કૌષીતકિબ્રાહ્મણોપનિષત્ · અધ્યાય 1

॥ કૌષીતકિબ્રાહ્મણોપનિષત્ ॥
ૐ વાઙ્મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા । મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ । આવિરાવીર્મ એધિ । વેદસ્ય મા આણીસ્થઃ । શ્રુતં મે માપ્રહાસીઃ ।
અનેનાધીતેનાહોરાત્રાન્સન્દધામિ । ઋતં વદિષ્યામિ। સત્યં વદિષ્યામિ । તન્મામવતુ । તદ્વક્તારમવતુ । અવતુ મામવતુવક્તારમ્ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
ચિત્રો હ વૈ ગાર્ગ્યાયણિર્યક્ષમાણ આરુણિં વવ્રે સ હ પુત્રં શ્વેતકેતું પ્રજિઘાય યાજયેતિ । તં હાસીનં પપ્રચ્છ ગૌતમસ્ય પુત્રાસ્તે સંવૃતં લોકે યસ્મિન્માધાસ્યસ્યન્યમુતાહો બ૊દ્ધ્વા તસ્ય લોકે ધાસ્યસીતિ । સ હોવાચ નાહમેતદ્વેદ હન્તાચાર્યં પૃચ્છાનીતિ । સ હ પિતરમાસાદ્ય પપ્રચ્છેતીતિ મા પ્રાક્ષીત્કથં પ્રતિબ્રવાણીતિ । સ હોવાચાહમપ્યેતન્ન વેદ સદસ્યેવ વયં સ્વાધ્યાયમધીત્ય હરામહે યન્નઃ પરે દદત્યેહ્યુભૌ ગમિષ્યાવ ઇતિ । સ હ સમિત્પાણિશ્ચિત્રં ગાર્ગ્યાયણિં પ્રતિચક્રમ ઉપાયાનીતિ તં હોવાચ બ્રહ્માર્હોસિ ગૌતમ યો મામુપાગા એહિ ત્વા જ્ઞપયિષ્યામીતિ

સ હોવાચ યે વૈ કે ચાસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્છન્તિ । તેષાં પ્રાણૈઃ પૂર્વપક્ષ આપ્યાયતે । અથાપરપક્ષે ન પ્રજનયતિ । એતદ્વૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારં યશ્ચન્દ્રમાસ્તં યત્પ્રત્યાહ તમતિસૃજતેઽથ ય એનં પ્રત્યાહતમિહ વૃષ્ટિર્ભૂત્વા વર્ષતિ સ ઇહ કીટો વા પતઙ્ગો વા શકુનિર્વા શાર્દૂલો વા સિંહો વા મત્સ્યો વા પરશ્વા વા પુરુષો વાન્યો વૈતેષુ સ્થાનેષુ પ્રત્યાજાયતે યથાકર્મ યથાવિદ્યમ્ । તમાગતં પૃચ્છતિ કોઽસીતિ તં પ્રતિબ્રૂયાદ્વિચક્ષણાદૃતવો રેત આભૃતં પઞ્ચદશાત્પ્રસૂતાત્પિત્ર્યાવતસ્તન્મા પુંસિ કર્તર્યેરયધ્વં પુંસા કર્ત્રા માતરિ મા નિષિક્તઃ સ જાયમાન ઉપજાયમાનો દ્વાદશ ત્રયોદશ ઉપમાસો દ્વાદશત્રયોદશેન પિત્રા સન્તદ્વિદેહં તન્મ ઋતવો મર્ત્યવ આરભધ્વમ્ । તેન સત્યેન તપસર્તુરસ્મ્યાર્તવોઽસ્મિ કોઽસિ ત્વમસ્મીતિ તમતિસૃજતે

સ એતં દેવયાનં પન્થાનમાસાદ્યાગ્નિલોકમાગચ્છતિ સ વાયુલોકં સ વરુણલોકં સ આદિત્યલોકં સ ઇન્દ્રલોકં સ પ્રજાપતિલોકં સ બ્રહ્મલોકં તસ્ય હ વા એતસ્ય બ્રહ્મલોકસ્યારોહૃદો મુહૂર્ત૊ઽન્વેષ્ટિહા વિરજા નદીલ્યો વૃક્ષઃ સાલજ્યં સંસ્થાનમપરાજિતમાયતનમિન્દ્રપ્રજાપતી દ્વારગોપૌ । વિભુપ્રમિતં વિચક્ષણાઽઽસન્દ્યમિતૌજાઃ પર્યઙ્કઃ પ્રિયા ચ માનસી પ્રતિરૂપા ચ ચાક્ષુષી પુષ્પાણ્યાવયતૌ વૈ ચ જગાન્યમ્બાશ્ચામ્બાવયવીશ્ચાપ્સરસઃ । અમ્બયા નદ્યસ્તમિત્થંવિદાગચ્છતિ તં બ્રહ્મા હાભિધાવત મમ યશસા વિજરાં વા અયં નદીં પ્રાપન્ન વા અયં જરયિષ્યતીતિ

તં પઞ્ચશતાન્યપ્સરસાં પ્રતિધાવન્તિ શતં ચૂર્ણહસ્તાઃ શતં ફલહસ્તાઃ શતમાઞ્જનહસ્તાઃ શતં માલ્યાહસ્તાઃ બ્રહ્માલઙ્કારેણાલઙ્કુર્વન્તિ સ બ્રહ્માલઙ્કારેણાલઙ્કૃતો બ્રહ્મ વિદ્વાન્ બ્રહ્મૈવાભિપ્રૈતિ સ આગચ્છત્યારં હૃદં તન્મનસાત્યેતિ તમિત્વા સમ્પ્રતિવિદો મજ્જન્તિ સ આગચ્છતિ મુહૂર્તાન્યેષ્ટિહાંસ્તેઽસ્માદપદ્રવન્તિ સ આગચ્છતિ વિરજાં નદીં તાં મનસૈવાત્યેતિ । તત્સુકૃતદુષ્કૃતે ધૂનુતે । તસ્ય પ્રિયા જ્ઞાતયઃ સુકૃતમુપયન્ત્યપ્રિયા દુષ્કૃતં તદ્યથા રથેન ધાવયન્રથચક્રે પર્યવેક્ષત, એવમહોરાત્રે પર્યવેક્ષત એવં સુકૃતદુષ્કૃતે સર્વાણિ ચ દ્વન્દ્વાનિ સ એષ વિસુકૃતો વિદુષ્કૃતો બ્રહ્મ વિદ્વાન્બ્રહ્મૈવાભિપ્રૈતિ

સ આગચ્છતીલ્યં વૃક્ષં તં બ્રહ્મગન્ધઃ પ્રવિશતિ, સ આગચ્છતિ સાલજ્યં સંસ્થાનં તં બ્રહ્મરસઃ પ્રવિશતિ, આગચ્છત્યપરાજિતમાયતનં તં બ્રહ્મતેજઃ પ્રવિશતિ સ આગચ્છતિ । ઇન્દ્રપ્રજાપતી દ્વારગોપૌ તાવસ્માદપદ્રવતઃ સ આગચ્છતિ વિભુપ્રમિતં તં બ્રહ્મયશઃ પ્રવિશતિ સ આગચ્છતિ વિચક્ષણામાસન્દીં બૃહદ્રથન્તરે સામની પૂર્વૌ પાદૌ શ્યૈત નૌધસે ચાપરૌ વૈરૂપવૈરાજે અનૂચ્યેતે શાક્વરરૈવતે તિરશ્ચી સા પ્રજ્ઞા પ્રજ્ઞયા હિ વિપશ્યતિ સ આગચ્છ્ત્યમિતૌજસં પર્યઙ્કં સ પ્રાણસ્તસ્ય ભૂતં ચ ભવિષ્યચ્ચ પૂર્વૌ પાદૌ શ્રીશ્ચેરા ચાપરૌ બૃહદ્રથન્તરે અનૂચ્યે ભદ્રયજ્ઞાયજ્ઞીયે શીર્ષણ્યમૃચશ્ચ સામાનિ ચ પ્રાચીનાતાનાનિ યજૂંષિ તિરશ્ચીનાનિ સોમાંશવ ઉપસ્તરણમુદ્ગીથ ઉપશ્રીઃ શ્રીરુપબર્હણં તસ્મિન્બ્રહ્માસ્તે તમિત્થંવિત્પાદેનૈવાગ્ર આરોહતિ । તં બ્રહ્માહ કોઽસીતિ તં પ્રતિબ્રૂયાત્

ઋતુરસ્મ્યાર્તવોઽસ્મ્યાકાશાદ્યોનેઃ સમ્ભૂતો ભાર્યા એતત્સંવત્સરસ્ય તેજોભૂતસ્ય ભૂતસ્યાત્મભૂતસ્ય ત્વમાત્માસિ યસ્ત્વમસિ સોહમસ્મીતિ તમાહ કોઽહમસ્મીતિ સત્યમિતિ બ્રૂયાત્કિં તદ્યત્સત્યમિતિ યદન્યદ્દેવેભ્યશ્ચ પ્રાણેભ્યશ્ચ તત્સદથ યદ્દેવાચ્ચ પ્રાણાશ્ચ તત્ત્યં તદેતયા વાચાભિવ્યાહ્રિયતે સત્યમિત્યેતાવદિદં સર્વમિદં સર્વમસિ । ઇત્યેવૈનં તદાહ । તદેતદૃક્શ્લોકેનાભ્યુક્તં યજૂદરઃ સામશિરા અસાવૃઙ્મૂર્તિરવ્યયઃ । સ બ્રહ્મેતિ હિ વિજ્ઞેય ઋષિર્બ્રહ્મમયો મહાનિતિ । તમાહ કેન મે પૌંસ્રાનિ નામાન્યાપ્નોતીતિ પ્રાણેનેતિ બ્રૂયાત્ । કેન સ્ત્રીનામાનીતિ વાચેતિ કેન નપુંસકનામાનીતિ મનસેતિ કેન ગન્ધાનિતિ ઘ્રાણેનેતિ બ્રૂયાત્ । કેન રૂપાણીતિ ચક્ષુષેતિ કેન શબ્દાનિતિ શ્રોત્રેણેતિ કેનાન્નરસાનિતિ જિહ્વયેતિ કેન કર્માણીતિ હસ્તાભ્યામિતિ કેન સુખદુઃખે ઇતિ શરીરેણેતિ કેનાનન્દં રતિં પ્રજાપતિમિત્યુપસ્થેનેતિ । કેનેત્યા ઇતિ પાદાભ્યામિતિ કેન ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાનિતિ પ્રજ્ઞયેતિ બ્રૂયાત્તમહ । આપો વૈ ખલુ મે હ્યસાવયં તે લોક ઇતિ સા યા બ્રહ્મણ૊ જિતિર્યા વ્યષ્ટિસ્તાં જિતિં જયતિ તાં વ્યષ્ટિં વ્યશ્નુતે ય એવં વેદ ય એવં વેદ

॥ દ્વિતીય૊ઽધ્યાયઃ

પ્રાણો બ્રહ્મેતિ હ સ્માહ કૌષીતકિસ્તસ્ય હ વા એતસ્ય પ્રાણસ્ય બ્રહ્મણો મનો દૂતં વાક્પરિવેષ્ટ્રી ચક્ષુર્ગાત્રં શ્રોત્રં સંશ્રાવયિતૃ તસ્મૈ વા એતસ્મૈ પ્રાણાય બ્રહ્મણ એતાઃ સર્વા દેવતા અયાચમાનાય બલિં હરન્તિ તથો એવાસ્મૈ સર્વાણિ ભૂતાન્યયાચમાનાયૈવ બલિં હરન્તિ ય એવં વેદ તસ્યોપનિષન્ન યાચેદિતિ । તદ્યથા ગ્રામં ભિક્ષિત્વાઽલબ્ધોપવિશેન્નાહમતો દત્તમશ્નીયામિતિ । ય એવૈનં પુરસ્તાત્પ્રત્યાચક્ષીરંસ્ત એવૈનમુપમન્ત્રયન્તે દદામ ત ઇત્યેષ ધર્મો યાચતો ભવતિ । અન્યતસ્ત્વેવૈનમુપમન્ત્રયન્તે દદામ ત ઇતિ

પ્રાણો બ્રહ્મેતિ હ સ્માહ પૈઙ્ગ્યસ્તસ્ય હ વા એતસ્ય પ્રાણસ્ય બ્રહ્મણો વાક્પરસ્તાચ્ચક્ષુરારુન્ધે ચક્ષુઃ પરસ્તાચ્છ્રોત્રમારુન્ધે શ્રોત્રં પરસ્તાન્મન આરુન્ધે મનઃ પરસ્તાત્પ્રાણ આરુન્ધે તસ્મૈ વા એતસ્મૈ વા પ્રાણાય બ્રહ્મણ એતાઃ સર્વા દેવતા અયાચમાનાય બલિં હરન્તિ એવાસ્મૈ સર્વાણિ ભૂતાન્યયચમાનાયૈવ બલિં હરન્તિ ય એવં વેદ તસ્ય૊પનિષન્ન યાચેદિતિ તદ્યથા ગ્રામં ભિક્ષિત્વાઽલબ્ધ્વોપવિશેન્નાહમતો દત્તમશ્નીયામિતિ ય એવૈનં પુરસ્તાત્પ્રત્યાચક્ષીરંસ્ત એવૈનમુપમન્ત્રયન્તે દદામ ત ઇત્યેષ ધર્મો યાચિતો ભવત્યન્યતસ્ત્વેવૈનમુપમન્ત્રયન્તે દદામ ત ઇતિ

અથાત એકધનાવરોધનં યદેકધનમભિધ્યાયાત્પૌર્ણમાસ્યાં વાઽમાવાસ્યાયાં વા શુદ્ધપક્ષે વા પુણ્યે નક્ષત્રેઽગ્નિમુપસમાધાય પરિસમુહ્ય પરિસ્તીર્ય પર્યુક્ષ્યોપૂર્વદક્ષિણં જાન્વાચ્ય સ્રુવેણ વા ચમસેન વા કંસેન વૈતા આજ્યાહુતીર્જુહોતિ વાઙ્નામદેવતાવરોધિની સા મેઽમુષ્માદિદમવરુન્ધાં તસ્યૈ સ્વાહા । પ્રાણ૊ નામ દેવતાઽવર૊ધિની સા મેમુષ્માદિદમવરુન્ધાં તસ્યૈ સ્વાહા । ચક્ષુર્નામ દેવતાવરોધિની સા મેઽમુષ્માદિદમવરુન્ધાં તસ્યૈ સ્વાહા । શ્રોત્રં નામ દેવતાવરોધિની સા મેઽમુષ્માદિદમવરુન્ધાં તસ્યૈ સ્વાહા । મનો નામ દેવતાવરોધિની સા મેઽમુષ્માદિદમવરુન્ધાં તસ્યૈ સ્વાહ। પ્રજ્ઞા નામ દેવતાવરોધિની સા મેઽમુષ્માદિદમવરુન્ધાં તસ્યૈ સ્વાહેત્યથ ધૂમગન્ધં પ્રજિઘ્રાયાજ્યલેપેનાઙ્ગાન્યનુવિમૃજ્ય વાચંયમોઽભિપ્રવૃજ્યાર્થં બ્રવીત દૂતં વા પ્રહિણુયાલ્લભતે હૈવ

અથાતો દૈવસ્મરો યસ્ય પ્રિયો બુભૂષેદ્યસ્યૈ વા એષાં વૈ તેષામેવૈકસ્મિન્પર્વણ્યગ્નિમુપસમાધાયૈતયૈવાવૃતૈતા આજ્યાહુતીર્જુહોતિ વાચં મયિ જુહ૊મ્યસૌ સ્વાહા । ચક્ષુસ્તે મયિ જુહોમ્યસૌ સ્વાહા । શ્ર૊ત્રં તે મયિ જુહ૊મ્યસૌ સ્વાહા । મનસ્તે મયિ જુહ૊મ્યસૌ સ્વાહા । પ્રજ્ઞાં તે મયિ જુહોમ્યસૌ સ્વાહેત્યથ ધૂમગન્ધં પ્રજિઘ્રાયાજ્યલેપેનાઙ્ગાન્યનુવિમૃજ્ય વાચંયમોઽભિપ્રવૃજ્ય સંસ્પર્શં જિગમિષેદપિ વાતાદ્વા સમ્ભાષમાણસ્તિષ્ઠેત્પ્રિયો હૈવ ભવતિ સ્મરન્તિ હૈવાસ્ય

અથાતઃ સાયમન્નં પ્રાતર્દનમાન્તરમગ્નિહોત્રમિતિ ચાચક્ષતે યાવદ્વૈ પુરુષો ભાષતે ન તાવત્પ્રાણિતું શક્નોતિ પ્રાણં તદા વાચિ જુહોતિ । યાવદ્વૈ પુરુષઃ પ્રાણિતિ ન તાવદ્ભાષિતું શક્નોતિ વાચં તદા પ્રાણે જુહોતિ । એતેઽનન્તેઽમૃતાહુતિર્જાગ્રચ્ચ સ્વપંશ્ચ સન્તતમવ્યવચ્છિન્નં જુહોત્યથ યા અન્યા આહુતયોઽન્તવત્યસ્તાઃ કર્મમય્યો હિ ભવન્ત્યેતદ્ધ વૈ પૂર્વે વિદ્વાંસોઽગ્નિહોત્રં ન જુહવાંચક્રુઃ

ઉક્થં બ્રહ્મેતિ હ સ્માહ શુષ્કભૃઙ્ગરસ્તદૃગિત્યુપાસીત સર્વાણિ હાસ્મૈ ભૂતાનિ શ્રૈષ્ઠ્યાયાભ્યર્ચ્યન્તે તદ્યજુરિત્યુપાસીત સર્વાણિ હાસ્મૈ ભૂતાનિ શ્રૈષ્ઠ્યાય યુજ્યન્તે તત્સામેત્યુપાસીત સર્વાણિ હાસ્મૈ ભૂતાનિ શ્રૈષ્ઠ્યાય સન્નમન્તે તચ્છ્રીરિત્યુપાસીત તદ્યશ ઇત્યુપાસીત તત્તેજ ઇત્યુપાસીત તદ્યથૈતચ્છાસ્ત્રાણાં શ્રીમત્તમં યશસ્વિતમં તેજસ્વિતમં ભવતિ । તથૈવૈવં વિદ્વાન્સર્વેષાં ભૂતાનાં શ્રીમત્તમો યશસ્વિતમસ્તેજસ્વિતમો ભવતિ । તમેતમૈષ્ટકં કર્મમયમાત્માનમધ્વર્યુઃ સંસ્કરોતિ તસ્મિન્યજુર્મયં પ્રવયતિ યજુર્મયમ્ ઋઙ્મયં હોતા ઋઙ્મયે સામમયમુદ્ગાતા સ એષ સર્વસ્યૈ ત્રયીવિદ્યાયા આત્મૈષ ઉ એવાસ્યાત્મા એતદાત્મા ભવતિ ય એવં વેદ

અથાતઃ સર્વજિતઃ કૌષીતકેસ્ત્રીણ્યુપાસનાનિ ભવન્તિ યજ્ઞોપવીતં કૃત્વાપ આચમ્ય ત્રિરુદપાત્રં પ્રસિચ્યોદ્યન્તમાદિત્યમુપતિષ્ઠેત વર્ગોઽસિ પાપ્માનં મે વૃઙ્ધીત્યેતયૈવાવૃતા મધ્યે સન્તમુદ્વર્ગોઽસિ પાપ્માનં મે વૃઙ્ધીત્યેતયૈવાવૃતાઽસ્તં યન્તં સંવર્ગોઽસિ પાપ્માનં મે સંવૃઙ્ધીતિ । યદહોરાત્રાભ્યાં પાપં કરોતિ સં તદ્વૃઙ્ક્તે

અથ માસિ માસ્યમાવાસ્યાયાં પશ્ચાચ્ચન્દ્રમસં દૃશ્યમાનમુપતિષ્ઠેતૈતયૈવાવૃતા હરિતતૃણાભ્યાં વાક્પ્રત્યસ્યતિ યત્તે સુસીમં હૃદયમધિ ચન્દ્રમસિ શ્રિતં તેનામૃતત્વસ્યેશાનં માહં પૌત્રમઘં રુદમિતિ ન હાસ્માત્પૂર્વાઃ પ્રજાઃ પ્રયન્તીતિ નુ જાતપુત્રસ્યાથાજાતપુત્રસ્યાપ્યાયસ્વ સમેતુ તે સન્તે પયાંસિ સમુયન્તુ વાજા યમાદિત્યા અંશુમાપ્યાયયન્તીત્યેતાસ્તિસ્ર ઋચો જપિત્વા માસ્માકં પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિરાપ્યાયયિષ્ઠા ય૊ઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મસ્તસ્ય પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિરાપ્યાયસ્વેતિ દૈવીમાવૃતમાવર્ત આદિત્યસ્યાવૃતમન્વાવર્તયતિ દક્ષિણં બાહુમન્વાવર્તતે

અથ પૌર્ણમાસ્યાં પુરસ્તાચ્ચન્દ્રમસં દૃશ્યમાનમુપતિષ્ઠેતૈતયૈવાવૃતા સોમો રાજાસિ વિચકક્ષણઃ પઞ્ચમુખોઽસિ પ્રજાપતિર્બ્રાહ્મણસ્ત એકં મુખં તેન મુખેન રાજ્ઞોઽત્સિ તેન મુખેન મામન્નાદં કુરુ રાજા ત એકં મુખં તેન મુખેન વિશોત્સિ તેનૈવ મુખેન મામન્નાદં કુરુ શ્યેનસ્ત એકં મુખં તેન મુખેન પક્ષિણોઽત્સિ તેન મુખેન મામન્નાદં કુરુ અગ્નિષ્ટ એકં મુખં તેન મુખેનેમં લોકમત્સિ તેન મુખેન મામન્નાદં કુરુ ત્વયિ પઞ્ચમં મુખં તેન મુખેન સર્વાણિ ભૂતાન્યત્સિ તેન મુખેન મામન્નાદં કુરુ માસ્માકં પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિરવક્ષેષ્ઠા યોઽસ્માદ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મસ્તસ્ય પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિરવક્ષીયસ્વેતિ દૈવીમાવૃતમાવર્ત આદિત્યસ્યાવૃતમન્વાવર્તન્ત ઇતિ દક્ષિણં બાહુમન્વાવર્તતે

અથ સંવેશઞ્જાયાયૈ હૃદયમભિમૃશેદ્યત્તે સુસીમે હૃદયે હિતમન્તઃ પ્રજાપતૌ મન્યેઽહં માં તદ્વિદ્વાંસં તેન માહં પૌત્રમઘં રુદમિતિ ન હાસ્મત્પૂર્વાઃ પ્રજાઃ પ્રૈતીતિ

અથ પ્રોષ્યાન્પુત્રસ્ય મૂર્ધાનમભિમૃશેત્ । અઙ્ગાદઙ્ગાત્સમ્ભવસિ હૃદયાદધિજાયસે । આત્મા ત્વં પુત્ર માવિથ સ જીવ શરદઃ શતમસાવિતિ નામાસ્ય ગૃહ્ણાતિ । અશ્મા ભવ પરશુર્ભવ હિરણ્યમસ્તૃતં ભવ । તેજો વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમસાવિતિ નામાસ્ય ગૃહ્ણાતિ। યેન પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ પર્યગૃહ્ણાદરિષ્ટ્યૈ તેન ત્વા પરિગૃહ્ણામ્યસાવિતિ નામાસ્ય ગૃહ્ણાત્યથાસ્ય દક્ષિણે કર્ણે જપત્યસ્મૈ પ્રયન્ધિ મઘવન્નૃજીષિન્નિતીન્દ્ર શ્રેષ્ઠાનિ દ્રવિણાનિ ધેહીતિ સવ્યે મા ચ્છિત્થા મા વ્યથિષ્ઠાઃ શતં શરદ આયુષો જીવ પુત્ર । તે નામ્ના મૂર્ધાનમભિજિઘ્રામ્યસાવિતિ ત્રિર્મૂર્ધાનમવજિઘ્રેદ્ગવાં ત્વા હિઙ્કારેણાભિહિઙ્કરોમીતિ ત્રિર્મૂર્ધાનમભિહિઙ્કુર્યાત્

અથાતો દૈવઃ પરિમર એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યદગ્નિર્જ્વલત્યથૈતન્મ્રિયતે યન્ન જ્વલતિ તસ્યાદિત્યમેવ તેજો ગચ્છતિ વાયું પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યથાદિત્યો દૃશ્યતેઽથૈતન્મ્રિયતે યન્ન દૃશ્યતે તસ્ય ચન્દ્રમસમેવ તેજો ગચછતિ વાયું પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યચ્ચન્દ્રમા દૃશ્યતે । અથૈતન્મ્રિયતે યન્ન દૃશ્યતે તસ્ય વિદ્યુતમેવ તેજો ગચ્છતિ વાયું પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યદ્વિદ્યુદ્વિદ્યોતતેઽથૈતન્મ્રિયતે યન્ન વિદ્યોતતે તસ્ય વાયુમેવ તેજો ગચ્છતિ વાયું પ્રાણઃ । તા વા એતાઃ સર્વા દેવતા વાયુમેવ પ્રવિશ્ય વાયૌ મૃતા ન મૃચ્છન્તે તસ્માદેવ ઉ પુનરુદીરત ઇત્યધિદૈવતમથાધ્યાત્મમ્

એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યદ્વાચા વદત્યથૈતન્મ્રિયતે યન્ન વદતિ તસ્ય ચક્ષુરેવ તેજો ગચ્છતિ પ્રાણં પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યચ્ચક્ષુષા પશ્યત્યથૈતન્મ્રિયતે યન્ન પશ્યતિ તસ્ય શ્રોત્રમેવ તેજો ગચ્છતિ પ્રાણં પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યચ્છ્રોત્રેણ શૃણોત્યથૈતન્મ્રિયતે યન્ન શૃણોતિ તસ્ય મન એવ તેજો ગચ્છતિ પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યન્મનસા ધ્યાયત્યથૈતન્મ્રિયતે યન્ન ધ્યાયતિ તસ્ય પ્રાણમેવ તેજો ગચ્છતિ પ્રાણં પ્રાણસ્તાવા એતાઃ સર્વા દેવતાઃ પ્રાણમેવ પ્રવિશ્ય પ્રાણે મૃતા ન મૃચ્છન્તે તસ્મા દેવ ઉ પુનરુદીરતે તદ્યદિહ વા એવં વિદ્વાંસ ઉભૌ પર્વતાવભિપ્રવર્તેયાતાં તુસ્તૂર્ષમાણો દક્ષિણશ્ચોત્તરશ્ચ ન હૈવૈનં સ્તૃણ્વીયાતામ્ । અથ ય એનં દ્વિષન્તિ યાંશ્ચ સ્વયં દ્વેષ્ટિ ત એનં સર્વે પરિમ્રિયન્તે

અથાતો નિઃશ્રેયસાદાનં સર્વા હ વૈ દેવતા અહં શ્રેયસે વિવદમાનાઃ । અસ્માચ્છરીરાદુચ્ચક્રમુસ્તદ્દારુભૂતં શિષ્યેથૈતદ્વાક્પ્રવિવેશ તદ્વાચા વદચ્છિષ્ય એવ । અથૈતચ્ચક્ષુઃ પ્રવિવેશ તદ્વાચા વદચ્ચક્ષુષા પશ્યચ્છિષ્ય એવાથૈનચ્છ્રોત્રં પ્રવિવેશ તદ્વાચા વદચ્ચક્ષુષા પશ્યચ્છ્રોત્રેણ શૃણ્વચ્છિષ્ય એવાથૈનન્મનઃ પ્રવિવેશ તદ્વાચા વદચ્ચક્ષુષા પશ્યચ્છ્રોત્રેણ શૃણ્વન્મનસા ધ્યાયચ્છિષ્ય એવાથૈતત્પ્રાણઃ પ્રવિવેશ તત્તત એવ સમુત્તસ્થૌ તે દેવાઃ પ્રાણે નિઃશ્રેયસં વિચિન્ત્ય પ્રાણમેવ પ્રજ્ઞાત્માનમભિસમ્ભૂય સહૈતૈઃ સર્વૈરસ્માલ્લોકાદુચ્ચક્રમુઃ । તે વાયુ-પ્રતિષ્ઠાકાશાત્માનઃ સ્વર્યયુસ્તથ૊ એવૈવં વિદ્વાન્સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રાણમેવ પ્રજ્ઞાત્માનમભિસમ્ભૂય સહૈતૈઃ સર્વૈરસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામતિ સ વાયુપ્રતિષ્ઠાકાશાત્મા ન સ્વરેતિ તદ્ભવતિ યત્રૈતદ્દેવાસ્તત્પ્રાપ્ય તદમૃતો ભવતિયદમૃતા દેવાઃ

અથાતઃ પિતાપુત્રીયં સમ્પ્રદાનમિતિ ચાચક્ષતે । પિતા પુત્રં પ્રેષ્યન્નાહ્વયતિ નવૈસ્તૃણૈરગારં સંસ્તીર્યાગ્નિમુપસમાધાયોદકુમ્ભં સપાત્રમુપનિધાયાહતેન વાસસા સમ્પ્રચ્છન્નઃ સ્વયં શ્યેત એત્ય પુત્ર ઉપરિષટાદભિનિપદ્યતે, ઇન્દ્રિયૈરસ્યેન્દ્રિયાણિ સંસ્પૃશ્યાપિ વાસ્યાભિમુખત એવાસીતાથાસ્મૈ સંપ્રયચ્છતિ વાચં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા વાચં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ પ્રાણં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા પ્રાણં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ચક્ષુર્મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા ચક્ષુસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । શ્રોત્રં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા શ્રોત્રં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । મનો મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા મનસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । અન્નરસાન્મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતાન્નરસાંસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । કર્માણિ મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા કર્માણિ તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । સુખદુઃખે મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા સુખદુઃખે તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । આનન્દં રતિં પ્રજાતિં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા આનન્દં રતિં પ્રજાતિં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ઇત્યા મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા ઇત્યા તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાન્મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાંસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । અથ દક્ષિણાવુત્પ્રાઙુપનિષ્ક્રામતિ તં પિતાનુમન્ત્રયતે યશો બ્રહ્મવર્ચસમન્નાદ્યં કીર્તિસ્ત્વા જુષતામિત્યથેતરઃ સવ્યમંસમન્વવેક્ષતે પાણિનાન્તર્ધાય વસનાન્તેન વા પ્રચ્છાદ્ય સ્વર્ગાંલ્લોકાન્કામાનવાપ્નુહીતિ સ યદ્યગદઃ સ્યાત્પુત્રસ્યૈશ્વર્યે પિતા વસેત્પરિ વા વ્રજેદ્યદ્યુ વૈ પ્રેયાદ્યદેવૈનં સમાપયતિ તથા સમાપયિતવ્યો ભવતિ તથા સમાપયિતવ્યો ભવતિ

॥ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥
પ્રતર્દનો હ દૈવોદાસિરિન્દ્રસ્ય પ્રિયં ધામોપજગામ । યુદ્ધેન ચ પૌરુષેણ ચ તં હેન્દ્ર ઉવાચ । પ્રતર્દન વરં તે દદાનીતિ સ હોવાચ પ્રતર્દનઃ । ત્વમેવ મે વૃણીષ્વ યં ત્વં મનુષ્યાય હિતતમં મન્યસ ઇતિ તં હેન્દ્ર ઉવાચ । ન વૈ વરોઽવરસ્મૈ વૃણીતે ત્વમેવ વૃણીષ્વેત્યેવમરો વૈ કિલ મ ઇતિ હોવાચ પ્રતર્દનોઽથો ખલ્વિન્દ્રઃ સત્યાદેવ નેયાય । સત્યં હીન્દ્રઃ સ હોવાચ । મામેવ વિજાનીહ્યેતદેવાહં મનુષ્યાય હિતતમં મન્યે । યન્માં વિજાનીયાત્ । ત્રિશીર્ષાણં ત્વાષ્ટ્રમહનમવાઙ્મુખાન્યતીન્સાલાવૃકેભ્યઃ પ્રાયચ્છં બહ્વીઃ સન્ધા અતિક્રમ્ય દિવિ પ્રહ્લાદીયાનતૃણમહમન્તરિક્ષે પૌલોમાન્પૃથિવ્યાં કાલખાઞ્જાન્ । તસ્ય મે તત્ર ન લોમ ચ મામીયતે । સ યો માં વિજાનીયાન્નાસ્ય કેન ચ કર્મણા લોકો મીયતે । ન માતૃવધેન ન પિતૃવધેન ન સ્તેયેન ન ભ્રૂણહત્યયા નાસ્ય પાપં ચ ન ચકૃષો મુખાન્નીલં વેત્તીતિ

સ હોવાચ પ્રાણોઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા તં મામાયુરમૃતમિત્યુપાસ્વ । આયુઃ પ્રાણઃ પ્રાણો વા આયુઃ પ્રાણ એવાચામૃતમ્ । યાવદ્ધ્યસ્મિઞ્છરીરે પ્રાણો વસતિ તાવદાયુઃ । પ્રાણેન હ્યેવામુષ્મિંલ્લોકેઽમૃતત્વમાપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા સત્યસઙ્કલ્પં સ યો મમાયુરમૃતમિત્યુપાસ્તે સર્વમાયુરસ્મિંલ્લોક એતિ । આપ્નોત્યમૃતત્વમક્ષિતિં સ્વર્ગે લોકે । તદ્ધૈક આહુરેકભૂયં વૈ પ્રાણા ગચ્છન્તીતિ । ન હિ કશ્ચન શક્નુયાત્સકૃદ્વાચા નામ પ્રજ્ઞાપયિતું ચક્ષુષા રૂપં શ્રોત્રેણ શબ્દં મનસા ધ્યાનમિત્યેકભૂયં વૈ પ્રાણાઃ । એકૈકમેતાનિ સર્વાણ્યેવ પ્રજ્ઞાપયન્તિ । વાચં વદન્તી સર્વે પ્રાણા અનુવદન્તિ । ચક્ષુઃ પશ્યત્સર્વે પ્રાણા અનુપશ્યન્તિ શ્રોત્રં શૃણ્વત્સર્વે પ્રાણા અનુશૃણ્વન્તિ મનો ધ્યાયત્સર્વે પ્રાણા અનુધ્યાયન્તિ પ્રાણં પ્રાણન્તં સર્વે પ્રાણા અનુપ્રાણન્તીતિ । એવમુહૈવૈતદિતિ હેન્દ્ર ઉવાચ । અસ્તીત્યેવ પ્રાણાનાં નિઃશ્રેયસાદાનમિતિ

જીવતિ વાગપેતો મૂકાન્હિ પશ્યામો જીવતિ ચક્ષુરપેતોઽન્ધાન્હિ પશ્યામો જીવતિ શ્રોત્રાપેતો બધિરાન્હિ પશ્યામો જીવતિ મનોપેતો બાલાન્હિ પશ્યામો જીવતિ બાહુચ્છિન્નો જીવત્યૂરુચ્છિન્ન ઇતિ । એવં હિ પશ્યામ ઇતિ । અથ ખલુ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોતથાપયતિ । તસ્માદેતદેવોઽથમુપાસીત । યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ । સહ હ્યેતાવસ્મિઞ્છરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતસ્તસ્યૈષૈવ દૃષ્ટિઃ । એતદ્વિજ્ઞાનમ્ । યત્રૈતત્પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ । તદૈનં વાક્સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિ ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ મનઃ સર્વૈર્ધ્યાતૈઃ સહાપ્યેતિ । સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાગ્નેર્જ્વલતો સર્વા દિશ૊ વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃ । તસ્યૈષૈવ સિદ્ધિરેતદ્વિજ્ઞાનમ્ । યત્રૈતત્પુરુષ આર્તો મરિષ્યન્નાબલ્યં ન્યેત્ય મોહં નૈતિ તદાહુઃ । ઉદક્રમીચ્ચિત્તમ્ । ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ વાચા વદતિ ન ધ્યાયત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ તદૈનં વાક્સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિ ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ મનઃ સર્વૈર્ધ્યાતૈઃ સહાપ્યેતિ સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાગ્નેર્જ્વલતો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃ

સ યદાસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામતિ સહૈવૈતૈઃ સર્વૈરુત્ક્રામતિ વાગસ્માત્સર્વાણિ નામાન્યભિવિસૃજતે સૃજતે । વાચા સર્વાણિ નામાન્યાપ્નોતિ પ્રાણોઽસ્માત્સર્વાન્ગન્ધાનભિવિસૃજતે પ્રાણેન સર્વાન્ગન્ધાનાપ્નોતિ ચક્ષુરસ્માત્સર્વાણિ રૂપાણ્યભિવિસૃજતે ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણ્યાપ્નોતિ શ્રોત્રમસ્માત્સર્વાઞ્ચ્છબ્દાનભિવિસૃજતે શ્રોત્રેણ સર્વાઞ્ચ્છબ્દાનાપ્નોતિ મનોઽસ્માત્સર્વાણિ ધ્યાતાન્યભિવિસૃજતે મનસા સર્વાણિ ધ્યાતાન્યાપ્નોતિ સૈષા પ્રાણે સર્વાપ્તિઃ । યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ સ હ હ્યેતાવસ્મિઞ્ચ્છરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતઃ । અથ ખલુ યથાઽસ્યૈ પ્રજ્ઞાયૈ સર્વાણિ ભૂતાન્યેકં ભવન્તિ તદ્વ્યાખ્યાસ્યામઃ

વાગેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યૈ નામ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । ઘ્રાણમેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય ગન્ધઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા ચક્ષુરેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય રૂપં પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા શ્રોત્રમેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય શબ્દઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા જિહ્વૈવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યાન્નરસઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા હસ્તાવેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તયોઃ કર્મ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા શરીરમેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય સુખદુઃખે પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા ઉપસ્થ એવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યાનન્દો રતિઃ પ્રજાતિઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા પાદાવેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તયોરિત્યા પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા પ્રજ્ઞૈવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યૈ ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા

પ્રજ્ઞયા વાચં સમારુહ્ય વાચા સર્વાણિ સામાન્યાપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા પ્રાણં સમારુહ્ય પ્રાણેન સર્વાન્ગન્ધાનાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા ચક્ષુઃ સમારુહ્ય ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણ્યાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા શ્રોત્રં સમારુહ્ય શ્રોત્રેણ સર્વાઞ્ચ્છબ્દાનાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા જિહ્વાં સમારુહ્ય જિહ્વયા સર્વાનન્નરસાનાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા હસ્તૌ સમારુહ્ય હસ્તાભ્યાં સર્વાણિ કર્માણ્યાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા શરીરં સમારુહ્ય શરીરેણ સુખદુઃખે આપ્નોતિ પ્રજ્ઞયોપસ્થં સમારુહ્યોપસ્થેનાનન્દં રતિં પ્રજ્ઞામાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા પાદૌ સમારુહ્ય પાદાભ્યાં સર્વા ઇત્યા આપ્નોતિ પ્રજ્ઞયૈવ ધિયં સમારુહ્ય પ્રજ્ઞયૈવ ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાનાપ્નોતિ

ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા વાઙ્નામ કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતન્નામ પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતઃ પ્રાણો ગન્ધં કઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ નાહમેતં ગન્ધં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતં ચક્ષૂ રૂપં કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતદ્રૂપં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન પ્રજ્ઞાપેતં શ્રોત્રં શબ્દં કઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતં શબ્દં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા જિહ્વાન્નરસં કઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતમન્નરસં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન પ્રજ્ઞાપેતૌ હતૌ કર્મ કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેતામન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ નાહમેતત્કર્મ પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતં શરીરં સુખદુઃખં કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ નાહમેતત્સુખદુઃખં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેત ઉપસ્થ આનન્દં રતિં પ્રજાતિં કાઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતમાનન્દં ન રતિં પ્રજાતિં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતૌ પાદાવિત્યાં કાઞ્ચન પ્રજ્ઞાપયેતામન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતામિત્યાં પ્રાજ્ઞસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા ધીઃ કાચન સિદ્ધ્યેન્ન પ્રજ્ઞાતવ્યં પ્રજ્ઞાયેત્

ન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાન્ન ગન્ધં વિજિજ્ઞાસીત ઘ્રાતારં વિદ્યાન્ન રૂપં વિજિજ્ઞાસીત રૂપવિદ્યં વિદ્યાન્ન શબ્દં વિજિજ્ઞાસીત શ્રોતારં વિદ્યાન્નાન્નરસં વિજિજ્ઞાસીતાન્નરસવિજ્ઞાતારં વિદ્યાન્ન કર્મ વિજિજ્ઞાસીત કર્તારં વિદ્યાન્ન સુખદુઃખે વિજિજ્ઞાસીત સુખદુઃખયોર્વિજ્ઞાતારં વિદ્યાન્નાનન્દં ન રતિં ન પ્રજાતિં વિજિજ્ઞાસીતાનન્દસ્ય રતેઃ પ્રજાતેર્વિજ્ઞાતારં વિદ્યાન્નેત્યાં વિજિજ્ઞાસીતૈતારં વિદ્યાત્ । ન મનો વિજિજ્ઞાસીત મન્તારં વિદ્યાત્ । તા વા એતા દશૈવ ભૂતમાત્રા અધિપ્રજ્ઞં દશ પ્રજ્ઞામાત્રા અધિભૂતં યદ્ધિ ભૂતમાત્રા ન સ્યુર્ન પ્રજ્ઞામાત્રાઃ સ્યુર્યદ્વા પ્રજ્ઞામાત્રા ન સ્યુર્ન ભૂતમાત્રાઃ સ્યુઃ

ન હ્યન્યતરતો રૂપં કિઞ્ચન સિદ્ધ્યેન્નો એતન્નાના તદ્યથા રથસ્યારેષુ નેમિરર્પિતા નાભાવરા અર્પિતા એવમેવૈતા ભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસ્વર્પિતાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણેઽર્પિતાઃ સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્દોઽજરોઽમૃતઃ । ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્નો એવાસાધુના કનીયાન્ । એષ હ્યેવૈનં સાધુકર્મ કારયતિ તં યમેભ્યો લોકેભ્યો ઉન્નિનીષત એષ ઉ એવૈનમસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમધો નિનીષતે । એષ લોકપાલ એષ લોકાધિપતિરેષ સર્વેશ્વરઃ સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્

॥ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥
અથ ગાર્ગ્યો હ વૈ બાલાકિરનૂચાનઃ સંસ્પૃષ્ટ આસ સોઽયમુશિનરેષુ સંવસન્મત્સ્યેષુ કુરુપઞ્ચાલેષુ કાશીવિદેહેષ્વિતિ સહાજાતશત્રું કાશ્યમેત્યોવાચ । બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ તં હોવાચ અજાતશત્રુઃ । સહસ્રં દદ્મસ્ત ઇત્યેતસ્યાં વાચિ જનકો જનક ઇતિ વા ઉ જના ધાવન્તીતિ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ આદિત્યે પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ । બૃહત્પાણ્ડરવાસા અતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તેઽતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધા ભવતિ

સ હોવાચા બાલાકિર્ય એવૈષ ચન્દ્રમસિ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ સોમો રાજાન્નસ્યાત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો મેવમુપાસ્તેઽન્નસ્યાત્મા ભવતિ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ વિદ્યુતિ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાસ્તેજસ આત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે તેજસ આત્મા ભવતિ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ સ્તનયિત્નૌ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ શબ્દસ્યાત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે શબ્દસ્યાત્મા ભવતિ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ આકાશે પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ પૂર્ણમપ્રવર્તિ બ્રહ્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે પૂર્યતે પ્રજયા પશુભિર્નો એવ સ્વયં નાસ્ય પ્રજા પુરા કાલાત્પ્રવર્તતે

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ વાયૌ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા ઇન્દ્રો વૈકુણ્ઠોઽપરાજિતા સેનેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે । જિષ્ણુર્હ વાપરાજિષ્ણુરન્યતસ્યજાયી ભવતિ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષોઽગ્નૌ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા વિષાસહિરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે વિષાસહિર્વાન્વેષ ભવતિ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષોઽપ્સુ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા નામ્ન્યસ્યાત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે નામ્ન્યસ્યાત્મા ભવતીત્યધિદૈવતમથાધ્યાત્મમ્

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ આદર્શે પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ પ્રતિરૂપ ઇતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે પ્રતિરૂપો હૈવાસ્ય પ્રજાયામાજાયતે નાપ્રતિરૂપઃ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ પ્રતિશ્રુત્કાયાં પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા દ્વિતીયોઽનપગ ઇતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે વિન્દતે દ્વિતીયાદ્દ્વિતીયવાન્ભવતિ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ શબ્દઃ પુરુષમન્વેતિ તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા અસુરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે નો એવ સ્વયં નાસ્ય પ્રજા પુરા કાલાત્સંમોહમેતિ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ ચ્છાયાપુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા મૃત્યુરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે નો એવ સ્વયં નાસ્ય પ્રજા પુરા કાલાત્પ્રમીયતે

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ શારીરઃ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ પ્રજાપતિરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે પ્રજાયતે પ્રજયા પશુભિઃ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ પ્રાજ્ઞ આત્મા યેનૈતત્પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નમાચરતિ તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા યમો રાજેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે સર્વં હાસ્મા ઇદં શ્રૈષ્ઠ્યાય ગમ્યતે

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા નામ્ન આત્માઽગ્નેરાત્મા જ્યોતિષ આત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્ત એતેષાં સર્વેષામાત્મા ભવતિ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ સવ્યેઽક્ષન્પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ સત્યસ્યાત્મા વિદ્યુત આત્મા તેજસ આત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્ત એતેષાં સર્વેષામાત્મા ભવતીતિ

તત ઉ હ બાલાકિસ્તૂષ્ણીમાસ તં હોવાચાજાતશત્રુરેતાવન્નુ બાલાકા૩ઇ ઇત્યેતાવદ્ધીતિ હોવાચ બાલાકિસ્તં હોવાચાજાતશત્રુર્મૃષા વૈ કિલ મા સમવાદયિષ્ઠા બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ । સ હોવાચ યો વૈ બાલાક એતેષાં પુરુષાણાં કર્તા યસ્ય વૈતત્કર્મ સ વૈ વેદિતવ્ય ઇતિ તત ઉ હ બાલાકિઃ સમિત્પાણિઃ પ્રતિચક્રામોપાયાનીતિ તં હોવાચજાતશત્રુઃ પ્રતિલોમરૂપમેવ સ્યાદ્યત્ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણમુપનયેત્ । એહિ વ્યેવ ત્વા જ્ઞપયિષ્યામીતિ તં હ પાણાવભિપદ્ય પ્રવવ્રાજ તૌ હ સુપ્તં પુરુષમીયતુસ્તં હાજાતશત્રુરામન્ત્રયાંચક્રે । બૃહત્પાણ્ડરવાસઃ સોમરાજન્નિતિ । સ ઉ હ તૂષ્ણીમેવ શિશ્યે । તત ઉ હૈનં યષ્ટ્યાવિચિક્ષેપ સ તત એવ સમુત્તસ્થૌ તં હોવાચાજાતશત્રુઃ । ક્વૈષ એતદ્વાલોકે પુરુષોઽશયિષ્ટ ક્વૈતદભૂત્કુત એતદાગા૩દિતિ । તત ઉ હ બાલાકિર્ન વિજજ્ઞૌ

તં હોવાચાજાતશત્રુર્યત્રૈષ એતદ્બાલાકે પુરુષોઽશયિષ્ટ યત્રૈતદભૂદ્યત એતદાગાદ્ધિતા નામ હૃદયસ્ય નાડ્યો હૃદયાત્પુરીતતમભિપ્રતન્વન્તિ તદ્યથા સહસ્રધા કેશો વિપાટિતસ્તાવદણ્વ્યઃ પિઙ્ગલસ્યાણિમ્ના તિષ્ઠન્તિ । શુક્લસ્ય કૃષ્ણસ્ય પીતસ્ય લોહિતસ્યેતિ તાસુ તદા ભવતિ । યદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ તથૈનં વાક્સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિ ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ મનઃ સર્વૈર્ધ્યાતૈઃ સહાપ્યેતિ સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાગ્નેર્જ્વલતો સર્વા દિશો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાસ્તદ્યથા ક્ષુરઃ ક્ષુરધ્યાનેઽવહિતઃ સ્યાદ્વિશ્વંભરો વા વિશ્વંભરકુલાય એવમેવૈષ પ્રાજ્ઞ આત્મેદં શરીરમાત્માનમનુપ્રવિષ્ટ આ લોમભ્ય આ નખેભ્યઃ

તમેતમાત્માનમેતમાત્મનોઽન્વવસ્યતિ યથા શ્રેષ્ઠિનં સ્વાસ્તદ્યથા શ્રેષ્ઠૈઃ સ્વૈર્ભુઙ્ક્તે યથા વા શ્રેષ્ઠિનં સ્વા ભુઞ્જન્ત્યેવમેવૈષ પ્રાજ્ઞાત્મૈતૈરાત્મભિર્ભુઙ્ક્તે । એવં વૈ તમાત્માનમેત આત્માનો ભુઞ્જન્તિ । સ યાવદ્ધ વા ઇન્દ્ર એતમાત્માનં ન વિજજ્ઞે તાવદેનમસુરા અભિબભૂવુઃ । સ યદા વિજજ્ઞેઽથ હત્વાસુરાન્વિજિત્ય સર્વેષાં દેવાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વારાજ્યમાધિપત્યં પરીયાય એવૈવં વિદ્વાન્સર્વાન્પાપ્મનોઽપહત્ય સર્વેષાં ભૂતાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વારાજ્યમાધિપત્યં પર્યેતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ

ૐ વાઙ્મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા । મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ । આવિરાવીર્મ એધિ । વેદસ્ય મા આણીસ્થઃ । શ્રુતં મે માપ્રહાસીઃ ।
અનેનાધીતેનાહોરાત્રાન્સન્દધામિ । ઋતં વદિષ્યામિ। સત્યં વદિષ્યામિ । તન્મામવતુ । તદ્વક્તારમવતુ । અવતુ મામવતુવક્તારમ્ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ કૌષીતકિબ્રાહ્મણોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય