Language

ENहिગુ
Scripture Library

khādiragṛhyasūtram · Chapter 1

28

khādiragṛhyasūtram
drāhyāyaṇagṛhyasūtram
athāto gṛhyā karmāṇi १ udagayanapūrvapakṣapuṇyāheṣu prāgāvartanādahnaḥ kālo'nādeśe २ apavarge yathotsāhaṃ brāhmaṇānāśayet ३ yajñopavītam ४ sautram ५ kauśaṃ vā ६ grīvāyāṃ pratimucya dakṣiṇaṃ bāhumuddhṛtya yajñopavītī bhavati ७ savyaṃ prācīnāvītī ८ trirācamyāpo dviḥ parimṛjīta ९ pādāvabhyukṣya śiro'bhyukṣet १० indri yāṇyadbhissaṃspṛśet ११ antataḥ pratyupaspṛśya śucirbhavati १२ āsanasthānasaṃveśanānyudagagreṣu darbheṣu १३ prāṅ mukhasya pratīyāt १४ paścādagneryatra homassyāt १५ sahaśirasaṃ snānaśabde १६ dakṣiṇena pāṇinā kṛtyamanādeśe १७ mantrāntamavyaktaṃ parasyādigrahaṇena vidyāt १८ svāhāntā mantrā homeṣa १९ pākayajña ityākhyā yaḥ kaścaikāgnau २० tatrartvigbrahmā sāyaṃprātarhomavarjam २१ svayaṃ hautram २२ dakṣiṇato'gnerudaṅmukhastūṣṇīmāste brahmā''homātprāgagreṣu २३ kāmaṃ tvadhiyajñaṃ vyāharet २४ ayajñiyāṃ vā vyāhṛtya mahāvyāhṛtīrjapet २५ idaṃ viṣṇuriti vā २६ hautrabrahmatve svayaṃ kurvan brahmāsanamupaviśya chatramuttarāsaṅgaṃ kamaṇḍaluṃ vā tatra kṛtvā'thānyatkuryāt २७ avyāvṛttiṃ yajñāṅgairavyavāyaṃ cecchet

1

iti prathamaḥ khaṇḍaḥ

24

pūrve bhāge veśmano gomayenopalipya tasya madhyadeśe lakṣaṇaṃ kuryāt १ dakṣiṇataḥ prācīṃ lekhāmullikhya २ tadārambhādudīcīṃ tadavasānātprācīṃ tisro madhye prācīḥ ३ tadabhyukṣya ४ agnimupasamādhāya ५ imaṃ stomamiti parisamūhya tṛcena ६ paścādagnerbhūmau nyañcau pāṇī kṛtvedaṃ bhūmeriti ७ vasvantaṃ rātrau ८ paścāddarbhānāstīrya dakṣiṇataḥ prācīṃ prakarṣeduttarataśca ९ aprakṛṣya vā १० pūrvopakramaṃ pradakṣiṇamagniṃ stṛṇuyānmūlānyagraiśchādayaṃstrivṛtaṃ pañcavṛtaṃ vā ११ upaviśya darbhāgre prādeśamātre pracchinatti na nakhena pavitre stho vaiṣṇavyāviti १२ adbhirunmṛjya viṣṇormanasā pūte stha iti १३ udagagre aṅguṣṭhābhyāmanāmikābhyāṃ ca saṅgṛhya trirājyamutpunāti devastvā savitotpunātvacchidre ṇa pavitreṇa vasossūryasya raśmibhiriti १४ abhyukṣyaite agnāvanupraharet १५ ājyamadhiśrityottarataḥ kuryāt १६ dakṣiṇajānvakto dakṣiṇenāgnimadite'numanyasvetyudakāñjaliṃ prasiñcet १७ anumate'numanyasveti paścāt sarasvatyanumanyasvetyuttarataḥ १८ deva savitaḥ prasuveti pradakṣiṇamagniṃ paryukṣedabhipariharan havyam १९ sakṛttrirvā २० samidhamādhāya २१ prapadaṃ japitvopatāmya kalyāṇaṃ dhyāyan vairūpākṣamārabhyocchvaset २२ pratikāmaṃ kāmyeṣu २३ sarvatraitaddhomeṣu kuryāt

31

iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
brahmacārī vedamadhītyopanyāhṛtya gurave'nujñāto dārān kurvīta १ āplavanaṃ ca २ tayorāplavanaṃ pūrvam ३ mantrābhivādāttu pāṇigrahaṇasya pūrvaṃ vyākhyātam ४ brāhmaṇassahodakumbhaḥ prāvṛto vāgyato'greṇāgniṃ gatvodaṅ mukhastiṣṭhet ५ snātāmahatenācchādya yā akṛntannityānīyamānāyāṃ pāṇigrāho japet somo'dadaditi ६ pāṇigrāhasya dakṣiṇata upaveśayet ७ anvārabdhāyāṃ sruveṇopaghātaṃ mahāvyāhṛtibhirājyaṃ juhuyāt ८ samastābhiścaturthīm ९ evaṃ caulopanayanagodāneṣu १० agniretu prathama iti ṣaḍbhiśca pāṇigrahaṇe ११ nājyabhāgau na sviṣṭakṛdājyāddutiṣvanādeśe १२ sarvatropariṣṭānmahāvyāhṛtibhiḥ १३ prājāpatyayā ca १४ prāyaścittaṃ juhuyāt १५ hutvopottiṣṭhataḥ १६ anupṛṣṭhaṃ gatvā dakṣiṇato'vasthāya vadhvañjaliṃ gṛhṇīyāt १७ pūrvā mātā śamīpalāśamiśrāllājāñchūrpe kṛtvā १८ paścādagnerdṛṣatputramākramayedvadhūṃ dakṣiṇena prapadenemamaśmānamiti १९ sakṛdgṛhītamañjaliṃ lājānāṃ vadhvañjalāvāvaped bhrātā २० suhṛdvā kaścit २१ taṃ sā'gnau juhuyādavicchidyāñjaliṃ iyaṃ nārīti २२ aryamaṇaṃ pūṣaṇamityuttarayoḥ २३ hute tenaiva gatvā pradakṣiṇamagniṃ pariṇayet kanyalā pitṛbhya २४ avasthānaprabhṛtyevaṃ triḥ २५ śūrpeṇa śiṣṭānagnāvopya prāgudīcīmutkramayet ekamiṣa iti २६ īkṣakāvekṣaṇarathārohaṇadurgānumantraṇānyabhirūpābhiḥ २७ apareṇāgnimaudako gatvā pāṇigrāhaṃ mūrdhanyavasiñcet २८ badhūṃ ca २९ samañjantvityavasiktaḥ ३० dakṣiṇaṃ pāṇiṃ sāṅguṣṭhaṃ gṛhṇīyāt gṛbhṇāmi ta iti ṣaḍbhiḥ

16

iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
prāgudīcīmudvahet १ brāhmaṇakule'gnimupasamādhāya paścādagnerlohitaṃ carmānaḍuhamuttaraloma prāggrīvamāstīrya vāgyatāmupaveśayet २ prokte nakṣatre'nvārabdhāyāṃ sruveṇopaghātaṃ juhuyāt ṣaḍbhirlekhāprabhṛtibhissampātānavanayan mūrdhani vadhvāḥ ३ pradakṣiṇamagniṃ parikramya dhruvaṃ darśayati dhruvādyauriti ४ abhivādya gurūn gotreṇa visṛjedvācam ५ gaurdakṣiṇā ६ atrārghyam ७ āgateṣvityeke ८ trirātraṃ kṣāralavaṇe dugdhamiti varjayantau saha śayīyātāṃ brahmacāriṇau ९ haviṣyamannaṃ parijapyānnapāśenetyasāviti vadhvā nāma brūyāt १० bhuktvocchiṣṭaṃ vadhvai dadyāt ११ ūrdhvaṃ trirātrāccatasṛbhirājyaṃ juhuyāt agne prāyaścittiriti samasta pañcamīṃ sampātānavanayannudapātre १२ tenaināṃ sakeśanakhāmāplāvayet १३ tato yathārthaṃ syāt १४ ṛtukāle dakṣiṇena pāṇinopasthamālabhedviṣṇuryoniṃ kalpa yatviti samāptāyām १५ sambhavedgarbhaṃ dhehīti

31

iti caturthaḥ khaṇḍaḥ
yasminnagnau pāṇiṃ gṛhṇīyātsa gṛhyaḥ १ yasminvā'ntyāṃ samidhamādadhyāt २ nirmanthyo vā puṇyasso'nardhukaḥ ३ ambarīṣādvā''nayet ४ vahuyājino vā'gārācchūdra varjam ५ sāyamāhutyupakramaṃ paricaraṇam ६ prāgastamayodayābhyāṃ prāduṣkṛtya ७ astamite homaḥ ८ udite cānudite vā ९ haviṣyasyānnasyākṛtaṃ cet prakṣālya juhuyātpāṇinā १० dadhi cetpayo vā kaṃsena ११ carusthālyā vā १२ agnaye svāheti madhye १३ tūṣṇīṃ prāgudīcīmuttarām १४ sūryāyeti prātaḥ pūrvām १५ nātra parisamūhanādīni paryukṣaṇavarjam १६ patnī juhuyādityeke १७ gṛhāḥ patnī gṛhyo'gnireṣa iti १८ siddhe sāyaṃprātarbhūtamityukta omityuccairbrūyāt १९ mākṣā namasta ityupāṃśu २० haviṣyasyānnasya juhuyāt prājāpatyaṃ sauviṣṭakṛtaṃ ca २१ balīnnayet २२ bahirantarvā caturnidhāya २३ maṇikadeśe २४ madhye २५ dvāri २६ śayyāmanu २७ varcaṃ vā २८ atha sastūpam २९ ekaikamubhayataḥ pariṣiñcet ३० śeṣamadbhissārdhaṃ dakṣiṇā ninayet ३१ phalīkaraṇānāmapāmācāmasyeti viśrāṇite ३२ pṛthivī vāyuḥ prajāpatirviśvedevā āpa oṣadhivanaspataya ākāśaḥ kāmo manyurvā rakṣogaṇāḥ pitaro rudra iti validaivatāni ३३ tūṣṇīṃ tu kuryāt ३४ sarvasya tvannasyaitatkuryāt ३५ asakṛccedekasmin kāle siddhe sakṛdeva kuryāt ३६ bahudhā cedyadgṛhapateḥ ३७ sarvasya tvannasyāgnau kṛtvāgraṃ brāhmaṇāya datvā svayaṃ kuryāt ३८ vrīhiprabhṛtyā yavebhyo yavebhyo vābrīhibhyaḥ svayaṃ haret svayaṃ haret ३९ iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ
iti prathamaḥ paṭalaḥ
paurṇamāsopakramau darśapūrṇamāsau १ dārśaṃ cetpūrvamupapadyeta paurṇamāseneṣṭvā'tha tatkuryāt २ akurvan paurṇamāsīmākāṅkṣedityeke ३ aparāhṇe snātvaupavasathikaṃ dampatī bhuñjīyātām ४ mānatantavya uvāca śreyasīṃ prajāṃ vindate kāmyo bhavatyakṣodhukī kṣodhuko ya aupavasathikaṃ bhuṅkte ५ tasmādyatkāmayeta tadbhuñjīta ६ nāvratyamācaret ७ prātarāhutiṃ hutvā ८ havinirnirvapedamuṣmai tvā juṣṭaṃ nirvapāmīti devatāśrayaṃ sakṛdyajurvā dvistūṣṇīm ९ trirdevebhyaḥ prakṣālayet १० dvirmanuṣyebhyaḥ ११ sakṛtpitṛbhyaḥ १२ mekṣaṇena pradakṣiṇamudāyuvaṃ śrapayet १३ śṛtamabhighāryodagudvāsya pratyabhighārayet १४ sarvāṇyevaṃ havīṃṣi १५ barhiṣyā sādya १६ ājyabhāgau juhuyāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā pañcāvattaṃ bhṛgūṇāṃ jāmadagnyānāmagnaye svāhetyuttaratassomāyeti dakṣiṇataḥ १७ viparītamitare १८ ājyamupastīrya haviṣo'vadyenmekṣaṇena madhyātpurastāditi १९ paścācca pañcāvattī २० abhighārya pratyanaktyavadānasthānāni २१ na sviṣṭakṛtaḥ २२ amuṣmai svāheti juhuyādyaddevatyaṃ syāt २३ sviṣṭakṛtassakṛdupastīrya dvirbhṛgūṇāṃ sakṛddhaviṣo dvirabhighāryāgnaye sviṣṭakṛte svāheti prāgudīcyāṃ juhuyāt २४ samidhamādhāya २५ darbhānājye haviṣi vā triravadhāyāgramadhyamūlānyaktaṃ rihāṇā viyantu vaya ityabhyukṣyāgnāvanumahared yaḥ paśūnāmadhipatī rudra stanticaro vṛṣā paśūnasmākaṃ mā hiṃsīretadastu hutaṃ tava svāheti २६ tadyajñavāstu २७ sarvatra kuryāt २८ havirucchiṣṭamudagudvāsya brahmaṇe dadyāt २९ pūrṇapātraṃ dakṣiṇā ३० yathotsāhaṃ vā

35

iti prathamaḥ khaṇḍaḥ
āgneyasthālīpāko'nāhitāgnerdarśapūrṇamāsayoḥ १ agnīṣomīyaḥ paurṇamāsyāmāhitāgneḥ २ aindro māhendro vaindrā gno vā'māvāsyāyām ३ yathā vānāhitāgneḥ ४ sarvamahaḥ prātarāhutessthānam ५ rātrissāyamāhuteḥ ६ sarvo'parapakṣaḥ paurṇamāsasya ७ pūrvapakṣo dārśasya ८ abhojanena saṃtanuyādityeke ९ avidyamāne havye yajñiyānāṃ phalāni juhuyāt १० palāśāni vā ११ apo vā १२ hutaṃ hi १३ prāyaścittamahutasya १४ ājyaṃ juhuyāddhaviṣo'nādeśe १५ devatā mantrānādeśe १६ prathamagarbhe tṛtīye māsi puṃsavanam १७ snātāmahatenācchādya hutvā patiḥ pṛṣṭhatastiṣṭhet १८ dakṣiṇamaṃsamanvavamṛśyānantarhitaṃ nābhideśamabhimṛśetpumāṃsāviti १९ athāparaṃ nyagrodhaśuṅgāmubhayataḥphalāmasrāmāmakrimiparisṛptāṃ trissaptairyavaiḥ parikrīyotthāpayenmāṣairvā sarvatrauṣadhayassumanaso bhūtvā'syāṃ vīryaṃ samādhatteyaṃ karma kariṣyatīti २० āhṛtya vaihāyasīṃ kuryāt २१ kumārī brahmacārī vratavatī vā brāhmaṇī peṣayedapratyāharantī २२ snātāṃ saṃveśya dakṣiṇe nāsikāsrotasyāsiñcet pumānagniriti २३ athāsyāścaturthe māsi ṣaṣṭhe vā sīmantonnayanam २४ snātāmahatenācchādya hutvā patiḥ pṛṣṭhatastiṣṭhannanupūrvayā phalavṛkṣaśākhayā sakṛtsīmantamunnayet triśvetayā ca śalalyā'yamūrjāvato vṛkṣa iti २५ kṛsaraḥ sthālīpākaḥ २६ uttaraghṛtamavekṣantīṃ pṛccheta kiṃ paśyasīti २७ prajāmiti vācayet २८ pratiṣṭhite vastau soṣyantīhomaḥ २९ yā tiraścīti dvābhyām ३० asāviti nāma dadhyāt ३१ tadguhyam ३२ prāṅnābhikṛntanāt stanadānācca vrīhiyavau peṣayecchuṅgāvṛtā ३३ aṅguṣṭhenānāmikayā cādāya kumāraṃ prāśayediyamājñeti ३४ sarpiśca medhāṃ ta iti

33

iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
jananājjyautsne tṛtīye tṛtīyāyāṃ prātaḥ snāpya kumāramastamite śāntāsu dikṣu pitā candra masamupatiṣṭhet prāñjaliḥ १ śucinā''cchādya mātā prayacchedudakchirasam २ anupṛṣṭhaṃ gatvottaratastiṣṭhet ३ yatte susīma iti tisṛbhirupasthāyodañcaṃ mātre pradāya yadada ityapāmañjalimavasiñcet ४ dvistūṣṇīm ५ jananādūrdhvaṃ daśarātrācchatarātrātsaṃvatsarādvā nāma kuryāt ६ snāpya kumāraṃ kariṣyata upaviṣṭasya śucinā''cchādya mātā prayacchedudakchirasam ७ anupṛṣṭhaṃ gatyottarata upaviśet ८ hutvā kosīti tasya mukhyān prāṇānabhimṛśet ९ asāviti nāma kuryāttadeva mantrānte १० mātre ११ prathamamākhyāya १२ viproṣyaṅgādaṅgāditi putrasya mūrdhānaṃ parigṛhṇīyāt १३ paśūnāṃ tvetyabhijighret १४ tūṣṇīṃ striyāḥ १५ tṛtīye varṣe caulam १६ tatra nāpita uṣṇodakamādarśaḥ kṣuro vaudumbaraḥ piñjūlya iti dakṣiṇataḥ १७ ānaḍuho gomayaḥ kṛsarassthālīpāko vṛthāpakva ityuttarataḥ १८ mātā ca kumāramādāya १९ hutvā'yamāgāditi nāpitaṃ prekṣetsavitāraṃ dhyāyan २० uṣṇenetyuṣṇodakaṃ prekṣedvāyuṃ dhyāyan २१ āpa ityundet २२ viṣṇorityādarśaṃ prekṣedaudumbaraṃ vā २३ oṣadha iti darbhapiñjūlīssaptordhvāgrā abhinidhāya २४ svadhita ityādarśena kṣureṇaudumbareṇa vā २५ yena pūṣeti dakṣiṇatastriḥ prāñcaṃ prohet २६ sakṛdāyasena pracchidyānaḍuhe gomaye keśān kuryāt २७ undanaprabhṛnyevaṃ paścāduttarataśca २८ tryāyuṣamiti putrasya mūrdhānaṃ parigṛhya japet २९ udaṅṅutsṛpya kuśalī kārayedyathāgotrakulakalpam ३० araṇye keśānnikhaneyuḥ ३१ stambe nidadhatyeke ३२ gaurdakṣiṇā

33

iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
aṣṭame varṣe brāhmaṇamupanayet १ tasyā ṣoḍaśādanatītaḥ kālaḥ २ ekādaśe kṣatriyam ३ tasyā dvāviṃśāt ४ dvādaśe vaiśyam ५ tasyā caturviṃśāt ६ kuśalīkṛtamalaṃkṛtamahatenācchādya hutvā'gne vratapata iti ७ uttarato'gneḥ pratyaṅmukhamavasthāpyāñjaliṃ kārayet ८ svayaṃ copari kuryāt ९ dakṣiṇatastiṣṭhanmantravān brāhmaṇa ācāryāyodakāñjaliṃ pūrayet १० āgantreti japet prekṣamāṇe ११ ko nāmāsītyukto devatāśrayaṃ nakṣatrāśrayaṃ vā'bhivādanīyaṃ nāma brūyādasāvasmīti १२ utsṛjyāpo devasya ta iti dakṣiṇottarābhyāṃ hastābhyāmañjaliṃ gṛhṇīyādācāryaḥ १३ sūryasyeti pradakṣiṇamāvartayet १४ dakṣiṇamaṃsamanvavamṛśyānantarhitāṃ nābhimālabhetprāṇānāmiti १५ athainaṃ paridadyādantakaprabhṛtibhiḥ १६ dakṣiṇamaṃsaṃ prajāpataye tveti १७ savyena savyaṃ devāya tveti १८ brahmacāryasīti १९ saṃpreṣyopaviśya dakṣiṇajānvaktamañjalikṛtaṃ pradakṣiṇaṃ muñjamekhalāmāvadhnanvācayediyaṃ duruktāditi २० adhīhi bho ityupasīdet २१ tasmā anvāha sāvitrīṃ paccho'rdharcaśassarvāmiti sāvitrīṃ vācayet २२ mahāvyāhṛtīścaikaikaśaḥ २३ ॐkāraṃ ca २४ prayacchatyasmai vārkṣaṃ daṇḍam २५ suśravassuśravasaṃ meti २६ samidhamādadhyādagnaye samidhamiti २७ bhaikṣaṃ caret २८ mātaramagre २९ athānyāssuhṛdaḥ ३० ācāryāya bhaikṣaṃ nivedayet ३१ tiṣṭhedā'stamayāttūṣṇīṃ ३२ trirātraṃ kṣāralavaṇadugdhamiti varjayet

37

iti caturthaḥ khaṇḍaḥ
godāne caulavatkalpaḥ १ salomaṃ vāpayet २ go'śvāvimithunāni dakṣiṇāḥ pṛthagvarṇānām ३ sarveṣāṃ vā gauḥ ४ ajaḥ keśapratigrahāya ५ uktamupanayanam ६ nācariṣyantaṃ saṃvatsaram ७ aniyuktaṃ tvahatam ८ tathālaṅkāraḥ ९ adhassaṃveśī १० amadhumāṃsāśī syāt ११ maithunakṣurakṛtyasnānāvalekhanadantadhāvanapādadhāvanāni varjayet १२ nāsya kāme retasskandet १३ na goyuktamārohet १४ nagrāmaupānahau १५ mekhalādhāraṇabhaikṣacaryadaṇḍasamidādhānopasparśanaprātarabhivādā nityam १६ godānavrātikādityavrataupaniṣadajyeṣṭhasāmikāssaṃvatsarāḥ १७ nādityavratamekeṣām १८ ye carantyekavāsaso bhavanti १९ ādityaṃ ca nāntardadhate २० nācāpo'bhyupayanti २१ śakvarīṇāṃ dvādaśa nava ṣaṭtraya iti vikalpāḥ २२ kṛṣṇavastraḥ २३ kṛṣṇabhakṣaḥ २४ ācāryādhīnaḥ २५ tiṣṭheddivā २६ āsītanaktam २७ saṃvatsaramekeṣāṃ pūrvaiḥ śrutāścet २८ upoṣitāya pariṇaddhākṣāyānugāpayet २९ yathā mā na pradhakṣyatīti taṃ prātarabhivīkṣayanti yānyapradhakṣyanti manyante'po'gniṃ vatsamādityam ३० apo'bhivyakhyamityapo jyotirabhivyakhyamityagniṃ paśūnabhivyakhyamiti vatsaṃ surabhivyakhyamityādityaṃ visṛjedvācam ३१ gaurdakṣiṇā ३२ kaṃso vāso rukmaśca ३३ anupravacanīyeṣvṛcaṃ sāma sadasaspatimiti cājyaṃ juhuyāt ३४ cityayūpopasparśanakarṇakrośākṣivepaneṣu sūryābhyuditassūryābhinirmukta indri yaiśca pāpasparśaiḥ punarmāmityetābhyāmāhutiṃ juhuyāt ३५ ājyalipte vā samidhau ३६ japedvā laghuṣu japedvā laghuṣu

49

iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ
iti dvitīyaḥ paṭalaḥ
āplavane purastādācāryakulasya parivṛta āste १ udaṅmukha ācāryaḥ prāgagreṣu २ evaṃ brahmavarcasakāmaḥ ३ goṣṭhe paśukāmaḥ ४ sabhāyāṃ yaśaskāmaḥ ५ sarvauṣadhenāpaḥ phāṇayet ६ surabhibhiśca ७ tābhiśśītoṣṇābhirācāryo'bhiṣiñcet ८ svayaṃ vā mantrābhivādāt ९ ubhāvityeke tenemamityācāryo brūyāt १० ye apsvityapāmañjalimavasiñcet ११ yadapāmiti ca १२ tūṣṇīṃ ca १३ yo rocana iti gṛhyātmānamabhiṣiñcet १४ yena striyamiti ca १५ tūṣṇīṃ ca १६ udyannityādityamupatiṣṭhet १७ samasyedvā १८ viharannanusaṃhareccakṣurasīti १९ uduttamamiti mekhalāmavamuñcet २० prāśyavāpayecchikhāvarjaṃ keśaśmaśrulomanakhāni २१ alaṃkṛto'hatavāsasā śrīriti srajaṃ pratimuñcet २२ netryau stha ityupānahau २३ vaiṇavaṃ daṇḍamādadhyāt gandharvo'sīti २४ upetyācāryaṃ pariṣadaṃ prekṣedyakṣamiveti २५ upabiṣyauṣṭhāpidhāneti mukhyān prāṇānibhimṛśet २६ goyuktaṃ rathamālabhet vanaspata iti २७ āsthātā ta ityārohet २८ prācīṃ prayāyodīcīṃ vā pradakṣiṇamāvartayet २९ pratyāgatāyārghyamityeke ३० vṛddhaśīlī syādata ūrdhvam ३१ nājātalomyopahāsamicchet ३२ nāyugvā ३३ na rajasvalayā ३४ na samānarṣyā ३५ aparayā dvārā prapannadviḥpakvaparyuṣitāni nāśnīyāt ३६ anyatra śākamāṃsayavapiṣṭavikārebhyaḥ ३७ pāyasācca ३८ phalapracayanodapānāvekṣaṇavarṣatidhāvanopānatsvayaṃharaṇāni na kuryāt ३९ nāgandhāṃ srajaṃ dhārayenna ceddhiraṇyasrak ४० bhadra miti na vṛthā vyāharet ४१ puṣṭikāmo gāḥ prakālayetemā ma iti ४२ pratyāgatā imā madhumatīriti ४३ puṣṭikāma eva prathamajātasya vatsasya prāṅmātuḥ pralehanāllalāṭamullihya nigiret gavāmiti ४४ saṃprajātāsu goṣṭhe niśāyāṃ vilayanaṃ juhuyāt saṃgraheṇeti ४५ athāparaṃ vatsamithunavoḥ karṇe lakṣaṇaṃ kuryāt bhuvanamiti ४६ puṃso'gre ४७ lohite netyanumantrayeta ४८ tantīṃ prasāritāmiyaṃ tantīti

31

iti prathamaḥ khaṇḍaḥ
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ gṛhyādagnimatipraṇīya pratidiśamupalimpedadhike prakrame १ sakṛdgṛhītān saktūn darvyāṃ kṛtvā pūrvopalipte ninīyāpo yaḥ prācyāmiti valiṃ nirvapet २ ninayedapāṃ śeṣam ३ apa upaspṛśyauvaṃ pratidiśaṃ yathāliṅgam ४ dakṣiṇapaścime antareṇāgniṃ ca saṃcaraḥ ५ śūrpeṇa śiṣṭānagnāvopyātipraṇītādanatipraṇītasyārdhaṃ gatvā nyañcau pāṇī kṛtvā namaḥ pṛthivyā iti japet ६ tata utthāya somo rājeti darbhastambamupasthāya ७ akṣatānādāya prāṅvodaṅvā grāmānniṣkramya juhuyādañjalinā haye rāka iti catasṛbhiḥ ८ prāṅutkramya japedvasuvana edhīti tristriḥ pratidiśamavāntaradeśeṣu ca ९ ūrdhvaṃ prekṣan devajanebhyaḥ १० tiryaṅṅitarajanebhyaḥ ११ avāṅprekṣan pratyetyānavekṣannakṣatān prāśnīyāt १२ śvobhūte'kṣatasaktūn kṛtvā nave pātre nidhāyāstamite balīn haredā''grahāyaṇyāḥ १३ prauṣṭhapadīṃ hastenādhyāyānupākuryuḥ १४ śrāvaṇīmityeke १५ hutvopanayanavat १६ sāvitrīmanuvācayet १७ somaṃ rājānaṃ parvādīṃśca १८ dhānā dadhi ca prāśnīyurabhirūpābhyām १९ śvobhūte prādhīyīrañśiṣyebhyaḥ २० anuvākyāḥ kuryurṛgādibhiḥ prastāvaiśca २१ anugānaṃ rahasyānām २२ vidyutstanayitnuvarjam २३ ardhapañcamānmāsānadhītya pauṣīmutsargaḥ २४ tata ūrdhvamabhrānadhyāyaḥ २५ vidyutstanayitnupṛṣiteṣu ca २६ trisannipāte trisandhyam २७ aṣṭakāmamāvāsyāṃ cāturmāsīrudagayane ca pakṣiṇīṃ rātrīm २८ sabrahmacāriṇi ca prete २९ ulkāpāte bhūmicale jyotiṣoścopasarga eteṣvākālikaṃ vidyāt ३० kārṣvaṃ tu kaṭhakauthumāḥ

32

iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
āśvayujīṃ rudrā ya pāyasaḥ १ mā nastoka iti juhuyāt २ payasyavanayedājyaṃ tatpṛṣātakam ३ tenābhyāgatā gā ukṣedā no mitrāvaruṇeti ४ vatsāṃśca mātṛbhissaha vāsayet tāṃ rātrim ५ navayajñe pāyasa aindrā gnaḥ ६ śatāyudhāyeti catasṛbhirājyaṃ juhuyādupariṣṭāt ७ agniḥ prāśnātviti ca ८ tasya śeṣaṃ prāśnīyuryāvanta upetāḥ ९ upastīryāpo dvirnavasyāvadyet १० trirbhṛgūṇām ११ apāṃ copariṣṭāt १२ bhadrā nna ityasaṃkhādya pragirettristriḥ १३ etamu tyamiti vā yavānām १४ amosīti mukhyān prāṇānabhimṛśet १५ āgrahāyaṇakarma śrāvaṇena vyākhyātam १६ namaḥ pṛthivyā iti na japet १७ pradoṣe pāyasasya juhuyāt prathameti १८ nyañcau pāṇī kṛtvā pratikṣatra iti japet १९ paścādagneḥ svastaramudagagraistṛṇairudakpravaṇamāstīrya tasminnāstaraṇe gṛhapatirāste २० anupūrvamitare २१ anantarā bhāryā putrāśca २२ nyañcau pāṇī kṛtvā syoneti gṛhapatirjapet २३ samāptāyāṃ dakṣiṇaiḥ pārśvaissaṃviśeyustristrirabhyātmamāvṛtya २४ svastyayanāni kuryuḥ २५ tato yathārthaṃ syāt २६ ūrdhvamāgrahāyaṇyāstisrastāmisrāṣṭamyo'ṣṭakā ityācakṣate २७ tāsu sthālīpākāḥ २८ aṣṭau cāpūpāḥ prayamāyām २९ tānaparivartayan kapāle śrapayet ३० uttamāyāṃ śākamanvāhārye ३१ aṣṭakāyai svāheti juhuyāt

31

iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
madhyamāyāṃ gauḥ १ tāṃ purastādagneḥ pratyaṅmukhīmavasthāpya juhuyādyatpaśava iti २ hutvā cānumantrayetānu tveti ३ yavamatībhiradbhiḥ prokṣedaṣṭakāyai tvā juṣṭaṃ prokṣāmīti ४ prokṣyolmukena parihṛtya prokṣaṇīḥ pāyayet ५ udaṅṅutsṛpya pratyakchirasamudakpadīṃ saṃjñapayet ६ saṃjñaptāyāṃ juhuyādyatpaśuriti ७ tasyāḥ patnī srotāṃsi prakṣālayet ८ pavitre antardhāyotkṛtya vapāmuddhārayet ९ yajñiyasya vṛkṣasya viśākhāśākhābhyāṃ parigṛhyāgnau śrapayet १० prasṛtāyāṃ viśaset ११ uktamupastaraṇābhighāraṇaṃ yathā sviṣṭakṛtaḥ १२ aṣṭakāyai svāheti juhuyāt १३ sarvāṅgebhyo'vadānānyuddhārayet १४ na savyātsakthnaḥ १५ na klomnaḥ १६ savyaṃ sakthi nidhāya १७ pṛthaṅmekṣaṇābhyāmavadānāni sthālīpākaṃ ca śrapayitvā १८ kaṃse rasaṃ prasrāvya २९ plakṣaśākhāsvavadānāni kṛtvā २० ekaikasmāt kaṃse'vadyet २१ sthālīpākācca २२ caturgṛhītamaṣṭagṛhītaṃ vātra juhuyādagnāviti २३ kaṃsātparābhirdvābhyāṃdvābhyāmekaikāmāhutim २४ sauviṣṭakṛtamaṣṭamyā २५ vaha vapāmiti pitrye vapāhomaḥ २६ jātaveda iti daivatye २७ tadādeśamanājñāte २८ yathā'ṣṭakāyā iti २९ paśureva paśordakṣiṇā ३० sthālīpākasya pūrṇapātram

38

iti caturthaḥ khaṇḍaḥ
navamīṃ daśamīṃ vānvaṣṭakyam १ dakṣiṇapūrvabhāge parivārya tatrottarārdhe mathitvā'gniṃ praṇayet २ sakṛdgṛhītān vrīhīn sakṛt phalīkṛtān prasavyamudāyuvaṃ śrapayet ३ amuṣmācca sakthno māṃsamiti ४ dakṣiṇodvāsya na pratyabhighārayet ५ paścādagnerdakṣiṇatastisraḥ karṣūḥ khanyāccaturaṅgulamadhastiryak ६ tāsāṃ purastādagniṃ praṇayet ७ stṛṇuyāt ८ karṣūśca ९ paścādagneḥ svastaraṃ dakṣiṇāgraistṛṇairdakṣiṇāpravaṇamāstīrya vṛsīmuparinidadhyāt १० tasminnekaikamāharet ११ kaṃse samavadāya mekṣaṇenopaghātaṃ juhuyāt svāhā somāya pitṛmate svāhā'gnaye kavyavāhanāyeti १२ savyenolmukaṃ dakṣiṇataḥ karṣūṣu nidadhyādapahatā १३ pūrvasyāṃ karṣyāṃ pituḥ १४ madhyamāyāṃ pitāmahasyottamāyāṃ prapitāmahasya १५ udapātrāṇyapasalavi karṣūṣu ninayedekaikasya nāmoktvāsāvavanenikṣva ye cātra tyānuyāṃśca tvamanu tasmai te svadheti १६ tathaiva piṇḍānnidhāya japedatra pitaro mādayadhvaṃ yathābhāgamāvṛṣāyadhvamiti १७ uktvodaṅṅāvarteta savyaṃ bāhumupasaṃhṛtya prasavyamāvṛtya १८ upatāmya kalyāṇaṃ dhyāyannabhiparyāvartamāno japet amī madanta pitaro yathābhāgamāvṛṣāyiṣateti १९ tisro darbhapiñjūlīrañjane nighṛṣya karṣūṣu nidadhyādyathāpiṇḍam २० tailaṃ surabhi ca २१ piṇḍaprabhṛti yathārthamūhet २२ atha nihnavanam २३ pūrvasyāṃ karṣvāṃ dakṣiṇottānau pāṇī kṛtvā namo vaḥ pitaro jīvāya namo vaḥ pitaraśśūṣāyeti २४ savyottānau madhyamāyāṃ namo vaḥ pitaro ghorāya namo vaḥ pitaro rasāyeti २५ dakṣiṇottānau paścimāyāṃ namo vaḥ pitaraḥ svadhāyai namo vaḥ pitaro manyava iti २६ añjaliṃ kṛtvā namo va iti २७ sūtratantūn karṣūṣu nidadhyādyathāpiṇḍametadva iti २८ ūrjaṃ vahantīriti karṣūranumantrayeta २९ madhyamaṃ piṇḍaṃ putrakāmāṃ prāśayedādhatteti ३० abhūnno dūta ityulmukamagnau prakṣipet ३१ dvaṃdvaṃ pātrāṇyatihareyuḥ ३२ eṣa eva piṇḍapitṛyajñakalpaḥ ३३ gṛhye'gnau haviḥ śrapayet ३४ tata evātipraṇayet ३५ ekā karṣūḥ ३६ na svastaraḥ ३७ indrā ṇyā sthālīpākasyaikāṣṭaketi juhuyāt

25

iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ
iti tṛtīya paṭalaḥ
kāmyeṣu ṣaḍbhaktāni trīṇi vā nāśnīyāt १ nityaprayuktānāmāditaḥ २ upariṣṭātsānnipātike ३ evaṃ yajanīyaprayogeṣu ४ ardhamāsavratī ५ aśaktau peyamekaṃ kālam ६ araṇye prapadaṃ japedāsīnaḥ prāgagreṣu ७ evaṃ brahmavarcasakāmaḥ ८ yathoktaṃ paśukāmaḥ ९ sahasrabāhuriti paśusvastyayanakāmo vrīhiyavau juhuyāt १० yenecchetsahakāraṃ kautomatenāsya mahāvṛkṣaphalāni parijapya dadyāt ११ ardhamāsavratī paurṇamāsyāṃ rātrau nābhimātraṃ pragāhyāvidāsini hrade'kṣatataṇḍulānāsyena juhuyādudake vṛkṣa iveti pañcabhiḥ pārthivaṃ karma १२ prathamayādityamupatiṣṭhedbhogakāmo'rthapatau prekṣamāṇe १३ dvitīyayā'kṣatataṇḍulānāditye pariviṣyamāṇe bṛhatpattrasvastyayanakāmaḥ १४ tṛtīyayā candra masi tilataṇḍulān kṣudra paśusvastyayanakāmaḥ १५ caturthyādityamupasthāya gurumarthamabhyuttiṣṭhet १६ pañcamyā''dityamupasthāya gṛhāneyāt १७ anakāmamāraṃ nityaṃ japet bhūriti १८ yajanīye juhuyānmūrdhno'dhi ma iti ṣaḍbhirvāmadevyargbhirmahāvyāhṛtibhiḥ prājāpatyayā ca १९ alakṣmīnirṇodaḥ २० akṣeme pathyapehīti japet २१ yaśo'hamityātyimupatiṣṭhed yaśaskāmaḥ pūrvāhnamadhyandinā parāhṇeṣu २२ prātarahṇasyeti yathārthamūhet २३ ādityanāvamiti sandhyopasthānaṃ svastyayanam २४ udyantaṃ tveti pūrvāṃ pratitiṣṭhantaṃ tveti paścimām

24

iti prathamaḥ khaṇḍaḥ
ardhamāsavratī tāmisrādau brāhmaṇānāśayet vrīhikaṃsaudanam १ tasya kaṇānaparāsu sandhyāsu pratyaggrāmāt sthaṇḍilamupalipya bhalāyeti juhuyādbhallāyeti ca २ evamevāparasmiṃstāmisrādau ३ brahmavaryamāsamāpteḥ ४ ācitaśataṃ bhavati ५ gaure bhūmibhāge brāhmaṇo lohite kṣatriyaḥ kṛṣṇe vaiśyo'va sānaṃ joṣayet samaṃ lomaśamaniriṇamaśuṣkam ६ yatrodakaṃ pratyagudīcīṃ pravarteta ७ akṣīriṇaḥ kaṇḍakinaḥ kaṭukāścātrauṣadhayo na syuḥ ८ darbhasaṃmitaṃ brahmavarcasyam ९ bṛhattṛṇairbalyam १० mṛdutṛṇaiḥ paśavyam ११ yatra vā svayaṃ kṛtāḥ śvabhrāssarvato'bhimukhāḥ syuḥ १२ prāgdvāraṃ dhanyaṃ yaśasyaṃ codagdvāraṃ putryaṃ paśavyaṃ ca dakṣiṇāpaścimadvāre sarve kāmā anudvāraṃ gehadvāram १३ asaṃlokī syāt १४ payaso haviḥ १५ kṛṣṇā ca gauḥ १६ ajo vā śvetaḥ pāyasa eva vā १७ madhye veśmano vasāṃ pāyasaṃ cājyena miśramaṣṭagṛhītaṃ juhuyādvāstoṣpata iti १८ yāśca parāḥ १९ saptālakṣmīnirṇode tābhiśca २० hutvā diśāṃ balīn nayet २१ avāntaradiśāṃ cordhvāvācibhyāṃ ca २२ evaṃ saṃvatsare saṃvatsare navayajñayorvā २३ vaśaṃgamāvityetābhyāmāhutī juhuyādyamicchedvaśamāyāntaṃ tasya nāma gṛhītvā'sāviti vaśī hāsya bhavati

17

iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
ardhamāsavratī paurṇamāsyāṃ rātrau śaṃkuśataṃ juhuyādekākṣaryayāyasānvayakāmaḥ १ khādirānāyuṣkāmo'thāparam २ prāṅvodaṅvā grāmānniṣkramya sthaṇḍilaṃ samūhya parvate vā''raṇyairgomayaistāpayitvā'ṅgārānapohyāsyena juhuyāt ३ dvādaśa grāmā jvalite ४ tryavarā dhūme ५ kambūkān sāyaṃprātarjuhuyānnāsya vṛttiḥ kṣīyate ६ idamahamimamiti paṇyahomaṃ juhuyāt ७ pūrṇahomaṃ yajanīye juhuyāt ८ indrā mavadāditi sahāyakāmaḥ ९ aṣṭarātropoṣitaḥ prāṅvodaṅvā grāmāccatuṣpathe samiddhyāgnimaudumbara idhmaḥ syāt sruvacamasau ca juhuyādannaṃ vā iti śrīrvā iti १० grāme tṛtīyāmannasyeti ११ ādhipatyaṃ prāpnoti १२ upatāpinīṣu goṣṭhe pāyasaṃ juhuyāt १३ akṣeme pathi vastradaśānāṃ granthīnkuryāt sahāyināṃ ca svastyayanāni १४ kṣudhe svāhetyetābhyāmāhutisahasraṃ juhuyādācitasahasrakāmaḥ १५ vatsamithunayoḥ purīṣeṇa paśukāmo'vimithunayoḥ kṣudra paśukāmaḥ १६ haritagomayena sāyamprātarjuhuyād nāsya vṛttiḥ kṣīyate

26

iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
viṣavatā daṣṭamadbhirabhyukṣan japenmā bhaiṣīriti १ snātakassaviśan vaiṇavaṃ daṇḍamupanidadhyātturagopāyeti svastyayanam २ hatasta iti krimivantaṃ deśamadbhirabhyukṣañjapet ३ paśūnāṃ cedaparāhne sītāloṣṭamāhṛtya tasya prātaḥ pāṃsubhiḥ pratiṣkirañjapet ४ madhuparkaṃ pratigṛhīṣyannidamahamimāmiti pratitiṣṭhan japet ५ arhayatsu vā ६ viṣṭarapādyārghyācamanīyamadhuparkāṇāmekaikaṃ trirvedayante ७ gāṃ ca ८ udañcaṃ viṣṭaramāstīrya yā oṣadhīrityadhyāsīta ९ pādayordvitīyayā dvau cet १० apaḥ paśyet yato devīriti ११ savyaṃ pādamavasiñcet savyamiti १२ dakṣiṇaṃ dakṣiṇamiti १३ ubhau śeṣeṇa १४ annasya rāṣṭrirasītyarghyaṃ pratigṛhṇīyāt १५ yaśo'sītyācamanīyam १६ yaśaso yaśo'sīti madhuparkam १७ triḥ pibedyaśaso mahasaḥ śriyā iti १८ tūṣṇīṃ caturtham १९ bhūho'pipāya brāhmaṇāyocchiṣṭaṃ dadyāt २० gāṃ veditāmanumantrayeta muñca gāmityamuṣya cetyarhayiturnāmabrūyāt २१ evamayajñe २२ kuruteti yajñe २३ ācārya ṛtvik snātako rājā vivāhyaḥ priya iti ṣaḍarghyāḥ २४ pratisaṃvatsarānarhayet २५ punaryajñavivāhayośca punaryajñavivāhayośca

iti caturthaḥ khaṇḍaḥ
iti caturthaḥ paṭalaḥ
samāptaṃ khādiraṃ gṛhyasūtram

Original text: khādiragṛhyasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc