Language

ENहिગુ
Scripture Library

kauṣītakagṛhyasūtram · Chapter 1

1

kauṣītakagṛhyasūtram
kauṣītakagṛhyasūtram
prathamādhyāyaḥ
prathamaḥ khaṇḍaḥ
utthāya prātarācamyāharahaḥ svādhyāyamadhīyīta adyā no deva savitaḥ iti dve apehi manasaspate iti sūktam ṛtaṃ ca satyaṃ ca iti sūktamādityā avahikhyata iti vargadvayam mahi vo mahatāmiti sūktaśeṣaḥ indraśreṣṭhāni ityekā haṃsaḥ śuciṣat ityekā namo mahadbhyaḥ ityekā mamāgne varcaḥ iti sūktam yenedamiti sūktam svasti no mimītāmiti pañca ṛcaḥ

2

catvāraḥ pākayajñāḥ

3

huto'hutaḥ prahutaḥ prāśita iti

4

pañcasu bahiḥ śālāyāḥ

5

vivāhe cūḻākaraṇa upanayane keśānte sīmantonnayana iti

6

upalipyoddhatya prokṣya agnimupasamādhāya

7

nirmanthyaike vivāhe

8

udagayana āpūryamāṇapakṣe puṇyāhe kumāryai pāṇiṃ gṛhṇīyāt / jāyā lakṣaṇasaṃpannā syāt

9

yasyā abhyātmamaṅgāni syuḥ samāḥ keśāntāḥ

10

āvartāvapi yasyai syātāṃ pradakṣiṇau grīvāyāṃ ṣaḍvīrān janayiṣyatīti vidyāt

1

atha dvitīyaḥ khaṇḍa
jāyāmupagrahīṣyamāṇaḥ anṛkṣarāḥ iti varakān gacchato'numantrayate

2

abhigamane puṣpaphalayavānādāya udakumbhaṃ ca ahamayaṃ bho iti triḥ procya varite prāṅmukhā gṛhyāḥ pratyaṅmukhā āvahamānāḥ kanyāṃ varayanti imāmamuṣmā itthaṃ gotrāya iti

3

ubhayato rucite pūrṇapātrīmabhimṛśanti puṣpākṣataphalahiraṇyamiśrān / anādhṛṣṭamasyanādhṛṣyaṃ devānāmojo abhiśastipā anabhiśastyañjasā satyamupageṣaṃ suvite mā dhāḥ ityutthāya kanyāyā ācāryaḥ ā naḥ prajām iti mūrdhni niṣiñcati prajāstvayi dadhāmi / paśūṃstvayi dadhāmi / tejo
brahmavarcasyaṃ tvayi dadhāmi iti ca

1

atha tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
pratiśrute juhoti

2

caturaśraṃ gomayena sthaṇḍilamupalipya pūrvayorvidiśayoḥ
dakṣiṇāṃ prācīṃ pritrya uttarāṃ daive prācīmevaika udaksaṃsthāṃ madhye rekhāṃ likhitvā tasyā dakṣiṇata upariṣṭādūrdhvāmekāṃ madhya ekāmuttarata ekāṃ tāmabhyukṣya
agniṃ dadhāmi manasā śivenāyamastu saṅgamano vasūnām
mā no hiṃsīḥ sthaviraṃ mā kumāraṃ śaṃ no bhava dvipade śaṃ catuṣpade
ityagniṃ praṇīya tūṣṇīṃ vā pradakṣiṇam / agneḥ samantāt pāṇinā sodakena
triḥ parimārṣṭi

3

tat samūhanamityācakṣate

4

sakṛdapasavyaṃ pitrye

5

atha paristaraṇam

6

dakṣiṇena kuśānādāya savyenāpanoti

7

dakṣiṇaṃ jānvācya prāgagraiḥ kuśaiḥ paristṛṇāti

8

trivṛt pañcavṛdvā

9

purastāt prathamam

10

atha paścānmūlānyagraiḥ pracchādayati sarvāścāvṛto dakṣiṇataḥ pravṛttaya udaksaṃsthā bhavanti

11

sakṛdapasavyaṃ pitrye

12

nājyāhutiṣu nityaṃ paristaraṇam

13

nityāhutiṣu vā

1

atha caturthaḥ khaṇḍaḥ
dakṣiṇato brahmāṇaṃ pratiṣṭhāpya udapātraṃ vā bhūrbhuvaḥ suvaḥ ityuttarataḥ
praṇītāḥ kuśataruṇe aviṣame avicchinnāgre anantargarbhe prādeśena pramāya kuśena

1

chinatti pavitre sthaḥ iti

2

dve trīṇi vā bhavanti

3

vaiṣṇavyau ityabhyukṣya tyaṃ cidaśvamiti pradakṣiṇagranthim

4

prāgagre dhārayan ājyasthālyā
upari mahīnāṃ payo'si ityājyaṃ nirvapati

5

udīco'ṅgārānnirūhya iṣe tvā ityadhiśritya triravadyotya kuśataruṇe pratyasya ūrje tvā iti trirudagudvāsyāṅgarān pratyūhya aṅguṣṭhopakaniṣṭhikābhyāmūrdhvāgre prahvīkṛtya ājye pratyasya trirutpunāti sāvituṣṭvā prasava utpunāmyacchidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryasya raśmibhiḥ iti

6

ājyasaṃskāraḥ sarvatra

7

nāsaṃskṛtena juhuyāt

8

sruve cāpaḥ saviturvaḥ iti

9

tāḥ prokṣaṇīḥ sruvaṃ pratitapya kuśaiḥ saṃmṛjya punaḥ pratitapya nidhāya evaṃ srucaṃ ca sasthālīpāke prokṣitā āpaḥ praṇītāḥ prokṣaṇīśca

10

srucaḥ pātramarthalakṣaṇagrahaṇam

1

atha pañcamaḥ khaṇḍaḥ
dakṣiṇena kuśānādāya savyenāpanoti

2

dakṣiṇaṃ jānvācya paridhibhistribhiracchinnāgrairagniṃ paridadhāti

3

paścād dakṣiṇata uttarataśca

4

alaṃkṛtya kuśataruṇābhyāṃ pradakṣiṇamagniṃ triḥ paryukṣati mahāntaṃ kośam iti

5

hutvā ca

6

te anupraharati

7

tūṣṇīṃ sakṛdapasavyaṃ pitrye

8

abhighāritamidhmamagnau juhoti svidhmā yadvanadhitiḥ iti

9

viṣṇorhasto'si iti dakṣiṇena mūle sruvam

10

sruveṇājyāhutīrjuhoti

11

srucā sthālīpākaṃ dviravadyati

12

trirjāmadagnyānām

13

upastaraṇābhighāraṇapratyabhighāraṇaṃ ca sasthālīpāke ā sviṣṭakṛtaḥ

14

uttarārdhāt sviṣṭakṛtaḥ

15

dvirabhighārayati

16

na pratyanakti

17

uttarapaścārdhādagnerārabhyāvicchinnaṃ dakṣiṇapūrvārdhe juhoti tvamagne pramatiḥ iti

18

dakṣiṇapaścārdhādagnerārabhyāvicchinnamuttarapūrvārdhe juhoti yasyeme himavantaḥ iti

19

āghārau

20

āgneyamuttaramājyabhāgaṃ saumyaṃ dakṣiṇam

21

agne yaṃ yajñamimaṃ yajñamiti

22

agnaye svāhā somāya svāhā iti vā

23

madhye anyā āhutayaḥ

24

nājyāhutiṣu nityāvājyabhāgau sviṣṭakṛcca

25

nityāhutiṣu ceti ca māṇḍūkeyaḥ

26

agnirjanitā sa mai'mūṃ jāyāṃ dadātu svāhā / somo janimān sa māmuyā janimantaṃ karotu svāhā / pūṣā jñātimān sa māmuṣyai pitrā mātrā bhrātṛbhirjñātimantaṃ karotu svāhā ityājyena

27

mahāvyāhṛtisarvaprāyaścittāntarametadāvāpasthānamājyahaviṣi

28

vyāhṛti sviṣṭakṛtoḥ sthālīpāke

29

tataṃ ma āpaḥ udvayaṃ tamasaspari udutyam citramimaṃ me varuṇa tattvā yāmi tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne tadastu mitrāvaruṇā vaṣaṭte viṣṇo iṣṭebhyo vaṣaḻaniṣṭebhyaḥ bheṣajaṃ duriṣṭyai niṣkṛtyai daurārdhyai ṛddhyai samṛddhyai devībhyastanūbhyaḥ yata indra bhayāmahe tvaṃ naḥ paścāt adyādyāśvaśvaḥ sūryo no divaspāntu bhūrbhuvaḥ svaḥ ayāścāgne iti sarvaprāyaścittāhutīrhutvā manasā prājāpatyaṃ mahāvyāhṛtayaścatasra ityetā āhutīrhutvā savye pāṇau ye kuśāstān dakṣiṇenāgre saṃgṛhya mūle savyena teṣāmagraṃ sruve samanakti madhyamājyasthālyāṃ mūlaṃ ca / atha cet sthālīpākeṣu srucyagraṃ madhyamaṃ sruve mūlamājyasthālyāṃ tānanuprahṛtya agnervāso'si iti samidho'bhyādhāya yathoktaṃ paryukṣaṇanamanuprahṛtya paridhīnnavā nitye praṇītāḥ parigṛhya diśo vyudukṣati tristriḥ prācyāṃ prathamamevaṃ pradakṣinaṃ pratidiśamūrdhvaṃ ca prācīṃ ninīya udīcīrvā tāḥ spṛṣṭvā prāṇānmukhaṃ ca saṃmṛśati / utsarjanaṃ brahmaṇaḥ

1

atha ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
vyākhyātaḥ pratiśrute homakalpaḥ prakṛtirbhūtikarmaṇām

2

sarvāsāṃ cājyāhutīnāṃ śākhāpaśūnāṃ carupākayajñānāṃ ca

3

anāmnātamantrāsvādiṣṭadevatāsu amuṣmai svāhā iti śuddhena

4

yadi pākayajñāḥ samānakālāḥ syurāvāpasthāne pradhānānyevāvartayedānupūrvyeṇa

5

ta ete aprayājā ananuyājā aniḻā anigadā
asāmidhenīkāśca sarve pākayajñā bhavanti

7

tadapi ślokāḥ
huto'gnihotrahomena ahuto balikarmaṇā
prahutaḥ pitṛkarmaṇā prāśito brāhmaṇe hutaḥ
anūrdhvajñurvyūḻhajānuḥ juhuyāt sarvadā haviḥ
na hi bāhyahutaṃ devāḥ pratigṛhṇanti karhicit
raudraṃ ca rākṣasaṃ pitryamāsuraṃ cābhicārikam
uktvā mantraṃ spṛśedāpa ālabhyātmānameva ca

1

atha saptamaḥ khaṇḍaḥ
athaitāṃ rātrīṃ śvastṛtīyāṃ vā kanyāṃ vahiṣyantīti tasyāṃ rātryāmatīte niśākāle sarvasurabhimiśraiḥ phalottamaiḥ saśiraskāṃ kanyāmāplāvya raktamahataṃ vāsaḥ paridhāpya pradakṣiṇamagniṃ paryāṇīya paścādagneḥ kanyāmupaveśya āghārāvājyabhāgau hutvā agnaye somāya prajāpataye mitrāya varuṇāya indrāya indrāṇyai gandharvāya bhagāya pūṣṇe tvaṣṭre bṛhaspataye rājñe pratyānīyati

2

catasro'ṣṭau vā avidhavāḥ śākapiṇḍibhiḥ surayānnena ca tarpayinvā caturā nartanaṃ kuryuḥ

3

etā eva devatāḥ
puṃbhyo vaiśravaṇamīśānaṃ ca

4

tato brāhmaṇabhojanam

1

atha aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
snātaṃ kṛtamaṅgalaṃ varamavidhavāḥ subhagā yuvatyaḥ kumāryai veśma prapādayanti / tāsāmapratikūlaḥ syādanyatrābhakṣyapātakebhyaḥ

2

tābhiranujñāto'thāsyai vāsaḥ prayacchati raibhyāsīt iti

3

yuvaṃ vastrāṇi ityasmai

4

cittirā upabarhaṇam
ityañjanakośamādatte

5

samañjantu viśve devāḥ iti samañjanīyā

6

yatheyaṃ śacīṃ vāvātāṃ suputrāṃ ca yathāditim
avidhavāṃ cāpālāmevaṃ tvamiha rakṣatu
iti dakṣiṇe pāṇau śalalīṃ trivṛtāṃ dadāti

7

rūpaṃ rūpamityādarśaṃ savye

8

raktakṛṣṇamāvikaṃ kṣaumaṃ vā trimaṇiṃ pratisaraṃ jñātayo'syā badhnanti nīlalohitamiti

9

madhumatīroṣadhīḥ iti madhūkāni badhnāti

10

vivāhe gāmarhayitvā gṛheṣu gateṣu kāntānāṃ mādhuparkikyaḥ

11

na tvevāmāṃso'rghyassyādadhiyajñamadhivivāham

12

kuruta ityeva brūyāt

13

bṛhaspataye tvā mahyaṃ varuṇo dadātu / so'mṛtatvamaśīya / tvadrāṣṭrayoradhimayo mahyaṃ pratigṛhṇate iti vāsasī pratigṛhya praidhāyopaspṛśya ko'dāt / kasmā adāt iti kanyām

14

saṃrājñī śvaśure iti pitā bhrātā vāsyagreṇa mūrdhani juhoti / sruveṇāvatiṣṭhannāsīnāyāḥ prāṅmukhyāḥ pratyaṅmukhaḥ

15

hutvānvārabdhāyāṃ mahāvyāhṛtibhirhutvā samastābhiḥ caturthī pratīyetaitasyāṃ codanāyāmevamanādeśe

16

sarveṣveva tu bhūtikarmasu purastāccopariṣṭāccaitābhireva juhuyāt

17

ehi sūnarī ityutthāpya gṛbhṇāmi te saubhagatvāya hastamityuttānena dakṣiṇena pāṇinottānaṃ dakṣiṇaṃ pāṇiṃ gṛhṇāti sāṅguṣṭhaṃ prāṅmukhyāḥ pratyaṅmukhastiṣṭhan

18

pañca cottarā japati amohamasmi sā tvaṃ sā tvamasyamohaṃ dyaurahaṃ pṛthivī tvaṃ sāmāham ṛktvaṃ tāveva vivahāvahai prajāṃ prajanayāvahai putrān vindāvahai bahūṃste santu jaradaṣṭayaḥ iti

19

udakumbhaṃ navaṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ iti pūrayitvā pum̐nāmasya vṛkṣasya sakṣīrān palāśān sakuśānopya hiraṇyaṃ cetyeke / taṃ brahmacāriṇe vāgyatāya pradāya prāgudīcyāṃ diśi tāḥ stheyāḥ pradakṣiṇā bhavanti / dakṣiṇata ekeṣām

20

aśmānaṃ cottarata upasthāpya ehi sūnarī ityuktvā ehyaśmānamātiṣṭha / aśmeva tvaṃ sthirā bhava / abhitiṣṭha pṛtanyataḥ / sahasva pṛtanāyataḥ iti dakṣiṇenāsyāḥ prapadenāśmānamākramayya viśvā uta tvayā vayamiti pradakṣiṇamagniṃ paryāṇīya tenaiva mantreṇadvitīyaṃ vasanaṃ pradāya

21

lājān śamīpālamiśrān pitā bhrātā vā asyā añjalāvāvapati

22

upastaraṇābhighāraṇe pratyabhighāraṇaṃ ca lājeṣu

23

tān juhoti iyaṃ nāryupabrūte lājānāvapantikā / śivā jñātibhyo bhūyāsaṃ ciraṃ jivatu me patiḥ / svāhā iti tiṣṭhantī juhoti

24

patirmantraṃ japati

25

aśmākramaṇādevaṃ dvitīyamevaṃ tṛtīyaṃ tūṣṇīṃ kāmena caturtham

26

prajāpate na tvadetāni iti prājāpatyaṃ hutvā yatpākatrā iti sviṣṭakṛtaṃ ca sarvatra

27

agnaye sviṣṭakṛte svāhā iti vā

28

udaṅ saptapadāni prakramayet / iṣa ekapadī / ūrje dvipadī / rāyaspoṣāya tripadī / māyo bhavyāya catuṣpadī / prajābhyaḥ pañcapadī / ṛtubhyaḥ ṣaṭpadī / sakhā saptapadī bhava iti / viṣṇustvā nayatu iti sarvatrānuṣajati

29

āpohiṣṭhīyābhistisṛbhiḥ stheyābhiradbhirmārjayitvā mūÞryavasicya brāhmaṇebhyaḥ kiṃcid dadyāt

30

sarvatra sthālīpākādiṣu karmasu

31

acāryāya varaṃ dadātītyāha

32

sūryo viduṣe vā dhūyam

33

gaurbrāhmaṇasya varaḥ

34

grāmo rājanyasya

35

aśvo vaiśyasya

36

adhirathaṃ śataṃ duhitṛmate

37

jñebhyo'śvaṃ dadāti

1

atha navamaḥ khaṇḍaḥ
pra tvā muñcāmi iti tisṛbhiḥ gṛhān pratiṣṭhamānāyām

2

jīvāṃ rudanti iti rudatyām

3

atha rathākṣasyopāñjanaṃ patnī kurute abhivyayasva khadirasya sāramityetayā sarpiṣā

4

śucī te cakre dve te cakre iti cakrayoḥ

5

pūrvayā pūrvamuttarayottaram

6

usrau ca

7

khe rathasya ityetayā phalavato vṛkṣasya śamyākatreṣvekaikāṃ vayāṃ nidhāya nityāvabhimantrya athosrau yuñjanti yuktaste astu dakṣiṇaḥ iti dvābhyām

8

śukrāvanaḍvāhau ityetenārdharcena yuktāvabhimantrya sukiṃ śukamiti rathamārohantyām

9

agniṣṭhastvagrato gacchet

10

mā vidan paripanthinaḥ iti catuṣpathe

11

ye vadhvaḥ iti śmaśāne

12

vanaspate śatavalśaḥ iti vanaspatāvardharcaṃ japati

13

atha yadi rathāṅgaṃ viśīryeta chidyeta vā āhitāgnergṛhaṃ kanyāṃ praveśya ya ṛte ityetayā saṃdadhyāt / tyaṃ cidaśvamiti granthiṃ svasti no mimītāmiti pañcarcaṃ japati

14

sutrāmāṇamiti nāvamārohantyām

15

aśmanvatīḥ iti nadīṃ tarantyām

16

yadi vā yuktenaiva udva ūrmiḥ ityagādhe prekṣaṇaṃ ca

17

iha priyaṃ prajayā te samṛddhyatāmiti sapta gṛhān
prāptāyām

18

kṛtāḥ parihāpya

1

atha daśamaḥ khaṇḍaḥ
gṛhān prapadya paścādagnerānaḍuhe carmaṇyupaviśya darbheṣvanvārabdhāyāṃ patiścatasro juhoti agninā devena pṛthivīlokena lokānāmṛgvedena vedānāṃ tena tvā śamayāmyasau svāhā vāyunā devenāntarikṣeṇa lokena lokānāṃ yajurvedena vedānāṃ tena tvā śamayāmyasau svāhā sūryeṇa devena divo lokena lokānāṃ sāmavedena vedānāṃ tena tvā śamayāmyasau svāhā candreṇa devena diśāṃ lokena lokānāṃ brahmavedena vedānāṃ tena tvā śamayāmyasau svāhā iti

2

bhūryā te patighnyalakṣmī devaraghnī jāraghnī tāṃ karomi te'sau iti vā

3

dvitīyayā mahāvyāhṛtyā dvitīyā upahitā

4

tṛtīyayā tṛtīyā

5

samastābhiḥ caturthī

6

aghoracakṣuḥ ityājyalepena cakṣuṣī vimṛjya kayā naścitra ābhuvat iti tisṛbhiḥ keśāntānabhimṛśya uta tyā daivyā bhiṣajā iti catasro japitvā mūrdhani saṃsrāvam

7

atra haike kumāramutsaṅgamānayantyubhayataḥ sujātam āte yonimityetayarcā

8

apivā tūṣṇīmeva

9

tasyāñjalau phalāni datvā puṇyāhaṃ vācayati

10

puṃsuvatī ha bhava iti

11

vācaṃyamāvāstāmā dhruvasya darśanāt

12

nakṣatreṣu dṛśyamāneṣu dhruvaṃ darśayati

13

dhruvaidhi poṣyā mayi iti dhruvaṃ paśyāmi iti dhruvāṃ vindeya iti brūyāt

14

dadhrikāvṇo akāriṣamiti dadhyodenaṃ saha bhuñjīyātāṃ pibataṃ ca tṛpṇutaṃ ca iti tṛcena ca

15

trirātramadhaḥśāyināvakṣārālavaṇāśinau syātām

16

evamevādhvani

17

na saha bhuñjīta

18

saṃvatsaraṃ na mithunamupeyātāṃ dvādaśarātraṃ ṣaḍrātram

19

trirātramantataḥ

20

sāyaṃprātarvaivāhikamagniṃ paricareyātāṃ yavairvrīhibhirvā

21

agnaye svāhā iti sāyam

22

sūryāya svāhā iti prātaḥ

23

agnaye sviṣṭakṛte
svāhā ityubhayoḥ

24

pumāṃsau mitrāvaruṇau pumāṃsāvaśvināvubhau
pumānindraścāgniśca pumāṃsaṃ vardhatāṃ mayi svāhā
iti pūrvāṃ garbhakāmaḥ

25

daśarātramavipravāsaḥ

1

atha ekādaśaḥ khaṇḍaḥ
atha caturthyāṃ trirātre nivṛtte sthālīpākasya juhoti

2

payasi sthālīpākaḥ pākayajñeṣu

3

vacanādanyat

4

agne prāyaścittirasi tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi yāsyāḥ patighnī tanūstāmasyā apajahi svāhā / vāyo prāyaścittirasi tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi yāsyā aputryā tanūstāmasyā apajahi svāhā / sūrya prāyaścittirasi tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi yāsyā apaśavyā tanūstāmasyā apajahi svāhā / aryamaṇaṃ nu devaṃ kanyā agnimayakṣata / sa imāṃ devo aryamā preto muñcātu nāmutassvāhā / varuṇaṃ nu devaṃ kanyā agnimayakṣata / sa imāṃ devo varuṇaḥ preto muñcātu nāmutassvāhā / pūṣaṇaṃ nu devaṃ kanyā agnimayakṣata / sa imāṃ devaḥ pūṣā preto muñcātu nāmutassvāhā / prajāpate na svat iti saptamī

5

sauviṣṭakṛtyaṣṭamī

1

atha dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
adhyaṇḍāmūlaṃ peṣayatyṛtuvelāyām udīrṣvātaḥ pativatī iti dvābhyāmante svāhākārābhyāṃ nasto dakṣiṇato niṣiñcet

2

gandharvasya viśvāvasormukhamasi ityupasthaṃ prajaniṣyamāṇo'bhimṛśet

3

samāpte'rthe japet prāṇe te reto dadhāmyasau iti

4

apānyānuprāṇyāt

5

yathā bhūmiragnigarbhā yathā dyaurindreṇa garbhiṇī
vāyuryathā diśāṃ garbha evaṃ garbhe dadhāmi te'sau iti vā

6

ā te yoniṃ garbha etu pumān bāṇa iveṣudhim
ā vīro atra jāyatāṃ putraste daśamāsyaḥ
teṣāṃ mātā pipṛhi jātānāṃ janayāmi ca
pumāṃstvaṃ putramādhehi pumānanujāyatām
puṃsi vai puruṣo retaḥ tatstriyāmanasiñcatu
tathā tadabravīd dhātā tatprajāpatirabravīt
prajāpatirvyadadhāt savitā vyakalpayat
tvaṣṭā vai rūpaṃ saṃdadhānnejameṣa parāpatāt
strīṣu yamanyān svādadhāt pumāṃstvamadadādiha
yāni bhadrāṇi bījāni puruṣā janayanti ca
tāni bhadrāṇi bījānyṛṣabhā janayanti nau
te'bhiṣṭvaṃ putraṃ janayatsuprasūrdhenukā bhava
abhikrandan vīḻayasva garbhamādhehi sādaya
vṛṣāṇaṃ vṛṣannādhehi prajāyai tvā havāmahe
yasyai yoniṃ prati reto dadhātu pumān putro jāyatāṃ garbhe asmin
taṃ pipṛhi daśamāsyo'ntarudare sa jāyatāṃ śreṣṭhatamasvānām iti vā

7

tṛtīye māsi puṃsavanam

8

puṣyeṇa śravaṇena vā somāṃśuṃ peṣayitvā kuśadaṇḍakaṃ vā nyagrodhasya vā skandhasyāntyāṃ śuṅgāṃ yūpasyāgniṣṭāṃ vā saṃsthite vā yajñe juhvaḥ saṃsrāvam / agninā rayim tannasturīyam samiddhāgnirvanavat piśaṅgarūpaḥ iti catasṛbhirante svāhākārābhiḥ nasto dakṣiṇato niṣiñcet

1

atha trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
caturthe māsi garbharakṣaṇam

2

brahmaṇāgnissaṃvidānaḥ iti ṣaṭ sthālīpākasya hutvā akṣībhyāṃ te nāsikābhyāmiti sūktena pratyṛcamājyalepenāṅgānyanuvimṛjyāt

1

atha caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
saptame māsi prathamagarbhe sīmantonnayanam

2

snātāmahatavāsinīṃ paścādagnerupaveśya sthālīpākasya juhoti

3

mudgaudanamityeke

4

puṃvadupakaraṇāni syuḥ

5

nakṣatraṃ ca

6

dhātā dadātu dāśuṣe dhātā prajāyā uta rāya īśe nejameṣa parāpata iti tisraḥ prajāpate iti ṣaṣṭhī

7

triśvetayā śalalyā darbhasūcyā vodumbaraśalāṭubhissaha madhyādūrdhvaṃ sīmantamunnayati bhūrbhuvassvaḥ iti

8

utsaṅge nidhāya trivṛte kṛtvā kaṇṭhe badhnāti ayamūrjāvato vṛkṣa ūrjīva phalinī bhava iti

9

athāha vīṇāgāthinau rājānaṃ saṃgāyata iti yo vānyo vā vīrataraḥ iti

10

udapātre akṣatānavanīya viṣṇuryoniṃ kalpayatu nejameṣa parāpata iti ṣaḻṛcena pāyayet rākāmahamiti catasṛbhiḥ

11

athāsyā udaramabhimṛśet suparṇo'si garutmān trivṛtte śiro gāyatraṃ cakṣuśchandāṃsyaṅgāni yajūṃṣi nāma sāma te tanūḥ vāmadevyaṃ madhyaṃ bṛhadrathantare pakṣau yajñāyajñiyaṃ pucchaṃ dhiṣṇyaṃ śaphāḥ
/ modamānīṃ gāpayenmahāhaimavatīṃ vā

12

ṛṣabho dakṣiṇā

1

atha pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
kākādanyā maśakādanyā kośātakyā bṛhatyā kālakītakasyeti mūlāni pe
ṣayitvopalepayed deśe yasmin prajāyeta

2

rakṣasāmapahatyai

1

atha ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
atha jātakarma

2

jātaṃ kumāraṃ trirabhyapānyānuprāṇyāt

3

ṛcā prāṇihi / yajuṣā samanihi / sāmnodenihi iti jātamabhimantrya

4

sarpirmudhunī dadhyudake ca sannīya

5

eṣa eva madhuparkaḥ

6

vrīhi yavau vā sannikṛṣya

7

triḥ prāśayejjātarūpeṇa pra te yacchāmi madhumanmakhāya vedaṃ prasūtaṃ savitrā maghonā / āyuṣmān gupito devatābhiśśataṃ jīva śarado loka asminnasau / iti

8

nakṣatranāmātra prabrūyāt

9

nāmāsya dadhāti ghoṣavadādyantarantasthamabhiniṣṭhānāntaṃ dvyakṣaraṃ caturakṣaram

10

api vā ṣaḻakṣaram

11

ayugmavadadantyaṃ kumāryai

12

kṛtaṃ kuryāt

13

na taddhitāntam

14

tadasya mātā pitā ca vidyātām

15

daśamyāṃ vyāvahārikaṃ brāhmaṇajuṣṭam

16

kṛṣṇasya śuklakṛṣṇāni lohitāni ca romāṇi maṣīṃ kārayitvaitasminneva catuṣṭaye catuḥ prāśayediti māṇḍūkeyaḥ / bhūrṛgvedaṃ tvayi dadhāmyasau svāhā / bhuvo yajurvedaṃ tvayi dadhāmyasau svāhā / svassāmavedaṃ tvayi dadhāmyasau svāhā / bhūrbhuvasvarvākovākyetihāsapurāṇān sarvān vedāṃstvayi dadhāmyasau svāhā iti

17

medhājananaṃ dakṣiṇe karṇe vāg iti triḥ

18

vāgdevī manasā saṃvidānā prāṇena vatsena sahandraproktā juṣatāṃ tvā saumanasāya devīṃ mahīmindrāvāṇī cīssalilā svayaṃbhūḥ iti cānumantrayīta

19

śaṇasūtreṇa vigrathya jātarūpaṃ dakṣiṇe pāṇāvapinahyotthānādūrdhvaṃ daśamyāṃ brāhmaṇebhyo dadyāt

20

amā vā kurvīta

1

atha saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
daśarātre cotthānam

2

mātāpitarau śirassnātāvahatavāsinau kumāraśca

3

etasminneva sūtake'gnau sthālīpākaṃ śrapayitvā janmatithiṃ hutvā trīṇi ca bhāni sadaivatāni

4

tanmadhye juhuyād yasmin jātaḥ syāt

5

pūrvaṃ tu daivataṃ sarvatra

6

āyuṣṭe adya gīrbhirayamagnirvareṇyaḥ
punaste prāṇa āyātu parā yakṣmaṃ suvāmi te
āyurdā agne haviṣo juṣāṇo ghṛtapratīko ghṛtayoniredhi
ghṛtaṃ pītvā madhu cāru gavyaṃ piteva putramabhirakṣatādimam
tvaṃ soma mahe bhagamiti daśamīṃ sthālīpākasya hutvā brāhmaṇān svasti vācya nāmadheyaṃ prakāśaṃ kṛtvā / evameva māsi māsi janmatithiṃ hutvordhvamā saṃvatsarāt

7

gṛhyāgnau juhoti

1

atha aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
caturthe māsi niṣkramaṇikā

2

snātaḥ kumāro'laṅkṛtaḥ sarvasurabhigandhaiḥ mālyaiśca yathopapādaṃ māturaṅkagato yā vānyā mātṛsthāne

3

sakuśapāṇiḥ kuśairhotāramanvārabhate

4

saṃ pūṣannadhvanaḥ iti sūktena pratyṛcaṃ sthālīpākasya hutvā brāhmaṇān svasti vācya pūrvaṃ devāyatanaṃ gatvā sātapatraḥ kumāraḥ suhṛdagṛhāṇi ca

5

tataḥ paryeti

6

atha brāhmaṇabhojanam

1

atha ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
ṣaṣṭhe māsyannaprāśanam

2

ājamannādyakāmasya

3

taittiraṃ brahmavarcasakāmasya

4

mātsyaṃ javanakāmasya

5

ghṛtaudanaṃ tejaskāmasya

6

madhvodanamāyuṣkāmasya

7

dadhyodanamindriyakāmasya

8

kṣīrodanaṃ paśukāmasya

9

dadhimadhughṛtamidramannaṃ prāśayet

10

annapate'nnasya no dehyanamīvasya śuṣmiṇaḥ
pra pra dātāraṃ tāriṣa ūrdhvaṃ no dhehi dvipade catuṣpade
yacciddhi te mahaścit
imamagna āyuṣe varcase kṛdhi tigmamojo varuṇa somarājan
mātevāsmā adite śarma yaccha viśvedevā jaradaṣṭiryathāsat
iti hutvā agna āyūṃṣi ityabhimantrya mahāvyāhṛtibhiḥ prāśanam

11

śeṣaṃ mātā prāśnīyāt

1

atha viṃśaḥ khaṇḍaḥ
saptame'ṣṭame vā māsi karṇavedhanam

2

yathā kuladharmaṃ vā

3

tiṣyapunarvasvoḥ śravaṇadhaniṣṭhayorvā

4

pūrvottareṣu vā

5

sarveṣāṃ yathānukūlaṃ vā

6

abhi tvā deva savitaḥ iti tisṛbhistrimadhurasya hutvā hiraṇmayyetarayā vā sūcyā āśrut karṇa iti dakṣiṇaṃ karṇaṃ vidhvā uta tvā badhiraṃ vayamiti savyam

7

raktakaṅkaṇaṃ raktasūtraṃ vā chidrayoḥ pratinidadhyāt rākāmahamityetayā

8

atha brāhmaṇān
trimadhureṇa svastīrvācya tato'bhivādayīta

1

atha ekaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
saṃvatsare brāhmaṇasya cūḻākarma

2

tṛtīye vā varṣe

3

pañcame kṣatriyasya

4

saptame vaiśyasya

5

saṃvatsare vā sarveṣām

6

agnimupasamādhāya vrīhiyavānāṃ tilamāṣānāmiti ca pātrāṇi pūrayitvānaḻuhaṃ gomayaṃ kuśabhittiṃ ca keśa
pratigrahaṇamādarśaṃ lohakṣuraṃ navanītaṃ cottarata upanidadhāti

7

saṃ pṛcyadhvamṛtāvarīrūrmiṇīrmadhumattamāḥ
pṛñcatīrmadhunā payo mandrā dhanasya sātaye
ityuṣṇāsvapsu śītāḥ siñcati

8

āpa undantu jīvase dīrghāyutvāya varcase
/ tryāyuṣaṃ jamadagneḥ kaśyapasya tryāyuṣamagaratyasya tryāyuṣaṃ yaddevānāṃ tryāyuṣaṃ tatte astu tryāyuṣamiti śītoṣṇābhiradbhirdakṣiṇaṃ keśapakṣaṃ trirabhyanakti

9

evameva navanītena cchitvā

10

oṣadhe trāyasvainamiti kuśataruṇamantarnidadhāti

11

keśān kuśataruṇaṃ cādarśena spṛṣṭvā tejo'si svadhitiṣṭe pitā mainaṃ hiṃsīḥ
iti lohakṣuramādatte

12

yenāvapat savitā kṣureṇa somasya rājño varuṇasya vidvān
yena dhātā bṛhaspaterindrasya cāvapacchiraḥ
tena brahmāṇo vapatedamasyāyuṣmān dīrghāyurayamastu vīro'sau
iti keśāgrāṇi cchinatti kuśataruṇaṃ ca

13

evaṃ dvitīyam

14

evaṃ tṛtīyam

15

evaṃ dviruttarataḥ

16

nikakṣayoḥ ṣaṣṭhasaptame godānakarmaṇi

17

etadeva godānakarma yaccūḻākarma ṣoḻaśe varṣe'ṣṭādaśe vā

18

tṛtīye tu pravapane gāṃ dadāti

19

ahataṃ ca vāso yenācchanno vapati

20

tūṣṇīmāvṛtāḥ kumārīṇām

21

prāgudīcyāṃ diśyapāṃ vā samīpe bahvopadhike deśe keśān nikhananti

22

nāpitāya dhānyapātrāṇi nāpitāya dhānyapātrāṇi

1

iti kauṣītakagṛhye prathamo'dhyāyaḥ
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
prathamaḥ khaṇḍaḥ
garbhāṣṭameṣu varṣeṣu brāhmaṇamupanayītaiṇeyenājinena

2

garbhadaśameṣu vā

3

garbhaikādaśeṣu kṣatriyaṃ rauraveṇa

4

garbhadvādaśeṣu vaiśyaṃ gavyena

5

ā ṣoḍaśād brāhmaṇasyāpatitā sāvitrī

6

ā dvāviṃśāt kṣatriyasya

7

ā caturviṃśādvaiśyasya

8

kāṣāyaṃ vāso brāhmaṇasya

9

māñciṣṭhaṃ kṣatriyasya

10

hāridraṃ vaiśyasya

11

ahatena vāsasā sarve

12

mekhalinaḥ

13

mauñjī mekhalā brāhmaṇasya

14

dhanurjyā kṣatriyasya

15

ūrṇāsūtraṃ vaiśyasya

16

teṣāṃ daṇḍāḥ

17

pālāśo bailvo vā daṇḍo brāhmaṇasya

18

naiyagrodhaḥ khādiro vā kṣatriyasya

19

audumbaro vaiśyasya

20

evameva homārthe

21

ghrāṇāntiko brāhmaṇasya

22

lalāṭāntikaḥ kṣatriyasya

23

keśāntiko vaiśyasya

24

sarve vā sarveṣām

25

yenābandhenopanayīta ācāryādhīnaṃ tat

26

parivāpyopanayettu

27

āplāvyāḻaṅkṛtya

28

agnaya indrāyādityāya viśvebhyo devebhya iti hutvā jaghanenāgnimupatiṣṭhataḥ prāṅmukha ācāryaḥ pratyaṅmukha itarastiṣṭhan tiṣṭhantamupanayet

29

iyaṃ duruktaṃ paribādhamānā varṇaṃ pavitraṃ punatī na āgāt
prāṇāpānābhyāṃ balamāviśantī sakhā devī subhagā mekhaleyam iti
trirmekhalāṃ parivṛtya trivṛtātrivṛtenaikagranthirekaḥ

30

trayo'pi vā

31

yajñasyopavītenopavyayāmi dīrghāyutvāya suprajāstvāya suvīryāya sarveṣāṃ vedānāmādhipatyāya yaśase brahmavarcasāya tvā ityupavītena

32

upanahya dakṣiṇaṃ bāhumuddhṛtya śira upadhāya vāmeṃ'se pratiṣṭhāpayati

33

evaṃ yajñopavītī

34

viparītaṃ pitrye

35

ucchiṣṭamityajīnena ca

1

atha dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
adbhirañjaliṃ pūrayitvāthainamāha ko nāmāsi iti

2

asāvahaṃ bhoḥ itītaraḥ

3

samārṣaḥ ityācāryaḥ

4

samārṣo'haṃ bhoḥ itītaraḥ

5

brahmacārī bhava ityācāryaḥ

6

brahmacārī bhavāni itītaraḥ

7

bhūrbhuvaḥsvaḥ ityañjalāvañjalīṃstrīnāsicya dakṣiṇottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ pāṇī saṃgṛhya japati devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmupanayāmyasau iti

8

gaṇānāṃ tvā iti gaṇakāmam

9

āgantāmariṣaṇyata iti yaudham

10

mahāvyāhṛtibhirvyādhitam

11

bhagaste hastamagrabhīt pūṣā te hastamagrabhīt savitā te hastamagrabhīdaryamā te hastamagrabhīnmitraste hastamagrabhīnmitrastvamasi dharmaṇāgnirācāryastavāsāvahaṃ cobhau / agna etaṃ te brahmacāriṇaṃ paridadāmi indra etaṃ te brahmacāriṇaṃ paridadāmyāditya etaṃ te brahmacāriṇaṃ paridadāmi viśve devā etaṃ vo brahmacāriṇaṃ paridadāmi dīrghāyutvāya śataśāradāya sarveṣāṃ vedānāmādhipatyāya suślokāya svastaye iti

12

aindrīmāvṛtamāvartasvādityasyāvṛtamanvāvartasva iti pradakṣiṇaṃ paryāvṛtya dakṣiṇena prādeśena dakṣiṇamaṃsamanvārabhya japati

13

bhūrbhuvaḥsvarariṣyataste hṛdayasya priyo bhūyāsaṃ mātvamadhyavacchitvāsau iti

14

tūṣṇīmapasavyaṃ paryāvṛtyāthāsyordhvāṅguliṃ pāṇiṃ hṛdaye nidhāya japati mama vrate hṛdayaṃ te dadhāmi mama cittamanucittaṃ te astu mama vācamekamanā juṣasva bṛhaspatiṣṭvā niyunaktu mahyaṃ kāmasya brahmacāryasyasau iti

15

tenaiva mantreṇa tathaiva paryāvṛtya dakṣiṇena prādeśena dakṣiṇaṃ bāhumanvārabhyāha brahmacāryasi samidhamādhehi apo'śāna karma kuru divā mā suṣupthāḥ vācaṃ yacchā samidādhānāt

16

eṣā te agne samit ityabhyādadhāti samidham

17

tūṣṇīṃ vā

1

atha tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
saṃvatsare sāvitrīmanvāha trirātre'nvakṣaṃ vā

2

gāyatrīṃ brāhmaṇāyānubrūyāt

3

triṣṭubhaṃ kṣatriyāya

4

jagatīṃ vaiśyāya

5

sāvitrīṃ tveva

6

uttareṇāgnimupaviśataḥ prāṅmukha ācāryaḥ pratyaṅmukha itaraḥ

7

vaiśvāmitrīṃ gāyatrīṃ sāvitrīṃ bho anubrūhi itītaraḥ

8

tatsaviturvareṇyam ityetāṃ sapraṇavāṃ savyāhṛtīṃ paccho'rdharcaśo'navānam

9

yadi trirātre saṃvatsare vā bhaikṣācaraṇāntaṃ kṛtvopāsīta

10

āpo nāma stha śivā nāma sthaujā nāma sthājarā nāma sthāmṛtā nāma sthābhayā nāma stha tāsāṃ vo'śīya sumatau mā dhatta ityenaṃ trirapa ācamayya svastino mimītāmiti pañcarcena daṇḍaṃ prayacchati

11

dṛteriva te iti kamaṇḍalum

12

varo dakṣiṇā

13

taccakṣuḥ ityādityamupasthāya pradakṣiṇaṃ parikramya bhikṣate grāmam

14

mātaraṃ tveva prathamām

15

yā vainaṃ na pratyācakṣīta

16

ācāryāya bhaikṣaṃ vedayīta

17

anujñāto guruṇā bhuñjīta

18

aharahaḥ samidādhānaṃ bhaikṣācaraṇa
madhaḥśayyā guruśuśrūṣeti brahmacāriṇo nityāni

1

tadapi ślokaḥ
kṣetraṃ hiraṇyaṃ gāṃ vāsaśchatropānahamantataḥ
dhānyamannamatho śākaṃ gurave prītimāvahet iti
atha caturthaḥ khaṇḍaḥ
athānuvacanasya

2

agneruttarata upaviśataḥ prāṅmukha ācāryaḥ pratyaṅmukha itaraḥ

3

abhivādya pādāvācāryasya ca pāṇī prakṣālya mūle kuśataruṇān gṛhṇāti

4

tān savyenācāryo'gre saṃgṛhya dakṣiṇenādbhiḥ pariṣiñcati

5

adhīhi bhoḥ ityuktvā ācāryaḥ

6

ॐpūrvā vyāhṛtayaḥ sāvitrīṃ bho anubrūhi itītaraḥ

7

ॐpūrvā vyāhṛtayaḥ sāvitrīṃste'nubravīmi ityācāryaḥ

8

ṛṣīn bho anubrūhi itītaraḥ

9

ṛṣīṃste'nubravīmi ityācāryaḥ

10

devatā bho anubrūhi itītaraḥ

11

devatāste'nubravīmi ityācāryaḥ

12

chandāṃsi bho anubrūhi itītaraḥ

13

chandāṃsi te'nubravīmi ityācāryaḥ

14

śraddhāmedhe bho anubrūhi itītaraḥ

15

śraddhāmedhe te'nubravīmi ityācāryaḥ

16

yena yenarṣiṇā yo yo yaddevatyo yacchandā vā syāt tathā tathā taṃ taṃ mantramanubrūyāt

17

api vāvindan ṛṣidaivatachandāṃsyevamevaikaikamṛṣimanuvākaṃ vānubrūyāt

18

kṣudrasūkteṣvanuvākaṃ vānubrūyāt

19

yāvadvā gururmanyeta

20

ādyottame vānubrūyādṛṣeranuvākasya

21

ādyuttamā ityeṣā prakṛtiriti

22

kāmaṃ sūktādāvācāryaḥ

23

ityetadṛṣisvādhyāyena vyākhyātam

24

samā te kuśataruṇānādāya ānaḻuhena gomayena mūlakuṇḍaṃ kṛtvā yatho
ktamadbhiḥ pariṣiñcati

25

athemāstarpayati

1

atha pañcamaḥ khaṇḍaḥ
agnistṛpyatu / prajāpatistṛpyatu / virūpākṣastṛpyatu / brahmā / vedāḥ / devāḥ / ṛṣayaḥ / sarvāṇi ca cchandāṃsi / oṅkāraḥ / vaṣaṭkāraḥ / vyāhṛtayaḥ / sāvitrī / yajñāḥ / dyāvāpṛthivī / antarikṣam / ahorātrāṇi / sāṅkhyāḥ / siddhāḥ / samudrāḥ / nadyaḥ / gāvaḥ / girayaḥ / kṣetrauṣadhivanaspatigandharvāpsarasaḥ / nāgāḥ / vayāṃsi / sādhyāḥ / viprāḥ / yakṣāḥ / rakṣāṃsi / piśācāḥ / bhūtāni / atha nivītībhūtvā / madhucchandāḥ / śatarcinaḥ / mādhyamāḥ / gṛtsamadaḥ / viśvāmitraḥ / vāmadevaḥ / atriḥ / bharadvājaḥ / vasiṣṭhaḥ / pragāthāḥ / pāvamānyaḥ / kṣudrasūktāḥ / mahāsūktāḥ / evamantāni tṛpyantu / atha saṃvītī bhūtvā / smṛtiṃ tarpayāmi / dhṛtiṃ tarpayāmi / śraddhāṃ tarpayāmi / medhāṃ tarpayāmi / prajñāṃ tarpayāmi / dhāraṇāṃ tarpayāmi

2

chandāṃsi tṛpyantām / ṛṣayastṛpyantām / devatāstṛpyantām

3

atha prācīnāvītī dakṣiṇāṃ diśamanvīkṣamāṇaḥ / sumantujaiminivaiśampāyanapailasūtrabhāṣyamahābhāratadharmācāryāḥ / jānantibāhavigārgyagautamaśākalyabābhravyamāṇḍavyamāṇḍūkeyāḥ / suyajñasāṃkhyāyanajātūkarṇyāḥ / paiṅgaśāmbavyaitareyāḥ / gārgī vācaknavī / baḍavā prātitheyī / sulabhā maitreyī / kahoḻaṃ kauṣītakam / mahākauṣītakam / suyajñam / sāṅkhyāyanam / aitareyam / mahaitareyam / paiṅgyam / mahāpaiṅgyam / śāmbavakam / mahāśāmbavakam / bāṣkaḻam / śākaḻam / gārgyam / mahājapatram / sujātavaktram / audavāhim / saujāmim / bābhravyaṃ somaśarmāṇam / pāñcālaṃ vedamitram / ācāryaṃ śaunakam

4

ye cānye ācāryāste cāpi tṛpyantu

5

pratipuruṣaṃ pitaraḥ

6

suyajñaḥ / sāṃkhyāyanaḥ / pailaḥ / kahoḻaḥ /
kauṣītakiḥ / kahoḻāya kauṣītakaye svadhāstu

1

atha ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
ahaḥśeṣaṃ sthānamupavāsaśca

2

aparāhṇe'kṣatadhānā bhikṣitvā ājyāhutidharmeṇāgnau pāṇinā juhuyāt sadasaspatimadbhutamiti pratyṛcaṃ sūktaśeṣeṇa

3

bhaikṣairācāryaṃ svastivācya araṇye samitpāṇiḥ sandhyāmupāste nityaṃ vāgyata uttarāparamabhimukho'nvaṣṭamadeśamardhāstamite maṇḍale ā nakṣatrāṇāṃ darśanāt / atikrāntāyāṃ mahāvyāhṛtīḥ sāvitrīṃ svastyayanāni ca japitvā

4

evaṃ prātaḥ prāṅmukhastiṣṭhannā maṇḍaladarśanāt

5

udite prādhyayanam

6

aharahaḥ sāyaṃprātaragniṃ praṇīyopasamādhāya parisamūhya paryukṣya susamiddhe juhoti agnaye samidhamāhāriṣa bṛhate jātavedase tayā tvamagne vardhasva samidhā brahmaṇā vayaṃ svāhā iti prathamām / edho'syedhiṣīmahi iti dvitīyām / samidasi samedhiṣīmahi iti tṛtīyām / eṣā te agne samittayā vardhasva cāpyāyasya ca / bardhiṣīmahi ca vayamā ca
pyāsiṣīmahi iti caturthīṃ

7

atha paryukṣya
agniḥ śraddhāṃ ca medhāṃ ca vinipātaṃ smṛtiṃ ca me
īḻito jātavedāḥ śunaṃ naḥ saṃprayacchatu
ityagnimupatiṣṭhate

8

sa eteṣāṃ vedānāmekaṃ dvau trīn sarvān vārdhāte ya evaṃ
hutvāgnimupatiṣṭhate

9

tadapi ślokāḥ
aśvatthaḥ khadiro'rkaśca plakṣo vaikaṅkataśśamī
kāṣmaryaśca śakṛdvanyaṃ sīravāhāśca sarvaśaḥ
veṇuṃ varjyātha vānyāni nimbāralasakaṇṭakān
karañjāmrāsavarṇāśca varjyāḥ kāntāśca nāmataḥ
homārthī tu prayuñjīta nitye naimittike'pi vā
pālāśī tu srugeva syādvā pārṇaḥ khādiraḥ sruvaḥ iti

1

atha saptamaḥ khaṇḍaḥ
atha vratādeśanam

2

tasyopanayanena kalpo vyākhyātaḥ

3

na sāvitrīmanvāha

4

daṇḍapradānāntamityeke

5

udagayane śuklapakṣe'horātraṃ brahmacaryamupetyācāryo'māṃsāśī

6

caturdaśīṃ parihāpyāṣṭamīṃ navamīṃ ca

7

ādyottame caike

8

yāṃ vānyāṃ bhapraśastāṃ manyeta tasyāṃ śukriyabrahmacaryamādiśeta

9

śukriyabrahmacārī bhava ityācāryaḥ

10

śukriyabrahmacārī bhavāni itītaraḥ

11

evamuttareṣāṃ yadyadvratamādiśeta tasya tasya nāmnā nirdiśet

12

trirātraṃ brahmacaryaṃ caret

13

dvādaśarātraṃ saṃvatsaraṃ vā

14

yāvadvā gururmanyeta

15

godānasya ca

16

śākvaraṃ tu saṃvatsaraṃ māhāvratikamaupaniṣadaṃ ca

17

pūrṇe kāle caritabrahmacarye śayucārhaspatyānte vede prokte rahasyaṃ śrāvayiṣyan kālaniyamaṃ cādeśena pratīyena

18

kṛtaprātarāśasya

19

aparāhṇe'parājitāyāṃ diśi hutvācāryaḥ athainaṃ yāsveva devatāsu paridatto bhavati tāsvenaṃ paripṛcchati agnāvindra āditye viśveṣu ca deveṣu caritaṃ te brahmacaryamiti

20

caritaṃ bho iti pratyukte paścādagneḥ prāṅmukhe sthite ahatena vāsasācāryaḥ pradakṣiṇaṃ mukhaṃ triḥ pariveṣṭya upariṣṭāddaśāḥ kṛtvā yathā na saṃbhraśyeta

21

trirātraṃ samidādhānaṃ bhaikṣācaraṇamadhaḥśayyāṃ guruśuśrūṣāṃ ca kurvan vāgyato'pramatto'raṇye devakule'gnihotra upavasakha iti

22

atra haike tāneva niyamāṃstiṣṭhato rātryāmevopaviśanti

23

ācāryomāṃsāśī brahmacārī grāmānniṣkrāmannaitānīkṣetānadhyāyān spṛśatāmuṃ piśitāmaṃ caṇḍālaṃ sūtikāntejanīmapahastakāṃ śmaśānaṃ sarvāṇi ca śyāmarūpāṇi yānyāsye na praviśeyuḥ

24

prāgudīcyāṃ diśi puṇye deśe udita āditye'nuvacanadharmeṇa vāgyatāyoṣṇīṣiṇe'nvāha

25

mahānāmnīṣvevaiṣa niyamaḥ

26

athottareṣu prakaraṇeṣu svādhyāyamevaṃ kurvītācāryasyetaraḥ śṛṇoti

27

uṣṇīṣamājyabhājanaṃ dakṣiṇāṃ cācāryāya dadāti tvaṃ tamiti

28

uccā divi iti ca

29

praṇavena vā sarvam

30

atra haike vaiśvadevaṃ caruṃ kurvate sarveṣu prakaraṇeṣu

31

yathā paridattamiti ca māṇḍūkeyaḥ

1

atha aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
athāto daṇḍaniyamaḥ

2

nāntarāgamanaṃ kuryādātmano daṇḍasya ca

3

atha ceda
daṇḍamekhalopavītānāmanyatamadviśīryeta cchidyeta vā tasya tatprāyaścittiḥ yadudvāhe rathasya

4

mekhalā cedasandheyā bhavati anyāṃ kṛtvānumantrayate medhyāmedhyavibhāgajñe devi goptri sarasvati / mekhale skannavicchinne santanoṣi vrataṃ mama / iti

5

etayaiva yathārthamupavīte

6

tvamagne vratabhṛcchuciḥ ityetābhyāmṛgbhyāmāhutīrhutvā atha mekhalāṃ śānte vṛkṣe nidhāya pūrṇe kāle mekhalāmupavītaṃ ca daṇḍe badhnāti

7

tadapyetat yajñopavītaṃ daṇḍaṃ ca mekhalāmajinaṃ tathā / juhuyādapsu vrate pūrṇe vāruṇyarcā rasena vā

8

brahmacārī pravatsyannācāryamanumantrayate prāṇāpānayoḥ ityupāṃśu idaṃ vatsyāvo bho ityuccaiḥ

9

prāṇāpāna uruvyacāstvayā prapadye devāya tvā goptre paridadāmi devasavitareṣa te brahmacārī taṃ gopāya samāmṛta ityupāṃśu ॐ svasti ityuccairācāryaḥ ॐ
svastītyuccairācāryaḥ

1

iti kauṣītakagṛhye dvitīyo'dhyāyaḥ
atha tṛtīyo'dhyāya:
prathamaḥ khaṇḍa:
snānaṃ samāvartsyamānasya

2

ānaḻuhe carmaṇyupaviśya keśaśmaśrulomanakhāni vāpayitvā vrīhiyavaistilasarṣapairapāmārgaiḥ sadāpuṣpābhirityucchādyāpohiṣṭhīyenābhiṣicyālaṅkṛtya yuvaṃ vastrāṇi iti vāsasī paridhāya āyuṣyaṃ varcasyamiti sūktena jātarūpamapinahya

3

utthāne kumārasya ca

4

athāsminnanvārabdha indrāgnibhyāṃ sthālīpākasya hutvā madhuparkaṃ dadyāt

5

pratilīnastadaharāsīta

6

vanaspate vīḍvaṅgaḥ śāsa itthā iti rathamārohet

7

yatrainaṃ gatvā paśunā vāhayeyuḥ tatpūrvamupatiṣṭheta

8

gobhirvā samāvarteta

9

phalavato vā vṛkṣāt

10

indraśreṣṭhāni syonā pṛthivi bhava iti pratyavarohati

11

īpsitamannaṃ tadaharbhuñjīta

12

ācāryāya vastrayugaṃ dadyāt

1

uṣṇīṣaṃ maṇikuṇḍalaṃ daṇḍopānahaṃ chatraṃ ca
atha dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
agāraṃ kārayiṣyan ihānnādyāya viśaḥ pratigṛhṇāmi ityudumbaraśākhayā triḥ parilikhya madhye sthaṇḍile juhoti ko'si kasyāsi kāyaṃ te grāmakāmo juhomi svāhā
asyāṃ devānāmadhibhāgadheyamitaḥ prajātāḥ pitaraḥ paretāḥ
irāvatī juhvad grāmakāmo nu devānāṃ kañca nāntaremi svāhā iti

2

na ca sthūṇāgartān khānayitvodamanthānāsicya imāṃ viminve'mṛtasya śākhāṃ
madhordhārāṃ prataraṇīṃ vasūnām
enāṃ śiśuḥ krandatvā kumāra enāṃ dhenuḥ pāvakavathsa
ityudumbaraśākhāṃ ghṛtenāktāṃ dakṣiṇe dvārye garte'vadadhāti

3

imāmucchrayāmi bhuvanasya śākhāṃ madhordhārāṃ prataraṇīṃ vasūnām
enā śiśuḥ krandatvā kumāra enāṃ dhenuḥ pāvakavathsa
ityuttarataḥ

4

evaṃ dvayordakṣiṇataḥ paścāduttarataśca

5

imāmahamasmin vṛkṣasya śākhāṃ ghṛtamukṣantīmamṛte minomi
enāṃ śiśuḥ krandatvā kumāra āsyandatāṃ dhenavo nityavathsāḥ
iti sthūṇārājamucchrayati

6

enaṃ kumārastaruṇa āvathso bhuvanaspatiḥ /
kumbhāddadhnaḥ kalaśairgamaḥ / ihaiva sthūṇe pratitiṣṭhatyaśvāvatī gomatī sīlamāvatī kṣeme tiṣṭha ghṛtamukṣamāṇāḥ / ihaiva tiṣṭhannimitā tilvilevāsyā irāvatīṃ madhye poṣasva tiṣṭhantīṃ mā tvā prāpannaghāyava upahūtā iha gāva upahūtā ajāvayo'tho'nnasya kīḻāḻa upahūtā gṛheṣu ṇo rathantare pratiṭiṣṭha vāmadevye bṛhati śrayasva iti sthūṇārājamabhimṛśya saṃmitasya sthūṇāḥ samabhimṛśati satyaṃ ca śraddhā ca iti pūrve

7

yajñaśca dakṣiṇā ca iti dakṣiṇe

8

balaṃ corjaṃ ca ityapare

9

brahma ca kṣatraṃ ca ityuttare

10

śrītūspe

11

dharmaḥ sthūṇārāje

12

ahorātre dvāraphalake

13

saṃvatsaraḥ pidhāne

14

ukṣā samudraḥ ityabhyaktamaśmānaṃ
stūpasyādhastānnikhanet

15

saṃsthite vāstukaraṇe śobhite ca samantataḥ

1

atha tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
agniṃ dadhāmi manasā śivena ityagniṃ praṇīya pṛthivīṃ śaṃbhuvā ha pratitiṣṭhasva iti prāgagreṣu naveṣu kuśeṣūdakumbhaṃ navaṃ maṇikaṃ vā pratiṣṭhāpya āpohiṣṭhīyābhistisṛbhiḥ pūrayitvā ariṣṭā asmākaṃ vīrā mā parā seci no dhanamityapidhāya rathantarasya stotriyeṇa punarādāya kakupkāraṃ tisraḥ pūrvāhṇe juhoti

2

vāmadevyasya madhyandine

3

bṛhato'parāhṇe

4

sāvitryā cānusavanaṃ śatādūrdhvam

5

mahāvyāhṛtayaścatasraḥ / vāstoṣpate iti catasraḥ / vāstoṣpate dhruvā sthūṇā sauviṣṭakṛtī daśamī sthālīpākasya rātrau

6

jyeṣṭhaṃ putramādāya jāyayā saddadhānyāḥ prapadyate indrasya gṛhāḥ śivā vasumanto varūthinaḥ / tānahaṃ prapadye saha jāyayā saha prajayā saha paśubhiḥ saha yanme kiñcāsti tena / śamaṃ śamaṃ śivaṃ śivaṃ kṣemāya vaḥ śāntyai prapadye'bhayaṃ no astu iti

7

etayaivāvṛtāṣāḍhyāṃ paurṇamāsyāṃ svastyayanamityācakṣate

8

uddharenmaṇikapratiṣṭhāpanaṃ gṛhapraveśanaṃ ca

9

svasti no mimītāmiti pañcarcaṃ japati

10

atha brāhmaṇabhojanam

1

atha caturthaḥ khaṇḍaḥ
grāmo māraṇyāya paridadātu haviśca mahāyamāya paridehi iti grāmānniṣkrāman

2

araṇyaṃ mā grāmāya paridadātu haviśca mahāyamāya paridehi iti grāmaṃ pra
viśannariktaḥ

3

gṛhān bhadrān sumanasaḥ prapadye'vīraghno vīravataḥ suvīrān
irāṃ vahato ghṛtamukṣamāṇāsteṣvahaṃ sumanāḥ saṃviśeyam
iti sadā prapadanīyaḥ

4

anāhitāgniḥ pravatsyan gṛhān samīkṣate
imānme mitrāvaruṇā gṛhān gopāyataṃ yuvam
avinaṣṭānavihṛtān pūṣemānabhirakṣatu
iti / api panthāmaganmahi iti ca

5

proṣyāyan gṛhān samīkṣate gṛhā
mā bibhīta mā me bibhyatorjaṃ bibhyateṣamūrjaṃ bibhradvasumanāḥ suvarcāḥ gṛhānaimi sumanasā modamānaḥ / yeṣāṃ madhye vipravasanti ye saumanaso bahu / gṛhānupahvayāmahe te no hinvantu jāmayaḥ / upahūtā iha gāvaḥ upahūtā ajāvayaḥ / yo nasya kīlāla upahūtā ajāvayaḥ / asyopasadye māriṣadayaṃ śreṣṭhī dadhātu naḥ iti gṛhyamagnimupasthāya kalyāṇīṃ vācaṃ prabrūyāt

6

virājo doho'si
virājo dohamaśīya mayi virājaḥ padyāyai dohaḥ iti pādyapratigrahaṇam

1

atha pañcamaḥ khaṇḍaḥ
anāhitāgnirnavaṃ prāśiṣyannāgrayaṇadevatābhya indrāgnibhyāṃ viśvebhyo devebhyaḥ sviṣṭakṛccaturthībhyaḥ svāhākāreṇa gṛhye'gnau hutvā prajāpataye tvā grahaṃ gṛhṇāmi
mahyaṃ śriyai mahyaṃ yaśase mahyamannādyāya iti hutaśeṣād grahaṃ gṛhītvā
bhadrānnaḥ śreyaḥ samanaiṣṭa devāstvayā vaśena samaśīmahi tvā
sa no mayobhūḥ pitavāviśeha śaṃ no bhava dvipade śaṃ catuṣpade
ityadbhirabhyukṣya triḥ prāśnāti

2

amo'si prāṇa tadṛtaṃ bravīmyamo'si sarvāṇyanu praviṣṭaḥ
same jarāṃ rogamapanudya śarīrādamā ma edhi māmṛdhāma indra
iti hṛdayadeśamabhimṛśya prāṇānāṃ granthirasi mā visrasa iti nābhim

3

bhadraṃ karṇebhiḥ iti yathārūpaṃ taccakṣuḥ ityādityamupasthāya

4

pari vapasvedaṃ vṛñjantu ghoṣiṇyassa mā svastha gopate mā vo rakṣo mano riṣat pūṣā gā anvetu naḥ iti gāḥ pratiṣṭhamānā anumantrayate

5

pari pūṣā iti parikrāntāsu

6

yāsāmūdhaścaturbilaṃ madhoḥ pūrṇaṃ ghṛtasya ca
tā naḥ santu payasvatīrbahvīrgoṣṭhe ghṛtācyaḥ
ā gāvo agmanniti saptāgatāsu

7

uttamāpākurvan mayobhūrvātaḥ iti ca
sūktena goṣṭhagatāḥ

8

yāsu prathamā prajāyeta tasyāḥ pīyūṣaṃ juhuyāt saṃvatsarīṇaṃ paya usriyāyāḥ iti dvābhyām

9

yā phālgunyā uttarāmātrāsyā sā revatyā saṃpadyate tasyāmaṅgalakṣaṇāni kārayet bhuvanamasi sahasramasi rāyaspoṣaṃ mā vo dadhat / akṣatamasyariṣṭaṃ virāḻannaṃ gopāyati / yāvatīnāmidaṃ kariṣyāmi bhūyasīnāmuttarāsāṃ kriyāsamiti

10

yadi yamau prajāyeta mahā
vyāhṛtibhirhutvā yamasūṃ dadyāt

1

atha ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
atha vṛṣotsargaḥ

2

kārtikyāṃ paurṇamāsyāṃ revatyāṃ vāśvayujyāṃ ca gavāṃ madhye susamiddhamagniṃ kṛtvājyāhutīrjuhoti iha dhṛtiriha svadhṛtirupasṛjaṃ dharuṇaṃ mātre dharuṇo mātaraṃ dhayan / rāyaspoṣamiṣamūrjamasmāsu dīdharat svāhā pūṣā gā anvetu naḥ iti pauṣṇasya

3

hutvaikavarṇaṃ dvivarṇaṃ trivarṇaṃ vā yo vā yūthaṃ chādayati yaṃ vā yūthaṃ saṃchādayati

4

rohito vaiva syāt

5

sarvāṅgairupetaḥ

6

yūthe varcasvitamaḥ syātamalaṃkṛtya

7

yūthe mukhyāścatasro vatsataryaḥ

8

tāścālaṃkṛtya

9

etaṃ yuvānaṃ pari vo dadāmi tena krīḻantīścarata priyeṇa mā naśśāpta januṣā saṃvidānā rāyaspoṣeṇa samiṣā madema / ityanumantrayate

10

nabhyasthe vṛṣe mayobhūrvātaḥ iti
ca sūktena

11

sarvāsāṃ payasi sthālīpākaṃ śrapayitvā brāhmaṇān bhojayet

1

atha saptamaḥ khaṇḍaḥ
athāta upākaraṇam

2

oṣadhīnāṃ prādurbhāve

3

śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyām

4

hastena śravaṇena vā

5

akṣatasūktānāṃ dadhighṛtamiśrāṇāṃ pratyṛcaṃ vedena juhuyāditi haika āhuḥ

6

sūktānuvākādyāḥ

7

adhyāyārṣeyādyābhiriti ca māṇḍūkeyaḥ

8

atha ha smāha kauṣītakiḥ vedebhyo devebhyaḥ chandobhyaḥ ṛṣibhyaśceti

9

agnimīḻe purohitamityekā

10

kuṣumbhakastadabravīt āvadaṃstvaṃ śakune bhadramāvada gṛṇānā jamadagninā dhāmante viśvaṃ bhuvanamadhiśritam gantā no yajñaṃ yajñiyāḥ suśami yo naḥ svo araṇaḥ praticakṣva āgne yāhi marutsakhā yatte rājañchṛtaṃ haviḥ iti dvyṛcāḥ

11

tacchaṃyorāvṛṇīmahe ityekā

12

hutaśeṣāddhaviḥ prāśya dadhikrāvṇo akāriṣamityācamyopaviśya mahāvyāhṛtayaḥ sāvitrīṃ vedādi
prabhṛti svastyayanāni ca japitvā ācāryaṃ svasti vācya

13

tadapi bhavati
upākarmaṇi cotsarge trirātraṃ kṣapaṇaṃ bhavet
aṣṭakāsu tathaiva syādṛtvantyāsu ca rātriṣu

1

atha aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
athāta utsargaḥ

2

māghaśuklapakṣapratipadyaparājitāyāṃ diśi puṇye deśe pratyasya loṣṭān śāsa itthā iti pratidiśamṛṣīṃśchandāṃsi devatāḥ śraddhāmedhe ca tarpayitvā pratipuruṣaṃ pitaraḥ

3

udutyam citram namo mitrasya vibhrād bṛhat iti sūktāni japitvā chandāṃsi viśrāmayantyardhaṣaṣṭhān māsān

4

adhīyīraṃścedahorātramuparamya
prādhyayanam

1

atha navamaḥ khaṇḍaḥ
atho'paramam

2

utpāteṣvākālikam

3

anyeṣvadbhuteṣu ca

4

vidyutstanayitnuvarṣeṣu trisandhyamekāham

5

śrāddhabhojane

6

daśāhamagheṣu ca sūtakeṣu ca

7

caturdaśyamāvāsyayoḥ

8

aṣṭakāsu

9

vāsareṣu nabhyeṣu ca

10

ācārye coparate daśāham

11

śrutvā trirātram

12

tatpūrvāṇāṃ ca pratigrahe śrāddhe

13

sabrahmacāriṇi sametya

14

pretamanugamya pitṛbhyaśca nidhāya piṇḍān niśām

15

sandhyāyām

16

parvasu

17

astamite

18

sāmaśabde

19

śmaśāne

20

śūdrasaṃnikarṣe

21

grāmāraṇye

22

antaḥśave grāme

23

adarśanīyāśravaṇīyāniṣṭāghrāṇe

24

ativāte'bhre varṣati

25

rathyāyām

26

bāṇaśabde

27

rathasthaḥ

28

śūdravacchuni

29

vṛkṣārohaṇe

30

avaṭārohaṇe

31

apsu

32

krandatyām

33

ārtau

34

nagnaḥ

35

ucchiṣṭaḥ

36

saṃkrame

37

keśaśmaśruvāpana ā snānāt

38

utsādane

39

snāne

40

abhyañjane

41

saṃveśane sūtikodakyābhyām

42

avahitapāṇiḥ

43

senāyām

44

abhuñjati brāhmaṇe

45

goṣu ca

46

atikrānteṣvadhīyīran

47

eteṣāṃ yadi kiñcidakāmamabhyābhavet prāṇānāyamyādityaṃ nirīkṣyātaḥ paramadhīyīta

48

vidyutstanayitnuvarṣavarjaṃ kalpe

49

varṣavarjamardhaṣaṣṭheṣu ca

50

tadapyetat
annamāpo mūlaphalaṃ yaccānyacchrāddhikaṃ bhavet
pratigṛhyāpyanadhyāyaḥ pāṇyāsyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ
iti

51

nyāyopetebhya evāvartayet

52

prāṅmukha ācāryaḥ pratyaṅmukha itaraḥ

53

dvau vā

54

bhūyāṃsastu yathāsanam

55

adhīhi bho ityuktvā ācāryaḥ omitītaraḥ pratipadyādhīyīta

56

adhītyopasaṃgṛhya viratāḥ sma bho ityuktvā yathārtham

57

visṛṣṭaṃ virāmastāvadityeke

58

nādhīyītāramantarā gamayedātmānaṃ pariharanto'dhīyīran

59

yadi ced doṣaḥ syāt trirātramupoṣyāhorātraṃ vā sāvitrīṃ cābhyāvartayitvā yāvacchaknuyāt

60

daṇḍasyāntarāgamane brā
hmaṇāya yat kiñcidadyāt / ataḥ paramadhīyīta

1

atha daśamaḥ khaṇḍaḥ
athāto vaiśvadevaḥ

2

vaiśvadevasya siddhasya sāyaṃprātargṛhye'gnau juhuyāt

3

mahāntaṃ kośamiti triḥ paryukṣati sarvatra

4

agnaye svāhā somāya svāhā indrāgnibhyāṃ svāhā bharadvājadhānvantaraye svāhā prajāpataye svāhā anumatyai svāhā śriyai svāhā sarasvatyai svāhā viṣṇave svāhā viśvebhyo devebhyaḥ svāhā sarvābhyo devatābhyaḥ svāhā agnaye sviṣṭakṛte svāhā iti hutvaitāsāṃ devatānām / atha vāstumadhye baliṃ haret

5

etābhyaścaiva devatābhyo namo brahmaṇe brāhmaṇebhyaśca vāstoṣpataye namaḥ

6

atha diśāṃ pradakṣiṇaṃ yathārūpaṃ nama indrāya aindrebhyaśca namo yamāya yāmyebhyaśca namo varuṇāya vāruṇyebhyaśca namaḥ somāya saumyebhyaśca namo bṛhaspataye bārhaspatyebhyaśca

7

namo marudbhyo'śvibhyāṃ namaśchandobhya ṛṣibhyaśca ityaparājitāyāṃ diśi

8

namassādhyāyāgnaye namo nirratyai namo vāyave namo rudrāya iti pradakṣiṇameva

9

athādityamaṇḍale namo'ditaye ādityebhyaśca namo nakṣatrebhya ṛtubhyo namo māse'bhyo'rdhamāsebhyaścāhorātrebhyaśca saṃvatsarebhyaḥ pūṣṇe pathikṛte dhātre vidhātre iti

10

marudbhyaścaiva dehaneṣu

11

nama oṣadhivanaspatibhyaḥ ityulūkhale namaḥ parjanyāyādbhyaḥ iti maṇike

12

viṣṇave dṛṣadi

13

namaḥ śriyai śayyāyāḥ śirasi

14

pādato bhadrakāḻyai

15

anugupte deśe namo mitrāya

16

namo vijñātābhyo devatābhyaḥ ityuttarato dhanapataye ca

17

athāntarikṣe naktaṃcarebhyo namaḥ iti sāyam

18

ahaścarebhyo namaḥ iti prātaḥ

19

ye devāsaḥ iti ca

20

atha prācīnāvītī dakṣiṇataḥ śeṣaṃ ninayet ye'gnidagdhāḥ iti

21

devarṣipitṛgaṇebhyo dattvātithimākāṅkṣed ā godohāt

22

yadyatithirāgacched yathāśakti pādyamāsanamannaṃ dattvā śrotriyaṃ bhojayet

23

brahmacāriṇe vā bhikṣāṃ dadyāt

24

anantaraṃ sauvāsinīṃ garbhiṇīṃ bālān sthavirāṃśca bhojayet

25

śvabhyaśca śvapākebhyaśca vayobhyaścāvaped bhūmāviti

26

nānavattamaśnīyāt

27

naikaḥ

28

na pūrvam

29

tadapyetadṛṣirāha

30

moghamannaṃ vindate apracetāssatyaṃ bravīmi vadha itsa tasya
nāryamaṇaṃ puṣyati no sakhāyaṃ kevalāgho bhavati kevalādī iti

31

ṣaṇṇāmarghyāṇāmanyatama āgacched gopaśumajamanyadvā yatsāmānyatamaṃ manyetatatkurvīta

32

ācāryāyāgneyaḥ ṛtvije bārhaspatyo vivāhyāya prājāpatyo rājña aindraḥ priyāya maitraḥ snātakāyaindrāgnaḥ

33

yadyasakṛtsaṃvatsarasya somena
yajeta kṛtārghyā evainaṃ yājayeyuḥ

34

nākṛtārghyāḥ

35

tadapi bhavati
madhuparke ca some ca pitṛdaivatakarmaṇi
atraiva paśavo hiṃsyā nānyatretyabravīnmanuḥ
ācāryaśca pitā cobhau sakhā cānatithirgṛhe
te yadvidadhyustatkuryāditi dharmo vidhīyate
naikagrāmīṇamatithiṃ viproṣyāgatameva vā
upasthitaṃ gṛhaṃ vidyādbhāryā yatrāgnayo'pi vā
nopavāsaḥ pravāse'sti patnī dhārayate vratam
putro bhrātātha vā śiṣyaḥ patnī vātha baliṃ haret
agnihotraṃ balīvardāḥ kāle cātithirāgataḥ
bālāśca kulavṛddhāśca nirdahantyavamānitāḥ
devatāḥ pitaro nityaṃ gacchanti gṛhamedhinam
bhāgārthamatithiścāpi tebhyo nirvaptumarhati
silānyuñchayamānasya agnihotraṃ ca juhvataḥ
sarvaṃ sukṛtamādatte brāhmaṇo'narcito vrajan
audapātrāttu dātavyamā kāṣṭhājjuhuyādapi
ā sūktādānuvākādvā brahmayajño vidhīyate
ete pañca mahāyajñā vartante yasya nityaśaḥ
sa muktaḥ sarvapāpebhyo nākapṛṣṭhe mahīyate
vaiśvadevamimaṃ ye ca sāyaṃprātaḥ prayuñjate
tadarthairāyuṣā kīrtyā prajābhiśca samṛdhnuyuḥ iti

1

atha ekādaśaḥ khaṇḍaḥ
aharaharācāryāyābhivādayīta

2

abhigamya gurubhyaśca

3

sametya śrotriyāya proṣya pretyetyāśrotriyāya

4

asāvāhaṃ bho ityātmano nāma nirdiśya vyatyasya pāṇī dakṣiṇena dakṣiṇaṃ savyena savyaṃ dakṣiṇottarābhyāṃ pāṇibhyāmupasaṃgṛhya pādau

5

asā u ityasya pāṇī saṃgṛhya āśiṣamāśāste

6

nāvṛto yajñe na dharmārthaṃ jugupseta

7

na janasamavāyaṃ gacchet

8

noparyuddiśet sametyātra

9

anākrośako'piśunaḥ

10

akulaṃ kulaḥ

11

naitihaḥ

12

naikaścaret

13

na nagnaḥ

14

nāvahitapāṇiḥ

15

devakulāyatanāni pradakṣiṇam

16

na haset

17

na dhāvet

18

na niṣṭhīvet

19

na kaṇḍūyet

20

mūtrapurīṣe nāvekṣeta

21

avakuṇṭhyāsīta

22

yadyekavāsā yajñopavītaṃ dakṣiṇe karṇe kṛtvā

23

nādityābhimukhaḥ

24

na jaghanena

25

nānantarhitāyāṃ bhūmau

26

na vṛkṣamārohet

27

na kūpamavekṣeta

28

naiko vanaṃ gacchet

29

nāvi dhuvanaṃ gacchet

30

na tveva śmaśānam

31

savastro'haraharāpluvīta

32

aplutyodako'nyadvastramācchādayīta

33

na nagnāṃ striyaṃ nirīkṣeta

34

nādityaṃ sandhivelayoḥ

35

anāptam

36

akāryakāriṇam

37

pretasparśinam

38

sūttikodakyābhyāṃ na saṃvadeta

39

noddhṛtatejāṃsi bhuñjīta

40

na yātayāmaiḥ kāryaṃ kuryāt

41

na saha bhuñjīta

42

na śiṣṭam

43

pitṛdevatātithibhṛtyānāṃ śiṣṭaṃ bhuñjīta

44

silamuñchamayācitapratigrahaḥ sādhubhyo yācato vā yājanamadhyāpanaṃ vṛttiḥ

45

pūrvaṃ pūrvaṃ laghīyaḥ

46

asaṃsiddhamānāyāṃ vaiśyavṛttirvā

47

apramattaḥ pitṛdaivatakāryeṣu

48

ṛtau svadāragāmī

49

na divā svapīta

50

na pūrvāpararātreṣu

51

aharahaḥ svādhyāyaśīlaḥ

52

satyavādī

53

nityodakī

54

nityaya
jñopavītī

55

na virahedācāryamanyatra niyogāt

56

anujñāto vā

1

atha dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
ṣaḍviṃśatibhiḥ kāraṇaiḥ khalu bho brāhmaṇenādhyetavyaṃ bhavatyaparimitairvā

2

tadyathā kule jātaḥ

3

śaktimān

4

pūrve cābhirūpā āsan

5

sādhvācaritaṃ caitat

6

ṛṇaṃ caitadbrāhmaṇasya

7

karmaṇāmadhyayanaṃ śubhataram

4

adhītya ca kāryākārye jñāsyāmi

9

vidvāṃsaśca sarvatra pūjyante

10

śiṣyāśca śuśrūṣante

11

mahayanti ca sarvatra

12

sarvatra gatimān bhaviṣyāmi

13

yakṣyāmi

14

yājayiṣyāmi

15

lakṣaṇīyo bhaviṣyāmi

16

havīṃṣi ca susaṃskṛtāni bhokṣyāmi

17

mayā ca svādhyāyavatā mātāpitarau svarge loke sukhamedhiṣyate

18

brahmacaryeṇa cāyuṣmān varcasvī bhaviṣyāmi

19

svādhyāyena kṣipraṃ pāpmānamapahanyāmiti ca

20

svādhyāyavataḥ sarve lokāḥ

21

nāprāpyaṃ tasya kiñcit

22

na tasya punarāvṛttiḥ

23

mnatrabrāhmaṇayoḥ vedaśabdaḥ

24

vedo hi dharmamūlam

25

acoraharaṇīyaṃ ca brahma

26

ekaikā cark samyagadhītā kāmadhugbhavati

27

yaṃ yaṃ kratumadhīte tena tena ceṣṭaṃ bhaviṣyatīti

28

tadapi ślokāḥ

29

ketumān laghimān dakṣo mitravān ghṛtimān śuciḥ
śīlavān śrutavān dānto bhavedvai paṅktipāvanaḥ

30

corarājāgnyudakebhyaḥ sadā sañcayināṃ bhayam
nirbhavāstu sukhaṃ vaidyāścarantyakṣayyavṛttayaḥ

31

tadetatpuṣkalaṃ vākyaṃ vedajñānaprayojanam
kuryādadhyayane yatnaṃ satyavādī jitendriyaḥ iti

32

tadapyetadṛṣirāha

33

yo jāgāra tamṛcaḥ kāmayante yo jāgāra tamu sāmāni yānti
yo jāgāra tamayaṃ soma āha tavāhamasmi saravye nyokāḥ iti

1

atha trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
rohiṇyāṃ kṛṣikarmāṇi kārayet

2

prācyāṃ kṣetramaryādāyāṃ dyāvāpṛthivīyaṃ
baliṃ haret

3

gomayena parimaṇḍalaṃ sthaṇḍilamupalipya prāgagreṣu naveṣu kuśeṣu dyāvāpṛthivībhyāṃ namaḥ ityapo dadyāt

4

evameva gandhamālyadhūpadīpānām

5

payasaudanaṃ vā

6

namo dyāvāpṛthivībhyāṃ namaḥ iti copasthānam

7

na nityaṃ paristaraṇam

8

yathāsamāmnāto vā vikalpaḥ

9

taccheṣeṇa brāhmaṇān tarpayati

10

prathamayoge sīrasya brāhmaṇaḥ sīraṃ spṛśet śunaṃ naḥ phālāḥ iti

11

kṣetrasya patinā iti sūktamanubrūyāt

12

kṛtāṃ parihāpya

13

udakaṃ pariṣyan svastyayanaṃ karoti

14

udakāñjalīn trīnapsu juhoti

15

samudrāya vayunāya namo varuṇāya namo vāruṇāya dharmapataye namo namassarvāsāṃ nadīnāṃ sarvāsāṃ pitre viśvakarmaṇe martyaṃ havirjuṣatāmiti japitvā

16

pratīpaṃ sravantībhya udīcaṃ sthāvarābhyaḥ

17

taraṃśced bhayaṃ śaṅketa vāsiṣṭhaṃ japet samudrajyeṣṭhāḥ ityetat sūktaṃ plavam

1

vatha caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
atha māsi māsi pitṛbhyo dadyāt

2

brāhmaṇān vedaviduṣo'yugmān tryavarārdhyān pitṛvadupaveśyāyugmānyudapātrāṇi tilairavakīrya brāhmaṇānāṃ pāṇiṣu ninayet

3

ata ūrdhvamalaṅkṛtānāmantryāgnau kṛtvānnaṃ ca asāvetatatte ityanudiśya bhojayet

4

bhuñjāneṣu mahāvyāhṛtayaḥ sāvitrīṃ madhuvātīyāḥ pitṛdevatyāḥ pāvamānīrjaped yathotsāhamanyat

5

bhuktavatsu piṇḍān dadyāt

6

purastādeke

7

piṇḍān tatpaścimena patnīnāṃ kiñci dantardhāya

8

brāhmaṇānāṃ śeṣaṃ nivedayet

9

agnaukaraṇādi piṇḍapitṛyajñena kalpo vyākhyātaḥ

10

sūtrāṇi dattvāñjanābhyañjanagandhapuṣpadhūpadīpāṃśca pratipiṇḍaṃ dadyāt

11

athāta ekoddiṣṭam

12

ekaṃ pavitram

13

ekamarghyam

14

ekapiṇḍam

15

nāgnaukaraṇam

16

abhiramyatāmiti visargaḥ

17

saṃvatsaramevaṃ pretaḥ

18

caturthavisargastu

19

vṛddhipūrteṣu yugmān bhojayet

20

pradakṣiṇamupacāraḥ

1

yavaistilārthaḥ
atha pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
ūrdhvamāgrahāyaṇyāstisro'ṣṭamīṣvaṣṭakāsvaparapakṣeṣu

2

tāsāṃ prathamāyāṃ śākaṃ
juhoti
iyameva sā yā prathamā vyaucchadantarasyāṃ carati praviṣṭā
vadhūrjajāna navakaṃ janitrī traya enāṃ mahimānaḥ sacantāṃ svāhā iti

3

atha sviṣṭakṛtaḥ
yasyāṃ vaivasvato yamassarve devāssamāhitāḥ
aṣṭakā sarvatomukhī sā me kāmānatītṛpat
āhuste grāvāṇo dantānūdhaḥ pavamānaḥ
ardhamāsāṃśca māsāṃścāṅgāni namaste sumanāmukhi svāhā iti

4

madhyamāyāṃ māghyā varṣe ca mahāvyāhṛtayaścatasro juhoti ye tātṛṣuḥ iti catasro'nudrutya vapāṃ juhuyāt vaha vapāṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatrainān vettha sukṛtasya loke / medasaḥ kulyā upasrutāssravanti satyāssantu yajamānasya kāmāssvāhā / iti mahāvyāhṛtibhiścatasṛbhiḥ ye tātṛṣuḥ iti catasṛbhiraṣṭāvāhutīḥ
sthālīpāko'vadānamiśraḥ

5

antarhitā girayo'ntarhitā pṛthivī mahī me
divā digbhyaśca sarvābhiranyamantardadhe pitṛbhyo'muṣmai svāhā
antarhitā ṛtavo'horātrā susandhikāḥ
ardhamāsāśca māsāścāṅgāni namaste sumanāmukhi svāhā
yāstiṣṭhanti yāstravanti yā adbhiḥ paritasthuṣīḥ
adbhiḥ sarvasya bhartṛbhiranyataḥ piturdadhe'muṣmai svāhā
yanme mātā pralulobha caratyapativratā
retastatpitā vṛṅktāmāhuranyo'vapadyatāmamuṣmai svāhā
iti mahāvyāhṛtīnāṃ vā sthāne catasro'nyatrakaraṇasya

6

uttamāyāmapūpānjuhoti
ukthyaścātirātraśca sadyaskrīśchandasā saha
anye ca kratavo devā ṛṣayaḥ pitarastathā
ṛtavaḥ savabhūtāni śivāśśāntāśca me sadā
santu me'pūpakṛtāmaṣṭake samaste sumanāmukhi svāhā
iti samānaṃ sviṣṭakṛt

7

śvo'nvaṣṭakyāṃ piṇḍapitṛyajñāvṛtā gopaśurajasthā
līpāko vā gogrāsamāharedapi vā kakṣamudahedeṣā me'ṣṭakā iti

8

na tveva na kurvīta na tveva na kurvīta

1

iti kauṣītakagṛhye tṛtīyo'dhyāyaḥ
atha caturtho'dhyāyaḥ
prathamaḥ khaṇḍaḥ
athātaśśāntiṃ kariṣyan rogārto vā bhayārto vā ayājyaṃ vā yājayitvā apratigrāhyaṃ vā pratigṛhya trirātramupoṣyāhorātraṃ vā sāvitrīṃ cābhyāvartayitvā yāvacchaknuyād gaurasarṣapakalkaiḥ snātvā śuklamahataṃ vā vāsaḥ paridhāya sravantībhiradbhirudakumbhaṃ navaṃ bhūrbhuvassvaḥ iti pūrayitvetarābhirvā gaurasarṣapadūrvāvrīhiyavānavanīya gandhamālyānāṃ ca yathopapādamagnaye sthālīpākasya hutvā sāvitryā sahasrādūrdhvamā dvādaśāt sahasrāt svaśaktitaḥ saṃpātamabhijuhoti

2

yāvadvā doṣanivṛttiḥ

3

uttareṇāgniṃ prāgagreṣu kuśeṣu prāṅmukha upaviśyāpohiṣṭhīyābhistisṛbhirabhiṣiñcet

4

śuklairalaṅkṛtya mahāvyāhṛtayaḥ sāvitrīṃ svastyayanāni ca japitvā mucyate sarvapāpebhyo rogebhyaśca bhayebhyaśca

5

vyādhitaścettadaśaktaścet pitā bhrātā vācāryaputraśiṣyāṇāmanyatamo vānvārabdhe kuryāt

6

muñcāmi tvā haviṣā jīvanāya kamiti trīṇi sūktāni japati purasstāt svastyayanānām

7

varo dakṣiṇā

8

evaṃ gāvo goṣṭhasya madhye rudrāya sthālīpākasya hutvā raudramūktairagnimupatiṣṭhate

9

saṃpātābhiḥ saumaśrībhiḥ sāvitrīmaparimitāṃ japed vetasaśākhābhiḥ kuśamuṣṭibhirvā triḥ pradakṣiṇaṃ prokṣati go
sūktairupasthānaṃ mucyate sarvarogebhyaḥ

10

atha brāhmaṇabhojanam

1

atha dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ hastena śravaṇena vā akṣatasaktūnāṃ sthālīpākasya vā juhuyāt agnaye svāhā viṣṇave svāhā śrāvaṇyai svāhā paurṇamāsyai svāhā varṣābhyaḥ svāhā iti

2

lājānakṣatasaktūṃśca sarpiṣā sannīyāgnau juhuyāt divyānāṃ sarpāṇāmadhipataye svāhā divyebhyaḥ sarpebhyaḥ svāhā iti

3

uttareṇāgniṃ mprāgagreṣu kuśeṣu śucau vā deśe divyānāṃ sarpāṇāmadhipatirunnīyatāṃ divyāḥ sarpā unnīyantāmityapo ninayati / divyānāṃ sarpāṇāmadhipatiḥ pralikhatām divyāḥ sarpāḥ pralikhantāmiti phaṇena veṣṭayati / divyānāṃ sarpāṇāmadhipatiranulimpatām divyāḥ sarpā anulimpantām iti pannagasya pātrāṇi ninayati / divyānāṃ sarpāṇāmadhipatissumanasyatāṃ divyāḥ sarpāssumanasyantāmiti sumanasa upaharati / divyānāṃ sarpāṇāmadhipatirācchādyatāṃ divyāḥ sarpā ācchādyantāmiti sūtratantumupaharati / divyānāṃ sarpāṇāmadhipatirāñjatām divyāḥ sarpā āñjantāmiti kuśataruṇenopaghātamañjanasya karoti / divyānāṃ sarpāṇāmadhipatirīkṣatāṃ divyāssarpā īkṣantāmityādarśenekṣayati / evamāntarikṣāṇāṃ pārthivānāṃ divyānāṃ tristriruccaistarāṃ nīcaistarāṃ ityodanadravyeṇopaghātamā pratyavarohādrātrau vāgyatassodakaṃ balimupaharet

4

upasargaḥ

1

atha tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
āśvayujyāṃ paurṇamāsyāmaindraṃ pāyasaḥ

2

aśvibhyāṃ svāhā aśvayugbhyāṃ svāhā āśvayujyai paurṇamāsyai svāhā śarade svāhā paśupataye svāhā piṅgalāya svāhā iti ṣaṭ pṛṣātakasya ā gāvo agman iti sūktena pratyṛcaṃ sthālīpākasya hutvā
mātṛbhirvatsān saṃsṛjati tāṃ rātrim / atha brāhmaṇabhojanam

1

atha caturthaḥ khaṇḍaḥ
āgrahāyaṇyāṃ pratyavarohet

2

rohiṇyāṃ proṣṭhapadāsu vā prātaḥ śamīpalāśamadhūkāpāmārgaśirīṣodumbarakuśataruṇabadarīṇāṃ ca

3

teṣāṃ muṣṭimādāya

4

sītāloṣṭaṃ ca

5

udapātre nidhāya tasminnimajjya nimajjya

6

upa naḥ śośucadaghamiti sūktena triḥ pradakṣiṇaṃ prokṣati śaraṇyebhyaḥ pāpmano'pahatyai

7

uttarato nidhāya

8

madhuparko dakṣiṇā

9

grīṣmo hemanta uta no vasantaśśaradūrṣāssuvitaṃ no'stu
teṣāṃ paśūnāmṛtūnāṃ śataśāradānāṃ nivāta eṣāmabhaye syāma svāhā
apa śvetapadā jahi pūrveṇa cāpareṇa ca
sapta ca vāruṇīrimāssarvāśca rājabāndhavaiḥ svāhā
śvetāya vaidarbhāya svāhā vidarbhāya svāhā takṣakāya vaiśāleyāya svāhā viśālāya svāhā ityājyena

10

suhemantaḥ suvasantaḥ sugrīṣmaḥ pratibhūṣantāṃ suvarṣāḥ santu no varṣāḥ śaradaḥ śaṃ bhavantu naḥ ityagnimupatiṣṭhate / syonā pṛthivī bhava iti pṛthivīmanumantrya śaṃ no bhavantu vājinaḥ iti śamīśākhayābhimṛjya samudrādūrmiḥ ityabhyukṣya prastaramāstīrya jyeṣṭhadakṣiṇāpārśvaiḥ saṃviśeran

11

prati brahman pratitiṣṭhāmi yajñe iti dakṣiṇaiḥ

12

prati paśuṣu pratitiṣṭhāmyanne iti savyaiḥ

13

pratyaśveṣu pratitiṣṭhāmi kṣatre iti dakṣiṇaiḥ

14

pratyapsu pratitiṣṭhāmyamṛte iti savyaiḥ

15

prati prajāyāṃ pratitiṣṭhāmi puṣṭau iti dakṣiṇaiḥ

16

prastare tāṃ rātriṃ śerate

17

udīrdhvaṃ jīvaḥ ityutthāpya namo mitrasya ityādityamupasthāya yathāsukhamata ūrdhvam

18

sutrāmāṇamiti śayyāmārohet

19

caitryāṃ paurṇamāsyāṃ karkandhuparṇāni mithunānāṃ ca yathopapādaṃ piṣṭasya kṛtvā aindrāgnastuṇḍilo raudragulikāḥ

20

lokato nakṣatrāṇyanvāvṛtaśca lokato nakṣatrāṇyanvāvṛtaśca

1

iti kauṣītakagṛhye caturtho'dhyāyaḥ
atha pañcamo'dhyāyaḥ
prathamaḥ khaṇḍaḥ
jīvataḥ karmāṇi visamāpte cedabhipreyāt

2

maraṇāntamekāheṣu

3

nāsti tasya samāpanam

4

pretamāhitāgniṃ jñātvājasrānagnīn kurvanti

5

vihāraṃ dakṣiṇato vihṛtya

6

kuśānāmevamagratā

7

teṣvenaṃ gārhapatyasya paścāddakṣiṇāśirasaṃ nipātyāntareṇa gārhapatyāhavanīyāvevaṃ gārhapatya ājyaṃ bilāpyotpūya sruci caturgṛhītaṃ gṛhītvānvārabdhe preta āhavanīye juhoti pareyivāṃsamityetayarcā

8

evaṃ gārhapatye

9

evamanvāhāryapacane

10

anvāhāryapacane caruṃ jīvataṇḍulaṃ śrapayanti

11

gārhapatye maitrāvaruṇīmāmikṣām

12

athainaṃ dakṣiṇataḥ pariśrite nipātya saṃhārya lomanakhāni pretasyāplāvyālaṅkṛtyāhatena vāsasā paridadhīta idaṃ tvā vastraṃ prathamaṃ na āgan iti

13

athetaradapaiti apaitadūhayadihābibhaḥ purā iti

14

tadasya putraḥ paridhāyājarasādvasīta iṣṭāpūrtamanusaṃpaśya dakṣiṇām̐
yathā te dattaṃ bahudhā vibandhuṣu iti

1

atha dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
atholmukaṃ gārhapatya ādīpyāgrato haranti

2

athājam

3

atha rājagavīm

4

athāgnīn

5

atha yajñapātrāṇi

6

athainamānīyamānamanumantrayate pūṣā tvetaścyātayatu ityetayā

7

dvitīyayā dvitīyam

8

tṛtīyayā tṛtīyam

9

turīyamadhvano gatvātrainaṃ nipātyāsya nediṣṭhāḥ kaniṣṭhaprathamāḥ savyānkeśānudgathya savyānūrūnāghnānāḥ sigbhirabhidhūnvantaḥ trirapasalaṃ parītya tadviparyāsamevameva pradakṣiṇam

10

dakṣiṇatastrīn loṣṭānavarujya dakṣiṇato nidhāya teṣu tūṣṇīṃ carormekṣaṇena juhoti / evaṃ dvitīyam

11

evaṃ tṛtīyam

12

athātra carupātraṃ bhinatti yathodakaṃ na tiṣṭhet

13

ādahane tūṣṇīṃ nidhāya dakṣiṇasyāṃ diśi dakṣiṇāpravaṇe dakṣiṇāprākpravaṇena vā apeta vīta iti palāśaśākhayā triḥ parilikhya vāstau hiraṇyaśakalaṃ nidhāya dehi yamarāja vāstvasmā itthaṃnā
madheyāya iti gṛhītvā vāstu prāg dakṣiṇāṃ citiṃ citvā

1

atha tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
paścānnidhāya gārhapatyaṃ dakṣiṇato dakṣiṇāgniṃ purastādāhavanīyam

2

paścāddakṣiṇato vā gāmanustaraṇīm

3

jīvantyā vṛkkau pṛṣṭhata uddhṛtya saṃjñaptāyā vā dakṣiṇāgnau koṣṇau kṛtvā ati drava ityṛgbhyāṃ pāṇayorādhāya

4

āmikṣāṃ ca

5

agnervarma iti vapayā mukhaṃ pracchādyāntareṇa gārhapatyāhavanīyau hṛtvottānaṃ cite nipātya

6

uttarataḥ patnīmupasaṃveśya udīrṣva nāri ityutthāpya prāṇāyataneṣu hiraṇyaśakalaṃ nidhāya ghṛtena vābhighārya

7

pātrāṇi yunakti

8

dakṣiṇe pāṇau juhūm

9

upabhṛtaṃ savye

10

dhruvāmurasi

11

agnihotrahavaṇīṃ kaṇṭhe

12

sruvau nāsikayoḥ

13

prāśitraharaṇaṃ dakṣiṇe śrotre

14

praṇītāpraṇayanaṃ savye

15

śirasi kapālāni

16

datsu grāvṇaḥ

17

udare samavattadhānīm

18

pārśvayoḥ pātryau

19

sphyaṃ dakṣiṇe pārśve

20

savye kṛṣṇājinam

21

upasthe'raṇī

22

ūrvoraṣṭhīvatoścolūkhalamusale

23

patto'gnihotrapātrāṇi

24

tāni ghṛtena pṛṣadājyena vā pūrayitvābhighāryājaṃ badhnīyād darbhamayenābalena vā

25

ajaṃ dravantamanumantrayate ajo bhāgaḥ iti

26

ayaṃ vai tvamasmādayaṃ te yonistvamasya yoniḥ / pitā putrasya lokakujjātavedaḥ / vahasvainaṃ sukṛtām̐ yatra lokaḥ / ayaṃ vai tvāmajanayadayaṃ tvayi jāyatāmasau svāhā iti sruveṇa hutvodaṅṅutkrāmanti

27

upoṣantyagnibhiḥ

28

pragṛhyolmukena mainamagne vidahaḥ iti saṃpradīpte daśa japitvā savyāvṛtto'navekṣamāṇāḥ prāgudañcaḥ prakrāntānmṛtyoḥ padamityanumantrayate dvābhyām

29

ācāryasya ca mātāpitrorvapitvā tīrthaṃ gatvā tasya paścāt tiryak trīnunmṛjjya teṣvaśmano nidhāya palāśaśākhe granthiṃ kṛtvā tayoradho'tikrāmanti

30

devasya savituḥ pavitraṃ sahasradhāraṃ vitatamantarikṣe
yenāpunadindramanārtamārtyai tenāhaṃ sarvatanuṃ punāmi
ityanumantrya etān pṛthag jaghanyaḥ śākhe vyatyasyet

31

yā rāṣṭrātparṇādupayanti śākhā abhīvṛtā nṛpatimicchamānāḥ
dhātusthāḥ sarvāḥ pavanena śuddhāḥ pūtā bhavata yajñiyāsaḥ iti

1

atha caturthaḥ khaṇḍaḥ
āpo hiṣṭhā sa nā ca soma ityudakaṃ spṛśanti sūktābhyām

2

śirasi gomayaṃ kṛtvā śuṣkamanusrotasamanupanimajjanto'santāpamānāḥ

3

āpo asmān ityākṛṣyodakaṃ prasiñceyuḥ etatta udakamapo'sau ityapo bhūmau niṣiñcanti trirupaspṛśyopaspṛśya

4

sañcitvāpi

5

ekaikāmanyatrobhayataḥ kāla ā pradānāt

6

grāmaṃ gatvā dvāryudapātre dūrvāyavasarṣapānopyārdragomaye nidhāya aśmanvatīḥ ityabhyaktamaśmānamudapātraṃ ca saṃmṛśati

7

taccakṣuḥ ityādityamupasthāya rātrau cetanarcāgnimupasthāya

8

tantūn vā daśāsu badhvā

9

adhaḥśayyā haviṣyabhakṣatā pratyūhanaṃ ca karmaṇāmekarātraṃ trirātraṃ navarātraṃ vā

10

nāghāhāni vardhayeyuriti ha
smāha kauṣītakiḥ

1

atha pañcamaḥ khaṇḍaḥ
ā vā saṃcayanādvratāni

2

aparapakṣe sañcinoti

3

aśānte'gnāveke

4

gatvā dahanaṃ dakṣiṇato'ṅgārānnirūhyāhutīstisro juhoti avasṛja punaragne
ityetābhistisṛbhiḥ

5

udumbaraśākhābhiḥ kṣīrodakairabhyavokṣati yaṃ te
agniṃ manthāma vṛṣabhāyeca paktave
imaṃ taṃ śamayāmasi kṣīreṇa codakena ca
yaṃ tvamagne samadahastamu nirvāpayā punaḥ
kiyāṃmbvatra rohatu pākadūrvā vyalkaśā
śītike śītikāvati hvādike dvādikāvati
maṇḍūkyā su saṅgamemaṃ svagniṃ śamaya

6

śaṃ te sravantīstanvāpaḥ śamu te santu kūpyāḥ /
śaṃ te dhanvanyā āpaḥ śamu te santu nṛpyāḥ
śaṃ te samudriyā āpaḥ śamu te santu varṣyāḥ
śaṃ te nīhāro varṣatu śamu kṛṣvāvaśīyatām
ityadbhirabhyupokṣati

1

atha ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
purāṇe kumbhe śarīrāṇyopya upasarpa mātaramiti tisṛbhiraraṇye nikhananti

2

utte stabhnāmi iti loṣṭenāpidhāya

3

pravasatastu pretasyāpi vānyavatsāyāḥ payasā tūṣṇīṃnyāyamagnihotram

4

adhastāddhāraṇaṃ samidhaḥ

5

ā śarīrāṇāṃ aṅgamādadarśane śarīrāṇāṃ catvāriṃśacchirasi grīvāyāṃ daśāṃsānvāṃsayoḥ bāhubhyāṃ śatamaṅgulībhirdaśorasi triṃśajjaṭhare viṃśatiḥ ṣaḻ vṛṣaṇayoḥ śiśne catvāryūrubhyāṃ śataṃ triṃśajjānujaṅghāṣṭhīvatoḥ pādato'ṅgulībhirdaśa / evaṃ trīṇi ṣaṣṭiśatāni palāśavṛntānāmāhṛtya puruṣākṛtiṃ kṛtvorṇāsūtraiḥ pariveṣṭya yavacūrṇaiḥ parilipya sarpiṣā sannīya dīpanaprabhṛti samānam

6

icchanpatnīṃ pūrvamāriṇīmagnibhiḥ saṃskṛtya sāntapanena vānyāmānīya tataḥ punarādadhīta

1

atha saptamaḥ khaṇḍaḥ
vratāpavarge śrāddhakarma yathāśrāddham

2

ayamodanaḥ kāmadughostvananto'kṣīyamāṇaḥ surabhiḥ sarvakāmī
sa tvopatiṣṭhatvajaro nityapūtaḥ svadhāṃ duhāno mahatīṃ tarpayatvasau
ityekapiṇḍasya

3

añjanābhyañjanaprabhṛti samānam

1

atha aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
tasyāpavarge paridhikarma

2

ānaḻuhaṃ lohitaṃ carma prāggrīvaṃ vodaggrīvaṃ vottaraloma paścādagnerupastīrya tasminnupaviśya

3

antareṇāgnimetāṃścāśmānaṃ nidadhāti

4

śamyāḥ paridhīn kṛtvā śamīmayamidhmaṃ pālāśaṃ vāruṇena sruveṇa kaṃsena vā
juhotītyupasthakṛtaḥ samanvārabdheṣu

5

imaṃ jīvebhyaḥ paraitu mṛtyuramṛtaṃ na āgan vaivasvato abhayaṃ naḥ kṛṇotu
parṇaṃ vanaspaterivābhinaśśīyatāṃ rayiḥ sacatāṃ naḥ śacīpātaḥ
yāścāruṇeḥ daśānvādhāna iti apa naḥ śāśucadaghamiti sapta agne naya yastvā
hṛdā tvaṃ no agne adharādudaktāt iti dvādaśa hutvā yathāhāni iti dakṣiṇamaṃsaṃ dvābhyāṃ samīkṣyāñjanaṃ sarpiṣā sannīya darbhapiñjūlaiḥ strīṇāmakṣīṇyanakti imā nārīḥ iti sakṛnmantreṇa dvistūṣṇīm

6

brāhmaṇasya bāhumanvārabdhāṃ vā gorvā pucchamuttiṣṭhato'numantrayate uttiṣṭha brahmaṇaspate iti

7

anaḍvānahataṃ vāsaḥ kaṃsaśca dakṣiṇā

8

dakṣiṇāto vā cittam

9

ni vartadhvamiti sūktena pratyenāḥ pradakṣiṇamagniṃ pradakṣiṇaṃ triḥ paryeti

10

pratyenasi paridhikarma

11

eṣa eva bānāhitāgneḥ kalpaḥ

12

rājagavīmāmikṣāmulmukamuddhṛtya sarvamanyatsamānaṃ sarvamanyatsamānam

iti kauṣītakagṛhyasya pañcamo'dhyāyaḥ
kauṣītakagṛhyaśca samāptaḥ

Original text: kauṣītakagṛhyasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc