ્રાઃ ક્ષોણિભુજો ઇતિ શ્લોકે વ્યાખ્યાતમ્ । અથ ચ પરાપરં
સ્વાતન્ત્ર્યમનન્યમુખપ્રેક્ષિત્વાત્મકમ્ । તદ્ધિ સદાશિવાદિભૂમૌ
પશ્યન્તીદશાયામિદન્તાપ્રત્યવમર્શસ્ય
ધ્યામલાધ્યામલત્વેનોદ્બોધમાત્રત્વેઽપિ અહંભાવવિશ્રાન્તિકં
તન્મયીત્યર્થઃ । યદ્વા પરમેશ્વરસ્ય પરાદ્યાસ્તિસ્રઃ શક્તયો યઃ
સકલાદિપ્રમાતૃસપ્તકભાવસ્ફુરણદશાયાં ત્રિધા
માતૃમાનમેયભાવમાશ્રયન્તે તત્ર પરાંશસ્ય પ્રમેયત્વં
વ્યવસ્થાપિતમ્ । તેષુ યત્પરાપરસંજ્ઞકં પ્રમાણં તત્સપ્તવિધેષુ
પ્રમાતૃષુ સ્વસ્વૌચિત્યેન જ્ઞાનક્રિયયોઃ સાધકતમં કરણં
શક્તિરિત્યુચ્યતે । તયૈવ સર્વપ્રમાતૃણાં
જ્ઞત્વકર્તૃત્વસયોજવિયોજનાનુસંધાનાદિસ્વાતન્ત્ર્યલાભઃ । તદ્રૂપા ત્વમસિ ।
તદુક્તં શ્રીતન્ત્રાલોકે-
તથાહિ તિસ્રો દેવસ્ય શક્તયો વર્ણિતાઃ પુરા ।
તા એવ માતૃમામેય ત્રૈરૂપ્યેણ વ્યવસ્થિતાઃ ॥
પરાંશો માતૃરૂપોઽત્ર પ્રમાણાંશઃ પરાપરઃ ।
મેયોઽપરઃ શક્તિમાંશ્ચ શક્તિઃ સ્વં રૂપમિત્યદઃ ॥ (તં૦ ૧૦ ૭##-
પ્. ૯૭)
ઇતિ । તદ્વિવરણં યથા તત્રૈવ-
સકલસ્ય પ્રમાણાંશૌ યોઽસૌ વિદ્યાકલાત્મકઃ ।
સામાન્યાત્મા સ શક્તિત્વે ગણિતો ન તુ તદ્ભિદઃ ॥
લયાકલસ્ય માનાંશઃ સ એવ પરમસ્ફુટઃ ।
જ્ઞાનાકલસ્ય ભાનં તુ ગલદ્વિદ્યાકલાવૃતિ ॥
અશુદ્ધવિદ્યાકલનાધ્વંસસંસ્કારસંગતા ।
પ્રબુભુત્સુઃ શુદ્ધવિદ્યામન્ત્રાણાં કરણં ભવેત્ ॥
પ્રબુદ્ધા શુદ્ધવિદ્યા તુ તત્સંસ્કારેણ સંગતા ।
માનં મન્ત્રેશ્વરાણાં સ્યાત્તત્સંસ્કારવિવર્જિતા ॥
માનં મન્ત્રમહેશાનાં કરણં શક્તિરુચ્યતે ।
સ્વાતન્ત્ર્યમાત્રસદ્ભાવા યા ત્વિચ્છાશક્તિરૈશ્વરી ॥
શિવસ્ય સૈવ કરણં તયા વેત્તિ કરોતિ ચ । (તં૦ ૧૦-૧૨-૧૭)
ઇતિ માલિનીવાર્તિકે-
સ્વપ્રકાશાત્મિકા યેયં સંવિત્તિઃ પારમાર્થિકી ।
તત્સ્વસંવેદનં પ્રોક્તં યતો વિશ્વવ્યવસ્થિતિ ॥
સા ચૈષા ન વિમર્શાત્મસ્વરૂપમતિવર્તતે ।
વિમર્શોઽસ્યા પરો ભાગઃ [ભોગઃ મુ૦ પુ૦ પાઠઃ ।] પૂર્ણઃ
પશ્યન્ત્યુદાહૃતઃ [પશ્યન્ત્યુદાહૃતા મુ૦ પુ૦ પાઠઃ ।] ॥
પરાપરા સૈવ દેવી માનમિત્યવધાર્યતામ્ ।
યત્રાપરાંશગં મેયં તાદાત્મ્યાદ્ વ્યવતિષ્ઠતે ॥
નહિ ભિન્નેન માનેન મેયસ્ય સ્યાદ્ વ્યવસ્થિતિઃ ।
નહિ હંસસ્ય શુક્લત્વે કાકઃ સ્વેતત્વમર્હતિ ॥
એતદેવ તથા ચાહ ગુરુઃ શંકરનન્દનઃ ।
ન માનત્વાત્તતોઽન્યત્વાન્ન બાધાદસ્થિતેઃ સ્થિતિઃ ॥
પ્રકાશેનાવિનાભૂતૈઃ સત્તાયાં નિયતાત્મભિઃ ।
ધર્મૈર્ભાવો બહિર્ભાવાન્ન ભાવઃ સિદ્ધિમૃચ્છતિ ॥
પ્. ૯૮)
તેન સંવિત્ ત્રિકાત્મૈવ [ત્તિકાત્મૈવ મુ૦ પુ૦ પાઠઃ ।]
માતૃમાનપ્રમેયતામ્ [પ્રમેયતા મુ૦ પુ૦ પાઠઃ ।] ।
ગૃહ્ણતી સ્વપ્રકાશત્વસ્વભાવાદેવ ભાસતે ॥
સા ચાન્તઃ સ્થિતમન્ત્રાત્મશબ્દનામર્શસુન્દરા ।
અનપેક્ષાન્યવિરહાત્પ્રમાણં સ્વત એવ હિ ॥ (પ્ર૦ કા૦ ૪૨૭-૪૩૪)
ઇતિ । તત્રૈવાન્યત્રાપિ-
ઇત્થં પ્રમાણતાભાગિ યત્તત્વં હિ ન્યરૂપ્યત ।
પરાપરા ભગવતી સેયં ભાતિ તથા તથા ॥
ઇતિ । અથ ચ પરાપરો હિ વિજ્ઞાનકલાદિસંજ્ઞકઃ પ્રમાતા તદ્રૂપા । યદાહ
વાર્તિકે-
પરાપરસ્તુ યો માતા સમુદ્રિક્તપરાપરઃ ।
સ વિજ્ઞાનકલઃ પ્રોક્તઃ પ્રબુદ્ધપરભાવકઃ ॥
અપરોદ્રેકયોગેન સ એવ પ્રલયાકલઃ । (પ્ર૦ કા૦ ૯૫૭-૯૫૮)
યદ્વા પરાપરાઃ શિવશક્તયો ઘોરાખ્યા યા
અહન્તાચ્છાદિતેદન્તોન્મજ્જનેનાનાશ્રિતસદાશિવેશ્વરાદિરૂપભેદાભેદાત્મ##-
મિશ્રકર્મફલાસક્તિં પૂર્વવજ્જનયન્તિ યાઃ ।
મુક્તિમાર્ગનિરોધિન્યસ્તાઃ સ્યુર્ઘોરાઃ પરાપરાઃ ॥ (૩૨ શ્લો૦)
ઇતિ । એવં પરાપરો વિસર્ગો ભેદાભેદાવસ્થિતિર્વિદ્યાતત્ત્વં
ચેત્યાદ્યર્થવ્યવસ્થિતિર્બહુશો ગુરુમુખગમ્યેતિ । અસહ્યદુઃખદશાદિષુ
પ્રાયશો ચ લોકે જનકાપેક્ષયા જનન્યા એવાશઙ્કિતંનામોદીર્યતે ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્
। તત્ર પરિવર્તમાનાનેકજન્માનુભૂતમાતૃણાં
ત્રિવિધતાપાપહરણાસમ્ભવાદ્વર્તમાનાનામપિ તદક્ષમત્વાદતઃ
પ્રાધાન્યેન માતૃત્વસ્ય દેવ્યામેવ નિરૂઢેઃ
પ્. ૯૯)
સ્વસ્મિંસ્તસ્યા દયાલુતાસંપાદનાય તચ્છબ્દસ્તોતવ્યતામુદ્દિશ્યાહ માતેતિ ।
દુરન્તદુઃખવિનાશિની બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તચતુર્દશવિધજન્તુવર્ગજનયિત્રી
વેત્યર્થઃ । કદાચિત્પિત્રાપિ તાડિતસ્ય બાલસ્ય માત્રૈવોપલાલના ક્રિયતે ઇતિ હિ
પ્રસિદ્ધિઃ । તદુક્તમ્-
પિત્રા નિર્ભત્સિતો બાલો માત્રૈવાશ્વાસ્યતે કિલ ઇતિ યદ્વા ન વિદ્યા માતૃકાપરા
ઇત્યામ્નાયોક્ત્યા સ્વાન્તઃ
ક્રોડીકૃતાશેષવાચ્યવાચકત્વાદખિલવિદ્યાવિસર્ગારણિભૂતા માતૃકારૂપા ।
તદુક્તમ્-
મન્ત્રાણાં માતૃભૂતા તુ માતૃકા પરમેશ્વરી ।
ઇતિ તદ્વિવરણં શ્રીપરાત્રિંશકાદિશાસ્ત્રેષુ પ્રકાશિતમ્ । શિવસૂત્રેષ્વપિ
માતૃકા ચક્રસમ્બોધઃ (૨-૭) ઇત્યત્ર ક્ષેમરાજપાદૈર્વિવૃતમ્ ।
અથ ચ દશમીતિથિર્નિત્યામન્ત્રસ્ય માતેતિ સંજ્ઞા તદ્રૂપા કુલસુન્દરીત્યર્થઃ । સા
ચ બાલૈવ એતચ્ચ દર્શયિષ્યતે । યદ્વા
દેશાદ્યવચ્છિન્નક્રમયૌગપદ્યાદિવિચિત્રભાવજાતોપરક્તત્વેઽપિ
તદનવચ્છિન્નાક્રમચિદાનન્દનિર્ભરસંવિન્માત્રમૂર્તિઃ
સ્વતન્ત્રપરમાતૃરૂપા માતેત્યર્થઃ । તદુક્તમ્-
યા ચૈષા પ્રતિભા તત્તત્પદાર્થક્રમરૂષિતા ।
અક્રમાનન્તચિદ્રૂપઃ પ્રમાતા સ મહેશ્વરઃ ॥
ઇતિ । તથા કુઃ પૃથિવીતત્ત્વં મ્રિયતે લીયતે યસ્મિંસ્તત્કુમારં
કુલકુણ્ડમાધારસંજ્ઞકં તત્સમ્બન્ધિની કુમારી કુલકુણ્ડલિની તદ્રૂપા
યત્કુમારી મન્દ્રયતે યદ્યોષિદ્યત્પતિવ્રતેતિ શ્રુતેઃ । અથ ચ
કુંભેદપ્રથોન્મેષિણીં માયાભૂમિં મારયતિ અનુદ્ભિન્નપ્રસરાં કરોતિ
તચ્છીલા । યદ્વા કુમારયતિ વિશ્વસર્ગાદિક્રીડાં રચયતીતિ પારમેશ્વરી
પરાભટ્ટારિકોમા નામ શક્તિરન્યાનુપભોગ્યા કામેશ્વરૈકાત્મ્યેન
પરિસ્ફુરન્તી ચ । તથા ચ શિવસૂત્રમ્-
ઇચ્છાશક્તિરુમા કુમારીતિ (૧-૧૩) ।
પ્. ૧૦૦)
તદ્વાર્તિકં ચ-
તસ્યૈવ યોગિનો યેચ્છા શક્તિઃ સૈવ બવત્યુમા ।
પરાભટ્ટારિકા સૈવ કુમારીતિ પ્રકીર્તિતા ॥
સદાશિવાદિક્ષિત્યન્તવિશ્વસર્ગાદિલીલયા ।
કુમારી કું મહામાયાભૂમિં મારયતીત્યપિ ॥
કુમારી ચોપભોગ્યાસ્ય યોગિનો ભૈરવાત્મનઃ ।
કુમારી નાન્યભોગ્યા સ્યાદ્ભોક્ત્રૈકાત્મ્યેન તિષ્ઠતિ ॥
ઉમા કુમારી સંત્યક્તસર્વસઙ્ગા મહેશિતુઃ ।
આરાધનપરા તદ્વદિચ્છાશક્તિસ્તુ યોગિનઃ ॥ (શિ૦ સૂ૦ વા૦ ૬૭-૭૧)
ઇતિ । સ્વચ્છન્દેઽપિ-
સા દેવી સર્વદેવીનાં નામરૂપૈશ્ચ તિષ્ઠતિ ।
યોગમાયા પ્રતિચ્છન્ના કુમારી લોકભાવિની ॥
ઇતિ । કુમારી દ્વીપરૂપા વા બાલારૂપા વા ઇત્યેવંસ્વરૂપા ત્વમસિ । અથ
મન્ત્રપારાયણક્રમવિવરણમ્-
માયા હ્રીં કુણ્ડલિની ઐં ક્રિયા ક્લીં મૂલવિદ્યાનન્તરમેતૈઃ પ્રત્યેકં ક્રમેણ
યોજિતા પૃથક્ પૃથક્ । મધુમતી ચતુર્વિધા માતૃકા શુદ્ધા બિન્દુયુક્તા
વિસર્ગયુક્તા બિન્દુવિસર્ગયુક્તા ચેતિ । કાલીત્યાદીનિ દશવિદ્યાનામાનિ
તૈર્મધુમત્યનન્તરં ક્રમશો યોજિતા તદનુ શક્તીત્યાદિ દશવિદ્યાઃ ક્રમશઃ
સંયોજ્ય મન્ત્રપારાયણવિદ્યાઃ સમ્પદ્યન્તે । તત્ર (૧) શક્તિઃ
શ્રીબાલાતૃતીયબીજં સૌઃ ઇતિ । (૨) શઙ્કરવલ્લભા રુદ્રશક્તિઃ હસ્રીં
શ્રીમિતિ । (૩) ત્રિનયનેતિ નેત્રસ્થાનોપલક્ષિતત્વાત્ વૌષડિતિ । (૪)
વાગ્વાદિની આહેતિ વિદ્યા । (૫) ભૈરવી હસરૈં હસક્લરીં હસ્રૌં ।
(૬) હ્રીંકારીતિ સ્વરૂપં ભુવનેશ્વરીબીજમ્ । (૭) ત્રિપુરા
શ્રીસૌભાગ્યવિદ્યા (હ ૫ હ ૬ સ ૪) । (૮) પરાપરમયી

શિવશક્તિમયી વિદ્યા હસ્રૌં સહ્રૌમિતિ । (૯) માતા ષટ્કૂટાવિદ્યા
હસકલરડૈં હસકલરડીં હસકલરડૌં ઇતિ । (૧૦) કુમારી બાલાવિદ્યા
સા ચાદ્યશ્લોકોદ્ધૃતત્વાત્પ્રસિદ્ધૈવ ।
પ્. ૧૦૧)
એવમેતેષામુક્તાનાં દશમન્ત્રાણામન્યોન્યવિમિશ્રણયા પારાયણક્રમઃ
સાધકાનાં જપોપયોગી યથા પ્રદર્શ્યતે તત્ર પ્રાતરુત્થાયાહ્નિકક્રિયાં
વિધાય વિવિક્તપ્રદેશે સ્વાસને સમુપવિશ્ય ગુરુગણપતિપરદેવતાઃ પ્રણમ્ય
મૂલવિદ્યયા ઋષ્યાદિસ્મરણપૂર્વકં કરષડઙ્ગન્યાસૌ કુર્યાત્ । તતઃ
સ્વેષ્ટદેવીં દ્યાયન્માનસોપચારૈઃ સંપૂજ્ય દેવતાત્મકો ભૂત્વા
મન્ત્રપારાયણજપં દશભિર્દિનપર્યાયૈઃ સમાપયેત્ । તત્રાદ્યદિને મૂલં
હ્રીં અકાલી સૌઃ । એવં મૂલં હ્રીં અકાલી સૌઃ । ઇત્યાદિક્રમેણ શુદ્ધમાતૃકા
યોજનાયામેકપઞ્ચાશત્ (૫૧) જપસંખ્યા । પુનરેવં
સબિન્દુમાતૃકાયોજનાયાં સંખ્યા (૫૧) । પુનરેવં
સવિસર્ગમાતૃકાયોજનાયાં જપસંખ્યા (૫૧) । પુનઃ
સવિસર્ગબિન્દુમાતૃકામિશ્રણાયાં સંખ્યા (૫૧) । એવં માયાબીજેન
સહ ચતુરધિકં દ્વિશતં મન્ત્રાઃ (૨૦૪) । માયાબીજસ્થાને કુણ્ડલિની
બીજં વાગ્ભવાખ્યં સંયોજ્ય તેન સહ ચતુર્વિધમાતૃકાક્ષરૈઃ
પૂર્વવન્મન્ત્રસંખ્યાઃ (૨૦૪) । પુનરાદૌ ક્રિયાબીજં કામરાજાખ્યં
સંયોજ્ય પ્રાગ્વન્મન્ત્રસંખ્યા (૨૦૪) । એવં સંકલયય મન્ત્રા
(૬૧૨) દ્વાદશાધિકં ષટ્શતમ્ । પુનઃ કાલીનામસ્થાનીયં કલાનામ
વિધાયાવશિષ્ટં સર્વં પ્રાગ્વદિતિ કૃત્વા સૈવ (૬૧૨) સંખ્યા ।
ઇત્થં પ્રતિનામેતિ (૬૧૨૦) વિંશત્યધિકશતોત્તરષટ્સહસ્રાણિ
મન્ત્રભેદાઃ । એવમેકદિનપર્યાયઃ । દ્વિતીયાદિપર્યાયેષુ પ્રદર્શિતક્રમસ્યાન્ત્યે
કેવલં શક્તિસ્થાને શઙ્કરવલ્લભાદિવિદ્યાસુ સંયોજિતાસુ મન્ત્રા
દ્વિશતાધિકાન્યેકષષ્ટિસહસ્રાણિ સ્યુઃ । ઉક્તરીત્યા લક્ષ્મીજયાદિનામ્નાં
સમનન્તરશ્લોકોક્તાનામપિ કાલીત્યાદિસ્થાને
સંયોજનાચ્ચતુરશીત્યધિકદ્વિચત્વારિંશન્મનવોઽધિકા ભવન્તિ । તથા
ચૈકદિનપર્યાયે (૬૫૪૮૪) સંખ્યાઃ યદિ દશભિર્દિનૈઃ
કર્તુમશક્તસ્તદૈકાહજપં પઞ્ચધા વિભજ્ય પઞ્ચાશતાહોભિર્જપં કુર્યાત્ ।
તદશક્તાવપિ એકૈકનામ્ના શતાહેન સમાપનીય ઇતિ સત્સમ્પ્રદાયઃ । અસ્ય
જપસ્ય નામપારાયણોક્તફલસામ્યે પૃથક્ ફલાનુક્તિઃ । તદુક્તમ્-
એવં યઃ કુરુતે નિત્યં નામપારાયણં બુધઃ ।
ભુક્ત્વેહ ભોગાનખિલાનન્તે દેવીપદં વ્રજેત્ ઇતિ

પ્. ૧૦૨)
અથેદાનીં કાલનિત્યાવિદ્યાક્રમં સૂચયન્ નામપારાયણજપપરિપાટીં ચ
પ્રણતિનિભેનાહ-
આ-ઈપલ્લવિતઃ પરસ્પરયુતૈર્દ્વિદ્વિક્રમાદ્યક્ષરૈઃ
કાદ્યૈઃ ક્ષાન્તગતૈઃ સ્વરાદિભિથો ક્ષાન્તૈશ્ચ તૈસ્સસ્વરૈઃ ।
નામાનિ ત્રિપુરે ! ભવન્તિ ખલુ યાન્યત્યન્તગુહ્યાનિ તે
તેભ્યો ભૈરવપત્નિ ! વિંશતિસહસ્રેભ્યઃ પરેભ્યો નમઃ

હે ત્રિપુરે ! ભૈરવપત્નિ ઇતિ સમ્બોધનં
વક્ષ્યમાણત્ર્યક્ષરાત્મકત્રૈપુરવિદ્યાધિષ્ઠાતૃદેવતાર્થાભિપ્રાયેણ તેન હે
ત્રિપુરભૈરવિ ! યથોક્તં શ્રીત્રિપુરાર્ણવે-
અક્ષરાન્તર્ગતાશેષનામરૂપાં ક્રિયાં પરામ્ ।
શક્તિં વિશ્વેશ્વરીં વન્દે દેવીં ત્રિપુરભૈરવીમ્ ॥
ઇત્યાદિ । અસ્યાપિ શબ્દસ્યાવયવશોઽર્થઃ પ્રાઙ્નિર્ણીતોઽગ્રેઽપિ નિર્ણેષ્યતે । અથ ચ
ભૈરવોઽદ્વૈતાત્મકવિશ્વાસકવલનસ્વભાવઃ પરપ્રકાશસ્તસ્ય
સ્વભાવભૂતા સમવાયસંયુક્તત્વાદ્ધદયાખ્યા
પરાસ્વાતન્ત્ર્યશક્તિસ્તદ્વિધેયકૃત્યસંપૂરયિત્રી । તદુક્તં ભર્ગશિખાયામ્##-
મૃત્યું ચ કાલં ચ કલાકલાપં
વિકારજાલં પ્રતિપત્તિસાત્મ્યમ્ ।
ઐકાત્મ્યનાનાત્મ્યવિકલ્પજાતં
તદા સ સર્વં કવલીકરોતિ ॥
ઇતિ । વીરાવલ્યામપિ-
યત્ર સર્વે લયં યાન્તિ દહ્યન્તે તત્ત્વસંચયાઃ ।
તાં ચિતિં પશ્ય કાયસ્થાં કાલાનલસમત્વિષમ્ ॥
ઇતિ । એવમ્ભૂતા ભૈરવસંવિદિતિ પત્નીશબ્દેન સતતસંયોગાવિચ્છેદં
લક્ષયતાભિધીયતે । શિવસૂત્રેષ્વપિ-
પ્. ૧૦૩)
શક્તિચક્રસંધાને વિશ્વસંહારઃ (૧-૬)
ઇતિ । અર્થાન્તરાણ્યગ્રે વ્યાખ્યાસ્યન્તે । અત્ર પ્રદર્શયિષ્યમાણાસુ ત્રિપુરાવિદ્યાસુ
પ્રતિવર્ણં પૂર્ણમણ્ડલવર્ણાઃ ષટ્સપ્તત્યધિકપઞ્ચશતસંખ્યાકાસ્તેષુ
વિદ્યાનાં પ્રથમે ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વવર્ણા વાગ્ભવબીજત્વેન સ્થિતાઃ । દ્વિતીયા
વર્ણાઃ કામરાજબીજાત્મકાસ્તે ચ આ ઈ ઇત્યાકારેણ કૃતસન્ધિકાઃ । તૃતીયાસ્તુ
શક્તિબીજાત્મકાઃ । એવં તા વિદ્યાઃ ષટ્ત્રિંશદધિકસપ્તશતોત્તરં
વિંશતિસહસ્રાણિ (૨૦૭૩૬) સમ્ભવન્તીતિ । તદુક્તં કાદિમતે-
પૂર્ણમણ્ડલવર્ણાઃ સ્યુઃ પ્રથમે ત્વાદિતઃ ક્રમાત્ ।
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વવર્ણાસ્તદ્ દ્વિતીયા મરુતા ક્રમાત્ ॥
તૃતીયાઃ સર્વતો વહ્નિરેવં વિદ્યાસ્તુ ત્ર્યક્ષરાઃ ।
ત્રિપુરાઃ સર્વસિદ્ધાનામાકરાઃ કથિતાઃ ક્રમાત્ ॥ (પ૦ ૨૫ ૧૭-૧૮)
ઇતિ । તાસાં વિનિયોગઃ ફલં ચ તત્રૈવ-
એતાઃ પુસ્તકમારોપ્ય પીઠે સંસ્થાપ્ય પૂજયેત્ ।
યત્ર તત્ર ગદાલક્ષ્મીગ્રહદુર્ભિક્ષશાત્રવાઃ ॥
ભૂતાપમૃત્યુકૃત્યાદ્યા ન ભવન્તિ પુરાદિકે ।
અભીપ્સિતાનિ સિદ્ધ્યન્તિ તસ્ય યોઽર્ચતિ નિત્યશઃ ॥
ષટ્ત્રિંશત્તત્સપ્તશતં સહસ્રાણિ ચ વિંશતિઃ ।
તાસાં સંખ્યા સમાખ્યાતા તદાવૃત્તિસ્તદાપ્તિકૃત્ ॥ (૧૭-૨૧)
ઇત્યેતદખિલમાશયં ગર્ભીકૃત્યોક્તવિદ્યાસમ્પાદનનિર્ણયો યથા-
કાદ્યૈઃ ક્ષાન્તગતૈઃ કકારાદિભિઃ ક્ષકારપર્યન્તૈઃ
પઞ્ચત્રિંશત્સંખ્યાકૈરક્ષરૈઃ । કીદૃશૈઃ સ્વરાદિભિઃ સ્વરશબ્દેનાત્ર
પ્રથમસ્વર એવ ગૃહ્યતે । તેન સ્વરોઽકાર આદિઃ પ્રથમો યેષાં તૈઃ
ષટ્ત્રિંશદ્વ્યઞ્જનૈઃ ષટત્રિંશત્તત્ત્વસતત્ત્વૈરિત્યર્થઃ । મહાનિત્યાયાઃ
શિવશક્ત્યાત્મકત્વેનોભયાત્મકત્વાત્ તદાત્મકસ્ય પ્રથમસ્વરસ્યાપિ
સ્વરવ્યઞ્જનાત્મકત્વેનોભયાત્મકત્વમસ્તીતિ તાન્ત્રિકોપહ્વરઃ । તદુક્તં
તત્રૈવ-
પ્. ૧૦૪)
અથ ષોડશનિત્યાનાં ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વવિગ્રહૈઃ ।
વર્ણૈસ્તજ્જનિતૈર્મન્ત્રૈર્યન્ત્રૈઃ કાલાત્મતાં ક્રમાત્ ॥
કથયામિ પ્રયોગાંશ્ચ નાનાભીષ્ટાપ્તિકારણાન્ ।
યજ્જ્ઞાનોપાસ્તિભેદાભ્યાં મન્ત્રાઃ સિદ્ધ્યન્તિ વર્ણિનઃ ॥
સ્વરાઃ ષોડશ નિત્યાઃ સ્યુઃ કાદિક્ષાન્તાઃ સ્વરાન્વિતાઃ ।
તેષુ તત્ત્વાનિ ષટ્ત્રિંશદ્વર્ગાનાથા [ષટ્વિંશદ્વર્ગા] નવાત્મકાઃ
[નાથ નવાત્મિકાઃ આર્થર-અવલાનસમ્મુદ્રિતે] ॥ (૨૫ પ૦ ૧##-
ઇતિ । તથા આ ઈ પલ્લવિતૈઃ આ-ઈ ઇતિ શબ્દશિરસ્કૈર્દ્વિદ્વિક્રમાત્ દ્વિ દ્વિ
વર્ણક્રમમાશ્રિત્ય પરસ્પરયુતૈરન્યોન્યં કૃતસન્ધિકૈઃ
કામરાજસંજ્ઞકસ્ય દ્વિતીયવર્ણસ્યાકારેણ સહ પ્રતિવિદ્યં
વિહિતસંહિતૈરિત્યર્થઃ । તથા સ્વરાદિભિરિત્યાવૃત્ત્ય સ્વરાઃ ષોડશાદૌ યેષામિતિ
કૃત્વા અ આ-ઈ અકા-ઈ ઇત્યાદિ અક્ષા-ઈ ઇત્યન્તમ્ । એવં આ આ-ઈ આકા##-
તાવન્નામ્નાં સંખ્યા (૫૭૬) ષટ્સપ્તત્યુત્તરપઞ્ચશતાનિ । અથ તૈઃ
કાદ્યૈઃ ક્ષાન્તૈઃ પુનઃ પઞ્ચત્રિંશદ્વ્યઞ્જનૈઃ સસ્વરૈઃ
ષોડશસ્વરસંયોજિતઃ કકાકિકીત્યાદિક્રમરૂપૈર્વિદ્યાદ્યવર્ણસ્થાનીયૈઃ
પૂર્વવન્મધ્યસંહિતાપુરઃસરં ક-આ-ઈ કકા-ઈ કખા-ઈ ઇત્યાદિ
કક્ષા-ઈ ઇત્યન્તમ્ એવં કા-આ-ઈ કાકા-ઈ કાખા-ઈ ઇત્યાદિ
કાક્ષા-ઈ ઇત્યન્તમ્ । એવં ક્ષઃ આ-ઈ ઇત્યાદિ ક્ષઃ ક્ષા-ઈ ઇત્યન્તં
તાવન્નામ્નાં સંખ્યા (૨૦૧૬૦) ષષ્ટ્યધિકશતોત્તરવિંશતિસહસ્રાણિ ।
એવં પૂર્ણમણ્ડલવર્ણૈરુત્પદ્યમાનાનિ તે તવ યાન્યત્યન્તગુહ્યાનિ
રહસ્યાતિરહસ્યાનિ ખલુ નામાનિ ત્રૈપુરવિદ્યારૂપાણિ ભવન્તિ સંખ્યયા
વિંશતિસહસ્રેભ્યઃ પરેભ્યોઽતિરિક્તેભ્યસ્તેભ્યો નમસ્તા વિદ્યાઃ પ્રણમ્યા
ઇત્યર્થઃ । એવં સમુચિતા તત્સંખ્યા (૨૦૭૩૬) એતત્પ્રાક્ સંવાદિતમ્ ।
એતજ્જ્પવિધિઃ શ્રીમદારાધ્યમુખાદેવાવગન્તવ્યઃ । શ્રીદેવીરહસ્યે તુ-
આ-ઈવિભૂષિતાં કૃત્વા માતૃકાં હંસભૂષિતામ્ ।
મૂલવિદ્યાં જપેન્મન્ત્રી શિવશક્તિમયીં શિવે ॥
પ્. ૧૦૫)
ઇતિ । તદત્રાયં ક્રમઃ- આદૌ મૂલવિદ્યાં તદનુ કાલવિદ્યાં
હંસાન્તામુચ્ચરેદિતિ । દિનનિત્યાવિદ્યાયાઃ પરિજ્ઞાનં જ્યોતિઃશાસ્ત્રોક્તનીત્યા
કલ્યહર્ગણં વિધાય કાલવિદ્યાસંખ્યયા પ્રોક્તયા ભાગે હૃતે લબ્ધાન્
ગતપર્યાયાન્ પરિત્યજ્યાવશિષ્ટદિનસંખ્યાં પૂર્ણમણ્ડલસંખ્યયા
વિભજ્ય લબ્ધેન સૈકેન ગણનાત્ તદ્દિનનિત્યાયા આદ્યક્ષરં સંજાયતે । શેષે
ષટ્ત્રિંશતા વિભક્તે લબ્ધં સૈકં કૃત્વા તત્પરિમિતસ્વરોપેતમાદ્યક્ષરં
કુર્યાત્ । અવશિષ્ટસંખ્યાપરિમિતં દ્વિતીયાક્ષરમાઈયુક્તં વિધાય તદ્દિનનિત્યા
ભવતિ । એવં સંજાતાયાસ્તદ્દિનનિત્યાવિદ્યાયાઃ પ્રથમાક્ષરં યત્સ્વરયુક્તં
સ્યાત્ તત્સ્વરાદિતઃ પુનસ્તત્સ્વરપર્યન્તં પ્રાગુક્તપ્રકારેણ જપો વિધેયઃ । એતા
એવ તત્ત્વનિત્યા ઇતિ જ્ઞેયમ્ । પર્યાયનિત્યાક્રમસ્તુ
દીક્ષાદિનમારભ્યાહર્ગણગણનયા પ્રાગ્વદ્બોધ્યઃ । એવં વર્તમાને કલિયુગે
આદિત આરભ્યૈકૈકસ્ય દિવસસ્યૈકૈકા વિદ્યા યથાક્રમં ભવતિ । તત્ર
પૂર્ણમન્ત્રપારાયણપરિવૃત્તિતસ્તદ્યુગાન્તે કેષુચિદવશિષ્યમાણેષ્વહઃસુ
પ્રત્યહં દ્વે દ્વે વિદ્યે પૂરણીયે ભવતઃ । તદુક્તં શ્રીતન્ત્રરાજે-
કૃતાદીનાં યુગાનાં તુ દિનેષ્વેકૈકશઃ ક્રમાત્ ।
તા વિદ્યાસ્તત્ત્વરૂપિણ્યઃ શેષાસ્ત્વન્તે દ્વિશઃ સ્મૃતાઃ ॥ (પ૦ ૨૫##-
ઇતિ । એતત્સર્વં તટ્ટીકાયાં મનોરમાકારૈર્વિસ્તરેણ પ્રદર્શિતમિત્યલં વિસ્તરેણ

એવમાચાર્યઃ સ્તુતિમુપસંહરન્ સતાં તદવધેયતાયાં હેતુવિશેષં
નિર્દિશતિ-
બોદ્ધવ્યા નિપુણં બુધૈઃ સ્તુતિરિયં કૃત્વા મનસ્તદ્ગતં
ભારત્યાસ્ત્રિપુરેત્યનન્યમનસો [મનસા ઇતિ પાઠાન્તરમ્] યત્રાદ્યવૃત્તે
સ્ફુટમ્ ।
એકદ્વિત્રિપદક્રમેણ
કથિતૈસ્ત્વત્પાદસંખ્યાક્ષરૈર્મન્ત્રોદ્ધારવિધિર્વિશેષસહિતઃ
સત્સમ્પ્રદાયાન્વિતઃ

પ્. ૧૦૬)
ત્રિપુરેતિ પૂર્વપદસાહિત્યેન પ્રસિદ્ધાયા ભારત્યાસ્ત્રિપુરભારત્યાઃ । અસ્યાં
વિદ્યાયાં હિ પ્રાયશસ્ત્રિષ્વપિ કૂટેષુ બીજાંશાક્ષરાણામુપાસ્તાવપિ
વાક્સૂક્તિપ્રસરસ્ફુરણાત્મકસ્ય ફલસ્ય પ્રાધાન્યેનાન્વિતત્વાદિતિ । અત્ર
ભારતીયપદપ્રયોગઃ સાભિપ્રાયઃ । ઇયં સમનન્તરોક્તા
સ્તુતિર્બુધૈર્ભારતીપ્રસાદાસાદનીયનિરર્ગલપ્રસરત્સૂક્તિપદગુમ્ફૈરત એવ
તત્પ્રસાદાભીપ્સુભિઃ સદ્ભિસ્તદ્ગતં ત્રિપુરભારતીલગ્નં મનઃ કૃત્વા
નિપુણં યથા સ્યાત્તથા બોદ્ધવ્યા લોચનીયા । બુધૈરિત્યનેન તેષામેવ ઝટિતિ
મન્ત્રોદ્ધારજ્ઞાનક્ષમત્વં ન મન્દમતીનામિતિ ધ્વનિતમ્ ।
નનુ કિમેતદવગતાવવધાનનૈપુણ્યેનેત્યાશંક્યાદ્યશ્લોકરચનાયાં
સ્વસ્યવિચ્છિત્તિવૈદગ્ધ્યં સૂચયન્ વિશિષ્ટહેતુકત્વેન વિશેષણમાહ-
અનન્યેતિયત્ર સ્તુતાવનન્યમનસ અવિદ્યમાનમન્યત્ર મનો યસ્ય તસ્ય
મદ્વિરચિતાયામસ્યાં સ્તુતાવેવાવહિતચેતસઃ સાધકસ્ય પુંસસ્તં પ્રતીત્યર્થઃ
। યદ્વાનન્યમનસો દેવ્યૈકાત્મચેતસો મમેયં સ્તુતિરિતિ
અસ્મત્પદાધ્યાહારેણાન્વેયમ્ । આદ્યવૃત્તે પ્રથમશ્લોકે
સ્ફુટમિત્યભિધાશક્ત્યા નત્વાક્ષેપાદિના એકદ્વિત્રિપદક્રમેણ
પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયપાદાનુપૂર્વ્યા અત્ર દ્વિત્રિશબ્દયોઃ
પૂરણપ્રત્યયાન્તાર્થત્વં બોધ્યમ્ । તત્પાદસંખ્યાક્ષરૈસ્તસ્ય વૃત્તસ્ય
પાદસંખ્યાયાસ્તુલ્યસંખ્યાક્ષરૈ અર્થાદાદ્યપદ્યે ઐમિત્યાદ્યક્ષરાત્મકત્વેન
દ્વિતીયપાદે ક્લીમિતિ દ્વિતીયાક્ષરાત્મકત્વેન તૃતીયપાદે સૌરિતિ
તૃતીયાક્ષરાત્મકત્વેન । અત્ર હસ્થિતેતિ વિશેષણાત્ હ ઇતિ વિસર્ગસ્તત્ર સ્થિતેતિ
કૃત્વા સવિસર્ગત્વં લભ્યતે । મન્ત્રોદ્ધારવિધિઃ પ્રોક્તવિદ્યોદ્ધારવિધાનં
કથિતો નિર્દિષ્ટઃ ।
નન્વયં મન્ત્રોદ્ધારો બહુષ્વાગમેષુ દર્શિતસ્તતોઽસ્ય કો ભેદઃ
ઇત્યપેક્ષાયામાહ વિશેષેતિ । વિશેષૈસ્ત્રિપુરાવિદ્યાવિશેષૈઃ સહિતસ્તે ચ
વિશેષાસ્તત્રોદ્ધૃતાઃ । ન ચૈતત્સ્વોપજ્ઞમિત્યાહ સત્સમ્પ્રદાયેતિ । સન્
નિર્દોષત્વેન પ્રશસ્તશ્ચાસૌ સમ્પ્રદાય ઉપદેશપારમ્પર્યં તેનાન્વિતો
ગુરુમુખાલ્લબ્ધ-ઇત્યર્થઃ । એવં સત્સમ્પ્રદાયપ્રાપ્તાનામેવ
મન્ત્રાણામુદ્ધારો મયાત્ર કૃત ઇત્યપ્રામાણ્યશંકા નિરસ્તા । તેન
પરમશિવાત્પ્રભૃતિ સ્વગુરુપારમ્પર્યેણ
પ્. ૧૦૭)
વિજ્ઞાતસ્ય મન્ત્રાદેઃ સાફલ્યમન્યથાનર્થપરમ્પરાપાતઃ ઇતિ સૂચિતમ્ ।
તદુક્તં વામકેશ્વરે-
પારમ્પર્યવિહીના યે જ્ઞાનમાત્રેણ ગર્વિતાઃ ।
તેષાં સમયલોપેન વિકુર્વન્તિ મરીચયઃ ॥
ઇતિ । અન્યત્રાપિ-
સ્વયં ગૃહીતમન્ત્રાશ્ચ ક્લિશ્યન્તે ચાલ્પબુદ્ધયઃ ॥
ઇતિ । અથ ચ યથા મહાકવિનિબદ્ધનાટકાદિશાસ્ત્રરચનાત્મિકાયાઃ સરસ્વત્યાઃ
પ્રસ્તાવનાયાં સન્દૃબ્ધાભિનેયવસ્તુસૂચનાલક્ષણા સ્તુતિરપિ સહૃદયૈઃ
સદ્ભિરેવાનન્યમનસ્કતયા બોધ્યતે । યત્ર
મુખ્યનાયકચરિતમુદ્દિશ્યૈકદ્વ્યાદિભૂમિકાગ્રહણલક્ષણપદાનુક્રમેણ
નાટકીયાઙ્કસંખ્યાપરિસમાપ્ત્યુપલક્ષિતોઽભિનેતવ્યમન્તવ્યાર્થ##-
સ્યાદિત્યર્થોઽપિ સમાસોક્ત્યા ગમ્યતે

શ્લાધ્યાશ્લાધ્યત્વસમ્ભાવનામુપેક્ષ્યૈવ મમાસ્યાં કૃતૌ
ત્વદ્ભક્તિજનોપયોગોપકારાદેવ મદીયા સૂક્તિઃ સફલતામિયાત્તત્રાપિ
મદીયત્વાધ્યાસોઽપિ વસ્તુતોઽધ્યાસજનિતો ભક્તિરસવૈવશ્યેનૈવ મદ્વાક્પ્રસરસ્ય
સમ્ભવાદતો ભક્તિરેવ કર્ત્રી ઇત્યાશયેનાત્મગૌરવં નિરસ્યન્નાહ-
સાવદ્યં નિરવદ્યમસ્તુ યદિ વા કિં વાનયા ચિન્તયા નૂનં સ્તોત્રમિદં
પઠિષ્યતિ જનો યસ્યાસ્તિ ભક્તિસ્ત્વયિ ।
સંચિત્યાપિ લઘુત્વમાત્મનિ દૃઢં સંજાયમાનં હઠાત્ત્વદ્ભક્ત્યા
મુખરીકૃતેન રચિતં યસ્માન્મયાપિ ધ્રુવમ્

ભૈરવપત્નીતિ પૂર્વતમસ્માત્પદ્યાદનુષઞ્જનીયમ્ । ઇદં સ્તોત્રં સાવદ્યં
સરસત્વાલઙ્કારવત્વાભાવાત્સદોષમસ્તુ યદિ વા નિરવદ્યમવદ્યેભ્ય
અનર્થકત્વશ્રુતિકટુત્વાદિભ્યઃ પદવાક્યાર્થાશ્રયેભ્યો દોષેભ્યો
નિષ્ક્રાન્તત્વાત્સરસાલઙ્કારોપેતત્વેન ચ નિર્દોષમસ્તુ ।
પ્. ૧૦૮)
સમ્ભાવનાયાં લોટ્ । અનયા ચિન્તયા વિચારણયા વા કિં નિષ્પ્રયોજનતયા ન
કિઞ્ચિદિત્યર્થઃ વેત્યપ્યર્થે । કારકપરિણામેનોભયત્ર વાક્યયોઃ સ્તોત્રમિતિ
યોજ્યમ્ । તત્ર હેતુમાહ- યસ્ય જનસ્ય ત્વયિ નિરતિશયપ્રેમલક્ષણા ભક્તિરસ્તિ ।
નૂનં નિશ્ચયેન સ જનઃ સ્તોત્રમિદં પઠિષ્યતિ પઠિષ્યત્યેવ । નાત્ર
વિપર્યયાશંકા । જનનાદિત્રાસભીરુત્વાત્તસ્યેતિ જનશબ્દદ્યોત્યમ્ ઇત્યેતાવતૈવ
મત્કૃતિસાફલ્યં સ્યાત્ । એવં ભક્તિમદ્ભિરવશ્યગ્રાહ્યમેતત્ ન ખલુ
મહાકવિનિર્માણવદત્ર સદોષનિર્દોષત્વપર્યાલોચનાપુરઃસરં
હાનસમાદાનબુદ્ધિકલના કાચિત્ ।
નનુ નિરવદ્યકવિત્વનિર્માણાદિના કર્તુઃ કર્તૃતાગૌરવાતિશયઃ સ્યાદિત્યત આહ
સંચિત્યેતિ । યસ્માત્ત્વદ્ભક્ત્યા ત્વદ્વિષયિણ્યા ભક્ત્યા હઠાત્સહસા
વિવેકમકૃત્વૈવ મુખરીકૃતેન વાચાલતાં નીતેન મયાપિ મન્દમતિત્વાત્
સ્તોતુમનર્હેણાપિ સ્તોત્રમિદં રચિતં સમ્પાદિતમિતિ સંચિન્ત્યાપ્યતો હેતોરાત્મનિ
મયિ દૃઢં નિર્ભરં લઘુત્વં પ્રયોજ્યકર્તૃત્વેન
કર્તૃત્વોપચારલક્ષણં લાઘવં ધ્રુવમસંશયમિતિ કૃત્વા
સંજાયમાનમસ્ત્યુત્પદ્યતે ઇત્યર્થઃ । ભક્તિરેવ પ્રયોજકીભૂય માં
સ્વવિવશં વિધાયૈતદ્વિરચનાય પ્રયોજિતવતીત્યતઃ સ્તુતિકર્તૃત્વગૌરવસ્ય
નિરસ્તત્વાત્ રથો ગચ્છતિ ઇતિવન્મયિ ગૌણકર્તૃત્વં લજ્જાભરાવહમિતિ યાવત્ ।
યદ્વા નનુ કથં ન નિર્દોષત્વાદિવિચારઃ શક્યક્રિયઃ સ્યાદિત્યત આહ યતો
હેતોસ્ત્વદ્ભક્ત્યા હઠાન્મુખરીકૃતેન વૈયાત્યં નીતેન સતા મયાપિ સ્વાત્મનિ
બુદ્ધૌ દૃઢમત્યર્થં સંજાયમાનમુત્પદ્યમાનં લઘુત્વં
સ્તુતિવિરચનંચાતુર્યચપલત્વં સંચિત્યાપિ પર્યાલોચ્યાપિ રચિતં કૃતમિદમતો
નિરવદ્યતાદિકલનાયાં મમ પ્રધાનોદ્દેશ્યત્વાભાવ ઇતિ । અસ્મિન્ ગ્રન્થે
તત્ત્વતઃ પર્યાલોચનાયાં ક્રિયમાણાયાં સ એષ રસાનાં રસતમઃ ઇતિ
(છાંદો૦ ૧-૧-૩) શ્રુતૌ શ્રૂયમાણે મુખ્યરસસતત્ત્વઃ
પૂર્ણાહન્તાચમત્કારનિર્ભરપ્રકાશાનન્દઘનસંવિત્##-
સહૃદયૈસ્તત્સમાવેશશાલિભિર્વિભ્રષ્ટું શક્યઃ । તતશ્ચાત્ર મુખ્યતયા
દેવતાવિષયરત્યુત્કર્ષતાયાં ભાવલક્ષણો ભક્તિરસો વ્યજ્યતે ।
પ્. ૧૦૯)
તદઙ્ગત્વેન રસાન્તરાણિ શાન્તકરુણાદ્ભુતાદીનિ શબ્દાર્થાલઙ્કારાશ્ચ
તજ્જ્ઞૈર્યથાસમ્ભવમૂહ્યાનિ । તદ્યથા-
દૃષ્ટ્વા સમ્ભ્રમેતિ યત્સદ્યો વચસામિતિ એકૈકં તવેતિ યે ત્વાં પાણ્ડુરેતિ
દેવાનામિતિ એતેષ્વદ્ભુતરસાભિવ્યક્તેઃ । યન્નિત્યે ઇતિ વિપ્રાઃ ક્ષોણીતિ એતયોઃ
કારુણ્યરસોપલબ્ધેઃ વામે ઇતિ
શાન્તરસાનુભવસ્ય યે સિન્દૂર ઇતિ વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારસ્ય ચઞ્ચકાઞ્ચનેતિ
શૃઙ્ગારાદ્ભુતયોઃ આર્ભટ્યેતિ સમ્ભોગશૃઙ્ગારશાન્તયોઃ
જાતોપીત્યદ્ભુતવીરયોઃ ચણ્ડીતિ લક્ષ્મીં રાજકુલે ઇત્યેતયોર્ભયાનકસ્ય
શબ્દાનામિત્યદ્ભુતભયાનકયોઃ અન્યત્ર ભાવાત્મનઃ સંભવાત્ ।
આદ્યન્તયોર્ભક્તિરસેનૈવોપક્રમોપસંહારાભ્યામન્તરાલવર્તિનાં તત્રૈવ
તાત્પર્યપ્રતીતિરિતિ જ્ઞેયમ્ । એવમુપમાદયોઽર્થાલઙ્કારા અનુપ્રાસાદયઃ
શબ્દાલઙ્કારાશ્ચ બોધ્યાઃ । સ્તુતિકૃતા ચાત્ર સ્વાત્મનિ
લઘુત્વસ્યાવિષ્ક્રિયમાણત્વાલ્લઘુશબ્દસ્ય પ્રયુજ્યમાનત્વાદ્વા
શીઘ્રતાકરણાદ્વાસ્યાઃ સ્તુતેઃ લોકે લઘુસ્તવ ઇતિ પ્રસિદ્ધિરિતિ શિવમ્

ઇતિ શ્રીધર્માચાર્યવિરચિતાયાં પઞ્ચસ્તવ્યાં લઘુસ્તવે
શ્રીમહામાહેશ્વરપણ્ડિતહરભટ્ટશાસ્ત્રિકૃતા ટીકા સમ્પૂર્ણા ॥
યત્ર ત્રૈપુરકન્દસંજ્ઞકમનું મૂલં વ્યવષ્ટબ્ધવાન્ અત્યર્થં
કુલસુન્દરીમનુતરુઃ શાખોપશાખાતતેઃ ।
ઉત્ફુલ્લો વિવિધૈ રસોદ્ભરફલૈઃ સંપૂરયન્ સ્વાશ્રિતાંસ્તસ્મિન્ પ્રાથમિકે સ્તવે
વિવરણં પૂર્ણં પરાનુગ્રહાત્