kauṣītakibrāhmaṇopaniṣat · Chapter 1

// kauṣītakibrāhmaṇopaniṣat //
ॐ vāṅme manasi pratiṣṭhitā / mano me vāci pratiṣṭhitam / āvirāvīrma edhi / vedasya mā āṇīsthaḥ / śrutaṃ me māprahāsīḥ /
anenādhītenāhorātrānsandadhāmi / ṛtaṃ vadiṣyāmi/ satyaṃ vadiṣyāmi / tanmāmavatu / tadvaktāramavatu / avatu māmavatuvaktāram //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// prathamo'dhyāyaḥ //
citro ha vai gārgyāyaṇiryakṣamāṇa āruṇiṃ vavre sa ha putraṃ śvetaketuṃ prajighāya yājayeti / taṃ hāsīnaṃ papraccha gautamasya putrāste saṃvṛtaṃ loke yasminmādhāsyasyanyamutāho baॊddhvā tasya loke dhāsyasīti / sa hovāca nāhametadveda hantācāryaṃ pṛcchānīti / sa ha pitaramāsādya papracchetīti mā prākṣītkathaṃ pratibravāṇīti / sa hovācāhamapyetanna veda sadasyeva vayaṃ svādhyāyamadhītya harāmahe yannaḥ pare dadatyehyubhau gamiṣyāva iti / sa ha samitpāṇiścitraṃ gārgyāyaṇiṃ praticakrama upāyānīti taṃ hovāca brahmārhosi gautama yo māmupāgā ehi tvā jñapayiṣyāmīti

sa hovāca ye vai ke cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti / teṣāṃ prāṇaiḥ pūrvapakṣa āpyāyate / athāparapakṣe na prajanayati / etadvai svargasya lokasya dvāraṃ yaścandramāstaṃ yatpratyāha tamatisṛjate'tha ya enaṃ pratyāhatamiha vṛṣṭirbhūtvā varṣati sa iha kīṭo vā pataṅgo vā śakunirvā śārdūlo vā siṃho vā matsyo vā paraśvā vā puruṣo vānyo vaiteṣu sthāneṣu pratyājāyate yathākarma yathāvidyam / tamāgataṃ pṛcchati ko'sīti taṃ pratibrūyādvicakṣaṇādṛtavo reta ābhṛtaṃ pañcadaśātprasūtātpitryāvatastanmā puṃsi kartaryerayadhvaṃ puṃsā kartrā mātari mā niṣiktaḥ sa jāyamāna upajāyamāno dvādaśa trayodaśa upamāso dvādaśatrayodaśena pitrā santadvidehaṃ tanma ṛtavo martyava ārabhadhvam / tena satyena tapasarturasmyārtavo'smi ko'si tvamasmīti tamatisṛjate

sa etaṃ devayānaṃ panthānamāsādyāgnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa ādityalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatilokaṃ sa brahmalokaṃ tasya ha vā etasya brahmalokasyārohṛdo muhūrtaॊ'nveṣṭihā virajā nadīlyo vṛkṣaḥ sālajyaṃ saṃsthānamaparājitamāyatanamindraprajāpatī dvāragopau / vibhupramitaṃ vicakṣaṇā''sandyamitaujāḥ paryaṅkaḥ priyā ca mānasī pratirūpā ca cākṣuṣī puṣpāṇyāvayatau vai ca jagānyambāścāmbāvayavīścāpsarasaḥ / ambayā nadyastamitthaṃvidāgacchati taṃ brahmā hābhidhāvata mama yaśasā vijarāṃ vā ayaṃ nadīṃ prāpanna vā ayaṃ jarayiṣyatīti

taṃ pañcaśatānyapsarasāṃ pratidhāvanti śataṃ cūrṇahastāḥ śataṃ phalahastāḥ śatamāñjanahastāḥ śataṃ mālyāhastāḥ brahmālaṅkāreṇālaṅkurvanti sa brahmālaṅkāreṇālaṅkṛto brahma vidvān brahmaivābhipraiti sa āgacchatyāraṃ hṛdaṃ tanmanasātyeti tamitvā samprativido majjanti sa āgacchati muhūrtānyeṣṭihāṃste'smādapadravanti sa āgacchati virajāṃ nadīṃ tāṃ manasaivātyeti / tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute / tasya priyā jñātayaḥ sukṛtamupayantyapriyā duṣkṛtaṃ tadyathā rathena dhāvayanrathacakre paryavekṣata, evamahorātre paryavekṣata evaṃ sukṛtaduṣkṛte sarvāṇi ca dvandvāni sa eṣa visukṛto viduṣkṛto brahma vidvānbrahmaivābhipraiti

sa āgacchatīlyaṃ vṛkṣaṃ taṃ brahmagandhaḥ praviśati, sa āgacchati sālajyaṃ saṃsthānaṃ taṃ brahmarasaḥ praviśati, āgacchatyaparājitamāyatanaṃ taṃ brahmatejaḥ praviśati sa āgacchati / indraprajāpatī dvāragopau tāvasmādapadravataḥ sa āgacchati vibhupramitaṃ taṃ brahmayaśaḥ praviśati sa āgacchati vicakṣaṇāmāsandīṃ bṛhadrathantare sāmanī pūrvau pādau śyaita naudhase cāparau vairūpavairāje anūcyete śākvararaivate tiraścī sā prajñā prajñayā hi vipaśyati sa āgacchtyamitaujasaṃ paryaṅkaṃ sa prāṇastasya bhūtaṃ ca bhaviṣyacca pūrvau pādau śrīścerā cāparau bṛhadrathantare anūcye bhadrayajñāyajñīye śīrṣaṇyamṛcaśca sāmāni ca prācīnātānāni yajūṃṣi tiraścīnāni somāṃśava upastaraṇamudgītha upaśrīḥ śrīrupabarhaṇaṃ tasminbrahmāste tamitthaṃvitpādenaivāgra ārohati / taṃ brahmāha ko'sīti taṃ pratibrūyāt

ṛturasmyārtavo'smyākāśādyoneḥ sambhūto bhāryā etatsaṃvatsarasya tejobhūtasya bhūtasyātmabhūtasya tvamātmāsi yastvamasi sohamasmīti tamāha ko'hamasmīti satyamiti brūyātkiṃ tadyatsatyamiti yadanyaddevebhyaśca prāṇebhyaśca tatsadatha yaddevācca prāṇāśca tattyaṃ tadetayā vācābhivyāhriyate satyamityetāvadidaṃ sarvamidaṃ sarvamasi / ityevainaṃ tadāha / tadetadṛkślokenābhyuktaṃ yajūdaraḥ sāmaśirā asāvṛṅmūrtiravyayaḥ / sa brahmeti hi vijñeya ṛṣirbrahmamayo mahāniti / tamāha kena me pauṃsrāni nāmānyāpnotīti prāṇeneti brūyāt / kena strīnāmānīti vāceti kena napuṃsakanāmānīti manaseti kena gandhāniti ghrāṇeneti brūyāt / kena rūpāṇīti cakṣuṣeti kena śabdāniti śrotreṇeti kenānnarasāniti jihvayeti kena karmāṇīti hastābhyāmiti kena sukhaduḥkhe iti śarīreṇeti kenānandaṃ ratiṃ prajāpatimityupastheneti / kenetyā iti pādābhyāmiti kena dhiyo vijñātavyaṃ kāmāniti prajñayeti brūyāttamaha / āpo vai khalu me hyasāvayaṃ te loka iti sā yā brahmaṇaॊ jitiryā vyaṣṭistāṃ jitiṃ jayati tāṃ vyaṣṭiṃ vyaśnute ya evaṃ veda ya evaṃ veda

// dvitīyaॊ'dhyāyaḥ

prāṇo brahmeti ha smāha kauṣītakistasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ vākpariveṣṭrī cakṣurgātraṃ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ haranti tatho evāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti / tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti / ya evainaṃ purastātpratyācakṣīraṃsta evainamupamantrayante dadāma ta ityeṣa dharmo yācato bhavati / anyatastvevainamupamantrayante dadāma ta iti

prāṇo brahmeti ha smāha paiṅgyastasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo vākparastāccakṣurārundhe cakṣuḥ parastācchrotramārundhe śrotraṃ parastānmana ārundhe manaḥ parastātprāṇa ārundhe tasmai vā etasmai vā prāṇāya brahmaṇa etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ haranti evāsmai sarvāṇi bhūtānyayacamānāyaiva baliṃ haranti ya evaṃ veda tasyaॊpaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ya evainaṃ purastātpratyācakṣīraṃsta evainamupamantrayante dadāma ta ityeṣa dharmo yācito bhavatyanyatastvevainamupamantrayante dadāma ta iti

athāta ekadhanāvarodhanaṃ yadekadhanamabhidhyāyātpaurṇamāsyāṃ vā'māvāsyāyāṃ vā śuddhapakṣe vā puṇye nakṣatre'gnimupasamādhāya parisamuhya paristīrya paryukṣyopūrvadakṣiṇaṃ jānvācya sruveṇa vā camasena vā kaṃsena vaitā ājyāhutīrjuhoti vāṅnāmadevatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā / prāṇaॊ nāma devatā'varaॊdhinī sā memuṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā / cakṣurnāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā / śrotraṃ nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā / mano nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāha/ prajñā nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravṛjyārthaṃ bravīta dūtaṃ vā prahiṇuyāllabhate haiva

athāto daivasmaro yasya priyo bubhūṣedyasyai vā eṣāṃ vai teṣāmevaikasminparvaṇyagnimupasamādhāyaitayaivāvṛtaitā ājyāhutīrjuhoti vācaṃ mayi juhaॊmyasau svāhā / cakṣuste mayi juhomyasau svāhā / śraॊtraṃ te mayi juhaॊmyasau svāhā / manaste mayi juhaॊmyasau svāhā / prajñāṃ te mayi juhomyasau svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravṛjya saṃsparśaṃ jigamiṣedapi vātādvā sambhāṣamāṇastiṣṭhetpriyo haiva bhavati smaranti haivāsya

athātaḥ sāyamannaṃ prātardanamāntaramagnihotramiti cācakṣate yāvadvai puruṣo bhāṣate na tāvatprāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti / yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhoti / ete'nante'mṛtāhutirjāgracca svapaṃśca santatamavyavacchinnaṃ juhotyatha yā anyā āhutayo'ntavatyastāḥ karmamayyo hi bhavantyetaddha vai pūrve vidvāṃso'gnihotraṃ na juhavāṃcakruḥ

ukthaṃ brahmeti ha smāha śuṣkabhṛṅgarastadṛgityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāyābhyarcyante tadyajurityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya sannamante tacchrīrityupāsīta tadyaśa ityupāsīta tatteja ityupāsīta tadyathaitacchāstrāṇāṃ śrīmattamaṃ yaśasvitamaṃ tejasvitamaṃ bhavati / tathaivaivaṃ vidvānsarveṣāṃ bhūtānāṃ śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati / tametamaiṣṭakaṃ karmamayamātmānamadhvaryuḥ saṃskaroti tasminyajurmayaṃ pravayati yajurmayam ṛṅmayaṃ hotā ṛṅmaye sāmamayamudgātā sa eṣa sarvasyai trayīvidyāyā ātmaiṣa u evāsyātmā etadātmā bhavati ya evaṃ veda

athātaḥ sarvajitaḥ kauṣītakestrīṇyupāsanāni bhavanti yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamya trirudapātraṃ prasicyodyantamādityamupatiṣṭheta vargo'si pāpmānaṃ me vṛṅdhītyetayaivāvṛtā madhye santamudvargo'si pāpmānaṃ me vṛṅdhītyetayaivāvṛtā'staṃ yantaṃ saṃvargo'si pāpmānaṃ me saṃvṛṅdhīti / yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃ tadvṛṅkte

atha māsi māsyamāvāsyāyāṃ paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā haritatṛṇābhyāṃ vākpratyasyati yatte susīmaṃ hṛdayamadhi candramasi śritaṃ tenāmṛtatvasyeśānaṃ māhaṃ pautramaghaṃ rudamiti na hāsmātpūrvāḥ prajāḥ prayantīti nu jātaputrasyāthājātaputrasyāpyāyasva sametu te sante payāṃsi samuyantu vājā yamādityā aṃśumāpyāyayantītyetāstisra ṛco japitvā māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayiṣṭhā yaॊ'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhirāpyāyasveti daivīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvartayati dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā somo rājāsi vicakakṣaṇaḥ pañcamukho'si prajāpatirbrāhmaṇasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena rājño'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru rājā ta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena viśotsi tenaiva mukhena māmannādaṃ kuru śyenasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru agniṣṭa ekaṃ mukhaṃ tena mukhenemaṃ lokamatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru tvayi pañcamaṃ mukhaṃ tena mukhena sarvāṇi bhūtānyatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhiravakṣeṣṭhā yo'smādveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhiravakṣīyasveti daivīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvartanta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

atha saṃveśañjāyāyai hṛdayamabhimṛśedyatte susīme hṛdaye hitamantaḥ prajāpatau manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ tena māhaṃ pautramaghaṃ rudamiti na hāsmatpūrvāḥ prajāḥ praitīti

atha proṣyānputrasya mūrdhānamabhimṛśet / aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādadhijāyase / ātmā tvaṃ putra māvitha sa jīva śaradaḥ śatamasāviti nāmāsya gṛhṇāti / aśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava / tejo vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatamasāviti nāmāsya gṛhṇāti/ yena prajāpatiḥ prajāḥ paryagṛhṇādariṣṭyai tena tvā parigṛhṇāmyasāviti nāmāsya gṛhṇātyathāsya dakṣiṇe karṇe japatyasmai prayandhi maghavannṛjīṣinnitīndra śreṣṭhāni draviṇāni dhehīti savye mā cchitthā mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ śarada āyuṣo jīva putra / te nāmnā mūrdhānamabhijighrāmyasāviti trirmūrdhānamavajighredgavāṃ tvā hiṅkāreṇābhihiṅkaromīti trirmūrdhānamabhihiṅkuryāt

athāto daivaḥ parimara etadvai brahma dīpyate yadagnirjvalatyathaitanmriyate yanna jvalati tasyādityameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yathādityo dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya candramasameva tejo gacachati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccandramā dṛśyate / athaitanmriyate yanna dṛśyate tasya vidyutameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yadvidyudvidyotate'thaitanmriyate yanna vidyotate tasya vāyumeva tejo gacchati vāyuṃ prāṇaḥ / tā vā etāḥ sarvā devatā vāyumeva praviśya vāyau mṛtā na mṛcchante tasmādeva u punarudīrata ityadhidaivatamathādhyātmam

etadvai brahma dīpyate yadvācā vadatyathaitanmriyate yanna vadati tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccakṣuṣā paśyatyathaitanmriyate yanna paśyati tasya śrotrameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yacchrotreṇa śṛṇotyathaitanmriyate yanna śṛṇoti tasya mana eva tejo gacchati prāṇa etadvai brahma dīpyate yanmanasā dhyāyatyathaitanmriyate yanna dhyāyati tasya prāṇameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇastāvā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe mṛtā na mṛcchante tasmā deva u punarudīrate tadyadiha vā evaṃ vidvāṃsa ubhau parvatāvabhipravarteyātāṃ tustūrṣamāṇo dakṣiṇaścottaraśca na haivainaṃ stṛṇvīyātām / atha ya enaṃ dviṣanti yāṃśca svayaṃ dveṣṭi ta enaṃ sarve parimriyante

athāto niḥśreyasādānaṃ sarvā ha vai devatā ahaṃ śreyase vivadamānāḥ / asmāccharīrāduccakramustaddārubhūtaṃ śiṣyethaitadvākpraviveśa tadvācā vadacchiṣya eva / athaitaccakṣuḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchiṣya evāthainacchrotraṃ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvacchiṣya evāthainanmanaḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvanmanasā dhyāyacchiṣya evāthaitatprāṇaḥ praviveśa tattata eva samuttasthau te devāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ vicintya prāṇameva prajñātmānamabhisambhūya sahaitaiḥ sarvairasmāllokāduccakramuḥ / te vāyu-pratiṣṭhākāśātmānaḥ svaryayustathaॊ evaivaṃ vidvānsarveṣāṃ bhūtānāṃ prāṇameva prajñātmānamabhisambhūya sahaitaiḥ sarvairasmāccharīrādutkrāmati sa vāyupratiṣṭhākāśātmā na svareti tadbhavati yatraitaddevāstatprāpya tadamṛto bhavatiyadamṛtā devāḥ

athātaḥ pitāputrīyaṃ sampradānamiti cācakṣate / pitā putraṃ preṣyannāhvayati navaistṛṇairagāraṃ saṃstīryāgnimupasamādhāyodakumbhaṃ sapātramupanidhāyāhatena vāsasā sampracchannaḥ svayaṃ śyeta etya putra upariṣaṭādabhinipadyate, indriyairasyendriyāṇi saṃspṛśyāpi vāsyābhimukhata evāsītāthāsmai saṃprayacchati vācaṃ me tvayi dadhānīti pitā vācaṃ te mayi dadha iti putraḥ prāṇaṃ me tvayi dadhānīti pitā prāṇaṃ te mayi dadha iti putraḥ / cakṣurme tvayi dadhānīti pitā cakṣuste mayi dadha iti putraḥ / śrotraṃ me tvayi dadhānīti pitā śrotraṃ te mayi dadha iti putraḥ / mano me tvayi dadhānīti pitā manaste mayi dadha iti putraḥ / annarasānme tvayi dadhānīti pitānnarasāṃste mayi dadha iti putraḥ / karmāṇi me tvayi dadhānīti pitā karmāṇi te mayi dadha iti putraḥ / sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti pitā sukhaduḥkhe te mayi dadha iti putraḥ / ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitā ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putraḥ / ityā me tvayi dadhānīti pitā ityā te mayi dadha iti putraḥ / dhiyo vijñātavyaṃ kāmānme tvayi dadhānīti pitā dhiyo vijñātavyaṃ kāmāṃste mayi dadha iti putraḥ / atha dakṣiṇāvutprāṅupaniṣkrāmati taṃ pitānumantrayate yaśo brahmavarcasamannādyaṃ kīrtistvā juṣatāmityathetaraḥ savyamaṃsamanvavekṣate pāṇināntardhāya vasanāntena vā pracchādya svargāṃllokānkāmānavāpnuhīti sa yadyagadaḥ syātputrasyaiśvarye pitā vasetpari vā vrajedyadyu vai preyādyadevainaṃ samāpayati tathā samāpayitavyo bhavati tathā samāpayitavyo bhavati

// tṛtīyo'dhyāyaḥ //
pratardano ha daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma / yuddhena ca pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca / pratardana varaṃ te dadānīti sa hovāca pratardanaḥ / tvameva me vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyasa iti taṃ hendra uvāca / na vai varo'varasmai vṛṇīte tvameva vṛṇīṣvetyevamaro vai kila ma iti hovāca pratardano'tho khalvindraḥ satyādeva neyāya / satyaṃ hīndraḥ sa hovāca / māmeva vijānīhyetadevāhaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manye / yanmāṃ vijānīyāt / triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanamavāṅmukhānyatīnsālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ bahvīḥ sandhā atikramya divi prahlādīyānatṛṇamahamantarikṣe paulomānpṛthivyāṃ kālakhāñjān / tasya me tatra na loma ca māmīyate / sa yo māṃ vijānīyānnāsya kena ca karmaṇā loko mīyate / na mātṛvadhena na pitṛvadhena na steyena na bhrūṇahatyayā nāsya pāpaṃ ca na cakṛṣo mukhānnīlaṃ vettīti

sa hovāca prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāsva | āyuḥ prāṇaḥ prāṇo vā āyuḥ prāṇa evācāmṛtam / yāvaddhyasmiñcharīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ / prāṇena hyevāmuṣmiṃlloke'mṛtatvamāpnoti / prajñayā satyasaṅkalpaṃ sa yo mamāyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmiṃlloka eti / āpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke / taddhaika āhurekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti / na hi kaścana śaknuyātsakṛdvācā nāma prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ manasā dhyānamityekabhūyaṃ vai prāṇāḥ / ekaikametāni sarvāṇyeva prajñāpayanti / vācaṃ vadantī sarve prāṇā anuvadanti / cakṣuḥ paśyatsarve prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṛṇvatsarve prāṇā anuśṛṇvanti mano dhyāyatsarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇantīti / evamuhaivaitaditi hendra uvāca / astītyeva prāṇānāṃ niḥśreyasādānamiti

jīvati vāgapeto mūkānhi paśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhānhi paśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirānhi paśyāmo jīvati manopeto bālānhi paśyāmo jīvati bāhucchinno jīvatyūrucchinna iti / evaṃ hi paśyāma iti / atha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotathāpayati / tasmādetadevo'thamupāsīta / yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ / saha hyetāvasmiñcharīre vasataḥ sahotkrāmatastasyaiṣaiva dṛṣṭiḥ / etadvijñānam / yatraitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati / tadainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti / sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato sarvā diśaॊ visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ / tasyaiṣaiva siddhiretadvijñānam / yatraitatpuruṣa ārto mariṣyannābalyaṃ nyetya mohaṃ naiti tadāhuḥ / udakramīccittam / na śṛṇoti na paśyati vācā vadati na dhyāyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ

sa yadāsmāccharīrādutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvairutkrāmati vāgasmātsarvāṇi nāmānyabhivisṛjate sṛjate / vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prāṇo'smātsarvāngandhānabhivisṛjate prāṇena sarvāngandhānāpnoti cakṣurasmātsarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti śrotramasmātsarvāñcchabdānabhivisṛjate śrotreṇa sarvāñcchabdānāpnoti mano'smātsarvāṇi dhyātānyabhivisṛjate manasā sarvāṇi dhyātānyāpnoti saiṣā prāṇe sarvāptiḥ / yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ sa ha hyetāvasmiñccharīre vasataḥ sahotkrāmataḥ / atha khalu yathā'syai prajñāyai sarvāṇi bhūtānyekaṃ bhavanti tadvyākhyāsyāmaḥ

vāgevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyai nāma parastātprativihitā bhūtamātrā / ghrāṇamevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya rūpaṃ parastātprativihitā bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya śabdaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyānnarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā hastāvevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātrā upastha evāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyānando ratiḥ prajātiḥ parastātprativihitā bhūtamātrā pādāvevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tayorityā parastātprativihitā bhūtamātrā prajñaivāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyai dhiyo vijñātavyaṃ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā

prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi sāmānyāpnoti / prajñayā prāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvāngandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvāñcchabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvānannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāṇyāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenānandaṃ ratiṃ prajñāmāpnoti prajñayā pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti prajñayaiva dhiyaṃ samāruhya prajñayaiva dhiyo vijñātavyaṃ kāmānāpnoti

na hi prajñāpetā vāṅnāma kiñcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha / nāhametannāma prājñāsiṣamiti / na hi prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ kañcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti / na hi prajñāpetaṃ cakṣū rūpaṃ kiñcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha / nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti na prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ kañcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha / nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetā jihvānnarasaṃ kañcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha / nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti na prajñāpetau hatau karma kiñcana prajñapayetāmanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatkarma prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaduḥkhaṃ kiñcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatsukhaduḥkhaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpeta upastha ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ kāñcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha / nāhametamānandaṃ na ratiṃ prajātiṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetau pādāvityāṃ kāñcana prajñāpayetāmanyatra me mano'bhūdityāha / nāhametāmityāṃ prājñasiṣamiti na hi prajñāpetā dhīḥ kācana siddhyenna prajñātavyaṃ prajñāyet

na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyānna gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta rūpavidyaṃ vidyānna śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ vijijñāsītānnarasavijñātāraṃ vidyānna karma vijijñāsīta kartāraṃ vidyānna sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyānnetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyāt / na mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāt / tā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprajñaṃ daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadvā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syuḥ

na hyanyatarato rūpaṃ kiñcana siddhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando'jaro'mṛtaḥ / na sādhunā karmaṇā bhūyānno evāsādhunā kanīyān / eṣa hyevainaṃ sādhukarma kārayati taṃ yamebhyo lokebhyo unninīṣata eṣa u evainamasādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣate / eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa sarveśvaraḥ sa ma ātmeti vidyātsa ma ātmeti vidyāt

// caturtho'dhyāyaḥ //
atha gārgyo ha vai bālākiranūcānaḥ saṃspṛṣṭa āsa so'yamuśinareṣu saṃvasanmatsyeṣu kurupañcāleṣu kāśīvideheṣviti sahājātaśatruṃ kāśyametyovāca / brahma te bravāṇīti taṃ hovāca ajātaśatruḥ / sahasraṃ dadmasta ityetasyāṃ vāci janako janaka iti vā u janā dhāvantīti

sa hovāca bālākirya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ / bṛhatpāṇḍaravāsā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdheti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā bhavati

sa hovācā bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ somo rājānnasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo mevamupāste'nnasyātmā bhavati

sa hovāca bālākirya evaiṣa vidyuti puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāstejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste tejasa ātmā bhavati

sa hovāca bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ śabdasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste śabdasyātmā bhavati

sa hovāca bālākirya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ pūrṇamapravarti brahmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pūryate prajayā paśubhirno eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpravartate

sa hovāca bālākirya evaiṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste / jiṣṇurha vāparājiṣṇuranyatasyajāyī bhavati

sa hovāca bālākirya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste viṣāsahirvānveṣa bhavati

sa hovāca bālākirya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā nāmnyasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste nāmnyasyātmā bhavatītyadhidaivatamathādhyātmam

sa hovāca bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāmājāyate nāpratirūpaḥ

sa hovāca bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste vindate dvitīyāddvitīyavānbhavati

sa hovāca bālākirya evaiṣa śabdaḥ puruṣamanveti tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātsaṃmohameti

sa hovāca bālākirya evaiṣa cchāyāpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpramīyate

sa hovāca bālākirya evaiṣa śārīraḥ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiḥ

sa hovāca bālākirya evaiṣa prājña ātmā yenaitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnamācarati tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā yamo rājeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste sarvaṃ hāsmā idaṃ śraiṣṭhyāya gamyate

sa hovāca bālākirya evaiṣa dakṣiṇe'kṣanpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā nāmna ātmā'gnerātmā jyotiṣa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati

sa hovāca bālākirya evaiṣa savye'kṣanpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavatīti

tata u ha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruretāvannu bālākā३i ityetāvaddhīti hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrurmṛṣā vai kila mā samavādayiṣṭhā brahma te bravāṇīti / sa hovāca yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma sa vai veditavya iti tata u ha bālākiḥ samitpāṇiḥ praticakrāmopāyānīti taṃ hovācajātaśatruḥ pratilomarūpameva syādyatkṣatriyo brāhmaṇamupanayet / ehi vyeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ ha pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ puruṣamīyatustaṃ hājātaśatrurāmantrayāṃcakre / bṛhatpāṇḍaravāsaḥ somarājanniti / sa u ha tūṣṇīmeva śiśye / tata u hainaṃ yaṣṭyāvicikṣepa sa tata eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ / kvaiṣa etadvāloke puruṣo'śayiṣṭa kvaitadabhūtkuta etadāgā३diti / tata u ha bālākirna vijajñau

taṃ hovācājātaśatruryatraiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa yatraitadabhūdyata etadāgāddhitā nāma hṛdayasya nāḍyo hṛdayātpurītatamabhipratanvanti tadyathā sahasradhā keśo vipāṭitastāvadaṇvyaḥ piṅgalasyāṇimnā tiṣṭhanti / śuklasya kṛṣṇasya pītasya lohitasyeti tāsu tadā bhavati / yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyasminprāṇa evaikadhā bhavati tathainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāstadyathā kṣuraḥ kṣuradhyāne'vahitaḥ syādviśvaṃbharo vā viśvaṃbharakulāya evamevaiṣa prājña ātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ā lomabhya ā nakhebhyaḥ

tametamātmānametamātmano'nvavasyati yathā śreṣṭhinaṃ svāstadyathā śreṣṭhaiḥ svairbhuṅkte yathā vā śreṣṭhinaṃ svā bhuñjantyevamevaiṣa prājñātmaitairātmabhirbhuṅkte / evaṃ vai tamātmānameta ātmāno bhuñjanti / sa yāvaddha vā indra etamātmānaṃ na vijajñe tāvadenamasurā abhibabhūvuḥ / sa yadā vijajñe'tha hatvāsurānvijitya sarveṣāṃ devānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ parīyāya evaivaṃ vidvānsarvānpāpmano'pahatya sarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda ya evaṃ veda

ॐ vāṅme manasi pratiṣṭhitā / mano me vāci pratiṣṭhitam / āvirāvīrma edhi / vedasya mā āṇīsthaḥ / śrutaṃ me māprahāsīḥ /
anenādhītenāhorātrānsandadhāmi / ṛtaṃ vadiṣyāmi/ satyaṃ vadiṣyāmi / tanmāmavatu / tadvaktāramavatu / avatu māmavatuvaktāram //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// iti kauṣītakibrāhmaṇopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya